https://klimaatwiki.org/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Arjen
Klimaatwiki - Gebruikersbijdragen [nl]
2026-04-28T16:58:33Z
Gebruikersbijdragen
MediaWiki 1.45.3
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Wondermiddelen&diff=4422
Wondermiddelen
2025-12-24T09:17:54Z
<p>Arjen: Zinnetje over Rusland toegevoegd.</p>
<hr />
<div><div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;<br />
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;"><span style="color:blue;<br />
font-size:18pt; font-face:verdana,sans-serif; border:0.2em outset #ceebf7;<br />
padding:0.1em; font-weight:bolder; -moz-border-radius:8px; "><br />
[[#top| Top ^]]</span></div><br />
<br />
= '''In een zin''' =<br />
<br />
{| class="wikitable" <span style="font-size:18pt"; cellpadding="10"><br />
| Zogenoemde ‘wondermiddelen’ – geo‑engineering, koolstofafvang‑en‑opslag, BECCS, grootschalig bomen planten, groene en blauwe waterstof/biodiesel, groene groei, regeneratieve landbouw en mestvergisting – beloven grote CO₂‑reducties of snelle koeling, maar elk kent aanzienlijke technische, economische en ecologische beperkingen, waardoor ze alleen als onderdeel van een bredere, gecombineerde klimaatstrategie bruikbaar zijn. </span><br />
|}<br />
<br />
= <span style="color:#008000"> '''Eenvoudig uitgelegd''' </span> =<br />
<div style="background:#F0FFF0"> De klimaatcrisis kan niet door één ‘wondermiddel’ worden opgelost. Deze technologieën en benaderingen worden vaak als 'wondermiddelen' aangeprezen omdat ze een aantrekkelijke, ogenschijnlijk krachtige manier bieden om de klimaatcrisis te verzachten—vaak met de belofte van grote CO₂‑reducties, relatief snelle impact en daarbij de mogelijkheid om bestaande economische structuren te behouden. De meest genoemde wondermiddelen zijn:<br />
<br />
* '''Geo‑engineering (klimaatengineering)''' – Grote‑schaal technieken die de aarde kunstmatig koelen, bijvoorbeeld door de zonnestraling te reflecteren. Ze kunnen de opwarming snel temperen, maar brengen grote onzekerheden, mogelijke neveneffecten en governance‑problemen met zich mee. Bovendien doen ze niets aan de oorzaak van de opwarming, de uitstoot van broeikasgassen.<br />
* '''Zonnestralingsbeheer (Solar Radiation Modification, SRM)''' – Een specifieke vorm van geo‑engineering waarbij aerosolen of andere reflectoren in de stratosfeer worden gebracht om een deel van het inkomende zonlicht terug te kaatsen. Het werkt snel, maar kan regionale neerslagpatronen verstoren en vereist permanente onderhoudsinspanningen.<br />
* '''Koolstofverwijdering en -opslag (CDR & CCS)''' – Het afvangen van CO₂ uit de lucht (directe luchtcaptatie) of uit industriële processen (Carbon Capture and Storage) en vervolgens veilig ondergronds opslaan. Technologieën zijn energie‑intensief, kostbaar en nog niet op commerciële schaal operationeel.<br />
* '''BECCS (Bio‑Energy with Carbon Capture and Storage)''' – Biomassa wordt verbrand voor energie, waarna de daarbij vrijkomende CO₂ wordt afgevangen en opgeslagen. Het biedt negatieve emissies, maar vraagt enorme landoppervlakken en kan concurreren met voedselproductie.<br />
* '''Bomen planten''' – Herbebossing draagt bij aan CO₂‑absorptie, maar de capaciteit is onvoldoende om de gigatonnen‑emissies te compenseren zonder aanvullende maatregelen.<br />
* '''Groene brandstoffen'''<br />
** ''Biodiesel'': Vermindert fossiele olie, maar vereist landbouwgrond en kan voedsel‑/landconflicten veroorzaken.<br />
** ''Groene waterstof'': Wordt geproduceerd via elektrolyse met hernieuwbare stroom; biedt echte nul‑emissies, maar is momenteel duur en afhankelijk van schaarse mineralen.<br />
** ''Blauwe waterstof'': Wordt gemaakt uit aardgas met CCS; verlaagt de CO₂‑uitstoot, maar lekken en de energie‑intensiteit beperken de netto‑voordelen.<br />
* '''Groene groei (Green Growth)''' – Het idee dat economische groei hand‑in‑hand kan gaan met milieudoelstellingen. Kritisch omdat groei doorgaans meer hulpbronnen vraagt dan duurzaam kan compenseren.<br />
* '''Regeneratieve landbouw''' – Praktijken zoals cover crops, agroforestry en bodem‑herstel die koolstof in de bodem opslaan, biodiversiteit bevorderen en emissies verlagen. Heeft groot potentieel, maar vereist brede adoptie en ondersteunend beleid.<br />
* '''Mestvergisting''' – Het vangen van methaan uit dierlijke mest en organisch afval en omzetten in biogas. Vermindert broeikasgassen en levert een hernieuwbare energiebron, maar die wordt beperkt door de schaal en benodigde infrastructuur.<br />
<br />
Een geïntegreerde aanpak waarin [[mitigatie]] wordt gecombineerd met stoppen met het gebruik van fossiele brandstoffen is de enige realistische oplossing.<br />
</div><br />
<br />
= Wondermiddelen =<br />
'''Er worden veel, vaak technologische, oplossingen voor de gevolgen van klimaatverandering voorgesteld die een kritische toets niet altijd doorstaan. Bij het beoordelen ervan is het belangrijk je af te vragen, wie de oplossing voorstelt, wat diens belang erbij is, wat de kosten zijn, wie voor die kosten opdraait, of het gaat om een in de praktijk bewezen oplossing, of de oplossing voldoende is, en of de oplossing op tijd komt. Veel van de technologieën die we in dit hoofdstuk bespreken, doorstaan deze toets niet en blijken een vorm van ‘[[Wondermiddelen#Greenwashing|greenwashing]]’ te zijn.'''<br />
<br />
Geo-engineering mag geen technocratische shortcut zijn. Als we er ooit gebruik van moeten maken, dan moet het een beperkte, tijdelijke optie zijn om de opwarming op korte termijn te beperken. Intussen moeten we hard werken om netto nuluitstoot te bereiken en uiteindelijk de koolstof die we al hebben uitgestoten, terug te dringen. Het is nadrukkelijk geen vervanging voor koolstofreductie.<ref>[https://www.theclimatebrink.com/p/revisiting-the-geoengineering-question Revisiting the Geoengineering Question | The Climate Brink — Substack]</ref><br />
<br />
Zie ook [[Wondermiddelen#Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al|Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al]].<br />
<br />
== Kapitalisme en groei ==<br />
Omdat het kapitalisme van groei afhankelijk is, zijn technologische innovaties de aangewezen manier om de groei erin te houden. Hier wordt een aantal opties besproken, die echter geen van alle op afzienbare termijn op een maatschappelijk verantwoorde en duurzame manier voor reductie van broeikasgassen kunnen zorgen.<br />
<br />
Van het planten van bomen tot het verspreiden van fijngemalen silicaatmineralen over het land, de methoden voor het “verwijderen van kooldioxide” (CDR) variëren in aanpak, effecten, mate van ontwikkeling en kosten.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/ Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024]</ref><br />
<br />
Het rapport van de IPCC Working Group III: Mitigation Of Climate Change beveelt aan emissiebeperking te combineren met CO₂-verwijdering.<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/ Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change | IPCC]</ref><br />
<br />
Het tweede “State of CDR” rapport, geleid door een samenwerking van wetenschappelijke instellingen uit Europa en de VS, heeft als doel samen te vatten waar de wereld op dit moment staat als het gaat om het verwijderen van CO₂ uit de lucht.<ref>[https://www.stateofcdr.org/ The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</ref><br />
<br />
Let op: Het is belangrijk niet alleen negatief te zijn over geo-engineering, maar er vooral op te wijzen dat wetenschappers een taak hebben hier open over te communiceren. Alleen stoppen met CO₂-uitstoot zal niet voldoende zijn om in de buurt van de Parijse Akkoorden te blijven. Een of andere vorm van CO₂-verwijdering of vermindering van de instraling zal nodig zijn, mits dit niet als uitvlucht wordt gebruikt voor de lobby van de grote energiebedrijven en olieproducerende landen om door te gaan met het gebruiken van fossiele brandstof.<br />
<br />
Om vooroordelen van het publiek over onderzoek naar geo-engineering en koolstofafvang te voorkomen, is het belangrijk dat wetenschappers transparant communiceren over hun projecten, ook door financieringsbronnen of potentiële belangenconflicten bekend te maken en bereid te zijn om te luisteren naar de zorgen van het publiek.<br />
<br />
Zie [https://www.science.org/content/article/geoengineering-fight-climate-change-if-public-can-convinced dit stuk in Science] over de noodzaak voor wetenschappers om met het publiek te communiceren over geo-engineering.<br />
<br />
== Greenwashing ==<br />
Een van de misleidende tactieken van bedrijven om fossiele brandstoffen te blijven gebruiken, is ‘greenwashing’. Greenwashing is een marketingstrategie waarbij bedrijven, gesteund door hun PR-bureaus, claims doen over hun milieuvriendelijkheid om consumenten te misleiden. Dit wordt vaak gebruikt om een groener imago te creëren dan werkelijk het geval is. Onderzoek toont aan dat het promoten van groene identiteit van bedrijven en merken op de korte termijn uiterst effectief is, omdat consumenten steeds bewuster kiezen voor duurzame opties.<ref>[https://www.bi.team/blogs/there-is-a-growing-epidemic-of-climate-anxiety/ Protecting consumers from greenwashing | Behavioural Insights Team (BIT)]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2022/08/23/climate/climate-greenwashing.html How greenwashing fools us | New York Times]</ref><br />
<br />
Bedrijven overdrijven de impact van hun milieuvriendelijke initiatieven of projecten om hun imago te verbeteren. Zij gebruiken groene kleuren, bladeren, bomen en andere natuurlijke beelden of termen als "natuurlijk", "eco-vriendelijk" of "duurzaam", zonder dat deze claims worden ondersteund door feiten of certificeringen.<ref>[https://kro-ncrv.nl/programmas/keuringsdienst-van-waarde/eco-schoonmaakmiddelen-echt-beter-of-duurder Zijn eco schoonmaakmiddelen écht beter of vooral duurder? | Keuringsdienst van Waarde, KRO/NCRV]</ref> Bedrijven delen selectief positieve milieu-informatie en verbergen negatieve aspecten van hun activiteiten. Een overzicht en classificatie van soorten greenwashing is te vinden in een aflevering uit 2020 van het tijdschrift ''Environmental Sciences Europe''.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1186/s12302-020-0300-3 Concepts and forms of greenwashing: a systematic review | Environmental Sciences Europe]</ref><br />
<br />
In 2024 hadden banken en andere vermogensbeheerders investeringen ter waarde van meer dan 33 miljard dollar in de grootste oliemaatschappijen via “groene fondsen”. Dit bleek uit een onderzoek van Voxeurop en The Guardian.<ref>[https://voxeurop.eu/en/global-carbon-emissions-european-green-finance-investments/ Nearly a fifth of global carbon emissions is propped up by billions of euros in European “green” investments | VoxEurop]</ref> Deze oliemaatschappijen zijn verantwoordelijk voor 18% van de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen in de wereld, hebben geen van allen een strategie om aan de Parijse Akkoorden te voldoen en hebben zelfs recent hun duurzaamheidsambities verlaagd. Deze “groene fondsen” worden aangeboden door grote financiële instellingen zoals JP Morgan, DWS/Deutsche Bank en BlackRock. De fondsen zijn bedoeld voor een transitie naar een duurzame economie, maar door te slappe criteria worden ze op grote schaal misbruikt.<br />
<br />
Shell laat een wel heel brutale vorm van greenwashing zien met de startup Onward, in 2024 opgericht en eigendom van Shell, dat in dat jaar $28 miljard winst maakte.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2024/feb/26/shell-climate-tech-startup-onward-oil-gas-jobs-greenwashing A Trojan horse of legitimacy’: Shell launches a ‘climate tech’ startup advertising jobs in oil and gas | The Guardian]</ref> Onward zegt de energietransitie te willen versnellen door innovators wereldwijd met elkaar in contact te brengen om energie- en klimaatuitdagingen aan te pakken. Ondanks de groene beelden en taal — “Achieving a net zero future” — richt Onward zich voornamelijk op het verbeteren van olie- en gasresultaten door banen in het verkennen van nieuwe olie- en gasvelden aan te bieden. Exxon, Chevron, SoCal Gas, BP, Southern Company en Saudi Aramco hebben vergelijkbare greenwashing projecten.<br />
<br />
De kritische journalistieke website DeSmog publiceert een database van bedrijven in de reclame- en PR-sector die de reputatie van hun klanten in de fossiele brandstoffensector beschermen en greenwashing-campagnes opzetten om het publiek ervan te overtuigen dat klimaatverandering geen urgente bedreiging vormt.<ref>[https://www.desmog.com/advertising-pr-database/ Advertising & Public Relations Database | DeSmog]</ref><br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== AI ==<br />
AI wordt vaak aangeprezen als een middel om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en de klimaatcrisis op te lossen. Een commentaar in Nature door een werknemer van Microsoft noemt vijf mogelijkheden om dit te realiseren.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-025-02641-4 Net zero needs AI — five actions to realize its promise | Nature]</ref> Het stuk beweert: "Zonder kunstmatige-intelligentietechnologieën is het onmogelijk om tegen 2050 een evenwicht te bereiken tussen door de mens veroorzaakte broeikasgasemissies en koolstofverwijdering." Het gaat nauwelijks in op de negatieve kanten van het gebruik van AI, de grote energieconsumptie maar vooral de mogelijkheid dat AI kan worden gebruikt om meer olie en gas op te sporen.<br />
<br />
Dat laatste is het onderwerp van een artikel in The Atlantic dat onthult hoe Microsoft met twee tongen spreekt over AI.<ref>[https://www.theatlantic.com/technology/archive/2024/09/microsoft-ai-oil-contracts/679804/ Microsoft’s Hypocrisy on AI | The Atlantic]</ref> In een witboek van Microsoft staat dat AI het antwoord is op een "planetaire crisis" en worden manieren genoemd waarop AI kan worden gebruikt om voedselverspilling tegen te gaan en de koolstofverwijdering te versnellen door AI in te zetten voor het ontwerpen van groene technologieën.<br />
<br />
Maar tegelijkertijd brengt het bedrijf zijn AI-tools op de markt voor fossiele-brandstofbedrijven, waarmee het hen helpt nieuwe olie- en gasreserves te vinden en de productie te verhogen, ondanks publieke beloften om de uitstoot te verminderen. Interne documenten en interviews met werknemers tonen deze dubbele strategie aan, wat wijst op een conflict tussen Microsofts klimaatgerichte branding en zijn commerciële banden met de fossiele brandstoffensector. Deze activiteiten en hun impact op het milieu zijn niet openbaar gemaakt, wat beleggers zorgen baart.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Geo-engineering (klimaatengineering) ==<br />
Geo-engineering verwijst naar grootschalige ingrepen in de oceanen, de bodem en de atmosfeer van de aarde met als doel de effecten van klimaatverandering te verminderen, meestal tijdelijk. Zoals eerder al werd aangegeven, zal elke vorm van geo-engineering altijd gepaard moeten gaan met terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen. Anders is het een schijnoplossing voor de klimaatcrisis die de symptomen van klimaatverandering aanpakt, maar de onderliggende oorzaken negeert en in veel gevallen laat voortbestaan.<ref name=":10">[https://www.geoengineeringmonitor.org/ What is Geoengineering? | Geoengineering Monitor]</ref> <br />
<br />
Er worden twee vormen van geo-engineering onderscheiden, ''Solar Radiation Modification'' (SRM), ook wel aangeduid als zonnestralingsbeheer, en ''Carbon Dioxide Removal'' (CDR), of koolstofverwijdering).<br />
<br />
In oktober 2024 heeft de American Geophysical Union (AGU) een rapport uitgebracht waarin ethische richtlijnen voor geo-engineering zijn vastgelegd.<ref>[https://www.agu.org/Ethicalframeworkprinciples Ethical Framework Principles for Climate Intervention Research | AGU]</ref><br />
<br />
Tijdens de jaarlijkse AGU conferentie in 2024 zei Alan Robock, een klimaatwetenschapper aan Rutgers University, het onomwonden: “Ik wil hier niet zijn,” zei hij. “We weten dat de oplossing voor de opwarming van de aarde is om fossiele brandstoffen in de grond te laten zitten.” Toch is het belangrijk dat wetenschappers begrijpen wat de risico's zijn van het uitproberen van deze technieken en hoe ze zich verhouden tot de risico's van het niet uitproberen ervan, zei Robock. “Hoe eerder we dat weten, hoe eerder we verder kunnen.”<ref>[https://www.nytimes.com/2024/12/12/climate/three-questions-from-cutting-edge-climate-science.html Three Questions From Cutting-Edge Climate Science | New York Times]</ref><br />
<br />
== Zonnestralingsbeheer (Solar Radiation Modification) ==<br />
[[Bestand:Solar climate intervention.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vijf methoden van zonnestralingsbeheer. 1) Verhogen van de oppervlakte albedo. 2) Het reflecterend vermogen van wolken boven zee vergroten. 3) Het verhogen van het aantal aerosolen in de stratosfeer. 4) Methoden met gebruikmaking van de ruimtevaart; bijvoorbeeld spiegels die zonnestraling terugkaatsen. 5) Vermindering van cirrusbewolking op grote hoogte. Bron: NOAA.''<ref>[https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/solar-radiation-modification-noaa-state-science-factsheet Solar radiation modification: NOAA State of the Science factsheet | NOAA]</ref> ]]Deze methode heeft tot doel de bron van de opwarming, zonnestraling, te verminderen. Onderzoekers bestuderen vooral twee manieren om zonnestraling te beheersen: het helderder maken van wolken op zee en het injecteren van stratosferische aërosolen.<br />
<br />
''Marine cloud brightening'' houdt in dat er heel fijn zout water vanaf boten naar laaghangende wolken boven de oceaan wordt gesproeid om hun helderheid en reflectiviteit te verbeteren.<br />
<br />
Modellen hebben aangetoond dat als je een enorm groot gebied – ongeveer 4% van de oceaan ofwel 14 miljoen km<sup>2</sup> – in de buurt van de evenaar zou besproeien en de wolken daardoor helderder zou maken, de combinatie van meer wolken en daardoor een lagere temperatuur van de zeeoppervlakte eronder wereldwijde gevolgen zou kunnen hebben.<ref name=":10" /><br />
<br />
''Stratospheric aerosol injection'' houdt in dat de hoeveelheid stratosferische aerosolen die zonlicht reflecteren wordt verhoogd, hetzij door directe injectie, hetzij door injectie van een precursor (zoals zwaveldioxide, SO<sub>2</sub>) dat vervolgens in de stratosfeer reageert en aerosolen vormt. Voorgestelde aerosoltypes zijn onder meer sulfaat, calciumcarbonaat en diamantstof. Die zouden op een hoogte (11-48 km) verspreid moeten worden die ver ligt boven de hoogte waarop de meeste vliegtuigen vliegen.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Koolstofverwijdering en opslag (CDR en CCS) ==<br />
<br />
'''Een zeer verdund gas (~0,04%) zoals CO<sub>2</sub> uit de atmosfeer halen is technisch uitdagend, energie-intensief en duur. Het heeft, in tegenstelling tot hernieuwbare energie, geen direct nut. "De waarde ervan is volledig sociaal en politiek geconstrueerd. Zonder krachtig overheidsbeleid valt er geen winst te behalen, en daarom zijn al die bedrijven afhankelijk van [[Mitigatie#Emissierechten (ETS)|CO<sub>2</sub>-compensatie]] om dit op de markt te brengen."'''<ref>[https://www.groene.nl/artikel/kijk-niet-naar-het-afvoerputje-draai-de-kraan-dicht ‘Kijk niet naar het afvoerputje. Draai de kraan dicht’ | De Groene Amsterdammer]</ref><br />
<br />
Zie ook: [[Mitigatie#Negatieve emissie|Negatieve emissies]].<br />
<br />
Kooldioxideverwijdering (''carbon dioxide removal'', CDR) omvat opzettelijke menselijke activiteiten die CO<sub>2</sub> verwijderen die al in de atmosfeer aanwezig is en deze duurzaam opslaan in geologische formaties, bodems, oceanen of producten. Het omvat natuurlijke methoden zoals bebossing en technologische methoden zoals directe luchtopname met opslag. CDR vermindert de totale concentratie van atmosferische CO<sub>2</sub>, waardoor het broeikasgasniveau actief wordt verlaagd en de klimaatverandering wordt tegengegaan. Naast het snel terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen zijn de opschaling en de uitbreiding van CDR op het land dringende prioriteiten als we de temperatuurdoelstelling van het Akkoord van Parijs willen halen.<ref>[https://www.stateofcdr.org/ The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</ref><br />
<br />
Er zijn veel CDR-methoden om CO₂ op te vangen en op te slaan met verschillende niveaus van ontwikkeling, kosten, potentieel en duurzaamheid. Elke methode heeft duurzaamheidsrisico's die de toepassing op lange termijn kunnen beperken.<br />
<br />
''Carbon Capture and Storage'' (CCS) vangt CO<sub>2</sub>-uitstoot rechtstreeks op van puntbronnen zoals energiecentrales of industriële installaties voordat de CO<sub>2</sub> de atmosfeer bereikt. De opgevangen CO<sub>2</sub> wordt vervolgens getransporteerd en ondergronds opgeslagen. CCS voorkomt dat nieuwe emissies de atmosfeer binnendringen, maar verwijdert geen CO<sub>2</sub> die al in de lucht aanwezig is. Daarom wordt CCS beschouwd als een emissiereductietechnologie, geen verwijderingstechnologie.<br />
<br />
''Direct Air Capture'' (DAC) verwijst naar engineered systemen die CO₂ direct uit de omgevingslucht zuigen, scheiden en vervolgens opslaan (bijvoorbeeld in geologische formaties) of hergebruiken (bijv. als grondstof voor synthetische brandstoffen).<br />
[[Bestand:Carbfix.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Schematische uitleg van de Climeworks-CarbFix injectie Hellisheidi, Iceland.<ref name=":1">[https://www.frontiersin.org/journals/climate/articles/10.3389/fclim.2019.00010/full The Role of Direct Air Capture in Mitigation of Anthropogenic Greenhouse Gas Emissions | Frontiers in Climate]</ref> Bron: Frontiers in Climate [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]<br />
<br />
De auteurs van een artikel in Frontiers in Climate (werkzaam bij het bedrijf ClimeWorks)<ref name=":1" /> zien DAC als een waardevolle bijdrage aan het bereiken van netto-nul uitstoot, mits die kan worden opgeschaald naar verwijdering van gigatonnen CO<sub>2</sub> per jaar in 2050. Op dit moment gaat het om ongeveer 10 duizend ton.<ref>[https://www.iea.org/energy-system/carbon-capture-utilisation-and-storage/direct-air-capture Direct Air Capture | International Energy Agency IEA]</ref><br />
<br />
[[Bestand:DAC.jpg|miniatuur|300x300px|''Orca in IJsland is een DAC installatie van ClimeWorks die kooldioxide uit de lucht haalt met enorme ventilatoren en ondergronds opslaat in vulkanisch gesteente.''<ref>[https://singularityhub.com/2021/09/09/the-worlds-largest-direct-air-capture-plant-is-now-pulling-co2-from-the-air-in-iceland/ The World’s Largest Direct Air Capture Plant Is Now Pulling CO2 From the Air in Iceland | Singularity Hub]</ref>]]Koolstofverwijdering is een technologie die bij lange na niet voldoende ontwikkeld is om in 2050 netto nul te bereiken. Er zijn enorme hoeveelheden energie nodig die niet voor andere nuttige doeleinden kunnen worden gebruikt, zelfs niet als er hernieuwbare energie wordt gebruikt. Het is ongelooflijk duur, vooral gezien de omvang die nodig is om koolstof op wereldwijde schaal te verwijderen. <br />
<br />
Met het huidige tempo zal de opslagcapaciteit voor CO<sub>2</sub> naar verwachting rond de 700 miljoen ton per jaar zijn in 2050, slechts 10% van wat er nodig is. Zonder een gecoördineerde wereldwijde inspanning en snelle beleidsveranderingen lijkt het onwaarschijnlijk dat de doelstellingen voor netto nul worden gehaald met koolstofverwijdering ambities. CCS en DAC mogen ons niet afleiden van de werkelijk effectieve aanpak van klimaatverandering, namelijk het versneld uitbannen van fossiele brandstoffen.<ref>[https://ce.nl/wp-content/uploads/2023/07/CE_Delft_220460_Koolstofverwijdering_voor_klimaatbeleid_DEF-gecorrigeerd.pdf Koolstofverwijdering voor klimaatbeleid | CE Delft]</ref> <ref>[https://filelist.tudelft.nl/Websections/Climate%20Action/NL%20TUD%20RouteKaart%20position%20paper%2029%20April%202025.pdf Nederland als innovatiepionier: Een oproep voor dringend leiderschap in koolstofverwijdering | TU Delft]</ref><br />
<br />
Daar komt bij dat de planeet niet zoveel kooldioxide diep onder de grond kan opslaan als eerder werd gedacht. Een nieuwe schatting suggereert dat de geologische opslagruimte voor koolstof al in 2200 op zou kunnen raken.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-025-02790-6 Earth’s capacity to store carbon could max out surprisingly soon | Nature]</ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-025-09423-y A prudent planetary limit for geologic carbon storage | Nature]</ref> Bovendien bestaat het risico dat kooldioxide uit de ondergrondse reservoirs lekt en weer in de atmosfeer terechtkomt. Dus we kunnen er niet op vertrouwen om aan de dringende behoefte om de klimaatverandering te vertragen te voldoen.<br />
<br />
De vraag waar de koolstof moet worden opgeslagen is ook cruciaal. Sommige van de plaatsen met het grootste opslagpotentieel, zoals Indonesië, Brazilië en enkele landen in Afrika, zouden uiteindelijk opgezadeld kunnen worden met een probleem dat zij niet hebben veroorzaakt. De oplossing van de onderzoekers is duidelijk: de uitstoot nu drastisch verminderen.<br />
<br />
== BECCS ==<br />
Het gebruik van landbouwgewassen voor energieopwekking, gecombineerd met koolstofafvang en -opslag (BECCS)<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/technologies/beccs Bioenergy with Carbon Capture and Storage | Geoengineering Monitor]</ref> wordt door veel beleidsmakers gezien als een manier om te voldoen aan de Parijse Akkoorden. Het gaat om snelgroeiende gewassen die CO<sub>2</sub> uit de atmosfeer halen. Die verbrand je om er energie uit te halen. En de CO<sub>2</sub> die bij de verbranding vrijkomt, vang je af en stop je in een diepe zoutmijn of leeg gasveld. Dat is precies het omgekeerde van fossiele brandstoffen verbruiken, en tóch levert het je energie op. Die energie komt van de zon, die via fotosynthese CO<sub>2</sub> omzet in brandstof.<br />
<br />
Dit klinkt goed, maar heeft ook een groot nadeel: zeven van de negen planetaire grenzen worden al overschreden en meerdere van deze grenzen hebben te maken met de manier waarop land door mensen wordt gebruikt. Klimaatverandering zou deze grenzen nog meer onder druk kunnen zetten. Een groep onderzoekers uit Potsdam berekende hoeveel biomassa er geproduceerd zou kunnen worden voor BECCS onder verschillende omstandigheden, zoals beperkingen voor stikstofstromen, veranderingen in zoetwatersystemen, veranderingen in het land en bescherming van het milieu.<ref>[https://www.nature.com/articles/s43247-025-02033-6 Multiple planetary boundaries preclude biomass crops for carbon capture and storage outside of agricultural areas | Nature Communications Earth & Environment]</ref> De druk op de bestaande landbouwgebieden zal toenemen om te voldoen aan de groeiende wereldwijde vraag naar voedsel, veevoer, vezels (katoen) en hout. <br />
<br />
Het resultaat is dat het potentieel voor BECCS van speciale plantages van het snelgroeiende ''Miscanthus'' (olifantsgras) rond 2050 bijna nul is (0,1 gigaton kooldioxide-equivalenten per jaar) bij het IPCC scenario van milde klimaatverandering (Representatieve Concentratiepad (RCP) 4,5). De belangrijkste beperking is dat deze vorm van landgebruik het milieu niet mag vernietigen. Naast milieubescherming en landgebruik geven ook de andere randvoorwaarden uit het onderzoek (beperking stikstof en beschikbaarheid van zoetwater) duidelijk grenzen aan. Dit illustreert hoe smal de marges van het ''[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|systeem aarde]]'' zijn als we klimaatverandering proberen te stoppen.<br />
<br />
== Overzicht geo-engineering projecten ==<br />
<br />
Geoengineering Monitor publiceert een interactieve wereldkaart<ref name=":9">[https://map.geoengineeringmonitor.org/ Geoengineering Map | Geoengineering Monitor]</ref> met een overzicht van alle bekende geo-engineering projecten. Voor elke aanklikbare locatie is uitgebreide informatie beschikbaar zoals gebruikte technologie, eigenaar van het project, argumenten voor of tegen de effectiviteit van de technologie. <br />
[[Bestand:Geoengineering map.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Deze interactieve wereldkaart over geo-engineering, opgesteld door ETC Group en de Heinrich Boell Foundation, werpt een licht op de alarmerende uitbreiding van onderzoek en experimenten op het gebied van geo-engineering.''<ref name=":9" />]]<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Alleen bomen planten is niet genoeg ==<br />
Het blijkt dat plannen om op grote schaal CO<sub>2</sub> te verwijderen door bomen te planten veel te optimistisch zijn. Een studie van een groep Australische en Scandinavische onderzoekers laat een kloof zien tussen de afhankelijkheid van landbouwgrond voor de verwijdering van kooldioxide (carbon dioxide removal, CDR) in nationale klimaatcommitments en de realiteit.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-53466-0 Over-reliance on land for carbon dioxide removal in net-zero climate pledges | Nature Communications]</ref><br />
<br />
De onderzoekers tonen aan dat de bestaande klimaatcommitments gezamenlijk ongeveer 1 miljard hectare land vereisen voor CDR, waarvan ongeveer 40% bestemd is voor de conversie van bestaand landgebruik naar bossen. Het totale landbouwareaal in de wereld bedraagt 4,9 miljard ha (FAO). De onderzoekers constateren dan ook dat “de resultaten verontrustend zijn” - zowel wat betreft de beperkte beschikbaarheid van voldoende land als de snelheid en omvang van de verandering in landgebruik.<br />
Een artikel in Nature Food<ref>[https://www.nature.com/articles/s43016-024-01039-1 Enhanced agricultural carbon sinks provide benefits for farmers and the climate | Nature Food]</ref> wijst op de (theoretische) mogelijkheid van koolstofvastlegging in landbouwgrond. Idealiter zou dit tegen 2050 een vergelijkbaar cumulatief mitigatiepotentieel kunnen hebben als bebossing, met name in Sub-Sahara Afrika. Dit vraagt ongekend snelle, grootschalige en gecoördineerde actie.<br />
<br />
Volgens een publicatie in Science in 2025<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adj6841 Land availability and policy commitments limit global climate mitigation from forestation | Science]</ref> is er ongeveer 389 miljoen hectare op aarde die potentieel gebruikt zou kunnen worden voor herbebossing – ongeveer de helft van eerdere schattingen. Dit cijfer is gebaseerd op onderzoek waarbij steden, landbouwgrond, gebieden met een risico op verlies van biodiversiteit en regio's met onvoldoende water buiten beschouwing zijn gelaten. Het onderzoek sloot ook besneeuwde gebieden uit die warmte reflecteren, omdat de donkere boomkruinen daar meer kwaad dan goed zouden doen. De resultaten tonen aan dat herbebossing niet mag worden beschouwd als een vervanging voor het stoppen van ontbossing elders of het snel verminderen van de uitstoot van fossiele brandstoffen.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Groene brandstoffen ==<br />
Brandstoffen die worden aangeprezen als 'groene' oplossingen voor het klimaatprobleem blijken bij nadere beschouwing niet, of in beperkte mate, duurzaam te zijn.<br />
<br />
=== Bio-energie ===<br />
Een grote misvatting over klimaatverandering in Europa is dat het verbranden van bossen een goed idee is om 'groene' energie op te wekken. Een rapport van Tufts University stelt vast:<ref name=":0">[https://www.bu.edu/eci/files/2019/06/ClimatePolicyBrief8.pdf A Critical Look at Forest Bioenergy: Exposing a high carbon “climate solution” | Global Development And Environment Institute, Tufts University]</ref><br />
<br />
*Bij de verbranding van bosbiomassa komt per energie-eenheid 65% meer CO<sub>2</sub> vrij dan bij steenkool en bijna drie keer meer dan bij gas.<br />
<br />
*Maar in de officiële statistieken van Europa wordt dit beschouwd als "hernieuwbare energie" zonder koolstofuitstoot (omdat er geen "nieuwe" CO<sub>2</sub> bij komt).<br />
<br />
*Bijna tweederde van de hernieuwbare energie in Europa is nu afkomstig van biomassa.<br />
<br />
Bossen worden gekapt om industriële brandstof te leveren en als gevolg daarvan neemt de biodiversiteit op aarde af.<br />
[[Bestand:Bio-energie.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vergelijking van de uitstoot van energiecentrales op aardgas, kolen en biomassa. Bron: Tufts.''<ref name=":0" />]]<br />
<br />
Het rapport laat zien dat het gebruik van bossen voor energie niet leidt tot een vermindering van de koolstofuitstoot en dat het het verlies van natuur versnelt.<br />
<br />
=== Biodiesel ===<br />
'''E-kerosine''', ook wel ''sustainable aviation fuel'' (SAF) genoemd. Deze brandstof wordt gemaakt van gewassen of afval, of door CO<sub>2</sub> en CO uit de rookgassen van fabrieken te laten reageren met waterstof. Waterstof kan op een duurzame manier worden geproduceerd, door elektrolyse van water, maar vaak wordt het gemaakt van aardgas. (Zie ook [[Wondermiddelen#Waterstof in allerlei kleuren|Waterstof in allerlei kleuren]].)<br />
[[Bestand:SAF.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De verschillende wegen naar sustainable aviation fuel (SAF).''<ref>[http://www.simecomilano.it/wp-content/uploads/2025/01/Simeco_Energy-Transition-Projects_v8.pdf Energy Transistion Projects | SIMECO]</ref>]]<br />
SAF kan de huidige vormen van vliegtuigbrandstof vervangen of, waarschijnlijker, ermee gemengd worden, waardoor de uitstoot zou worden verminderd. De EU heeft de lidstaten verplicht duurzame kerosine door de fossiele brandstof te gaan mengen.<ref>[https://www.emissieautoriteit.nl/onderwerpen/refueleu-luchtvaart/refueleu-luchtvaart-verplichtingen-voor-brandstofleveranciers RefuelEU verplichtingen voor brandstofleveranciers | Nederlandse Emissieautoriteit]</ref> In 2034 moet er al 6 procent SAF doorheen, in 2039 20 procent en zo verder. Nederland zelf wil nog sneller.<br />
<br />
In 2024 is in Rotterdam het initiatief genomen voor een fabriek voor e-kerosine. Deze zou vanaf 2030 250.000 ton duurzame vliegtuigbrandstof moeten produceren en zal daarmee de grootste fabriek ter wereld zijn op dit gebied. Ook in Amsterdam en Delfzijl worden fabrieken opgezet voor duurzame vliegtuigbrandstof. <br />
<br />
Dit zijn voorbeelden van ‘[[Wondermiddelen#Greenwashing|greenwashing]]’, aldus het Amerikaanse Institute for Policy Studies (IPS), een progressieve denktank zonder banden met het bedrijfsleven. IPS constateert dat de privéjetlobby “duurzame vliegtuigbrandstoffen” als marketingtruc gebruikt en dat die grotendeels een valse oplossing zijn.<ref>[https://ips-dc.org/report-greenwashing-the-skies/ Greenwashing the Skies: How the Private Jet Lobby Uses “Sustainable Aviation Fuels” as a Marketing Ploy | Institute for Policy Studies]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/article/2024/may/14/sustainable-jet-fuel-report ‘Magical thinking’: hopes for sustainable jet fuel not realistic, report finds | The Guardian]</ref><br />
<br />
Chuck Collins, co-auteur van het rapport, zegt: “Om deze brandstoffen op de benodigde schaal te brengen zouden enorme subsidies nodig zijn, de maatschappelijke kosten zouden onaanvaardbaar zijn en het zou ten koste gaan van meer urgente prioriteiten op het gebied van decarbonisatie.”<br />
<br />
Een argument voor de duurzaamheid van SAF/e-kerosine is dat het wordt gemaakt met schone stroom van windparken. Maar omdat het de vraag is of duurzame energie ooit de gehele huidige energiebehoefte kan dekken, werkt dit verder gebruik van fossiel in de hand.<br />
<br />
Bovendien speelt bij de productie van SAF in de meeste gevallen fossiele koolstof — uit rookgassen, of bij de productie van waterstof — een rol. Daardoor kan het nauwelijks als een duurzame oplossing worden beschouwd. Zie ook de rekensommen van Karel Knip in de NRC.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/06/11/lekker-cijferen-met-kunstkerosine-hoeveel-wind-is-er-nodig-om-een-vliegtuig-vol-te-tanken-a4896461 Lekker cijferen met kunstkerosine: hoeveel wind is er nodig om een vliegtuig vol te tanken?]</ref><br />
<br />
=== Waterstof in allerlei kleuren ===<br />
Met kleuren wordt aangegeven in welke mate waterstof duurzaam is. Daarop valt nog wel wat af te dingen. Zie: [[Wondermiddelen#De echte impact van 'blauwe' waterstof|De echte impact van blauwe waterstof]].<br />
<br />
[[Duurzame oplossingen#Groene_waterstof|Groene Waterstof]] kan in principe worden geproduceerd door elektrolyse van water met behulp van groene stroom maar dat gebeurt nog maar op kleine schaal. Tot nu toe wordt waterstof geproduceerd met behulp van fossiele brandstoffen, in de eerste plaats aardgas. cVoor elke ton geproduceerde waterstof wordt ongeveer 10 ton CO<sub>2</sub> uitgestoten. De waterstof die op deze manier wordt geproduceerd, wordt ‘'''grijze waterstof’''' genoemd.<ref>[https://www.sfc.com/glossary/blue-hydrogen/ Blue hydrogen-definition | SFC]</ref><br />
<br />
'''Blauwe waterstof''' wordt ook geproduceerd uit aardgas. Het verschil is dat de geproduceerde CO<sub>2</sub> wordt opgevangen en opgeslagen, bijvoorbeeld in voormalige olie- of gasvelden. Dit betekent dat de CO<sub>2</sub> uitstoot lager is. Het wordt daarom ook wel ''decarbonized'' waterstof genoemd.<br />
<br />
'''Turquoise waterstof''' wordt verkregen door het thermisch kraken van methaan. In plaats van CO<sub>2</sub> wordt tijdens dit proces vaste koolstof geproduceerd. Om het proces CO<sub>2</sub>-neutraal te maken, moet de benodigde hoge temperatuur worden geproduceerd uit hernieuwbare energiebronnen en moet de koolstof permanent worden gebonden.<br />
[[Bestand:Blue hydrogen.jpg|miniatuur|400x400px|''De uitstoot van broeikasgassen per kg geproduceerde waterstof, bij verschillende technologieën en verschillende percentages koolstof-afvang. Zelfs in het beste geval is de CO<sub>2</sub> uitstoot nog meer dan 3x zo hoog als de Amerikaanse norm voor ‘schone’ waterstof. Bron: IEEFA.<ref>[https://ieefa.org/articles/blue-hydrogen-not-clean-not-low-carbon-not-solution Blue Hydrogen: Not clean, not low carbon, not a solution | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref> © 2025 Institute for Energy Economics & Financial Analysis.'']]<br />
De industrie voor fossiele brandstoffen praat graag over blauwe waterstof als klimaatoplossing. In een analyse van de Europese plannen voor blauwe waterstof door Le Monde en DeSmog constateren de onderzoekers echter dat de tientallen voorgestelde projecten voor blauwe waterstof bij elkaar evenveel broeikasgassen dreigen uit te stoten als heel Denemarken. <br />
<br />
Deze bevinding kwam op het moment dat Europese ambtenaren overwogen om blauwe waterstof de status van “koolstofarme technologie” te geven, waardoor deze toegang krijgt tot miljarden euro's aan subsidies en voordelige beleggingen. <br />
<br />
Op 8 juli 2025 heeft de EU een richtlijn aangenomen waarin een uitgebreide methode voor de berekening van broeikasgasemissies voor koolstofarme waterstof en brandstoffen wordt geïntroduceerd, zoals uiteengezet in de richtlijn inzake de waterstof- en gasmarkt. Om als koolstofarm te worden beschouwd, moeten waterstof en aanverwante brandstoffen een drempel van 70 % broeikasgasemissiereductie bereiken in vergelijking met het gebruik van fossiele brandstoffen zonder emissiereductiemaatregelen.<ref>[https://energy.ec.europa.eu/topics/eus-energy-system/hydrogen_en EU's energy system - Hydrogen | European Commission]</ref><br />
<br />
[[Bestand:Blue hydrogen projects.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Blauwe waterstofprojecten in Europa. Bron: Desmog.''<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/12/europes-blue-hydrogen-plans-risk-generating-annual-emissions-on-par-with-denmark/ Europe’s Blue Hydrogen Plans Risk Generating Annual Emissions on par With Denmark | Desmog]</ref> ''Credit: Sabrina Bedford. [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]<br />
<br />
=== De echte impact van 'blauwe' waterstof ===<br />
<br />
Een rapport van Carbon Tracker<ref>[https://carbontracker.org/reports/kind-of-blue/ Kind of Blue — The real climate impact of Blue Hydrogen and Gas-CCS | Carbon Tracker]</ref> stelt dat de hoeveelheid CO<sub>2</sub> die vrijkomt bij projecten voor blauwe waterstof en gas-[[Wondermiddelen#Koolstofverwijdering|CCS]] twee tot drie keer hoger kan zijn dan de gerapporteerde hoeveelheid wanneer gekeken wordt naar de uitstoot bij de winning, verwerking en het transport van gas.<br />
<br />
Voorstanders van technologieën voor koolstofafvang, -gebruik en -opslag (CCUS) zeggen dat op CCUS gebaseerde waterstof (ook bekend als ‘blauwe’ waterstof) en gascentrales met CCS (ook bekend als gas-CCS) kunnen helpen om de koolstofvoetafdruk van de industrie en de energiesector te verkleinen. <br />
<br />
In dit rapport wordt gekeken naar de mogelijke gevolgen van op gas gebaseerde CCUS-technologieën voor het klimaat, ervan uitgaande dat de technologie werkt zoals de CCUS-industrie beweert. Dit probleem is vooral belangrijk voor het Verenigd Koninkrijk en de EU. Na de energiecrisis van 2022-2023, mede veroorzaakt door de oorlog van Rusland tegen Oekraïne, zijn zij meer afhankelijk van geïmporteerd LNG, met name uit de VS.<br />
<br />
De conclusie van het rapport luidt als volgt:<br />
<br />
*Blauwe waterstof- en gas-CCS-projecten zijn niet noodzakelijkerwijs koolstofarm.<br />
*Het gebruik van gas voor CCUS zal de uitstoot verhogen.<br />
*De koolstofintensiteit van blauwe waterstof wordt onderschat.<br />
*We besparen niet zoveel koolstof als we denken wanneer we gas-CCS gebruiken.<br />
*De manier waarop we het milieu beoordelen, is gebrekkig.<br />
*Projecten waarbij gas wordt gebruikt, kunnen plannen om de koolstofuitstoot te verminderen in de weg staan.<br />
<br />
Daar komt bij dat "…fossiele-brandstofbedrijven en aanverwante organisaties de belangrijkste lobbyisten zijn voor CCUS-subsidies en dat deze subsidies ten koste gaan van zowel de belastingbetaler als de toekomstige gezondheid van onze planeet," volgens een artikel in ''Environmental Science & Policy''.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S146290112500187X Tracing sources of funds used to lobby the US government about carbon capture, use, and storage | Environmental Science & Policy]</ref><br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Groene groei (''Green growth'') ==<br />
Op basis van historisch bewijs gaat men er binnen de gangbare economische wetenschap vanuit dat een economie eerst vervuilend is en naarmate de economie groeit en volwassen wordt, de capaciteit ontwikkeld wordt om groener en duurzamer te worden.<ref>Dit wordt de ‘Environmental Kuznets curve’ genoemd. [https://doughnuteconomics.org/university-courses 7 Ways to Think Like a 21st Century Economist, Chapter 6: Create to Regenerate | Doughnut Economics for University Courses]</ref> Hieruit is het idee ontstaan dat economische groei en de daarmee gepaard gaande negatieve bijeffecten van elkaar ontkoppeld kunnen worden. <br />
<br />
Binnen de duurzaamheidswetenschap is dit '''een aanpak''' geworden onder de noemer ‘'''groene groei'''’ waarbij economische groei en ontwikkeling wordt nagestreefd in combinatie met het terugdringen van bijvoorbeeld milieu-impact en uitstoot van broeikasgassen. Beide dragen hun steentje bij aan een duurzame toekomst waarbij de focus ligt op het bestrijden van klimaatverandering door middel van technologische innovatie. Het beleid is daarom vooral gericht op investeringen in schone technologieën, hernieuwbare energiebronnen, energie-efficiëntie en duurzame landbouwpraktijken. <br />
<br />
Op mondiaal niveau is er geen bewijs voor voldoende ontkoppeling tussen economische groei enerzijds en emissiereducties en materiaalverbruik anderzijds. Dit betekent dat er geen bewijs is dat het tegelijkertijd nastreven van economische groei en het respecteren van de planetaire grenzen mogelijk is.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet]</ref> Er is wel veel bewijs voor het tegendeel.<ref>[https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/conl.12713 Biodiversity policy beyond economic growth | Conservation Letters]</ref> <ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ab842a A systematic review of the evidence on decoupling of GDP, resource use and GHG emissions, part II: synthesizing the insights | Environmental Research Letters]</ref> <ref>[https://www.academia.edu/38891704/Is_Green_Growth_Possible Is Green Growth Possible? | New Political Economy]</ref> <ref>[https://www.academia.edu/39819762/Decoupling_Debunked_Evidence_and_arguments_against_green_growth_as_a_sole_strategy_for_sustainability_open_access_ Decoupling Debunked. Evidence and arguments against green growth as a sole strategy for sustainability (open access) | EEB European Environment Bureau]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lanplh/PIIS2542-5196%2823%2900174-2.pdf Is green growth happening? An empirical analysis of achieved versus Paris-compliant CO2–GDP decoupling in high-income countries | Lancet Planet Health]</ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352550923002531 Level of decoupling between economic growth and environmental pressure on Earth-system processes | Sustainable Production and Consumption]</ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0164733&trk=public_post_comment-text Is Decoupling GDP Growth from Environmental Impact Possible? | PLOS One]</ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-020-16941-y.pdf Scientists’ warning on affluence | Nature Communications]</ref><br />
<br />
Ook de theoretische mogelijkheid dat groene groei gerealiseerd kan worden door middel van correct beleid en een markt onder druk, wordt door ecologisch economen weerlegd<ref>[https://www.ioew.de/fileadmin/_migrated/tx_ukioewdb/IOEW_SR_005_Entropy_Law_and_Economic_Process_in_Retrospect.pdf The Entropy Law and the Economic Process in Retrospect | Eastern Economic Journal]</ref> en in toenemende mate door natuurkundigen in twijfel getrokken.<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-50295-9 The Economic Superorganism. Beyond the Competing Narratives on Energy, Growth, and Policy | Springer Nature]</ref> <ref>[https://escholarship.org/uc/item/9js5291m Energy and Human Ambitions on a Finite Planet | eScholarship]</ref> <ref>[https://tmurphy.physics.ucsd.edu/papers/limits-econ-final.pdf Limits to economic growth | Nature Physics]</ref><br />
<br />
Op internationaal vlak zijn er diverse multilaterale organisaties die een agenda voor groene groei ondersteunen, zoals de Wereldbank,<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/368361468313515918/pdf/691250PUB0Publ067902B09780821395516.pdf Inclusive Green Growth. The Pathway to Sustainable Development | The World Bank]</ref> de OECD<ref>[https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2018/03/economic-policy-reforms-2018_g1g8a996/growth-2018-en.pdf Economic Policy Reforms 2018 | OECD]</ref> en de Verenigde Naties (''Sustainable Development Goal #8: Eerlijk werk en economische groei'').<ref>[https://sdgs.un.org/goals The 17 Goals | UN Department of Economic and Social Affairs – Sustainable Development]</ref> In Nederland pleit de Sociaal Economische Raad (SER) in het rapport ''Perspectief op Brede Welvaart in 2040''<ref>[https://www.ser.nl/-/media/ser/downloads/adviezen/2024/visie-perspectief-op-brede-welvaart.pdf Perspectief op brede welvaart in 2040 | SER]</ref> voor “een economie die uitgaat van duurzame groei en innovatie, waarmee we ons verdienvermogen versterken binnen planetaire grenzen door maatschappelijk verantwoord ondernemerschap met een goed werkend Europees level playing field.” Groene groei dus. Door het kabinet Schoof werd ‘groene groei’ opgenomen in de naam van een nieuw ministerie: Klimaat en Groene Groei. Andere Nederlandse bepleiters van groene groei zijn o.a. Barbara Baarsma,<ref>[https://boekenkrant.com/recensie/groene-groei%EF%BF%BC%EF%BF%BC/ Over economie en groei | Boekenkrant]</ref> Diederik Samsom en Mathijs Bouman.<ref>[https://open.podimo.com/podcast/a94323f8-f8e8-4353-b5a3-3e17f65b3f94 Wat Nu? Met Diederik Samsom & Mathijs Bouman | Podimo]</ref><br />
<br />
Zie ook: [[Economische gevolgen#Onderschatting door neoklassieke economen|Onderschatting door neoklassieke economen]].<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Regeneratieve landbouw ==<br />
Tijdens de Klimaatweek in september 2024 in New York City stonden 's werelds grootste voedselbedrijven in de rij om hun pro-natuur geloofsbrieven te delen, door te beweren dat ze “regeneratieve landbouw”-praktijken omarmen die hun enorme koolstofvoetafdruk zullen verminderen.<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/22/big-ag-is-using-regenerative-agriculture-to-mask-business-as-usual/ Big Ag Is Using ‘Regenerative Agriculture’ to Mask Business-as-Usual | Desmog]</ref><br />
<br />
Uit een nieuw rapport blijkt echter dat multinationale voedsel- en landbouwbedrijven die de term gebruiken - zoals Cargill, Bayer en Unilever - hun manier van zakendoen nauwelijks hebben veranderd.<ref>[https://newclimate.org/resources/publications/navigating-regenerative-agriculture-in-corporate-climate-strategies From key emission reduction measure to greenwashing strategy | NewClimate Institute]</ref><br />
<br />
In totaal werden 30 grote landbouwbedrijven geanalyseerd in het rapport, dat in september werd uitgebracht door het New Climate Institute. Uit het rapport bleek dat hoewel ongeveer 80 procent van de bedrijven in hun klimaat- en duurzaamheidsstrategieën sterk refereerde aan de term “regeneratieve landbouw”, slechts een derde daarvan duidelijke doelen had en veel bedrijven niet specifiek aangaven hoe de plannen zouden worden geïmplementeerd of ze slechts toepasten op een klein deel van hun totale activiteiten.<br />
<br />
De bevindingen van het rapport echoën ook eerdere analyses<ref>[https://www.worldbenchmarkingalliance.org/research/2023-food-and-agriculture-and-nature-benchmark/ 2023 Food and Agriculture Benchmark and 2023 Nature Benchmark | World Benchmarking Alliance]</ref> dat de vage definities van “regeneratief” door bedrijven - die een breed scala aan natuurvriendelijke landbouwtechnieken kunnen omvatten zoals ''no-till'', waarbij de grond zo min mogelijk wordt beroerd, en biologische landbouw - de verantwoordingsplicht ondermijnen. Verschillende landbouwprogramma's die onder deze noemer vallen, maken niet duidelijk welke praktijken ze omvatten of welke voordelen ze bieden voor duurzaamheidsinspanningen. En beweringen van bedrijven over lagere emissies worden niet altijd gestaafd.<br />
<br />
Het resultaat is dat de plannen van de bedrijven die in het onderzoek zijn geanalyseerd, niet voldoende zijn om de bedrijven te binden aan transformatieve actie, waarbij de coauteurs van het rapport concluderen dat de plannen van de bedrijven “de ambitie missen die nodig is om vervuiling, aantasting van het milieu en emissies aanzienlijk te verminderen of zelfs de koolstofopslag in de bodem te vergroten”.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Mestvergisting ==<br />
Vergisting van de mest van melkkoeien en varkens tot methaangas, direct ter plaatse, wordt gezien als een veelbelovende oplossing waar bovendien veel geld mee verdiend kan worden.<ref>[https://www.dlvadvies.nl/energie/monomestvergisting Geld verdienen met mestvergisting | DLV Advies]</ref> De optimistische berichten erover gaan voorbij aan de nadelen. Voor omwonenden is dat vooral de stankoverlast maar belangrijker is dat het noch een oplossing is voor het stikstofprobleem, noch voor de uitstoot van broeikasgas, en daarmee allesbehalve een groene oplossing. In een opiniestuk in Eindhovens Dagblad schrijft Jan van Hoof dat mestvergisting nog geen 2% van het totale aardgasverbruik kan vervangen.<br />
<blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Tip voor investeerders ==<br />
In 2023 heeft de fossiele-brandstoffensector opnieuw terrein verloren ten opzichte van de markt als geheel. Terwijl de oliemultinationals een daling van 30% in jaarlijkse winsten rapporteren en de sector een jaarlijks verlies van bijna 5% boekt, concludeert een nieuw rapport van het Institute of Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA) dat het niet alleen een slecht jaar was om te investeren in fossiele brandstoffen, maar ook een slecht decennium.<ref>[https://ieefa.org/articles/financial-rationale-investing-fossil-fuel-industry-continues-unravel Financial rationale for investing in fossil fuel industry continues to unravel | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref> <ref name=":12">[https://ieefa.org/resources/passive-investing-warming-world Passive investing in a warming world | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref><br />
<br />
De energietransitie heeft een groot effect op de aandelenmarkten, waarbij fossiele brandstoffen een risicovoller onderdeel worden van passieve beleggingsportefeuilles. In het afgelopen decennium was het financieel beter om aandelen in olie, gas en kolen te verkopen, ook al zijn er recent energiecrises geweest waarbij de brandstofprijzen en dus ook de winsten voor energiebedrijven de pan uit rezen. De traditionele voordelen van de fossiele- brandstoffensector zijn verzwakt en af en toe winstgevende kwartalen hebben niets veranderd aan het feit dat de sector op de lange termijn ondermaats heeft gepresteerd.<br />
<br />
Beleggers begrijpen met welke problemen de traditionele energiesector te maken heeft door reductie van broeikasgassen en concurrentie met duurzame energiebronnen. Nu de markten evolueren naar een toekomst met minder koolstof, zijn strategieën zonder fossiele brandstoffen een belangrijke manier voor beleggers om hun weg te vinden temidden van de uitdagingen en kansen van klimaatverandering.<br />
[[Bestand:S&P Standalone Graphic for Factsheet-2.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''De bovenste lijn is de algemene Standard & Poor Index. De onderste is de index van de energiebedrijven uit de S&P 500. Bron: IEEFA.''<ref name=":12" />]]<br />
<br />
En toch, ondanks alle signalen van klimaatverandering energietransitie en klimaatbewuste beleggers zoals pensioenfondsen, zien we dat de fossiele-brandstofindustrie nog steeds vasthoudt aan haar oude verhaal en blijft investeren in het exploiteren van nieuwe olie- en gasvelden. Gevestigde fossiele-energiebedrijven gaan nog steeds uit van business as usual en zelfs groei, de laatste tijd meer geleid door ideologie dan door investeringslogica. Of gokken ze op schadeclaims bij [[Wondermiddelen#Stranded Assets|stranded assets]]?<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Stranded Assets ==<br />
Gestrande activa, beter bekend als ‘''stranded assets''’, zijn activa die op een bepaald moment vóór het einde van hun economische levensduur (zoals aangenomen bij de investeringsbeslissing) niet langer in staat zijn om een economisch rendement te behalen. In dit geval als gevolg van veranderingen door de overgang naar een koolstofarme economie.<ref>[https://www.smithschool.ox.ac.uk/sites/default/files/2022-04/Stranded-Assets-and-Scenarios-Discussion-Paper.pdf Stranded Assets and Scenarios. Discussion Paper | Oxford Smith School]</ref><br />
<br />
Carbon Tracker<ref>[https://carbontracker.org/resources/terms-list/#stranded-assets Stranded Assets | Carbon Tracker]</ref> wijst erop dat verstandig beleggen kan voorkomen dat investeringen in de fossiele sector leiden tot ''stranded assets''. Mark Carney, de voorzitter van de internationale Financial Stability Board, wijst erop dat een [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|koolstofbudget]] op basis van de 2 °C doelstelling de grote meerderheid van de fossiele reserves in de wereld tot stranded assets maakt, dat wil zeggen olie, gas en kolen die letterlijk onbrandbaar zullen blijven zonder toepassing van dure [[Strategieën tegen klimaatverandering#Koolstofverwijdering en opslag|carbon capture]] technologie. <br />
<br />
== Miljardenclaims ==<br />
De mogelijkheid bestaat dat stranded assets leiden tot miljardenclaims van de fossiele industrie, bij wijze van schadevergoeding omdat zij zich tot slachtoffer zullen uitroepen van klimaatmaatregelen die het gebruik van fossiele energie ontmoedigen of beperken.<ref>[https://www.somo.nl/compensation-for-stranded-assets/ Compensation for stranded assets? | SOMO]</ref> <br />
<br />
Dergelijke praktijken zijn een bedreiging voor overheden die serieus werk maken van een duurzamere economie.<ref name=":15">[https://insideclimatenews.org/project/cashing-out/ Cashing Out. The secretive system disrupting climate action and forcing big payouts to fossil fuel companies | Climate Inside News]</ref> In het Verenigd Koninkrijk klaagt een kolenbedrijf de overheid aan nadat milieuactivisten belangrijke klimaatzaken hebben gewonnen voor een Britse rechtbank. Het geschil over de annulering van een kolenmijn komt op een moment dat regeringen worden geconfronteerd met honderden miljarden dollars aan claims van buitenlandse investeerders in verband met de uitfasering van fossiele brandstoffen. In Nederland kennen we de claims van de NAM, nu er geen gas meer mag worden gewonnen in Groningen. <br />
<br />
Honduras is een van de armste landen van het westelijk halfrond. Maar dat heeft buitenlandse bedrijven er niet van weerhouden om een golf van rechtszaken tegen het kleine land aan te spannen.<ref name=":15" /> Deze claims hebben een totale waarde van ongeveer 20 miljard dollar. Dat is meer dan vijf keer de overheidsuitgaven van Honduras vorig jaar.<br />
<br />
De claims maken deel uit van een systeem dat ''investor-state dispute settlement'' of ISDS wordt genoemd. Dit systeem is moeilijk te doorgronden en is gunstig voor bedrijven. Het stelt buitenlandse investeerders in staat om juridische stappen te ondernemen voor groepen arbiters die geen deel uitmaken van het nationale rechtssysteem. Het ISDS stelt bedrijven in staat om grote sommen geld te eisen van regeringen als zij vinden dat hun investeringen schade hebben geleden. Dit kan zelfs gebeuren als de schade het gevolg is van regels die mensen beschermen tegen zaken als vervuiling of andere gevaren.<br />
<br />
Deze tribunalen hebben honderden miljoenen of zelfs miljarden dollars toegekend aan bedrijven, zelfs in gevallen waarin zij nationale wetten aan hun laars lapten, het milieu vervuilden of werden beschuldigd van schendingen van de mensenrechten. De meeste van deze zaken zijn aangespannen door bedrijven uit rijke landen tegen ontwikkelingslanden, wat critici ertoe heeft aangezet te zeggen dat ISDS fungeert als een vorm van modern kolonialisme.<br />
<br />
== Doodlopende wegen ==<br />
Veel van de oplossingen voor het klimaatprobleem die hiervoor zijn genoemd, zijn doodlopende wegen, ''dead-end pathways'', volgens een analyse gepubliceerd in PLOS Climate in 2025.<ref name=":13">[https://journals.plos.org/climate/article?id=10.1371/journal.pclm.0000693 Dead-end pathways: Conceptualizing, assessing, avoiding | PLOS Climate]</ref> <br />
<br />
Ondanks de dringende noodzaak om klimaatverandering aan te pakken, blijven beleidsmakers opties ondersteunen om emissies te verminderen die in theorie goed lijken, maar in de praktijk de situatie alleen maar verslechteren. Veel oplossingen, zoals efficiëntere benzinemotoren of het terugwinnen van restwarmte uit fossiele brandstoffen, verminderen de uitstoot slechts gedeeltelijk. Ze houden geen rekening met de vraag of ze ons kunnen helpen om in de toekomst naar netto-nul-systemen te gaan.<br />
<br />
De PLOS studie reikt drie criteria aan om de meest problematische richtingen, 'doodlopende wegen', te identificeren en te vermijden. Dat zijn: (1) hoe dicht ze in de buurt kunnen komen van een vrijwel volledige eliminatie van emissies in een bepaald systeem, (2) hoe breed ze kunnen worden toegepast in het gespecificeerde systeem en (3) hoe snel ze kunnen worden geïmplementeerd.<br />
<br />
Vervolgens wordt dit kader gebruikt om drie concrete voorbeelden uit het wegvervoer te bekijken, die elk op een van deze punten tekortschieten. Die voorbeelden zijn: het gebruik van gecomprimeerd aardgas (CNG) in het zware wegtransport in Canada, ethanol in het personenvervoer in de VS, en groene brandstoffen (''e-fuels'') in het personenvervoer in Duitsland. <br />
<br />
Alle drie trajecten zijn doodlopende wegen en vormen een reëel probleem. Zij kunnen middelen vastzetten die het moeilijker maken om klimaatdoelstellingen te halen. Zij kunnen ook degenen aan de macht steunen die tegen klimaatmaatregelen zijn. En zij onttrekken tijd en middelen aan meer haalbare opties.<br />
[[Bestand:Dead-end pathways.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Doodlopende wegen verspillen tijd en middelen. Deze figuur illustreert de gevolgen van het voortzetten van investeringen in een doodlopende weg. In scenario 1 (linkerpaneel) worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg tijdig herbestemd naar de netto-nulweg, waardoor veranderingsprocessen worden versneld. In scenario 2 worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg voortgezet voordat uiteindelijk wordt overgeschakeld op een echte netto-nulweg, wat leidt tot vertragingen en extra verspilling van middelen. Bron: PLOS Climate.<ref name=":13" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]<br />
<br />
== Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al ==<br />
Dit schrijft ''Geoengineering Monitor'':<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/reasons-to-oppose Key reasons to oppose geoengineering | Geoengineering Monitor]</ref><br />
<br />
"Er zijn al echte, fundamentele, risicoloze of risicovrije, voordelige en langetermijnoplossingen voor klimaatverandering beschikbaar. Deze omvatten agro-ecologie, het verminderen van uitstoot en grondstofverbruik, het invoeren van strenge emissiegrenswaarden, investeren in openbaar vervoer en leefbare en werkbare gemeenschappen, en het stoppen van ontbossing, naast vele andere maatregelen. Het probleem is niet dat deze oplossingen niet werken, maar dat ze onverenigbaar zijn met elk doel of mandaat voor een steeds groeiende economie die gebaseerd is op de exploitatie van eindige natuurlijke hulpbronnen. Het verminderen van emissies roept weerstand op bij de grote oliemaatschappijen; het openbaar vervoer wordt belemmerd door autofabrikanten; grootschalige uitbreiding van agro-ecologie wekt de woede van industriële agro-agribusinessconglomeraten."<br />
<br />
"Om echte oplossingen te laten werken, moet de macht van kleine boeren, gemeenschappen en werknemers toenemen ten opzichte van die van investeerders en de industrie. De belangrijkste belemmeringen voor de uitvoering ervan zijn de vervuilende industrieën en hun investeerders. Een snelle manier om de geloofwaardigheid en goede wil van voorstanders van geo-engineering te controleren, is door na te gaan hoeveel echte inspanningen zij hebben geleverd om echte oplossingen voor klimaatverandering te bepleiten – en door te kijken waar hun geld vandaan komt."<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote></div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Wondermiddelen&diff=4419
Overleg:Wondermiddelen
2025-12-24T08:43:00Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>(Arjen, dd. 23 december 2025)<br />
Ik heb een paar vragen en suggesties:<br />
<br />
Paragraaf: Waterstof in allerlei kleuren<br />
De laatste alinea verwijst naar een te nemen besluit door Europese ambtenaren. Wanneer valt dit besluit? Of is het al genomen? De tekst is nu niet "toekomstbestendig".<br />
<br />
Paragraaf: De echte impact van 'blauwe' waterstof<br />
Bij de zin over de energiecrisis kunnen we volgens mij ook de oorlog door Rusland tegen Oekraïne toevoegen.<br />
<br />
Paragraaf: Miljardenclaims<br />
De ISDS fungeert als een vorm van modern kolonialisme volgens critici. Hebben we daar een referentie voor?</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Wondermiddelen&diff=4418
Overleg:Wondermiddelen
2025-12-24T08:33:09Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>(Arjen, dd. 23 december 2025)<br />
Ik heb een paar vragen en suggesties:<br />
<br />
Paragraaf: Groene brandstoffen<br />
De claim is dat 2/3 van de hernieuwbare energie uit biomassa komt. Hebben we daar een referentie voor?<br />
<br />
Paragraaf: Waterstof in allerlei kleuren<br />
De laatste alinea verwijst naar een te nemen besluit door Europese ambtenaren. Wanneer valt dit besluit? Of is het al genomen? De tekst is nu niet "toekomstbestendig".<br />
<br />
Paragraaf: De echte impact van 'blauwe' waterstof<br />
Bij de zin over de energiecrisis kunnen we volgens mij ook de oorlog door Rusland tegen Oekraïne toevoegen.<br />
<br />
Paragraaf: Miljardenclaims<br />
De ISDS fungeert als een vorm van modern kolonialisme volgens critici. Hebben we daar een referentie voor?</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Wondermiddelen&diff=4417
Wondermiddelen
2025-12-24T08:26:36Z
<p>Arjen: Kleine tekstuele verbeteringen (typfouten en opmaakfouten) en een aantal links verbeterd (verwezen naar de verkeerde pagina)</p>
<hr />
<div><div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;<br />
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;"><span style="color:blue;<br />
font-size:18pt; font-face:verdana,sans-serif; border:0.2em outset #ceebf7;<br />
padding:0.1em; font-weight:bolder; -moz-border-radius:8px; "><br />
[[#top| Top ^]]</span></div><br />
<br />
= '''In een zin''' =<br />
<br />
{| class="wikitable" <span style="font-size:18pt"; cellpadding="10"><br />
| Zogenoemde ‘wondermiddelen’ – geo‑engineering, koolstofafvang‑en‑opslag, BECCS, grootschalig bomen planten, groene en blauwe waterstof/biodiesel, groene groei, regeneratieve landbouw en mestvergisting – beloven grote CO₂‑reducties of snelle koeling, maar elk kent aanzienlijke technische, economische en ecologische beperkingen, waardoor ze alleen als onderdeel van een bredere, gecombineerde klimaatstrategie bruikbaar zijn. </span><br />
|}<br />
<br />
= <span style="color:#008000"> '''Eenvoudig uitgelegd''' </span> =<br />
<div style="background:#F0FFF0"> De klimaatcrisis kan niet door één ‘wondermiddel’ worden opgelost. Deze technologieën en benaderingen worden vaak als 'wondermiddelen' aangeprezen omdat ze een aantrekkelijke, ogenschijnlijk krachtige manier bieden om de klimaatcrisis te verzachten—vaak met de belofte van grote CO₂‑reducties, relatief snelle impact en daarbij de mogelijkheid om bestaande economische structuren te behouden. De meest genoemde wondermiddelen zijn:<br />
<br />
* '''Geo‑engineering (klimaatengineering)''' – Grote‑schaal technieken die de aarde kunstmatig koelen, bijvoorbeeld door de zonnestraling te reflecteren. Ze kunnen de opwarming snel temperen, maar brengen grote onzekerheden, mogelijke neveneffecten en governance‑problemen met zich mee. Bovendien doen ze niets aan de oorzaak van de opwarming, de uitstoot van broeikasgassen.<br />
* '''Zonnestralingsbeheer (Solar Radiation Modification, SRM)''' – Een specifieke vorm van geo‑engineering waarbij aerosolen of andere reflectoren in de stratosfeer worden gebracht om een deel van het inkomende zonlicht terug te kaatsen. Het werkt snel, maar kan regionale neerslagpatronen verstoren en vereist permanente onderhoudsinspanningen.<br />
* '''Koolstofverwijdering en -opslag (CDR & CCS)''' – Het afvangen van CO₂ uit de lucht (directe luchtcaptatie) of uit industriële processen (Carbon Capture and Storage) en vervolgens veilig ondergronds opslaan. Technologieën zijn energie‑intensief, kostbaar en nog niet op commerciële schaal operationeel.<br />
* '''BECCS (Bio‑Energy with Carbon Capture and Storage)''' – Biomassa wordt verbrand voor energie, waarna de daarbij vrijkomende CO₂ wordt afgevangen en opgeslagen. Het biedt negatieve emissies, maar vraagt enorme landoppervlakken en kan concurreren met voedselproductie.<br />
* '''Bomen planten''' – Herbebossing draagt bij aan CO₂‑absorptie, maar de capaciteit is onvoldoende om de gigatonnen‑emissies te compenseren zonder aanvullende maatregelen.<br />
* '''Groene brandstoffen'''<br />
** ''Biodiesel'': Vermindert fossiele olie, maar vereist landbouwgrond en kan voedsel‑/landconflicten veroorzaken.<br />
** ''Groene waterstof'': Wordt geproduceerd via elektrolyse met hernieuwbare stroom; biedt echte nul‑emissies, maar is momenteel duur en afhankelijk van schaarse mineralen.<br />
** ''Blauwe waterstof'': Wordt gemaakt uit aardgas met CCS; verlaagt de CO₂‑uitstoot, maar lekken en de energie‑intensiteit beperken de netto‑voordelen.<br />
* '''Groene groei (Green Growth)''' – Het idee dat economische groei hand‑in‑hand kan gaan met milieudoelstellingen. Kritisch omdat groei doorgaans meer hulpbronnen vraagt dan duurzaam kan compenseren.<br />
* '''Regeneratieve landbouw''' – Praktijken zoals cover crops, agroforestry en bodem‑herstel die koolstof in de bodem opslaan, biodiversiteit bevorderen en emissies verlagen. Heeft groot potentieel, maar vereist brede adoptie en ondersteunend beleid.<br />
* '''Mestvergisting''' – Het vangen van methaan uit dierlijke mest en organisch afval en omzetten in biogas. Vermindert broeikasgassen en levert een hernieuwbare energiebron, maar die wordt beperkt door de schaal en benodigde infrastructuur.<br />
<br />
Een geïntegreerde aanpak waarin [[mitigatie]] wordt gecombineerd met stoppen met het gebruik van fossiele brandstoffen is de enige realistische oplossing.<br />
</div><br />
<br />
= Wondermiddelen =<br />
'''Er worden veel, vaak technologische, oplossingen voor de gevolgen van klimaatverandering voorgesteld die een kritische toets niet altijd doorstaan. Bij het beoordelen ervan is het belangrijk je af te vragen, wie de oplossing voorstelt, wat diens belang erbij is, wat de kosten zijn, wie voor die kosten opdraait, of het gaat om een in de praktijk bewezen oplossing, of de oplossing voldoende is, en of de oplossing op tijd komt. Veel van de technologieën die we in dit hoofdstuk bespreken, doorstaan deze toets niet en blijken een vorm van ‘[[Wondermiddelen#Greenwashing|greenwashing]]’ te zijn.'''<br />
<br />
Geo-engineering mag geen technocratische shortcut zijn. Als we er ooit gebruik van moeten maken, dan moet het een beperkte, tijdelijke optie zijn om de opwarming op korte termijn te beperken. Intussen moeten we hard werken om netto nuluitstoot te bereiken en uiteindelijk de koolstof die we al hebben uitgestoten, terug te dringen. Het is nadrukkelijk geen vervanging voor koolstofreductie.<ref>[https://www.theclimatebrink.com/p/revisiting-the-geoengineering-question Revisiting the Geoengineering Question | The Climate Brink — Substack]</ref><br />
<br />
Zie ook [[Wondermiddelen#Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al|Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al]].<br />
<br />
== Kapitalisme en groei ==<br />
Omdat het kapitalisme van groei afhankelijk is, zijn technologische innovaties de aangewezen manier om de groei erin te houden. Hier wordt een aantal opties besproken, die echter geen van alle op afzienbare termijn op een maatschappelijk verantwoorde en duurzame manier voor reductie van broeikasgassen kunnen zorgen.<br />
<br />
Van het planten van bomen tot het verspreiden van fijngemalen silicaatmineralen over het land, de methoden voor het “verwijderen van kooldioxide” (CDR) variëren in aanpak, effecten, mate van ontwikkeling en kosten.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/ Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024]</ref><br />
<br />
Het rapport van de IPCC Working Group III: Mitigation Of Climate Change beveelt aan emissiebeperking te combineren met CO₂-verwijdering.<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/ Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change | IPCC]</ref><br />
<br />
Het tweede “State of CDR” rapport, geleid door een samenwerking van wetenschappelijke instellingen uit Europa en de VS, heeft als doel samen te vatten waar de wereld op dit moment staat als het gaat om het verwijderen van CO₂ uit de lucht.<ref>[https://www.stateofcdr.org/ The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</ref><br />
<br />
Let op: Het is belangrijk niet alleen negatief te zijn over geo-engineering, maar er vooral op te wijzen dat wetenschappers een taak hebben hier open over te communiceren. Alleen stoppen met CO₂-uitstoot zal niet voldoende zijn om in de buurt van de Parijse Akkoorden te blijven. Een of andere vorm van CO₂-verwijdering of vermindering van de instraling zal nodig zijn, mits dit niet als uitvlucht wordt gebruikt voor de lobby van de grote energiebedrijven en olieproducerende landen om door te gaan met het gebruiken van fossiele brandstof.<br />
<br />
Om vooroordelen van het publiek over onderzoek naar geo-engineering en koolstofafvang te voorkomen, is het belangrijk dat wetenschappers transparant communiceren over hun projecten, ook door financieringsbronnen of potentiële belangenconflicten bekend te maken en bereid te zijn om te luisteren naar de zorgen van het publiek.<br />
<br />
Zie [https://www.science.org/content/article/geoengineering-fight-climate-change-if-public-can-convinced dit stuk in Science] over de noodzaak voor wetenschappers om met het publiek te communiceren over geo-engineering.<br />
<br />
== Greenwashing ==<br />
Een van de misleidende tactieken van bedrijven om fossiele brandstoffen te blijven gebruiken, is ‘greenwashing’. Greenwashing is een marketingstrategie waarbij bedrijven, gesteund door hun PR-bureaus, claims doen over hun milieuvriendelijkheid om consumenten te misleiden. Dit wordt vaak gebruikt om een groener imago te creëren dan werkelijk het geval is. Onderzoek toont aan dat het promoten van groene identiteit van bedrijven en merken op de korte termijn uiterst effectief is, omdat consumenten steeds bewuster kiezen voor duurzame opties.<ref>[https://www.bi.team/blogs/there-is-a-growing-epidemic-of-climate-anxiety/ Protecting consumers from greenwashing | Behavioural Insights Team (BIT)]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2022/08/23/climate/climate-greenwashing.html How greenwashing fools us | New York Times]</ref><br />
<br />
Bedrijven overdrijven de impact van hun milieuvriendelijke initiatieven of projecten om hun imago te verbeteren. Zij gebruiken groene kleuren, bladeren, bomen en andere natuurlijke beelden of termen als "natuurlijk", "eco-vriendelijk" of "duurzaam", zonder dat deze claims worden ondersteund door feiten of certificeringen.<ref>[https://kro-ncrv.nl/programmas/keuringsdienst-van-waarde/eco-schoonmaakmiddelen-echt-beter-of-duurder Zijn eco schoonmaakmiddelen écht beter of vooral duurder? | Keuringsdienst van Waarde, KRO/NCRV]</ref> Bedrijven delen selectief positieve milieu-informatie en verbergen negatieve aspecten van hun activiteiten. Een overzicht en classificatie van soorten greenwashing is te vinden in een aflevering uit 2020 van het tijdschrift ''Environmental Sciences Europe''.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1186/s12302-020-0300-3 Concepts and forms of greenwashing: a systematic review | Environmental Sciences Europe]</ref><br />
<br />
In 2024 hadden banken en andere vermogensbeheerders investeringen ter waarde van meer dan 33 miljard dollar in de grootste oliemaatschappijen via “groene fondsen”. Dit bleek uit een onderzoek van Voxeurop en The Guardian.<ref>[https://voxeurop.eu/en/global-carbon-emissions-european-green-finance-investments/ Nearly a fifth of global carbon emissions is propped up by billions of euros in European “green” investments | VoxEurop]</ref> Deze oliemaatschappijen zijn verantwoordelijk voor 18% van de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen in de wereld, hebben geen van allen een strategie om aan de Parijse Akkoorden te voldoen en hebben zelfs recent hun duurzaamheidsambities verlaagd. Deze “groene fondsen” worden aangeboden door grote financiële instellingen zoals JP Morgan, DWS/Deutsche Bank en BlackRock. De fondsen zijn bedoeld voor een transitie naar een duurzame economie, maar door te slappe criteria worden ze op grote schaal misbruikt.<br />
<br />
Shell laat een wel heel brutale vorm van greenwashing zien met de startup Onward, in 2024 opgericht en eigendom van Shell, dat in dat jaar $28 miljard winst maakte.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2024/feb/26/shell-climate-tech-startup-onward-oil-gas-jobs-greenwashing A Trojan horse of legitimacy’: Shell launches a ‘climate tech’ startup advertising jobs in oil and gas | The Guardian]</ref> Onward zegt de energietransitie te willen versnellen door innovators wereldwijd met elkaar in contact te brengen om energie- en klimaatuitdagingen aan te pakken. Ondanks de groene beelden en taal — “Achieving a net zero future” — richt Onward zich voornamelijk op het verbeteren van olie- en gasresultaten door banen in het verkennen van nieuwe olie- en gasvelden aan te bieden. Exxon, Chevron, SoCal Gas, BP, Southern Company en Saudi Aramco hebben vergelijkbare greenwashing projecten.<br />
<br />
De kritische journalistieke website DeSmog publiceert een database van bedrijven in de reclame- en PR-sector die de reputatie van hun klanten in de fossiele brandstoffensector beschermen en greenwashing-campagnes opzetten om het publiek ervan te overtuigen dat klimaatverandering geen urgente bedreiging vormt.<ref>[https://www.desmog.com/advertising-pr-database/ Advertising & Public Relations Database | DeSmog]</ref><br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== AI ==<br />
AI wordt vaak aangeprezen als een middel om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en de klimaatcrisis op te lossen. Een commentaar in Nature door een werknemer van Microsoft noemt vijf mogelijkheden om dit te realiseren.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-025-02641-4 Net zero needs AI — five actions to realize its promise | Nature]</ref> Het stuk beweert: "Zonder kunstmatige-intelligentietechnologieën is het onmogelijk om tegen 2050 een evenwicht te bereiken tussen door de mens veroorzaakte broeikasgasemissies en koolstofverwijdering." Het gaat nauwelijks in op de negatieve kanten van het gebruik van AI, de grote energieconsumptie maar vooral de mogelijkheid dat AI kan worden gebruikt om meer olie en gas op te sporen.<br />
<br />
Dat laatste is het onderwerp van een artikel in The Atlantic dat onthult hoe Microsoft met twee tongen spreekt over AI.<ref>[https://www.theatlantic.com/technology/archive/2024/09/microsoft-ai-oil-contracts/679804/ Microsoft’s Hypocrisy on AI | The Atlantic]</ref> In een witboek van Microsoft staat dat AI het antwoord is op een "planetaire crisis" en worden manieren genoemd waarop AI kan worden gebruikt om voedselverspilling tegen te gaan en de koolstofverwijdering te versnellen door AI in te zetten voor het ontwerpen van groene technologieën.<br />
<br />
Maar tegelijkertijd brengt het bedrijf zijn AI-tools op de markt voor fossiele-brandstofbedrijven, waarmee het hen helpt nieuwe olie- en gasreserves te vinden en de productie te verhogen, ondanks publieke beloften om de uitstoot te verminderen. Interne documenten en interviews met werknemers tonen deze dubbele strategie aan, wat wijst op een conflict tussen Microsofts klimaatgerichte branding en zijn commerciële banden met de fossiele brandstoffensector. Deze activiteiten en hun impact op het milieu zijn niet openbaar gemaakt, wat beleggers zorgen baart.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Geo-engineering (klimaatengineering) ==<br />
Geo-engineering verwijst naar grootschalige ingrepen in de oceanen, de bodem en de atmosfeer van de aarde met als doel de effecten van klimaatverandering te verminderen, meestal tijdelijk. Zoals eerder al werd aangegeven, zal elke vorm van geo-engineering altijd gepaard moeten gaan met terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen. Anders is het een schijnoplossing voor de klimaatcrisis die de symptomen van klimaatverandering aanpakt, maar de onderliggende oorzaken negeert en in veel gevallen laat voortbestaan.<ref name=":10">[https://www.geoengineeringmonitor.org/ What is Geoengineering? | Geoengineering Monitor]</ref> <br />
<br />
Er worden twee vormen van geo-engineering onderscheiden, ''Solar Radiation Modification'' (SRM), ook wel aangeduid als zonnestralingsbeheer, en ''Carbon Dioxide Removal'' (CDR), of koolstofverwijdering).<br />
<br />
In oktober 2024 heeft de American Geophysical Union (AGU) een rapport uitgebracht waarin ethische richtlijnen voor geo-engineering zijn vastgelegd.<ref>[https://www.agu.org/Ethicalframeworkprinciples Ethical Framework Principles for Climate Intervention Research | AGU]</ref><br />
<br />
Tijdens de jaarlijkse AGU conferentie in 2024 zei Alan Robock, een klimaatwetenschapper aan Rutgers University, het onomwonden: “Ik wil hier niet zijn,” zei hij. “We weten dat de oplossing voor de opwarming van de aarde is om fossiele brandstoffen in de grond te laten zitten.” Toch is het belangrijk dat wetenschappers begrijpen wat de risico's zijn van het uitproberen van deze technieken en hoe ze zich verhouden tot de risico's van het niet uitproberen ervan, zei Robock. “Hoe eerder we dat weten, hoe eerder we verder kunnen.”<ref>[https://www.nytimes.com/2024/12/12/climate/three-questions-from-cutting-edge-climate-science.html Three Questions From Cutting-Edge Climate Science | New York Times]</ref><br />
<br />
== Zonnestralingsbeheer (Solar Radiation Modification) ==<br />
[[Bestand:Solar climate intervention.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vijf methoden van zonnestralingsbeheer. 1) Verhogen van de oppervlakte albedo. 2) Het reflecterend vermogen van wolken boven zee vergroten. 3) Het verhogen van het aantal aerosolen in de stratosfeer. 4) Methoden met gebruikmaking van de ruimtevaart; bijvoorbeeld spiegels die zonnestraling terugkaatsen. 5) Vermindering van cirrusbewolking op grote hoogte. Bron: NOAA.''<ref>[https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/solar-radiation-modification-noaa-state-science-factsheet Solar radiation modification: NOAA State of the Science factsheet | NOAA]</ref> ]]Deze methode heeft tot doel de bron van de opwarming, zonnestraling, te verminderen. Onderzoekers bestuderen vooral twee manieren om zonnestraling te beheersen: het helderder maken van wolken op zee en het injecteren van stratosferische aërosolen.<br />
<br />
''Marine cloud brightening'' houdt in dat er heel fijn zout water vanaf boten naar laaghangende wolken boven de oceaan wordt gesproeid om hun helderheid en reflectiviteit te verbeteren.<br />
<br />
Modellen hebben aangetoond dat als je een enorm groot gebied – ongeveer 4% van de oceaan ofwel 14 miljoen km<sup>2</sup> – in de buurt van de evenaar zou besproeien en de wolken daardoor helderder zou maken, de combinatie van meer wolken en daardoor een lagere temperatuur van de zeeoppervlakte eronder wereldwijde gevolgen zou kunnen hebben.<ref name=":10" /><br />
<br />
''Stratospheric aerosol injection'' houdt in dat de hoeveelheid stratosferische aerosolen die zonlicht reflecteren wordt verhoogd, hetzij door directe injectie, hetzij door injectie van een precursor (zoals zwaveldioxide, SO<sub>2</sub>) dat vervolgens in de stratosfeer reageert en aerosolen vormt. Voorgestelde aerosoltypes zijn onder meer sulfaat, calciumcarbonaat en diamantstof. Die zouden op een hoogte (11-48 km) verspreid moeten worden die ver ligt boven de hoogte waarop de meeste vliegtuigen vliegen.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Koolstofverwijdering en opslag (CDR en CCS) ==<br />
<br />
'''Een zeer verdund gas (~0,04%) zoals CO<sub>2</sub> uit de atmosfeer halen is technisch uitdagend, energie-intensief en duur. Het heeft, in tegenstelling tot hernieuwbare energie, geen direct nut. "De waarde ervan is volledig sociaal en politiek geconstrueerd. Zonder krachtig overheidsbeleid valt er geen winst te behalen, en daarom zijn al die bedrijven afhankelijk van [[Mitigatie#Emissierechten (ETS)|CO<sub>2</sub>-compensatie]] om dit op de markt te brengen."'''<ref>[https://www.groene.nl/artikel/kijk-niet-naar-het-afvoerputje-draai-de-kraan-dicht ‘Kijk niet naar het afvoerputje. Draai de kraan dicht’ | De Groene Amsterdammer]</ref><br />
<br />
Zie ook: [[Mitigatie#Negatieve emissie|Negatieve emissies]].<br />
<br />
Kooldioxideverwijdering (''carbon dioxide removal'', CDR) omvat opzettelijke menselijke activiteiten die CO<sub>2</sub> verwijderen die al in de atmosfeer aanwezig is en deze duurzaam opslaan in geologische formaties, bodems, oceanen of producten. Het omvat natuurlijke methoden zoals bebossing en technologische methoden zoals directe luchtopname met opslag. CDR vermindert de totale concentratie van atmosferische CO<sub>2</sub>, waardoor het broeikasgasniveau actief wordt verlaagd en de klimaatverandering wordt tegengegaan. Naast het snel terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen zijn de opschaling en de uitbreiding van CDR op het land dringende prioriteiten als we de temperatuurdoelstelling van het Akkoord van Parijs willen halen.<ref>[https://www.stateofcdr.org/ The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</ref><br />
<br />
Er zijn veel CDR-methoden om CO₂ op te vangen en op te slaan met verschillende niveaus van ontwikkeling, kosten, potentieel en duurzaamheid. Elke methode heeft duurzaamheidsrisico's die de toepassing op lange termijn kunnen beperken.<br />
<br />
''Carbon Capture and Storage'' (CCS) vangt CO<sub>2</sub>-uitstoot rechtstreeks op van puntbronnen zoals energiecentrales of industriële installaties voordat de CO<sub>2</sub> de atmosfeer bereikt. De opgevangen CO<sub>2</sub> wordt vervolgens getransporteerd en ondergronds opgeslagen. CCS voorkomt dat nieuwe emissies de atmosfeer binnendringen, maar verwijdert geen CO<sub>2</sub> die al in de lucht aanwezig is. Daarom wordt CCS beschouwd als een emissiereductietechnologie, geen verwijderingstechnologie.<br />
<br />
''Direct Air Capture'' (DAC) verwijst naar engineered systemen die CO₂ direct uit de omgevingslucht zuigen, scheiden en vervolgens opslaan (bijvoorbeeld in geologische formaties) of hergebruiken (bijv. als grondstof voor synthetische brandstoffen).<br />
[[Bestand:Carbfix.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Schematische uitleg van de Climeworks-CarbFix injectie Hellisheidi, Iceland.<ref name=":1">[https://www.frontiersin.org/journals/climate/articles/10.3389/fclim.2019.00010/full The Role of Direct Air Capture in Mitigation of Anthropogenic Greenhouse Gas Emissions | Frontiers in Climate]</ref> Bron: Frontiers in Climate [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]<br />
<br />
De auteurs van een artikel in Frontiers in Climate (werkzaam bij het bedrijf ClimeWorks)<ref name=":1" /> zien DAC als een waardevolle bijdrage aan het bereiken van netto-nul uitstoot, mits die kan worden opgeschaald naar verwijdering van gigatonnen CO<sub>2</sub> per jaar in 2050. Op dit moment gaat het om ongeveer 10 duizend ton.<ref>[https://www.iea.org/energy-system/carbon-capture-utilisation-and-storage/direct-air-capture Direct Air Capture | International Energy Agency IEA]</ref><br />
<br />
[[Bestand:DAC.jpg|miniatuur|300x300px|''Orca in IJsland is een DAC installatie van ClimeWorks die kooldioxide uit de lucht haalt met enorme ventilatoren en ondergronds opslaat in vulkanisch gesteente.''<ref>[https://singularityhub.com/2021/09/09/the-worlds-largest-direct-air-capture-plant-is-now-pulling-co2-from-the-air-in-iceland/ The World’s Largest Direct Air Capture Plant Is Now Pulling CO2 From the Air in Iceland | Singularity Hub]</ref>]]Koolstofverwijdering is een technologie die bij lange na niet voldoende ontwikkeld is om in 2050 netto nul te bereiken. Er zijn enorme hoeveelheden energie nodig die niet voor andere nuttige doeleinden kunnen worden gebruikt, zelfs niet als er hernieuwbare energie wordt gebruikt. Het is ongelooflijk duur, vooral gezien de omvang die nodig is om koolstof op wereldwijde schaal te verwijderen. <br />
<br />
Met het huidige tempo zal de opslagcapaciteit voor CO<sub>2</sub> naar verwachting rond de 700 miljoen ton per jaar zijn in 2050, slechts 10% van wat er nodig is. Zonder een gecoördineerde wereldwijde inspanning en snelle beleidsveranderingen lijkt het onwaarschijnlijk dat de doelstellingen voor netto nul worden gehaald met koolstofverwijdering ambities. CCS en DAC mogen ons niet afleiden van de werkelijk effectieve aanpak van klimaatverandering, namelijk het versneld uitbannen van fossiele brandstoffen.<ref>[https://ce.nl/wp-content/uploads/2023/07/CE_Delft_220460_Koolstofverwijdering_voor_klimaatbeleid_DEF-gecorrigeerd.pdf Koolstofverwijdering voor klimaatbeleid | CE Delft]</ref> <ref>[https://filelist.tudelft.nl/Websections/Climate%20Action/NL%20TUD%20RouteKaart%20position%20paper%2029%20April%202025.pdf Nederland als innovatiepionier: Een oproep voor dringend leiderschap in koolstofverwijdering | TU Delft]</ref><br />
<br />
Daar komt bij dat de planeet niet zoveel kooldioxide diep onder de grond kan opslaan als eerder werd gedacht. Een nieuwe schatting suggereert dat de geologische opslagruimte voor koolstof al in 2200 op zou kunnen raken.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-025-02790-6 Earth’s capacity to store carbon could max out surprisingly soon | Nature]</ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-025-09423-y A prudent planetary limit for geologic carbon storage | Nature]</ref> Bovendien bestaat het risico dat kooldioxide uit de ondergrondse reservoirs lekt en weer in de atmosfeer terechtkomt. Dus we kunnen er niet op vertrouwen om aan de dringende behoefte om de klimaatverandering te vertragen te voldoen.<br />
<br />
De vraag waar de koolstof moet worden opgeslagen is ook cruciaal. Sommige van de plaatsen met het grootste opslagpotentieel, zoals Indonesië, Brazilië en enkele landen in Afrika, zouden uiteindelijk opgezadeld kunnen worden met een probleem dat zij niet hebben veroorzaakt. De oplossing van de onderzoekers is duidelijk: de uitstoot nu drastisch verminderen.<br />
<br />
== BECCS ==<br />
Het gebruik van landbouwgewassen voor energieopwekking, gecombineerd met koolstofafvang en -opslag (BECCS)<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/technologies/beccs Bioenergy with Carbon Capture and Storage | Geoengineering Monitor]</ref> wordt door veel beleidsmakers gezien als een manier om te voldoen aan de Parijse Akkoorden. Het gaat om snelgroeiende gewassen die CO<sub>2</sub> uit de atmosfeer halen. Die verbrand je om er energie uit te halen. En de CO<sub>2</sub> die bij de verbranding vrijkomt, vang je af en stop je in een diepe zoutmijn of leeg gasveld. Dat is precies het omgekeerde van fossiele brandstoffen verbruiken, en tóch levert het je energie op. Die energie komt van de zon, die via fotosynthese CO<sub>2</sub> omzet in brandstof.<br />
<br />
Dit klinkt goed, maar heeft ook een groot nadeel: zeven van de negen planetaire grenzen worden al overschreden en meerdere van deze grenzen hebben te maken met de manier waarop land door mensen wordt gebruikt. Klimaatverandering zou deze grenzen nog meer onder druk kunnen zetten. Een groep onderzoekers uit Potsdam berekende hoeveel biomassa er geproduceerd zou kunnen worden voor BECCS onder verschillende omstandigheden, zoals beperkingen voor stikstofstromen, veranderingen in zoetwatersystemen, veranderingen in het land en bescherming van het milieu.<ref>[https://www.nature.com/articles/s43247-025-02033-6 Multiple planetary boundaries preclude biomass crops for carbon capture and storage outside of agricultural areas | Nature Communications Earth & Environment]</ref> De druk op de bestaande landbouwgebieden zal toenemen om te voldoen aan de groeiende wereldwijde vraag naar voedsel, veevoer, vezels (katoen) en hout. <br />
<br />
Het resultaat is dat het potentieel voor BECCS van speciale plantages van het snelgroeiende ''Miscanthus'' (olifantsgras) rond 2050 bijna nul is (0,1 gigaton kooldioxide-equivalenten per jaar) bij het IPCC scenario van milde klimaatverandering (Representatieve Concentratiepad (RCP) 4,5). De belangrijkste beperking is dat deze vorm van landgebruik het milieu niet mag vernietigen. Naast milieubescherming en landgebruik geven ook de andere randvoorwaarden uit het onderzoek (beperking stikstof en beschikbaarheid van zoetwater) duidelijk grenzen aan. Dit illustreert hoe smal de marges van het ''[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|systeem aarde]]'' zijn als we klimaatverandering proberen te stoppen.<br />
<br />
== Overzicht geo-engineering projecten ==<br />
<br />
Geoengineering Monitor publiceert een interactieve wereldkaart<ref name=":9">[https://map.geoengineeringmonitor.org/ Geoengineering Map | Geoengineering Monitor]</ref> met een overzicht van alle bekende geo-engineering projecten. Voor elke aanklikbare locatie is uitgebreide informatie beschikbaar zoals gebruikte technologie, eigenaar van het project, argumenten voor of tegen de effectiviteit van de technologie. <br />
[[Bestand:Geoengineering map.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Deze interactieve wereldkaart over geo-engineering, opgesteld door ETC Group en de Heinrich Boell Foundation, werpt een licht op de alarmerende uitbreiding van onderzoek en experimenten op het gebied van geo-engineering.''<ref name=":9" />]]<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Alleen bomen planten is niet genoeg ==<br />
Het blijkt dat plannen om op grote schaal CO<sub>2</sub> te verwijderen door bomen te planten veel te optimistisch zijn. Een studie van een groep Australische en Scandinavische onderzoekers laat een kloof zien tussen de afhankelijkheid van landbouwgrond voor de verwijdering van kooldioxide (carbon dioxide removal, CDR) in nationale klimaatcommitments en de realiteit.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-53466-0 Over-reliance on land for carbon dioxide removal in net-zero climate pledges | Nature Communications]</ref><br />
<br />
De onderzoekers tonen aan dat de bestaande klimaatcommitments gezamenlijk ongeveer 1 miljard hectare land vereisen voor CDR, waarvan ongeveer 40% bestemd is voor de conversie van bestaand landgebruik naar bossen. Het totale landbouwareaal in de wereld bedraagt 4,9 miljard ha (FAO). De onderzoekers constateren dan ook dat “de resultaten verontrustend zijn” - zowel wat betreft de beperkte beschikbaarheid van voldoende land als de snelheid en omvang van de verandering in landgebruik.<br />
Een artikel in Nature Food<ref>[https://www.nature.com/articles/s43016-024-01039-1 Enhanced agricultural carbon sinks provide benefits for farmers and the climate | Nature Food]</ref> wijst op de (theoretische) mogelijkheid van koolstofvastlegging in landbouwgrond. Idealiter zou dit tegen 2050 een vergelijkbaar cumulatief mitigatiepotentieel kunnen hebben als bebossing, met name in Sub-Sahara Afrika. Dit vraagt ongekend snelle, grootschalige en gecoördineerde actie.<br />
<br />
Volgens een publicatie in Science in 2025<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adj6841 Land availability and policy commitments limit global climate mitigation from forestation | Science]</ref> is er ongeveer 389 miljoen hectare op aarde die potentieel gebruikt zou kunnen worden voor herbebossing – ongeveer de helft van eerdere schattingen. Dit cijfer is gebaseerd op onderzoek waarbij steden, landbouwgrond, gebieden met een risico op verlies van biodiversiteit en regio's met onvoldoende water buiten beschouwing zijn gelaten. Het onderzoek sloot ook besneeuwde gebieden uit die warmte reflecteren, omdat de donkere boomkruinen daar meer kwaad dan goed zouden doen. De resultaten tonen aan dat herbebossing niet mag worden beschouwd als een vervanging voor het stoppen van ontbossing elders of het snel verminderen van de uitstoot van fossiele brandstoffen.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Groene brandstoffen ==<br />
Brandstoffen die worden aangeprezen als 'groene' oplossingen voor het klimaatprobleem blijken bij nadere beschouwing niet, of in beperkte mate, duurzaam te zijn.<br />
<br />
=== Bio-energie ===<br />
Een grote misvatting over klimaatverandering in Europa is dat het verbranden van bossen een goed idee is om 'groene' energie op te wekken. Een rapport van Tufts University stelt vast:<ref name=":0">[https://www.bu.edu/eci/files/2019/06/ClimatePolicyBrief8.pdf A Critical Look at Forest Bioenergy: Exposing a high carbon “climate solution” | Global Development And Environment Institute, Tufts University]</ref><br />
<br />
*Bij de verbranding van bosbiomassa komt per energie-eenheid 65% meer CO<sub>2</sub> vrij dan bij steenkool en bijna drie keer meer dan bij gas.<br />
<br />
*Maar in de officiële statistieken van Europa wordt dit beschouwd als "hernieuwbare energie" zonder koolstofuitstoot (omdat er geen "nieuwe" CO<sub>2</sub> bij komt).<br />
<br />
*Bijna tweederde van de hernieuwbare energie in Europa is nu afkomstig van biomassa.<br />
<br />
Bossen worden gekapt om industriële brandstof te leveren en als gevolg daarvan neemt de biodiversiteit op aarde af.<br />
[[Bestand:Bio-energie.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vergelijking van de uitstoot van energiecentrales op aardgas, kolen en biomassa. Bron: Tufts.''<ref name=":0" />]]<br />
<br />
Het rapport laat zien dat het gebruik van bossen voor energie niet leidt tot een vermindering van de koolstofuitstoot en dat het het verlies van natuur versnelt.<br />
<br />
=== Biodiesel ===<br />
'''E-kerosine''', ook wel ''sustainable aviation fuel'' (SAF) genoemd. Deze brandstof wordt gemaakt van gewassen of afval, of door CO<sub>2</sub> en CO uit de rookgassen van fabrieken te laten reageren met waterstof. Waterstof kan op een duurzame manier worden geproduceerd, door elektrolyse van water, maar vaak wordt het gemaakt van aardgas. (Zie ook [[Wondermiddelen#Waterstof in allerlei kleuren|Waterstof in allerlei kleuren]].)<br />
[[Bestand:SAF.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De verschillende wegen naar sustainable aviation fuel (SAF).''<ref>[http://www.simecomilano.it/wp-content/uploads/2025/01/Simeco_Energy-Transition-Projects_v8.pdf Energy Transistion Projects | SIMECO]</ref>]]<br />
SAF kan de huidige vormen van vliegtuigbrandstof vervangen of, waarschijnlijker, ermee gemengd worden, waardoor de uitstoot zou worden verminderd. De EU heeft de lidstaten verplicht duurzame kerosine door de fossiele brandstof te gaan mengen.<ref>[https://www.emissieautoriteit.nl/onderwerpen/refueleu-luchtvaart/refueleu-luchtvaart-verplichtingen-voor-brandstofleveranciers RefuelEU verplichtingen voor brandstofleveranciers | Nederlandse Emissieautoriteit]</ref> In 2034 moet er al 6 procent SAF doorheen, in 2039 20 procent en zo verder. Nederland zelf wil nog sneller.<br />
<br />
In 2024 is in Rotterdam het initiatief genomen voor een fabriek voor e-kerosine. Deze zou vanaf 2030 250.000 ton duurzame vliegtuigbrandstof moeten produceren en zal daarmee de grootste fabriek ter wereld zijn op dit gebied. Ook in Amsterdam en Delfzijl worden fabrieken opgezet voor duurzame vliegtuigbrandstof. <br />
<br />
Dit zijn voorbeelden van ‘[[Wondermiddelen#Greenwashing|greenwashing]]’, aldus het Amerikaanse Institute for Policy Studies (IPS), een progressieve denktank zonder banden met het bedrijfsleven. IPS constateert dat de privéjetlobby “duurzame vliegtuigbrandstoffen” als marketingtruc gebruikt en dat die grotendeels een valse oplossing zijn.<ref>[https://ips-dc.org/report-greenwashing-the-skies/ Greenwashing the Skies: How the Private Jet Lobby Uses “Sustainable Aviation Fuels” as a Marketing Ploy | Institute for Policy Studies]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/article/2024/may/14/sustainable-jet-fuel-report ‘Magical thinking’: hopes for sustainable jet fuel not realistic, report finds | The Guardian]</ref><br />
<br />
Chuck Collins, co-auteur van het rapport, zegt: “Om deze brandstoffen op de benodigde schaal te brengen zouden enorme subsidies nodig zijn, de maatschappelijke kosten zouden onaanvaardbaar zijn en het zou ten koste gaan van meer urgente prioriteiten op het gebied van decarbonisatie.”<br />
<br />
Een argument voor de duurzaamheid van SAF/e-kerosine is dat het wordt gemaakt met schone stroom van windparken. Maar omdat het de vraag is of duurzame energie ooit de gehele huidige energiebehoefte kan dekken, werkt dit verder gebruik van fossiel in de hand.<br />
<br />
Bovendien speelt bij de productie van SAF in de meeste gevallen fossiele koolstof — uit rookgassen, of bij de productie van waterstof — een rol. Daardoor kan het nauwelijks als een duurzame oplossing worden beschouwd. Zie ook de rekensommen van Karel Knip in de NRC.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/06/11/lekker-cijferen-met-kunstkerosine-hoeveel-wind-is-er-nodig-om-een-vliegtuig-vol-te-tanken-a4896461 Lekker cijferen met kunstkerosine: hoeveel wind is er nodig om een vliegtuig vol te tanken?]</ref><br />
<br />
=== Waterstof in allerlei kleuren ===<br />
Met kleuren wordt aangegeven in welke mate waterstof duurzaam is. Daarop valt nog wel wat af te dingen. Zie: [[Wondermiddelen#De echte impact van 'blauwe' waterstof|De echte impact van blauwe waterstof]].<br />
<br />
[[Duurzame oplossingen#Groene_waterstof|Groene Waterstof]] kan in principe worden geproduceerd door elektrolyse van water met behulp van groene stroom maar dat gebeurt nog maar op kleine schaal. Tot nu toe wordt waterstof geproduceerd met behulp van fossiele brandstoffen, in de eerste plaats aardgas. cVoor elke ton geproduceerde waterstof wordt ongeveer 10 ton CO<sub>2</sub> uitgestoten. De waterstof die op deze manier wordt geproduceerd, wordt ‘'''grijze waterstof’''' genoemd.<ref>[https://www.sfc.com/glossary/blue-hydrogen/ Blue hydrogen-definition | SFC]</ref><br />
<br />
'''Blauwe waterstof''' wordt ook geproduceerd uit aardgas. Het verschil is dat de geproduceerde CO<sub>2</sub> wordt opgevangen en opgeslagen, bijvoorbeeld in voormalige olie- of gasvelden. Dit betekent dat de CO<sub>2</sub> uitstoot lager is. Het wordt daarom ook wel ''decarbonized'' waterstof genoemd.<br />
<br />
'''Turquoise waterstof''' wordt verkregen door het thermisch kraken van methaan. In plaats van CO<sub>2</sub> wordt tijdens dit proces vaste koolstof geproduceerd. Om het proces CO<sub>2</sub>-neutraal te maken, moet de benodigde hoge temperatuur worden geproduceerd uit hernieuwbare energiebronnen en moet de koolstof permanent worden gebonden.<br />
[[Bestand:Blue hydrogen.jpg|miniatuur|400x400px|''De uitstoot van broeikasgassen per kg geproduceerde waterstof, bij verschillende technologieën en verschillende percentages koolstof-afvang. Zelfs in het beste geval is de CO<sub>2</sub> uitstoot nog meer dan 3x zo hoog als de Amerikaanse norm voor ‘schone’ waterstof. Bron: IEEFA.<ref>[https://ieefa.org/articles/blue-hydrogen-not-clean-not-low-carbon-not-solution Blue Hydrogen: Not clean, not low carbon, not a solution | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref> © 2025 Institute for Energy Economics & Financial Analysis.'']]<br />
De industrie voor fossiele brandstoffen praat graag over blauwe waterstof als klimaatoplossing. In een analyse van de Europese plannen voor blauwe waterstof door Le Monde en DeSmog constateren de onderzoekers echter dat de tientallen voorgestelde projecten voor blauwe waterstof bij elkaar evenveel broeikasgassen dreigen uit te stoten als heel Denemarken. <br />
<br />
Deze bevinding komt op het moment dat Europese ambtenaren overwegen om blauwe waterstof de status van “koolstofarme technologie” te geven, waardoor deze toegang krijgt tot miljarden euro's aan subsidies en voordelige beleggingen. <br />
<br />
[[Bestand:Blue hydrogen projects.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Blauwe waterstofprojecten in Europa. Bron: Desmog.''<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/12/europes-blue-hydrogen-plans-risk-generating-annual-emissions-on-par-with-denmark/ Europe’s Blue Hydrogen Plans Risk Generating Annual Emissions on par With Denmark | Desmog]</ref> ''Credit: Sabrina Bedford. [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]<br />
<br />
=== De echte impact van 'blauwe' waterstof ===<br />
<br />
Een rapport van Carbon Tracker<ref>[https://carbontracker.org/reports/kind-of-blue/ Kind of Blue — The real climate impact of Blue Hydrogen and Gas-CCS | Carbon Tracker]</ref> stelt dat de hoeveelheid CO<sub>2</sub> die vrijkomt bij projecten voor blauwe waterstof en gas-[[Wondermiddelen#Koolstofverwijdering|CCS]] twee tot drie keer hoger kan zijn dan de gerapporteerde hoeveelheid wanneer gekeken wordt naar de uitstoot bij de winning, verwerking en het transport van gas.<br />
<br />
Voorstanders van technologieën voor koolstofafvang, -gebruik en -opslag (CCUS) zeggen dat op CCUS gebaseerde waterstof (ook bekend als ‘blauwe’ waterstof) en gascentrales met CCS (ook bekend als gas-CCS) kunnen helpen om de koolstofvoetafdruk van de industrie en de energiesector te verkleinen. <br />
<br />
In dit rapport wordt gekeken naar de mogelijke gevolgen van op gas gebaseerde CCUS-technologieën voor het klimaat, ervan uitgaande dat de technologie werkt zoals de CCUS-industrie beweert. Dit probleem is vooral belangrijk voor het Verenigd Koninkrijk en de EU. Na de energiecrisis van 2022-2023 zijn zij meer afhankelijk van geïmporteerd LNG, met name uit de VS.<br />
<br />
De conclusie van het rapport luidt als volgt:<br />
<br />
*Blauwe waterstof- en gas-CCS-projecten zijn niet noodzakelijkerwijs koolstofarm.<br />
*Het gebruik van gas voor CCUS zal de uitstoot verhogen.<br />
*De koolstofintensiteit van blauwe waterstof wordt onderschat.<br />
*We besparen niet zoveel koolstof als we denken wanneer we gas-CCS gebruiken.<br />
*De manier waarop we het milieu beoordelen, is gebrekkig.<br />
*Projecten waarbij gas wordt gebruikt, kunnen plannen om de koolstofuitstoot te verminderen in de weg staan.<br />
<br />
Daar komt bij dat "…fossiele-brandstofbedrijven en aanverwante organisaties de belangrijkste lobbyisten zijn voor CCUS-subsidies en dat deze subsidies ten koste gaan van zowel de belastingbetaler als de toekomstige gezondheid van onze planeet," volgens een artikel in ''Environmental Science & Policy''.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S146290112500187X Tracing sources of funds used to lobby the US government about carbon capture, use, and storage | Environmental Science & Policy]</ref><br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Groene groei (''Green growth'') ==<br />
Op basis van historisch bewijs gaat men er binnen de gangbare economische wetenschap vanuit dat een economie eerst vervuilend is en naarmate de economie groeit en volwassen wordt, de capaciteit ontwikkeld wordt om groener en duurzamer te worden.<ref>Dit wordt de ‘Environmental Kuznets curve’ genoemd. [https://doughnuteconomics.org/university-courses 7 Ways to Think Like a 21st Century Economist, Chapter 6: Create to Regenerate | Doughnut Economics for University Courses]</ref> Hieruit is het idee ontstaan dat economische groei en de daarmee gepaard gaande negatieve bijeffecten van elkaar ontkoppeld kunnen worden. <br />
<br />
Binnen de duurzaamheidswetenschap is dit '''een aanpak''' geworden onder de noemer ‘'''groene groei'''’ waarbij economische groei en ontwikkeling wordt nagestreefd in combinatie met het terugdringen van bijvoorbeeld milieu-impact en uitstoot van broeikasgassen. Beide dragen hun steentje bij aan een duurzame toekomst waarbij de focus ligt op het bestrijden van klimaatverandering door middel van technologische innovatie. Het beleid is daarom vooral gericht op investeringen in schone technologieën, hernieuwbare energiebronnen, energie-efficiëntie en duurzame landbouwpraktijken. <br />
<br />
Op mondiaal niveau is er geen bewijs voor voldoende ontkoppeling tussen economische groei enerzijds en emissiereducties en materiaalverbruik anderzijds. Dit betekent dat er geen bewijs is dat het tegelijkertijd nastreven van economische groei en het respecteren van de planetaire grenzen mogelijk is.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet]</ref> Er is wel veel bewijs voor het tegendeel.<ref>[https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/conl.12713 Biodiversity policy beyond economic growth | Conservation Letters]</ref> <ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ab842a A systematic review of the evidence on decoupling of GDP, resource use and GHG emissions, part II: synthesizing the insights | Environmental Research Letters]</ref> <ref>[https://www.academia.edu/38891704/Is_Green_Growth_Possible Is Green Growth Possible? | New Political Economy]</ref> <ref>[https://www.academia.edu/39819762/Decoupling_Debunked_Evidence_and_arguments_against_green_growth_as_a_sole_strategy_for_sustainability_open_access_ Decoupling Debunked. Evidence and arguments against green growth as a sole strategy for sustainability (open access) | EEB European Environment Bureau]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lanplh/PIIS2542-5196%2823%2900174-2.pdf Is green growth happening? An empirical analysis of achieved versus Paris-compliant CO2–GDP decoupling in high-income countries | Lancet Planet Health]</ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352550923002531 Level of decoupling between economic growth and environmental pressure on Earth-system processes | Sustainable Production and Consumption]</ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0164733&trk=public_post_comment-text Is Decoupling GDP Growth from Environmental Impact Possible? | PLOS One]</ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-020-16941-y.pdf Scientists’ warning on affluence | Nature Communications]</ref><br />
<br />
Ook de theoretische mogelijkheid dat groene groei gerealiseerd kan worden door middel van correct beleid en een markt onder druk, wordt door ecologisch economen weerlegd<ref>[https://www.ioew.de/fileadmin/_migrated/tx_ukioewdb/IOEW_SR_005_Entropy_Law_and_Economic_Process_in_Retrospect.pdf The Entropy Law and the Economic Process in Retrospect | Eastern Economic Journal]</ref> en in toenemende mate door natuurkundigen in twijfel getrokken.<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-50295-9 The Economic Superorganism. Beyond the Competing Narratives on Energy, Growth, and Policy | Springer Nature]</ref> <ref>[https://escholarship.org/uc/item/9js5291m Energy and Human Ambitions on a Finite Planet | eScholarship]</ref> <ref>[https://tmurphy.physics.ucsd.edu/papers/limits-econ-final.pdf Limits to economic growth | Nature Physics]</ref><br />
<br />
Op internationaal vlak zijn er diverse multilaterale organisaties die een agenda voor groene groei ondersteunen, zoals de Wereldbank,<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/368361468313515918/pdf/691250PUB0Publ067902B09780821395516.pdf Inclusive Green Growth. The Pathway to Sustainable Development | The World Bank]</ref> de OECD<ref>[https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2018/03/economic-policy-reforms-2018_g1g8a996/growth-2018-en.pdf Economic Policy Reforms 2018 | OECD]</ref> en de Verenigde Naties (''Sustainable Development Goal #8: Eerlijk werk en economische groei'').<ref>[https://sdgs.un.org/goals The 17 Goals | UN Department of Economic and Social Affairs – Sustainable Development]</ref> In Nederland pleit de Sociaal Economische Raad (SER) in het rapport ''Perspectief op Brede Welvaart in 2040''<ref>[https://www.ser.nl/-/media/ser/downloads/adviezen/2024/visie-perspectief-op-brede-welvaart.pdf Perspectief op brede welvaart in 2040 | SER]</ref> voor “een economie die uitgaat van duurzame groei en innovatie, waarmee we ons verdienvermogen versterken binnen planetaire grenzen door maatschappelijk verantwoord ondernemerschap met een goed werkend Europees level playing field.” Groene groei dus. Door het kabinet Schoof werd ‘groene groei’ opgenomen in de naam van een nieuw ministerie: Klimaat en Groene Groei. Andere Nederlandse bepleiters van groene groei zijn o.a. Barbara Baarsma,<ref>[https://boekenkrant.com/recensie/groene-groei%EF%BF%BC%EF%BF%BC/ Over economie en groei | Boekenkrant]</ref> Diederik Samsom en Mathijs Bouman.<ref>[https://open.podimo.com/podcast/a94323f8-f8e8-4353-b5a3-3e17f65b3f94 Wat Nu? Met Diederik Samsom & Mathijs Bouman | Podimo]</ref><br />
<br />
Zie ook: [[Economische gevolgen#Onderschatting door neoklassieke economen|Onderschatting door neoklassieke economen]].<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Regeneratieve landbouw ==<br />
Tijdens de Klimaatweek in september 2024 in New York City stonden 's werelds grootste voedselbedrijven in de rij om hun pro-natuur geloofsbrieven te delen, door te beweren dat ze “regeneratieve landbouw”-praktijken omarmen die hun enorme koolstofvoetafdruk zullen verminderen.<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/22/big-ag-is-using-regenerative-agriculture-to-mask-business-as-usual/ Big Ag Is Using ‘Regenerative Agriculture’ to Mask Business-as-Usual | Desmog]</ref><br />
<br />
Uit een nieuw rapport blijkt echter dat multinationale voedsel- en landbouwbedrijven die de term gebruiken - zoals Cargill, Bayer en Unilever - hun manier van zakendoen nauwelijks hebben veranderd.<ref>[https://newclimate.org/resources/publications/navigating-regenerative-agriculture-in-corporate-climate-strategies From key emission reduction measure to greenwashing strategy | NewClimate Institute]</ref><br />
<br />
In totaal werden 30 grote landbouwbedrijven geanalyseerd in het rapport, dat in september werd uitgebracht door het New Climate Institute. Uit het rapport bleek dat hoewel ongeveer 80 procent van de bedrijven in hun klimaat- en duurzaamheidsstrategieën sterk refereerde aan de term “regeneratieve landbouw”, slechts een derde daarvan duidelijke doelen had en veel bedrijven niet specifiek aangaven hoe de plannen zouden worden geïmplementeerd of ze slechts toepasten op een klein deel van hun totale activiteiten.<br />
<br />
De bevindingen van het rapport echoën ook eerdere analyses<ref>[https://www.worldbenchmarkingalliance.org/research/2023-food-and-agriculture-and-nature-benchmark/ 2023 Food and Agriculture Benchmark and 2023 Nature Benchmark | World Benchmarking Alliance]</ref> dat de vage definities van “regeneratief” door bedrijven - die een breed scala aan natuurvriendelijke landbouwtechnieken kunnen omvatten zoals ''no-till'', waarbij de grond zo min mogelijk wordt beroerd, en biologische landbouw - de verantwoordingsplicht ondermijnen. Verschillende landbouwprogramma's die onder deze noemer vallen, maken niet duidelijk welke praktijken ze omvatten of welke voordelen ze bieden voor duurzaamheidsinspanningen. En beweringen van bedrijven over lagere emissies worden niet altijd gestaafd.<br />
<br />
Het resultaat is dat de plannen van de bedrijven die in het onderzoek zijn geanalyseerd, niet voldoende zijn om de bedrijven te binden aan transformatieve actie, waarbij de coauteurs van het rapport concluderen dat de plannen van de bedrijven “de ambitie missen die nodig is om vervuiling, aantasting van het milieu en emissies aanzienlijk te verminderen of zelfs de koolstofopslag in de bodem te vergroten”.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Mestvergisting ==<br />
Vergisting van de mest van melkkoeien en varkens tot methaangas, direct ter plaatse, wordt gezien als een veelbelovende oplossing waar bovendien veel geld mee verdiend kan worden.<ref>[https://www.dlvadvies.nl/energie/monomestvergisting Geld verdienen met mestvergisting | DLV Advies]</ref> De optimistische berichten erover gaan voorbij aan de nadelen. Voor omwonenden is dat vooral de stankoverlast maar belangrijker is dat het noch een oplossing is voor het stikstofprobleem, noch voor de uitstoot van broeikasgas, en daarmee allesbehalve een groene oplossing. In een opiniestuk in Eindhovens Dagblad schrijft Jan van Hoof dat mestvergisting nog geen 2% van het totale aardgasverbruik kan vervangen.<br />
<blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Tip voor investeerders ==<br />
In 2023 heeft de fossiele-brandstoffensector opnieuw terrein verloren ten opzichte van de markt als geheel. Terwijl de oliemultinationals een daling van 30% in jaarlijkse winsten rapporteren en de sector een jaarlijks verlies van bijna 5% boekt, concludeert een nieuw rapport van het Institute of Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA) dat het niet alleen een slecht jaar was om te investeren in fossiele brandstoffen, maar ook een slecht decennium.<ref>[https://ieefa.org/articles/financial-rationale-investing-fossil-fuel-industry-continues-unravel Financial rationale for investing in fossil fuel industry continues to unravel | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref> <ref name=":12">[https://ieefa.org/resources/passive-investing-warming-world Passive investing in a warming world | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref><br />
<br />
De energietransitie heeft een groot effect op de aandelenmarkten, waarbij fossiele brandstoffen een risicovoller onderdeel worden van passieve beleggingsportefeuilles. In het afgelopen decennium was het financieel beter om aandelen in olie, gas en kolen te verkopen, ook al zijn er recent energiecrises geweest waarbij de brandstofprijzen en dus ook de winsten voor energiebedrijven de pan uit rezen. De traditionele voordelen van de fossiele- brandstoffensector zijn verzwakt en af en toe winstgevende kwartalen hebben niets veranderd aan het feit dat de sector op de lange termijn ondermaats heeft gepresteerd.<br />
<br />
Beleggers begrijpen met welke problemen de traditionele energiesector te maken heeft door reductie van broeikasgassen en concurrentie met duurzame energiebronnen. Nu de markten evolueren naar een toekomst met minder koolstof, zijn strategieën zonder fossiele brandstoffen een belangrijke manier voor beleggers om hun weg te vinden temidden van de uitdagingen en kansen van klimaatverandering.<br />
[[Bestand:S&P Standalone Graphic for Factsheet-2.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''De bovenste lijn is de algemene Standard & Poor Index. De onderste is de index van de energiebedrijven uit de S&P 500. Bron: IEEFA.''<ref name=":12" />]]<br />
<br />
En toch, ondanks alle signalen van klimaatverandering energietransitie en klimaatbewuste beleggers zoals pensioenfondsen, zien we dat de fossiele-brandstofindustrie nog steeds vasthoudt aan haar oude verhaal en blijft investeren in het exploiteren van nieuwe olie- en gasvelden. Gevestigde fossiele-energiebedrijven gaan nog steeds uit van business as usual en zelfs groei, de laatste tijd meer geleid door ideologie dan door investeringslogica. Of gokken ze op schadeclaims bij [[Wondermiddelen#Stranded Assets|stranded assets]]?<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Stranded Assets ==<br />
Gestrande activa, beter bekend als ‘''stranded assets''’, zijn activa die op een bepaald moment vóór het einde van hun economische levensduur (zoals aangenomen bij de investeringsbeslissing) niet langer in staat zijn om een economisch rendement te behalen. In dit geval als gevolg van veranderingen door de overgang naar een koolstofarme economie.<ref>[https://www.smithschool.ox.ac.uk/sites/default/files/2022-04/Stranded-Assets-and-Scenarios-Discussion-Paper.pdf Stranded Assets and Scenarios. Discussion Paper | Oxford Smith School]</ref><br />
<br />
Carbon Tracker<ref>[https://carbontracker.org/resources/terms-list/#stranded-assets Stranded Assets | Carbon Tracker]</ref> wijst erop dat verstandig beleggen kan voorkomen dat investeringen in de fossiele sector leiden tot ''stranded assets''. Mark Carney, de voorzitter van de internationale Financial Stability Board, wijst erop dat een [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|koolstofbudget]] op basis van de 2 °C doelstelling de grote meerderheid van de fossiele reserves in de wereld tot stranded assets maakt, dat wil zeggen olie, gas en kolen die letterlijk onbrandbaar zullen blijven zonder toepassing van dure [[Strategieën tegen klimaatverandering#Koolstofverwijdering en opslag|carbon capture]] technologie. <br />
<br />
== Miljardenclaims ==<br />
De mogelijkheid bestaat dat stranded assets leiden tot miljardenclaims van de fossiele industrie, bij wijze van schadevergoeding omdat zij zich tot slachtoffer zullen uitroepen van klimaatmaatregelen die het gebruik van fossiele energie ontmoedigen of beperken.<ref>[https://www.somo.nl/compensation-for-stranded-assets/ Compensation for stranded assets? | SOMO]</ref> <br />
<br />
Dergelijke praktijken zijn een bedreiging voor overheden die serieus werk maken van een duurzamere economie.<ref name=":15">[https://insideclimatenews.org/project/cashing-out/ Cashing Out. The secretive system disrupting climate action and forcing big payouts to fossil fuel companies | Climate Inside News]</ref> In het Verenigd Koninkrijk klaagt een kolenbedrijf de overheid aan nadat milieuactivisten belangrijke klimaatzaken hebben gewonnen voor een Britse rechtbank. Het geschil over de annulering van een kolenmijn komt op een moment dat regeringen worden geconfronteerd met honderden miljarden dollars aan claims van buitenlandse investeerders in verband met de uitfasering van fossiele brandstoffen. In Nederland kennen we de claims van de NAM, nu er geen gas meer mag worden gewonnen in Groningen. <br />
<br />
Honduras is een van de armste landen van het westelijk halfrond. Maar dat heeft buitenlandse bedrijven er niet van weerhouden om een golf van rechtszaken tegen het kleine land aan te spannen.<ref name=":15" /> Deze claims hebben een totale waarde van ongeveer 20 miljard dollar. Dat is meer dan vijf keer de overheidsuitgaven van Honduras vorig jaar.<br />
<br />
De claims maken deel uit van een systeem dat ''investor-state dispute settlement'' of ISDS wordt genoemd. Dit systeem is moeilijk te doorgronden en is gunstig voor bedrijven. Het stelt buitenlandse investeerders in staat om juridische stappen te ondernemen voor groepen arbiters die geen deel uitmaken van het nationale rechtssysteem. Het ISDS stelt bedrijven in staat om grote sommen geld te eisen van regeringen als zij vinden dat hun investeringen schade hebben geleden. Dit kan zelfs gebeuren als de schade het gevolg is van regels die mensen beschermen tegen zaken als vervuiling of andere gevaren.<br />
<br />
Deze tribunalen hebben honderden miljoenen of zelfs miljarden dollars toegekend aan bedrijven, zelfs in gevallen waarin zij nationale wetten aan hun laars lapten, het milieu vervuilden of werden beschuldigd van schendingen van de mensenrechten. De meeste van deze zaken zijn aangespannen door bedrijven uit rijke landen tegen ontwikkelingslanden, wat critici ertoe heeft aangezet te zeggen dat ISDS fungeert als een vorm van modern kolonialisme.<br />
<br />
== Doodlopende wegen ==<br />
Veel van de oplossingen voor het klimaatprobleem die hiervoor zijn genoemd, zijn doodlopende wegen, ''dead-end pathways'', volgens een analyse gepubliceerd in PLOS Climate in 2025.<ref name=":13">[https://journals.plos.org/climate/article?id=10.1371/journal.pclm.0000693 Dead-end pathways: Conceptualizing, assessing, avoiding | PLOS Climate]</ref> <br />
<br />
Ondanks de dringende noodzaak om klimaatverandering aan te pakken, blijven beleidsmakers opties ondersteunen om emissies te verminderen die in theorie goed lijken, maar in de praktijk de situatie alleen maar verslechteren. Veel oplossingen, zoals efficiëntere benzinemotoren of het terugwinnen van restwarmte uit fossiele brandstoffen, verminderen de uitstoot slechts gedeeltelijk. Ze houden geen rekening met de vraag of ze ons kunnen helpen om in de toekomst naar netto-nul-systemen te gaan.<br />
<br />
De PLOS studie reikt drie criteria aan om de meest problematische richtingen, 'doodlopende wegen', te identificeren en te vermijden. Dat zijn: (1) hoe dicht ze in de buurt kunnen komen van een vrijwel volledige eliminatie van emissies in een bepaald systeem, (2) hoe breed ze kunnen worden toegepast in het gespecificeerde systeem en (3) hoe snel ze kunnen worden geïmplementeerd.<br />
<br />
Vervolgens wordt dit kader gebruikt om drie concrete voorbeelden uit het wegvervoer te bekijken, die elk op een van deze punten tekortschieten. Die voorbeelden zijn: het gebruik van gecomprimeerd aardgas (CNG) in het zware wegtransport in Canada, ethanol in het personenvervoer in de VS, en groene brandstoffen (''e-fuels'') in het personenvervoer in Duitsland. <br />
<br />
Alle drie trajecten zijn doodlopende wegen en vormen een reëel probleem. Zij kunnen middelen vastzetten die het moeilijker maken om klimaatdoelstellingen te halen. Zij kunnen ook degenen aan de macht steunen die tegen klimaatmaatregelen zijn. En zij onttrekken tijd en middelen aan meer haalbare opties.<br />
[[Bestand:Dead-end pathways.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Doodlopende wegen verspillen tijd en middelen. Deze figuur illustreert de gevolgen van het voortzetten van investeringen in een doodlopende weg. In scenario 1 (linkerpaneel) worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg tijdig herbestemd naar de netto-nulweg, waardoor veranderingsprocessen worden versneld. In scenario 2 worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg voortgezet voordat uiteindelijk wordt overgeschakeld op een echte netto-nulweg, wat leidt tot vertragingen en extra verspilling van middelen. Bron: PLOS Climate.<ref name=":13" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]<br />
<br />
== Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al ==<br />
Dit schrijft ''Geoengineering Monitor'':<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/reasons-to-oppose Key reasons to oppose geoengineering | Geoengineering Monitor]</ref><br />
<br />
"Er zijn al echte, fundamentele, risicoloze of risicovrije, voordelige en langetermijnoplossingen voor klimaatverandering beschikbaar. Deze omvatten agro-ecologie, het verminderen van uitstoot en grondstofverbruik, het invoeren van strenge emissiegrenswaarden, investeren in openbaar vervoer en leefbare en werkbare gemeenschappen, en het stoppen van ontbossing, naast vele andere maatregelen. Het probleem is niet dat deze oplossingen niet werken, maar dat ze onverenigbaar zijn met elk doel of mandaat voor een steeds groeiende economie die gebaseerd is op de exploitatie van eindige natuurlijke hulpbronnen. Het verminderen van emissies roept weerstand op bij de grote oliemaatschappijen; het openbaar vervoer wordt belemmerd door autofabrikanten; grootschalige uitbreiding van agro-ecologie wekt de woede van industriële agro-agribusinessconglomeraten."<br />
<br />
"Om echte oplossingen te laten werken, moet de macht van kleine boeren, gemeenschappen en werknemers toenemen ten opzichte van die van investeerders en de industrie. De belangrijkste belemmeringen voor de uitvoering ervan zijn de vervuilende industrieën en hun investeerders. Een snelle manier om de geloofwaardigheid en goede wil van voorstanders van geo-engineering te controleren, is door na te gaan hoeveel echte inspanningen zij hebben geleverd om echte oplossingen voor klimaatverandering te bepleiten – en door te kijken waar hun geld vandaan komt."<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote></div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Desinformatie_debunken_en_%27prebunken%27&diff=4396
Overleg:Desinformatie debunken en 'prebunken'
2025-12-14T15:34:43Z
<p>Arjen: /* Review pagina - Marit */</p>
<hr />
<div>Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.<br />
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.<br />
Ook andere feedback is welkom.<br />
<br />
== Vraag bij "Stoten vulkanen meer CO2 uit dan mensen?" ==<br />
dd. 14 december 2025, Arjen<br />
<br />
De alinea "Vulkanen, zowel op het land ... "ongeveer 200 miljoen ton per jaar." noemt een range van 0,13 tot 0,44 gigaton per jaar en een hoeveelheid van 200 miljoen ton (= 0,2 gigaton) per jaar. Ik zou zeggen dat de laatste zin van de alinea weg kan, omdat deze niets nieuws vertelt (maar wellicht wel voor verwarring zorgt).<br />
<br />
<br />
== Review pagina - Marit ==<br />
<br />
Aanpassingen:<br />
-Eenvoudig uitgelegd toegevoegd<br />
<br />
-Lay-out aangepast > Fact Brief Quiz naar beneden verplaatst, skeptical cartoon naar bovenaan bij Disclaimer verplaatst. <br />
<br />
-De 15 misvattingen op het eind een korte intro gegeven en elk een Ondertitel gemaakt ipv een apart kopje (zodat ze allemaal onder 1 sectie vallen)<br />
<br />
-3 referenties toegevoegd: <br />
Aïmeur, E., Amri, S. & Brassard, G. Fake news, disinformation and misinformation in social media: a review. Soc. Netw. Anal. Min. 13, 30 (2023). https://doi.org/10.1007/s13278-023-01028-5<br />
<br />
Cook, J., van der Linden, S., Maibach, E., & Lewandowsky, S. (2018). The Consensus Handbook. DOI:10.13021/G8MM6P. Available at http://www.climatechangecommunication.org/all/consensus-handbook/<br />
<br />
Elena Broda, Jesper Strömbäck, Misinformation, Disinformation, and Fake News: Lessons from an Interdisciplinary, Systematic Literature Review, Annals of the International Communication Association, Volume 48, Issue 2, June 2024, Pages 139–166, https://doi.org/10.1080/23808985.2024.2323736<br />
<br />
-Een klein stukje toegevoegd over het verschil tussen fake news, misinformatie en desinformatie<br />
<br />
-Een zin toegevoegd over het belang van het geloof in wetenschappelijke consensus als gateway-belief naar meer geloof in klimaatverandering<br />
<br />
Problemen:<br />
<br />
1) De referentielijst is heel anders als je in Lezen-modus zit vs. Bewerken-modus. Hierdoor gaat er iets mis met referenties 12/13 onder het kopje "15 patronen van desinformatie" (10/11 in Bewerken-modus), maar ik weet niet hoe ik dat moet corrigeren, want in Bewerken-modus ziet het er wel goed uit. Waarschijnlijk mijn gebrek aan kennis over het Wiki-platform..<br />
<br />
2) Ik kom er maar niet achter hoe je teksten een achtergrondkleur geeft, dus Eenvoudig uitgelegd moet nog even zijn standaard lichtgroene achtergrond krijgen.<br />
<br />
== Toevoeging Cedric ==<br />
<br />
Ik stel voor de volgende teksts onderaan het kopje'Taxonomie van klimaatontkenning' toe te voegen (als subkopje):<br />
----------------------------------------------------------<br />
De toepassing van desinformatie<br />
<br />
Desinformatie, in de vorm van de hierboven beschreven frames, wordt vaak gebruikt in combinatie met verschillende activiteiten om politiek en beleid te beinvloeden (zogeheten 'Corporate Political Activities'). Het doel is doorgaans om direct (bijv. lobbyen) of indirect (bijv. publieke opinie beinvloeden) onwenselijk beleid tegen te houden. Uitgebreid onderzoek naar de voedingsindustrie heeft geleid tot een taxonomie opgesteld van deze activiteiten.[1] Dit is te zien in tabel 1. Hoewel het oorspronkelijke onderzoek over gezondheidsbeleid ging, kunnen we aannemen dat hetzelfde soort tactieken worden gehanteerd voor ander onwenselijk beleid, zoals klimaat. Recent onderzoek toont ook het gebruik van vergelijkbare tactieken door de fossiele industrie.[2]<br />
<br />
[1] https://doi.org/10.34172/ijhpm.2023.7292<br />
<br />
[2] https://doi.org/10.1177/00221856211070632<br />
<br />
Link naar tabel 1: https://we.tl/t-5OLA8FAifB</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Desinformatie_debunken_en_%27prebunken%27&diff=4395
Desinformatie debunken en 'prebunken'
2025-12-14T15:15:29Z
<p>Arjen: Kleine tekstuele verbeteringen (typfouten)</p>
<hr />
<div><div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;<br />
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;"><span style="color:blue;<br />
font-size:18pt; font-face:verdana,sans-serif; border:0.2em outset #ceebf7;<br />
padding:0.1em; font-weight:bolder; -moz-border-radius:8px; "><br />
[[#top| Top ^]]</span></div><br />
<br />
= '''In een zin''' =<br />
<br />
{| class="wikitable" <span style="font-size:18pt"; cellpadding="10"><br />
|Klimaatmisinformatie en -desinformatie vormen een grote bedreiging voor doeltreffende maatregelen tegen de opwarming doordat het de steun van kiezers ervoor ondermijnt, en daarom moet het ontkrachten van klimaatmythen een grote prioriteit zijn voor wetenschappers en klimaatactivisten.</span><br />
|}<br />
<br />
= <span style="color:#008000"> '''Eenvoudig uitgelegd''' </span> =<br />
<div style="background:#F0FFF0"><br />
=== Belangrijke termen ===<br />
Rondom het onderwerp klimaatverandering wordt veel verkeerde informatie verspreid. Soms per ongeluk, maar in veel gevallen ook expres, vaak om klimaatwetenschap of -beleid te ondermijnen. Hierin zijn een aantal termen te onderscheiden: <br />
*Klimaatontkenning: Het ontkennen van het bestaan of de ernst van klimaatverandering.<br />
*Klimaatscepticisme: Twijfel zaaien over de oorzaken of gevolgen van klimaatverandering, vaak zonder wetenschappelijke basis.<br />
*Misinformatie: Onjuiste informatie verspreid zonder kwaadwillige intentie.<br />
*Desinformatie: Bewust verspreide onjuiste informatie om te misleiden.<br />
*Fake news: Valse of misleidende informatie die vaak wordt gepresenteerd als legitiem nieuws.<br />
<br />
=== Vormen van ontkenning ===<br />
Klimaatontkennende informatie is vaak geen op zichzelf staand incident, maar een georganiseerde strategie van bijvoorbeeld thinktanks of andere belangenverenigingen om de support voor en de uitrol van klimaatbeleid te ondermijnen. Daarin zijn patronen te herkennen en worden regelmatig dezelfde (foutieve) argumenten gebruikt: <br />
*''De 5 categorieën van bewuste klimaatontkenning''<br />
**Ontkenning van de opwarming: Beweer dat de aarde niet opwarmt.<br />
**Ontkenning van menselijke invloed: Stel dat klimaatverandering niet door menselijke activiteiten komt.<br />
**Ontkenning van consensus: Ontken dat er brede wetenschappelijke overeenstemming is over klimaatverandering.<br />
**Ontkenning van de ernst: Minimaliseer de gevolgen van klimaatverandering.<br />
**Ontkenning van oplossingen: Beweer dat er niets gedaan kan worden of dat oplossingen ineffectief zijn.<br />
*''Daarnaast zijn er 15 veelgebruikte argumenten'' die vaak door tegenstanders van klimaatbeleid of klimaatontkenners worden gebruikt (zie [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|15 patronen van klimaatontkenning]]). Deze vallen onder twee categorieën: <br />
**Old denial / Oude ontkenning: Directe ontkenning van feiten, zoals "Het klimaat verandert niet".<br />
**New denial / Nieuwe vormen van ontkenning: Subtielere vormen, zoals het benadrukken van onzekerheden of economische bezwaren.<br />
</div><br />
<br />
== Bronvermelding ==<br />
De teksten en de cartoons van John Cook op deze pagina zijn gepubliceerd met toestemming van Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/ Skeptical Science]</ref> Veel van de cartoons staan ook in het boek ''Cranky Uncle vs Climate Change'' van John Cook.<ref>[https://crankyuncle.com/book/ CRANKY UNCLE vs. CLIMATE CHANGE: How to Understand and Respond to Climate Deniers | Skeptical Science]</ref> De vertalingen van de cartoons in het Nederlands zijn van Nienke de Haan.<br />
<br />
Cranky Uncle vs Climate Change gebruikt cartoons, klimaatwetenschap en kritisch denken om klimaatontkenning en misinformatie begrijpelijk te maken. Het boek is gebaseerd op psychologisch onderzoek naar het weerleggen van misinformatie en kiest een creatieve aanpak, waarbij cartoons en visuele analogieën worden gebruikt om de wetenschap boeiend en toegankelijk te maken voor lezers. Het boek is geschreven en getekend door John Cook, een voormalig cartoonist die nu onderzoek doet naar klimaatcommunicatie aan de Monash University. Cranky Uncle vs. Climate Change werd op 25 februari 2020 gepubliceerd door Kensington Books. Meld je aan voor het laatste Cranky Uncle nieuws op [https://Crankyuncle.com crankyuncle.com].<br />
<br />
[[Bestand:Sceptici.jpg|gecentreerd|miniatuur|450x450px|''John Cook, Skeptical Science.'']]<blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Klimaatontkenning, klimaatscepticisme =<br />
'''Klimaatontkenning (climate denial) is een afkorting van ‘ontkenning van klimaatverandering veroorzaakt door menselijk handelen’. Een andere benaming is klimaatscepticisme.'''<br />
<br />
Gecoördineerde acties van klimaatontkenning hebben een belangrijke rol gespeeld bij de verspreiding van verkeerde informatie en het uitstellen van zinvolle actie om klimaatverandering tegen te gaan. Onderzoek suggereert dat verkeerde informatie over het klimaat leidt tot een aantal negatieve gevolgen, zoals verminderde kennis over het klimaat, polarisatie bij het publiek, het verdringen van correcte informatie, het versterken van het stilzwijgen over het klimaat en het beïnvloeden van de manier waarop wetenschappers zich publiekelijk uitspreken. <br />
<br />
Klimaatscepticisme, en misinformatie in het algemeen, vormt een regelrechte bedreiging voor de democratie, volgens een commentaar in Nature in 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-01587-3 Misinformation poses a bigger threat to democracy than you might think | Nature]</ref> De auteurs zeggen: "In het huidige gepolariseerde politieke klimaat worden onderzoekers die onwaarheden bestrijden aangevallen en bestempeld als niet-gekozen arbiters van de waarheid. Maar de strijd tegen desinformatie is gerechtvaardigd, noodzakelijk en dringend nodig." <br />
<br />
=== Klimaatleugens strafbaar maken ===<br />
Klimaatmisinformatie verandert crisis in catastrofe, schrijft een rapport van het International Panel on the Information Environment (IPIE), een systematische review van 300 studies.<ref>[https://www.ipie.info/research/sr2025-1 Information Integrity about Climate Science: A Systematic Review | International Panel on the Information Environment (IPIE)]</ref> De onderzoekers ontdekten dat klimaatontkenning is geëvolueerd tot campagnes die gericht zijn op het in diskrediet brengen van oplossingen, zoals de valse beweringen dat hernieuwbare energie de oorzaak was van de recente grootschalige stroomuitval in Spanje, begin 2025. <br />
<br />
Online bots en trollen spelen een grote rol bij het verspreiden van valse verhalen, vooral over het klimaat. De experts zeggen ook dat politieke leiders, ambtenaren en regelgevende instanties steeds vaker het doelwit worden om klimaatmaatregelen te vertragen.<br />
<br />
Een samenvatting in The Guardian:<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/jun/19/climate-misinformation-turning-crisis-into-catastrophe-ipie-report Climate misinformation turning crisis into catastrophe, report says | The Guardian]</ref><br />
<br />
Het rapport gaat over klimaatdesinformatie, dat wil zeggen het opzettelijk of onopzettelijk verspreiden van valse informatie over het klimaat. Dit is een groeiende zorg. Elisa Morgera, speciaal rapporteur van de VN voor mensenrechten en klimaatverandering, zegt dat desinformatie en [[Wondermiddelen#Greenwashing|greenwashing]]<ref>Greenwashing is het vervalsen of overdrijven van de groene eigenschappen van een product, dienst of merk.</ref> <ref>[https://greenwash.com/ Greenwash | The Changing Markets Foundation]</ref> door de fossiele brandstofindustrie strafbaar moeten worden gesteld.<br />
<br />
"Het is een groot probleem", aldus Dr. Klaus Jensen van de Universiteit van Kopenhagen, die medeverantwoordelijk was voor het IPIE-rapport. "Als we niet over de juiste informatie beschikken, hoe kunnen we dan stemmen voor de juiste doelen en politici, en hoe kunnen politici de duidelijke feiten vertalen naar de nodige maatregelen? Helaas denk ik dat de slechte actoren nog steeds zeer actief zijn en op dit moment waarschijnlijk de overhand hebben."<br />
<br />
Jensen voegde hieraan toe: "We hebben ongeveer vijf jaar om de uitstoot te halveren en tot 2050 om koolstofneutraal te worden. Zonder de juiste informatie gaan we dat niet redden. Het is dus mogelijk dat de klimaatcrisis uitmondt in een klimaatramp, tenzij we het probleem van de integriteit van klimaatinformatie aanpakken."<br />
<br />
De verkeerde informatie varieert van industrie die fossiel gas promoot als een 'koolstofarme brandstof' tot bizarre complottheorieën, zoals dat bosbranden in Zuid-Californië door ambtenaren zouden zijn gepland om tunnels voor kinderhandel te vernietigen.<br />
<blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Dubieuze publicaties ===<br />
Om hun argumenten legitimiteit te verlenen, zoeken klimaatsceptici soms hun toevlucht tot wetenschappelijke tijdschriften die het minder nauw nemen met normen van wetenschappelijke integriteit. Het gaat daarbij vaak om tijdschriften met zeer korte doorlooptijden (acceptatie binnen enkele dagen). Redactieraden bevatten namen die niet te verifiëren zijn of vermelden wetenschappers zonder hun toestemming. Ze hebben vaak een lage of geen indexering in gevestigde databases ([https://clarivate.com/academia-government/scientific-and-academic-research/research-discovery-and-referencing/web-of-science/ Web of Science], [https://www.scopus.com/sources.uri Scopus], [https://doaj.org/ DOAJ]).<br />
<br />
Deze praktijk wordt ''predatory publishing'' (roofzuchtige publicaties) genoemd. Het is een uitbuitend en frauduleus academisch publicatiemodel waarbij tijdschriften of uitgevers hun eigen financiële of reputatievoordeel boven de vooruitgang van de wetenschap stellen. Het wordt gekenmerkt door misleidende of valse informatie over redactionele praktijken, een afwijking van standaard peer-reviewprocedures, een gebrek aan transparantie en het gebruik van agressieve of dwingende wervingstactieken om auteurs aan te trekken. <br />
<br />
Roofzuchtige uitgevers maken vaak misbruik van de druk op onderzoekers om te publiceren, waardoor de integriteit en geloofwaardigheid van wetenschappelijke communicatie wordt ondermijnd. Sommige auteurs — met name klimaatsceptici — zijn zich er mogelijk van bewust dat het tijdschrift van slechte kwaliteit of zelfs frauduleus is, maar publiceren er toch in.<br />
<br />
De Amerikaanse bibliothecaris Jeffrey Beall publiceerde in 2008 een regelmatig bijgewerkte lijst van wat hij omschreef als "potentiële, mogelijke of waarschijnlijke roofzuchtige wetenschappelijke open access-uitgevers", de bekende Beall's List.<ref>[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Jeffrey_Beall Jeffrey Beall | Wikipedia]</ref> In 2017 werd hij gedwongen de lijst offline te halen. Sindsdien wordt Beall's List bijgehouden door een postdoc in Europa, die er om veiligheidsredenen de voorkeur aan geeft anoniem te blijven.<ref>[https://beallslist.net/ Beall's List]</ref><br />
<br />
Bij het beoordelen van publicaties die ingaan tegen de consensus over klimaatverandering is het verstandig Beall's List te raadplegen. <br />
<blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Publieke weerbaarheid opbouwen tegen desinformatie ===<br />
[[Bestand:Cranky Uncle.jpg|rechts|kaderloos|184x184px]]<br />
Foutieve informatie wordt onder twee noemers geschaard: misinformatie en desinformatie. Misinformatie refereert naar het ''onbedoeld'' (wijd)verspreiden van verkeerde informatie over bijvoorbeeld het klimaat, bijv. doordat iemand te weinig kennis heeft om foute informatie te herkennen.<ref>[https://doi.org/10.1080/23808985.2024.2323736 Misinformation, Disinformation, and Fake News: Lessons from an Interdisciplinary, Systematic Literature Review | Annals of the International Communication Association]</ref> Desinformatie daarentegen gaat over het ''bewust'' verspreiden van foutieve of verzonnen informatie. Dit verschilt van de bekende term "fake news" in de zin dat fake news specifiek gaat om het brengen van meer spectaculaire, foutieve, informatie onder de noemer "nieuws".<ref>[https://doi.org/10.1007/s13278-023-01028-5 Fake news, disinformation and misinformation in social media: a review | Social Network Analysis and Mining]</ref>[[Bestand:PLOKS.jpg|miniatuur|''De Nederlandstalige versie van de poster PLURV van Skeptical Science en de Duitse site Kimafakten.de.''<ref name=":8">[https://www.klimafakten.de/kommunikation/alle-uebersetzungen-unseres-grossen-plurv-infoposters-zu-desinformations-strategien Alle Übersetzungen unseres großen PLURV-Infoposters zu Desinformations-Strategien | Klimafakten.de]</ref>]]Het ontwikkelen van oplossingen om desinformatie tegen te gaan is belangrijker dan ooit in dit ''post-truth'' tijdperk waarin wetenschap en feiten constant onder vuur liggen. Een belangrijke oplossing om het publiek weerbaarder te maken tegen nepnieuws is jezelf er tegen "vaccineren": voorkomen dat je wordt misleid door de technieken van ontkenning te leren. Daarnaast is het benadrukken van de wetenschappelijke consensus omtrent klimaat belangrijk. Juist het geloof in het bestaan van die wetenschappelijke consensus is waardevol, omdat die kan dienen als de brug ("''gateway belief")'' naar meer geloof in dat opwarming van de aarde waar is, veroorzaakt wordt door mensen en dat er actie ondernomen moet worden.<ref>[http://www.climatechangecommunication.org/all/consensus-handbook/ The Consensus Handbook | Skeptical Science]</ref><br />
<br />
In het Cranky Uncle-spel<ref>[https://crankyuncle.com/ Cranky Uncle game: building resilience against misinformation | John Cook, Skeptical Science]</ref> worden spelers begeleid door een cartoonpersonificatie van de ontkenning van klimaatwetenschap. Cranky Uncle legt 14 technieken van wetenschapsontkenning uit, van nep-experts tot 'cherrypicking' en een aantal verschillende logische drogredenen. De game is ook als app te downloaden voor mobiele telefoons.<br />
<br />
Voor gebruik op scholen bevelen we de poster [https://www.klimafakten.de/sites/default/files/downloads/ploks-klimafaktendebasiscursusdesinformatiea3web.pdf PLOKS – Basiscursus Desinformatie] aan.<ref>[https://skepticalscience.com/FLICC-poster-downloads-and-translations.html The FLICC-Poster - Downloads and Translations | Skeptical Science]</ref> Die bestaat ook in andere talen, o.a. Engels, Duits en Frans.<ref name=":8" /><br />
<blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Taxonomie van klimaatontkenning ===<br />
Een omvangrijke analyse van 20 jaar aan publicaties op websites van conservatieve denktanks en blogs van klimaatontkenners leverde een taxonomie van vormen van klimaatontkenning op.<ref name=":0">[https://www.nature.com/articles/s41598-021-01714-4 Computer-assisted classification of contrarian claims about climate change | Scientific Reports]</ref> Uit het onderzoek blijkt dat de beweringen die daar worden gebruikt, zich hebben gericht op het aanvallen van de integriteit van de klimaatwetenschap en klimaatwetenschappers en, in toenemende mate, het klimaatbeleid en het stimuleren van hernieuwbare energie. Ook laat het de invloed van financiering door bedrijven en stichtingen zien op de productie en verspreiding van specifieke klimaat-sceptische beweringen.[[Bestand:Taxonomy sceptic claims.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Taxonomie van beweringen door klimaatontkenners.''<ref name=":0" />]]<br />
De analyse levert vijf grote categorieën van beweringen op: (1) het gebeurt niet, (2) het ligt niet aan ons, (3) het is niet erg, (4) oplossingen zullen niet werken en (5) klimaatwetenschap/wetenschappers zijn onbetrouwbaar. Deze categorieën zijn de vijf belangrijkste overtuigingen van klimaatontkenners. Binnen deze categorieën op het hoogste niveau zijn er twee subniveaus (27 subclaims, 49 sub-subclaims), die een gedetailleerde afbakening van verschillende specifieke argumenten laten zien. De grootste uitdaging voor iemand die desinformatie over klimaatverandering verspreidt, is de overweldigende wetenschappelijke consensus onder klimaatexperts over de vijf hoofdconclusies van klimaatwetenschap. De site van Skeptical Science geeft uitgebreide toelichtingen bij deze taxonomie van beweringen, ondersteund door peer reviewed referenties.<ref>[https://skepticalscience.com/argument.php?f=taxonomy Climate Myths sorted by taxonomy | Skeptical Science]</ref><br />
<br />
==== De toepassing van desinformatie ====<br />
<br />
Desinformatie, in de vorm van de hierboven beschreven frames, wordt vaak gebruikt in combinatie met verschillende activiteiten om politiek en beleid te beinvloeden (zogeheten ''Corporate Political Activities''). Het doel is doorgaans om direct (bijvoorbeeld door lobbyen) of indirect (bijvoorbeeld door publieke opinie te beïnvloeden) voor bedrijven onwenselijk beleid tegen te houden. Uitgebreid onderzoek naar de voedingsindustrie heeft geleid tot een taxonomie opgesteld van deze activiteiten.<ref name=":9">[https://www.ijhpm.com/article_4440.html Corporate Political Activity: Taxonomies and Model of Corporate Influence on Public Policy | International Journal of Health Policy and Management (IJHPM)]</ref> Zie de tabel. <br />
[[Bestand:Tabel 1.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: International Journal of Health Policy and Management.''<ref name=":9" />]] <br />
<br />
Hoewel het oorspronkelijke onderzoek over gezondheidsbeleid ging, kunnen we aannemen dat hetzelfde soort tactieken worden gehanteerd voor ander onwenselijk beleid, zoals klimaat. Recent onderzoek toont ook het gebruik van vergelijkbare tactieken door de fossiele industrie.<ref>[https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00221856211070632 ‘We’re in the coal business’: Maintaining fossil fuel hegemony in the face of climate change | Journal of Industrial Relations]</ref><br />
<br />
<blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Nieuwe versies van klimaatontkenning ===<br />
[[Bestand:Evidence denier.jpg|miniatuur|300x300px|''Cartoon: John Cook, Skeptical Science.'']]<br />
Klimaatontkenners zijn de afgelopen jaren van tactiek veranderd, blijkt uit een analyse van 12.000 YouTube video’s. Dit onderzoek werd uitgevoerd door het Center for Countering Digital Hate (VK) en verscheen in 2024 onder de titel ''The New Climate Denial''.<ref>[https://counterhate.com/research/new-climate-denial/ The New Climate Denial | Center for Countering Digital Hate]</ref><br />
<br />
Het AI-gestuurde onderzoek van CCDH laat zien dat teksten gebaseerd op deze nieuwe klimaatontkenning nu ruim twee derde uitmaken van alle klimaatontkenning content op YouTube in 2023, tegen 35% in 2018. <br />
<br />
Klimaatontkenners zijn overgestapt van Old Denial (Oude Ontkenning):<br />
<br />
* De opwarming van de aarde gebeurt niet.<br />
* Door de mens gegenereerde broeikasgassen veroorzaken de opwarming van de aarde niet.<br />
<br />
naar New Denial:<br />
<br />
* De gevolgen van de opwarming van de aarde zijn gunstig of onschadelijk.<br />
* Extreem weer wordt niet veroorzaakt door opwarming van de aarde.<ref>[https://counterhate.com/wp-content/uploads/2025/07/Extreme-Weather-FINAL.pdf Extreme Weather | Center for Countering Digital Hate]</ref><br />
* Klimaatoplossingen zullen niet werken.<br />
* Klimaatwetenschap en de klimaatbeweging zijn onbetrouwbaar.<br />
<br />
Dit wordt gedreven door aanvallen op klimaatoplossingen, wetenschappers en de klimaatbeweging (actievoerders).<br />
<br />
YouTube blijft winst maken met advertenties op inhoud van Old Denial en New Denial. Youtube verdient tot 13,4 miljoen dollar per jaar aan advertenties op de onderzochte kanalen. Hun beleid verbiedt het te gelde maken van Old Denial, maar heeft geen betrekking op New Denial.<br />
<blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== 15 patronen van desinformatie ===<br />
Mario Veen vat de analyses van klimaatontkenning samen in 15 patronen van desinformatie:<ref name=":2"> [https://www.tijdschrifttge.nl/art/50-8382_Klimaatdesinformatie-een-bedreiging-voor-de-volksgezondheid Klimaatdesinformatie: een bedreiging voor de volksgezondheid | Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek]</ref><br />
[[Bestand:15 patronen klimaatdesinformatie.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Mario Veen.''<ref name=":2" /> ]]<br />
Patronen 1 t/m 5 zijn de wetenschappelijke feiten die door sceptici worden ontkend: klimaatwetenschapsontkenning, of korter, klimaatontkenning. Die regelrechte ontkenning wordt tegenwoordig vaker vervangen door nieuwe ontkenning, patronen 6-15 in dit schema. Patronen 6 t/m 10 zijn veelgebruikte ontkenningstactieken. Patronen 11 t/m 15 zijn vertragingstactieken, het afschuiven van verantwoordelijkheid, de nadruk leggen op de nadelen van klimaatbeleid, of het promoten van ineffectieve maatregelen om te voorkomen dat de productie van fossiele brandstoffen in gevaar komt. <br />
<br />
Een veelgebruikte strategie van wetenschapsontkenning is het denigreren van echte experts en het opvoeren van pseudo-experts. Daarnaast wordt er veel gebruik gemaakt van "cherrypicking": zorgvuldig gegevens selecteren die een bepaald standpunt lijken te bevestigen, terwijl je andere gegevens negeert die dat standpunt tegenspreken. <br />
<br />
Complotdenkers suggereren dat er een geheim plan bestaat om een kwaadwillige actie uit te voeren, zoals het verbergen van een waarheid. Zij hebben het idee dat autoriteiten, inclusief wetenschappers en artsen, deel zijn van een kwade opzet. Complotdenken is besmettelijk: iemand die heeft geaccepteerd dat het coronavirus een strategie van de overheid was om de bevolking te controleren, zal hetzelfde sneller aannemen over klimaatwetenschap.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/gch2.201600008 Inoculating the Public against Misinformation about Climate Change | Global Challenges]</ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0175799 Neutralizing misinformation through inoculation: Exposing misleading argumentation techniques reduces their influence | PLOS One]</ref><br />
<br />
Op [https://www.hu.nl/nieuws/tips-om-klimaatdesinformatie-te-herkennen deze pagina] licht Mario Veen de 15 patronen verder toe.<br />
<blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Trumps klimaatrapport ===<br />
<br />
Trumps boodschap aan de wereld: groene energie is oplichterij en klimaatwetenschap is iets voor 'domme mensen'.<ref>[https://www.nytimes.com/2025/09/23/climate/trump-climate-energy-united-nations-unga.html Trump to World: Green Energy Is a Scam and Climate Science Is From ‘Stupid People’ | The New York Times]</ref> In een opmerkelijke toespraak voor de Verenigde Naties, september 2025, haalde de president uit naar windturbines, milieuactivisten en bondgenoten over de hele wereld, terwijl hij de gevaren van klimaatverandering bagatelliseerde.<br />
<br />
De regering-Trump heeft de federale inspanningen om de gevaarlijke opwarming van de aarde te monitoren en daarop te reageren, volledig onderuit gehaald. Milieuregels worden versoepeld, hernieuwbare energie actief tegen gewerkt, terwijl fossiele brandstoffen juist worden gepromoot.<br />
<br />
In 2025 gaf de regering-Trump het Amerikaanse Ministerie van Energie (DoE) opdracht een rapport te schrijven om de terugdraaiing van klimaatregelgeving te rechtvaardigen. Het 140 pagina's tellende rapport, dat in een record tijd is geschreven, is getiteld "''A Critical Review of Impacts of Greenhouse Gas Emissions on the US Climate''" (Een kritische evaluatie van de gevolgen van broeikasgasemissies voor het klimaat in de VS).<ref>[https://www.energy.gov/sites/default/files/2025-07/DOE_Critical_Review_of_Impacts_of_GHG_Emissions_on_the_US_Climate_July_2025.pdf A Critical Review of Impacts of Greenhouse Gas Emissions on the US Climate | United States Department of Energy (EPA)]</ref> Het rapport is een van de belangrijkste stappen die president Trump tot nu toe heeft genomen om de federale klimaatinspanningen te dwarsbomen. Als dit door de rechter wordt gesteund, zouden toekomstige regeringen op grond van de ''Clean Air Act'' geen bevoegdheid meer hebben om de uitstoot van broeikasgassen door de verbranding van fossiele brandstoffen te reguleren.<br />
<br />
Het rapport bevat "minstens 100 onjuiste of misleidende beweringen", aldus een factcheck door Carbon Brief, waarbij vooraanstaande klimaatwetenschappers betrokken waren.<ref name=":7">[https://interactive.carbonbrief.org/doe-factcheck/index.html Factcheck: Trump’s climate report includes more than 100 false or misleading claims | Carbon Brief]</ref><br />
[[Bestand:Fact check.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Het DoE rapport nadat het door wetenschappers is beoordeeld. <br />
<br />
Pagina's die rood zijn gemarkeerd bevatten onjuiste beweringen, terwijl pagina's die oranje zijn gemarkeerd misleidende beweringen bevatten. Pagina's kunnen meer dan één onjuiste of misleidende bewering bevatten. Pagina's die niet zijn gemarkeerd, zijn delen van het rapport die door de geciteerde auteur als juist zijn aangemerkt of waarover geen opmerkingen zijn ontvangen van de uitgenodigde deskundigen. Bron: Carbon Brief.<ref name=":7" /> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ Creative Commons License BY-NC-ND 4.0].'']]<br />
Belangrijkste punten:<br />
*Het rapport, dat op 23 juli 2025 door DoE is gepubliceerd, beweert dat "door CO₂ veroorzaakte opwarming mogelijk minder schadelijk is voor de economie dan wordt aangenomen" en suggereert dat "agressief emissiebeleid meer kwaad dan goed kan doen". Beide beweringen zijn misleidend.<br />
*Het rapport is "in twee maanden tijd in elkaar geflanst" door vijf zorgvuldig geselecteerde onderzoekers die in het verleden standpunten hebben verdedigd die "in strijd zijn met de gangbare klimaatwetenschap".<br />
*Deskundigen bekritiseren het rapport vanwege "feitelijke onjuistheden, verkeerd weergegeven onderzoek, slechte bronvermeldingen en selectief gebruik van gegevens".<br />
*Het DoE beweert dat het rapport een interne peer review heeft ondergaan, maar het wordt algemeen gezien als een poging om de "''endangerment finding''" van 2009 te ondermijnen, waarin broeikasgassen als een gevaar voor de volksgezondheid werden aangemerkt en die ten grondslag ligt aan de federale emissieregels.<br />
<br />
Klimaatwetenschappers, waaronder degenen die in het rapport worden geciteerd, hebben de beweringen ontkracht en wijzen op het gebrek aan wetenschappelijke onderbouwing.<ref>[https://www.desmog.com/2025/09/02/85-climate-experts-condemn-trump-climate-report-as-junk-science/ Scores of Climate Experts Condemn Trump Climate Report as ‘Junk Science’ | DeSmog]</ref><br />
<br />
In september 2025 publiceerde de ''National Academies for Science, Engineering and Mathematics'' (NASEM) een update<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/archives/2025/09/lil-nas-express/ Lil’ NAS Express | Real Climate]</ref> van de ''EPA Endangerment finding'' uit 2009,<ref>[https://www.epa.gov/climate-change/endangerment-and-cause-or-contribute-findings-greenhouse-gases-under-section-202a Endangerment and Cause or Contribute Findings for Greenhouse Gases Under Section 202(a) of the Clean Air Act | U.S. Environmental Protection Agency]</ref> het rapport waarop Trumps klimaatrapport een 'correctie' zou moeten zijn.<br />
<br />
Het komt niet als een verrassing dat de NASEM update de conclusies van de ''EPA Endangerment finding'' uit 2009 bevestigt en zelfs versterkt. Er zijn inmiddels 15 jaar voorbij gegaan waarin meetmethoden zijn verbeterd, nieuwe data zijn verzameld en waarin diverse klimaatrampen zijn geweest waarvan kan worden [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Attributie|aangetoond]] dat ze heviger worden als gevolg van de opwarming. NASEM constateert dat het bewijs dat een verband legt tussen stijgende emissies en negatieve gevolgen voor de menselijke gezondheid "wetenschappelijk onomstreden" is.<br />
<br />
Voor een meer technische kritiek van een van de centrale punten van het DoE rapport, zie Andrew Desslers post op ''The Climate Brink''.<ref>[https://www.theclimatebrink.com/p/is-this-the-most-embarrassing-error Is this the most embarrassing error in the DOE Climate Working Group Report? | The Climate Brink]</ref> Dressler stelt vast dat het onmogelijk is dat het rapport onafhankelijke peer review heeft ondergaan. Daarvoor bevat het teveel fundamentele fouten die door iedere expert waren gesignaleerd.<br />
<blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Clintel ===<br />
In Nederland opereert sinds 2019 de klimaatsceptische organisatie Clintel die flink aan de weg timmert met argumenten die een effectieve klimaataanpak onderuit halen. Met steun van oliebedrijven en een invloedrijk "old boys" network voert Clintel een internationale campagne tegen klimaatwetgeving en duurzaam beleid, blijkt uit onderzoek van Platform Authentieke Journalistiek, Follow the Money en Pointer.<ref>[https://pointer.kro-ncrv.nl/klimaattwijfel-zaaien-met-hulp-van-oliegeld-en-populistisch-rechts-netwerk Klimaattwijfel zaaien met hulp van oliegeld en populistisch rechts netwerk | Pointer]</ref> <ref>[https://www.ftm.nl/artikelen/clintel-klimaatsceptici-fossiele-industrie?share=j9S34C%2FkVKoLSwdWRsDlEFDqqmA2NoBhYDa3ks3mPKb1aEA8TqHBfuOm%2B0F7 Klimaatsceptisch Nederland profiteert nog altijd van netwerk en geld uit fossiele industrie | Follow the Money]</ref> Hoewel de onjuistheid van hun argumenten keer op keer is aangetoond, wordt de desinformatie van Clintel vaak overgenomen door Nederlandse en Europese politici.<br />
<br />
In totaal 24 bedrijven, waaronder ook Hoogovens, DSM, Gasunie, NAM, KLM en Schiphol, sponsoren met meer dan een miljoen euro de activiteiten van Clintel, met als doel klimaatbeleid tegen te houden. Het draaiboek dat daarbij werd gebruikt, is een kopie van de strategie die werd ingezet door de Amerikaanse tabaksindustrie en olie-industrie.<br />
<br />
Ze gebruiken daarbij drogredenen als: "CO<sub>2</sub> speelt geen rol bij de opwarming van de aarde", "Klimaatverandering wordt vrijwel niet door de mens veroorzaakt", "CO<sub>2</sub> is goed voor planten". Het zijn dezelfde argumenten die eind jaren tachtig al door de Amerikaanse olie-industrie werden gebruikt en nu nog steeds door klimaatsceptici in Nederland, waaronder Clintel, worden herkauwd. Zie ook dit artikel op Klimaatveranda.<ref>[https://klimaatveranda.nl/2020/03/06/clintel-slordig-met-feiten-en-met-de-eigen-principes/ Clintel, slordig met feiten en met de eigen principes | Klimaatveranda]</ref><br />
<br />
Door artikelen uit te brengen in tijdschriften met weinig tot geen degelijke peer‑review – vaak aangeduid als ''[[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Dubieuze publicaties|<nowiki/>'predatory publications'<nowiki/>]]'' – trachten ze een schijn van wetenschappelijke betrouwbaarheid te scheppen. Zo verschenen een paar artikelen van Clintel medewerkers in het tijdschrift met de betrouwbaar klinkende titel <br />
''Atmospheric and Climate Sciences'' van de als roofuitgever bekend staande SCIRP.<ref>[https://www.scirp.org/journal/journalarticles?journalid=492 Atmospheric and Climate Sciences]</ref> Een andere strategie is klimaatsceptische artikelen publiceren in tijdschriften waarvan de redacteuren en reviewers expertise missen op het gebied van klimatologie. Bijvoorbeeld het tijdschrift ''American Journal of Economics and Sociology''.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/journal/15367150 American Journal of Economics and Sociology]</ref><br />
<br />
In het [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Veelvoorkomende misvattingen over klimaatverandering|tweede deel van deze wikipagina]] worden veel van de argumenten van dit soort klimaatsceptische organisaties, die de belangen van de fossiele industrie behartigen, gedebunkt.<br />
<blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Databases van klimaatontkenners ==<br />
Er bestaan verschillende databases van personen en organisaties die erop uit zijn om het publiek en onze gekozen leiders ervan te weerhouden de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en de opwarming van de aarde tegen te gaan. <br />
<br />
* Skeptical Science houdt een vrij beknopte lijst bij van bronnen die misinformatie verspreiden.<ref>[https://skepticalscience.com/misinformers.php Climate misinformation by source | Skeptical Science]</ref><br />
* De kritische journalistieke website DeSmog heeft een uitgebreide en actuele database van personen en organisaties die desinformatie verspreiden.<ref>[https://www.desmog.com/climate-disinformation-database/ Climate Disinformation Database | DeSmog]</ref><br />
* Een derde database van klimaatontkenners wordt gepubliceerd door Source Watch.<ref>[https://www.sourcewatch.org/index.php?title=Climate_Change_Deniers Climate Change Deniers | Source Watch]</ref> <nowiki></ref></nowiki><br />
<blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Fact Brief Quiz ==<br />
[[Bestand:Quiz.jpg|rechts|kaderloos|300x300px]]Skeptical Science publiceert in samenwerking met [https://gigafact.org/ Gigafact] een serie Fact Briefs over klimaatmythen. Deze wikipagina is voor een belangrijk deel daarop gebaseerd.<br />
<br />
Om je kennis op het gebied van klimaatverandering te testen, kun je [https://gigafact.org/fact-brief-quiz/skeptical-science hier] de Fact Brief Quizz doen.</ref><br />
<blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Klimaatontkenning bestrijden ==<br />
Door gebruik te maken van de kennis van de patronen van klimaatdesinformatie kunnen we desinformatie op twee manieren bestrijden: door debunken en 'prebunken'.<ref name=":1">[https://www.tijdschrifttge.nl/art/50-8382_Klimaatdesinformatie-een-bedreiging-voor-de-volksgezondheid Klimaatdesinformatie: een bedreiging voor de volksgezondheid | Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek]</ref> Bij debunken reageer je op desinformatie die al is verspreid. Bij ‘prebunken’ communiceer je preventief voordat men aan desinformatie is blootgesteld. Desinformatieonderzoekers maken vaak de vergelijking tussen desinformatie als een virus, en prebunktechnieken als het vaccineren of op andere manieren weerbaarheid opbouwen tegen een virus.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/gch2.201600008 Inoculating the Public against Misinformation about Climate Change | Global Challenges]</ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0175799 Neutralizing misinformation through inoculation: Exposing misleading argumentation techniques reduces their influence | PLOS One]</ref><br />
[[Bestand:McFeit.jpg|miniatuur|''De McFeit (truth sandwich).''<ref name=":1" />]]<br />
Bij debunken is overdragen van informatie niet genoeg. In discussie gaan is vaak contraproductief. Vooral op sociale media is het soms beter om juist niet op desinformatie te reageren om het zo niet onbedoeld te verspreiden. Debunken kan zowel op inhoudsniveau ([[Reageer op klimaatsceptici#15 patronen van desinformatie|Tabel hierboven]], patroon 1 t/m 5) als op procesniveau (patronen 6 t/m 15). <br />
<br />
De ‘McFeit’ (''truth sandwich'') is een prebunktechniek die preventief weerbaarheid vergroot. Je communiceert eerst een feit, benoemt ''daarna'' de desinformatie die over dat feit rondgaat en benoemt expliciet waarom dit onbetrouwbare informatie is. Tot slot herhaal je het feit in andere woorden. Dat is de methode die we [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Veelvoorkomende misvattingen over klimaatverandering|hierna]] ook gebruiken.<br />
<br />
Belangrijk: wees terughoudend met het herhalen van klimaatdesinformatie, en als je deze toch benoemt, begin dan altijd met de betrouwbare informatie. Het risico is anders dat de desinformatie blijft hangen en je het tegenovergestelde bereikt.<br />
<blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Veelvoorkomende misvattingen over klimaatverandering =<br />
Hieronder vind je 15 veel voorkomende misvattingen over het klimaat, die ook met regelmaat worden ingezet als desinformatie. Bij elke misvatting staat in een lichtrood tekstblok de klimaatmythe beschreven, en in het groen de wetenschappelijke feiten en uitleg. <br />
[[Bestand:Boiling frogs.jpg|gecentreerd|kaderloos|650x650px]] <br />
<br />
== Is de opwarming gestopt in <s>1968</s>, <s>1978</s>, <s>1998</s>, <s>2010</s>, 2018? ==<br />
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]<br />
De huidige opwarming van de aarde is 200 jaar geleden begonnen tijdens de Industriële Revolutie. De opwarming laat een gestage langetermijn trend zien naar een gemiddelde temperatuur van 1,3 °C boven het pre-industriële niveau. De oorzaak van deze opwarming is de uitstoot van broeikasgassen door het verbranden van fossiele brandstoffen.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
De opwarming van de aarde is al twee eeuwen aan de gang en wordt veroorzaakt door menselijk handelen. Op de korte termijn kan de gemiddelde temperatuur op aarde constant zijn of iets dalen. Dat heeft geen effect op de langetermijntrend die in de afgelopen decennia een versnelling laat zien.<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe </span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB"><br />
<br />
Het is niet warmer geworden sinds 1998<br />
<br />
In de jaren 1998-2005 is de temperatuur niet gestegen. Deze periode valt samen met het feit dat de samenleving steeds meer CO<sub>2</sub> in de atmosfeer blijft pompen. ([https://web.archive.org/web/20080221004846/http://www.telegraph.co.uk/opinion/main.jhtml?xml=/opinion/2006/04/09/do0907.xml Bob Carter])<br />
</div>Deze mythe is een voorbeeld van cherrypicking ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|patroon 6]]).<br />
<br />
Steeds weer pikken klimaatsceptici een periode waarin de temperatuur tijdelijk niet stijgt, of zelfs iets daalt, als bewijs dat de aarde niet opwarmt. Voorbeelden zijn de jaren na 1968, 1978, 1998 en 2010.<br />
<br />
1998 was een uitzonderlijk warm jaar, een sterk [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño-jaar]], dat werd gekenmerkt door een aanzienlijke piek in de wereldwijde temperaturen. In de decennia daarna zijn de gemiddelde jaartemperaturen weer verder gestegen.<br />
<br />
El Niño is de warme fase van een cyclisch klimaatpatroon waarbij de zeetemperatuur in delen van de Stille Oceaan hoger of lager is dan gemiddeld. Dit verschijnsel beïnvloedt het weer in de rest van de wereld. De El Niño van 1998 stak boven de stijgende temperatuurtrendlijn uit die het gevolg is van door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde.<br />
<br />
De opwaartse trend op lange termijn van de gemiddelde temperatuur op aarde heeft zich echter voortgezet. In de afgelopen kwart eeuw hebben de tien warmste jaren in de geschiedenis zich allemaal voorgedaan sinds 2010, met 2024 als voorlopige recordhouder.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ====<br />
Een van de meest voorkomende misverstanden onder klimaatsceptici is het verwarren van kortetermijnruis met het langetermijnsignaal.[[Bestand:Escalator.gif|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Escalator 2022. Bron: Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/graphics.php?g=465 Escalator 2022 | Skeptical Science]</ref> Bron voor gegevens gebruikt in de grafiek: Wereldgemiddelde maandelijkse temperatuur anomalieën, ten opzichte van het gemiddelde van 1850-1900, van Berkeley Earth.<ref>[https://berkeley-earth-temperature.s3.us-west-1.amazonaws.com/Global/Land_and_Ocean_complete.txt The Berkeley Earth Land/Ocean Temperature Record | Berkeley Earth]</ref>'']]<br />
Deze animatie laat zien hoe dezelfde temperatuurgegevens (zwart) die worden gebruikt om de opwarmingstrend op lange termijn van 0,19°C per decennium (rood) vast te stellen, verkeerd kunnen worden gebruikt om korte perioden te “cherrypicken” die het valse argument lijken te ondersteunen. Die perioden laten een afkoelingstrend zien, simpelweg omdat de eindpunten zorgvuldig zijn gekozen en de trend wordt gedomineerd door kortetermijn ruis in de gegevens (blauwe stappen). <br />
<br />
Verschillende factoren kunnen een grote invloed hebben op kortetermijntemperaturen: oceaancycli zoals de El Niño Southern Oscillation (ENSO) of de 11-jarige zonnecyclus. Deze kortetermijncycli hebben geen langetermijneffect op de temperatuur van de aarde, in tegenstelling tot de aanhoudende opwaartse trend die wordt veroorzaakt door de opwarming van de aarde als gevolg van de uitstoot van broeikasgassen door de mens.<br />
<br />
Bovendien accumuleert de hele planeet warmte als gevolg van een verstoorde [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Energiebalans|energiebalans]]. De atmosfeer warmt op. Oceanen accumuleren energie. Land absorbeert energie en ijs absorbeert warmte om te smelten. Om een volledig beeld te krijgen van de opwarming van de aarde, moet je de hele warmte-inhoud van de aarde bekijken. Meer dan 90% van de warmte van de opwarming van de aarde gaat naar het opwarmen van de oceanen, terwijl minder dan 3% gaat naar het verhogen van de temperatuur van de atmosfeer en de oppervlaktelucht, daar waar wij leven. <blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Ontkracht koud weer de opwarming van de aarde? ==<br />
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]<br />
Sinds het midden van de jaren zeventig zijn de temperaturen wereldwijd met ongeveer 0,2 graden Celsius per decennium gestegen. Het weer heeft echter zijn eigen dramatische ups en downs over de langetermijntrend. We verwachten zelfs tijdens de opwarming van de aarde record koude temperaturen. In de afgelopen tien jaar kwamen hoge dagtemperaturen echter twee keer zo vaak voor als lage. Deze tendens naar warmere dagen zal naar verwachting toenemen naarmate de opwarming van de aarde doorzet in de 21e eeuw.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
Een lokale koude dag heeft niets te maken met de langetermijntrend van stijgende temperaturen op aarde.<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe </span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB"><br />
<br />
Het is ijskoud!<br />
<br />
“Oostenrijk krijgt vandaag te maken met de vroegste sneeuwval in de geschiedenis, in de bergen is al 30 tot 40 centimeter sneeuw voorspeld. Zulke dramatische temperatuurdalingen leveren oppervlakkig bewijs voor degenen die betwijfelen of de wereld bedreigd wordt door klimaatverandering.” (''Wat is er gebeurd met de opwarming van de aarde? Hoe vriestemperaturen de theorie over klimaatverandering beginnen te ontkrachten''. [https://archive.md/74KdI#selection-615.0-615.108 Mail Online])<br />
</div>Deze mythe is een voorbeeld van cherrypicking ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|patroon 6]]).[[Bestand:ColdWeather.png|rechts|kaderloos]]<br />
Terwijl het in de nacht van 27-28 november 2010 bitterkoud was in Groot Brittanië (-18 ºC in Wales, -15 ºC in Scotland, -13 ºC in Engeland), was de temperatuur in diezelfde nacht in West Groenland +13 ºC, 31 graden warmer dan in Wales.<br />
<br />
De reden voor dat opmerkelijke temperatuurverschil was het weer. Een langgerekt en langzaam bewegend hogedrukgebied<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Hogedrukgebied Hogedrukgebied | Wikipedia]</ref> bevond zich in de Noord-Atlantische Oceaan en strekte zich uit tot in het noordpoolgebied. Omdat lucht met de klok mee rond hogedruksystemen stroomt, werd aan de linkerflank van het hogedrukgebied warme lucht meegesleurd naar het normaal zo koude West-Groenland. Maar langs de rechterflank stroomde koude Arctische lucht zuidwaarts richting Europa, vandaar die ongewoon lage temperaturen.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ====<br />
Het is gemakkelijk om actuele weersverschijnselen te verwarren met klimaattrends op lange termijn. Het is een beetje alsof je op het strand bent en probeert uit te vinden of de vloed opkomt of afneemt door alleen maar te kijken naar twee of drie afzonderlijke golven die op en neer rollen. De langzame verandering van het getij wordt gemaskeerd door de constante golfbewegingen. Kijk 20-30 minuten en je krijgt een veel beter idee.<br />
<br />
Op een vergelijkbare manier kunnen de normale ups en downs van het lokale weer vaak langzame veranderingen in het mondiale klimaat maskeren. Om klimaattrends te vinden moet je kijken naar hoe het weer over een langere tijdspanne verandert. Als je kijkt naar de hoge en lage temperaturen van de afgelopen decennia, dan zie je dat nieuwe recordhoogtes bijna twee keer zo vaak voorkomen als nieuwe recordlaagtes. Er zullen nog steeds nieuwe kouderecords worden gevestigd (hoewel die -18 ºC voor Wales in november 2010 nog wel even op zich zal laten wachten), maar door de geleidelijke invloed van de opwarming van de aarde zullen ze steeds zeldzamer worden.<br />
<br />
Zie [[Wat is klimaatverandering?#Weer en klimaat|Weer en klimaat]] en Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/global-warming-cold-weather-basic.htm Does cold weather disprove global warming?]<br />
<blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Is de uitstoot van kooldioxide door menselijke activiteiten genoeg om het klimaat te beïnvloeden? ==<br />
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]<br />
We weten dat het toevoegen van meer CO<sub>2</sub> aan onze atmosfeer sinds de jaren 1850, de temperatuur op aarde doet stijgen. Land noch oceanen kunnen de extra CO<sub>2</sub> die vrijkomt door onze verbranding van fossiele brandstoffen voldoende absorberen, waardoor de CO<sub>2</sub> in de atmosfeer stijgt en ons klimaat beïnvloedt.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
De uitstoot van CO<sub>2</sub> door menselijke activiteiten is dramatisch toegenomen na de Industriële Revolutie en is de belangrijkste reden voor de stijging van de CO<sub>2</sub>-concentratie in de atmosfeer sinds de Industriële Revolutie.<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe </span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB"><br />
<br />
Menselijke CO<sub>2</sub> is maar een klein % van de CO<sub>2</sub> uitstoot<br />
<br />
“De oceanen bevatten 37.400 miljard ton (GT) gesuspendeerde koolstof, landbiomassa heeft 2000-3000 GT. De atmosfeer bevat 720 miljard ton CO<sub>2</sub> en de mens draagt slechts 6 GT extra bij aan deze balans. De oceanen, het land en de atmosfeer wisselen voortdurend CO<sub>2</sub> uit, dus de extra belasting door de mens is ongelooflijk klein. Een kleine verschuiving in de balans tussen oceanen en lucht zou een CO<sub>2</sub>-stijging veroorzaken die veel ernstiger is dan alles wat wij kunnen produceren.” ([https://archive.md/V6F4 Jeff Id])<br />
</div><br />
[[Bestand:Natural emission.jpg|300x300px|kaderloos|rechts]]<br />
Tussen de atmosfeer, de oceanen en de continenten (het land) wordt CO<sub>2</sub> uitgewisseld, dit is de koolstofcyclus van de aarde. Normaal gesproken bestaat er evenwicht doordat de oceanen CO<sub>2</sub> uitstoten of opnemen. Nu is het systeem uit balans.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ==== <br />
Meer dan een miljoen jaar lang schommelde het CO<sub>2</sub>-gehalte in de atmosfeer tussen 180 en 300 delen per miljoen, terwijl ijstijden en interglacialen kwamen en gingen. Maar door onze activiteiten bereikte de hoeveelheid CO<sub>2</sub> in de atmosfeer 426 delen per miljoen in 2024 - een toename van 50% ten opzichte van pre-industriële tijden.<br />
<br />
Op de pagina [[Wat is klimaatverandering?]] wordt gedetailleerd uitgelegd hoe broeikasgassen en met name CO<sub>2</sub> uit verbranding van broeikasgassen, de atmosfeer opwarmt.<br />
<br />
== Is de uitstoot van CO<sub>2</sub> goed omdat het voedsel voor planten is? ==<br />
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]<br />
CO<sub>2</sub> is goed voor planten maar de klimaatverandering door de extra CO<sub>2</sub> is dat bepaald niet. Planten nemen CO<sub>2</sub> op en met de energie van het zonlicht, water en voedingsstoffen (fotosynthese<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Fotosynthese Fotosynthese | Wikipedia]</ref>) kunnen ze groeien. Hoewel meer CO<sub>2</sub> in eerste instantie de groei kan stimuleren, worden deze voordelen tenietgedaan door stijgende temperaturen, gevoeligheid voor ziekten, veranderingen in de vruchtbaarheid van de bodem en een grotere vraag naar water.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
<br />
Planten kunnen niet leven van alleen CO<sub>2</sub>.<br />
<br />
De effecten van verhoogde CO<sub>2</sub> op landplanten zijn variabel en complex en afhankelijk van veel factoren.<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe </span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB"><br />
CO<sub>2</sub> is plantenvoedsel [[Bestand:Plant food.jpg|rechts|kaderloos|200x200px]]De huidige CO<sub>2</sub>-concentratie in de atmosfeer is bijna 390 delen per miljoen (ppm). In letterlijk duizenden experimenten is aangetoond dat als we daar nog eens 300 ppm CO<sub>2</sub> aan toevoegen, het de groei of biomassaproductie van bijna alle planten sterk verhoogt. Deze groeistimulatie vindt plaats omdat CO<sub>2</sub> één van de twee grondstoffen is (de andere is water) die nodig zijn voor fotosynthese. CO<sub>2</sub> is dus eigenlijk het “voedsel” dat vrijwel alle planten op aarde en in de zee in stand houdt. En hoe meer CO<sub>2</sub> ze “eten” (opnemen uit de lucht of het water), hoe meer en beter ze groeien. (bron: [https://web.archive.org/web/20220820002034/https://moxiyo.com/co2-green-c02-carbon-emissions-water-gas/ Plants need CO<sub>2</sub>])<br />
</div><br />
<br />
[[Bestand:Plant myth.gif|gecentreerd|kaderloos|650x650px]]<br />
<br />
In het debat over klimaatverandering lijkt iedereen het erover eens te zijn dat een teveel aan CO<sub>2</sub> op zijn minst het directe voordeel heeft dat de fotosynthese toeneemt en daarmee de groeisnelheid en opbrengst van vrijwel alle plantensoorten: Een veelgehoorde opmerking is dat eigenaren van industriële kassen het CO2-niveau ver boven normaal verhogen om de opbrengst van hun gewassen te vergroten, dus het verhogen van de atmosferische niveaus zou vergelijkbare voordelen moeten hebben. Helaas laat een overzicht van de literatuur zien dat deze overtuiging een drastische oversimplificatie is van een studiegebied dat zich de afgelopen jaren snel heeft ontwikkeld.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ====<br />
De eerste en meest voor de hand liggende weerlegging van dit argument is dat planten meer dan CO<sub>2</sub> alleen nodig hebben om te leven. Eigenaren van industriële kassen die een overschot aan CO<sub>2</sub> kopen, investeren ook aanzienlijk in het handhaven van optimale groeiomstandigheden voor hun planten, vooral wat betreft temperatuur en luchtvochtigheid. Als CO<sub>2</sub> het mondiale klimaat blijft veranderen, kunnen beide variabelen veranderen op een manier die ongunstig is voor een bepaalde soort in een bepaalde regio. Het wordt steeds duidelijker dat de negatieve effecten van droogte en hittestress in veel gevallen de voordelen overstijgen van meer CO<sub>2</sub> die zelfs door de meest optimistische studie worden voorspeld. <br />
<br />
De VN waarschuwt dat de wereldwijde gewasopbrengsten tegen 2050 met wel 30% kunnen afnemen, terwijl een meta-analyse uit 2017 elke graad opwarming koppelde aan een opbrengstverlies van 3-7% voor belangrijke gewassen zoals maïs en sojabonen. Verliezen worden ook toegeschreven aan een verhoogde ziektedruk door een veranderd klimaat.<br />
<br />
Verhoogde CO<sub>2</sub>-niveaus kunnen ook de voedselkwaliteit verlagen. In onderzoeken werden verminderde niveaus van essentiële voedingsstoffen in basisgewassen gevonden, terwijl de eiwitconcentraties in granen zoals tarwe en rijst met 10-15% daalden.<br />
<br />
'''De snelle, door de mens veroorzaakte accumulatie van CO<sub>2</sub> heeft meer negatieve dan positieve gevolgen voor planten en de aarde in het algemeen.'''<br />
<br />
Zie voor een uitgebreidere bespreking van deze klimaatmythe Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-plant-food.htm Plants cannot live on CO2 alone | Skeptical Science] </ref><blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Stoten vulkanen meer CO<sub>2</sub> uit dan mensen? ==<br />
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]<br />
Bij vulkanen komt CO<sub>2</sub> vrij, maar de hoeveelheid is minimaal vergeleken met door de mens veroorzaakte emissies.<br />
<br />
Volgens de U.S. Geological Survey stoten vulkanen jaarlijks zo'n 180-440 miljoen ton CO<sub>2</sub> uit. Menselijke activiteiten daarentegen, voornamelijk het verbranden van fossiele brandstoffen, stootten in 2022 41,5 miljard ton CO<sub>2</sub> uit - meer dan 100 keer zoveel.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
<br />
Vulkanen stoten ongeveer 0,3 miljard ton CO<sub>2</sub> per jaar uit. Dit is ongeveer 1% van de menselijke CO<sub>2</sub>-uitstoot, die ongeveer 29 miljard ton per jaar bedraagt.<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe </span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB">Vulkanen stoten meer CO<sub>2</sub> uit dan mensen<br />
“Menselijke toevoegingen van CO<sub>2</sub> aan de atmosfeer moeten in perspectief worden gezien. In de afgelopen 250 jaar heeft de mens slechts één op de 10.000 delen CO<sub>2</sub> aan de atmosfeer toegevoegd. Eén vulkaanhoest kan dit in één dag doen.” ([https://archive.ph/IxaV0 Ian Plimer])<br />
</div><br />
[[Bestand:Volcano myth.png|gecentreerd|kaderloos|400x400px]]<br />
Vulkanen, zowel op het land als onder de zee, produceren een aanzienlijke hoeveelheid CO<sub>2</sub>, maar het is veel minder dan door menselijke activiteiten. De geschatte CO<sub>2</sub>-uitstoot van vulkanen varieert van 0,13 tot 0,44 gigaton per jaar. Dit omvat de uitstoot door vulkanen op het land als onder water in zee. Vulkanen op land worden beschouwd als de belangrijkste uitstoters van vulkanische CO<sub>2</sub>. De totale CO<sub>2</sub>-uitstoot door vulkanen wordt geschat op ongeveer 200 miljoen ton per jaar.<ref>[https://www.usgs.gov/programs/VHP/volcanoes-can-affect-climate Volcanoes Can Affect Climate | USGS]</ref><br />
<br />
Menselijke activiteiten stoten daarentegen aanzienlijk meer CO<sub>2</sub> uit. De menselijke uitstoot door fossiele brandstoffen en cementproductie is gestegen tot meer dan 35 miljard ton per jaar: meer dan 100 keer de uitstoot door vulkanen. Hieruit blijkt dat vulkanen weliswaar bijdragen aan de CO<sub>2</sub>-uitstoot, maar dat menselijke activiteiten de belangrijkste oorzaak zijn van de toename van CO<sub>2</sub> in de atmosfeer.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ==== <br />
Vulkanen maken deel uit van de langzame koolstofcyclus op aarde, waarbij koolstof gedurende miljoenen jaren geleidelijk wordt gerecycled tussen de aardmantel en de atmosfeer. Vulkanische CO<sub>2</sub> wordt uiteindelijk weer opgenomen door de verwering van gesteenten en absorptie door de oceanen, waardoor de koolstofcyclus over lange tijd in balans blijft. Terwijl de vulkanische CO<sub>2</sub>-uitstoot al miljoenen jaren stabiel is, is de door de mens veroorzaakte uitstoot sinds de Industriële Revolutie snel toegenomen, waardoor menselijke activiteit de belangrijkste oorzaak is van de stijging van CO<sub>2</sub> in de atmosfeer.<br />
<br />
N.B. Plimer is in dit verband een onbetrouwbare bron. Hij was directeur van verschillende mijnbouwmaatschappijen en hoogleraar mijnbouwkunde in Adelaide. Hij is door klimaatonderzoekers meermaals bekritiseerd op zijn klimaatsceptische uitspraken.<ref>[https://climatefeedback.org/claimreview/ian-plimer-wrongly-claims-that-carbon-dioxide-emissions-do-not-cause-climate-change/ Ian Plimer wrongly claims that carbon dioxide emissions do not cause climate change | Climate Feedback]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2009/dec/16/ian-plimer-versus-george-monbiot Ian Plimer's volcano claims vaporise under questioning on Australian TV | The Guardian]</ref><br />
<br />
Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Vulkanen|Verdieping: Vulkanen]] en Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/volcanoes-and-global-warming.htm Do volcanoes emit more CO2 than humans?]<blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Heeft door de mens geproduceerde CO2 een detecteerbare vingerafdruk? ==<br />
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]<br />
Atmosferische chemie laat zien dat de mens de oorzaak is van de recente toename van CO<sub>2</sub>.<br />
<br />
Atmosferische CO<sub>2</sub> is met meer dan 100 delen per miljoen (ppm) toegenomen sinds de Industriële Revolutie halverwege de 18e eeuw, toen de mens begon met het verbranden van fossiele brandstoffen zoals kolen en olie. Menselijke activiteit heeft CO<sub>2</sub> doen toenemen tot niveaus die in de afgelopen 800.000 jaar niet meer zijn voorgekomen.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
<br />
Vele bewijzen, waaronder eenvoudig rekenwerk, tonen onomstotelijk aan dat de toename van CO<sub>2</sub> in de atmosfeer te wijten is aan de verbranding van fossiele brandstoffen door de mens.<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe </span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB">CO<sub>2</sub> toename is natuurlijk, niet door de mens veroorzaakt<br />
“Salby stelt dat de atmosferische CO<sub>2</sub> toename die we waarnemen een product is van de temperatuurstijging, en niet andersom, wat betekent dat het een product is van natuurlijke variatie...” ([https://archive.md/b2BTt Anthony Watts])<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ==== <br />
Murry Salby was een kortstondig populair personage in het circus van de georganiseerde ontkenning van de klimaatwetenschap, met dezelfde tientallen namen die herhaaldelijk opduiken in boeken, conferenties, spreekbeurten enzovoort. Als Salby gelijk had, dan moet het leger wetenschappers dat vele tientallen jaren aan de koolstofcyclus heeft gewerkt iets over het hoofd hebben gezien dat overduidelijk is. Dat hebben ze niet.<br />
Een belangrijk bewijs betreft de [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|isotopenverhoudingen]] van koolstof in de atmosfeer. Isotopen zijn verschillende versies van hetzelfde element. Koolstof komt voor in drie isotopen met verschillende gewichten en hoeveelheden: koolstof-12 (98,9% van alle koolstof), koolstof-13 (1,1%) en koolstof-14 (alleen sporen).<br />
<br />
Planten geven bij de fotosynthese de voorkeur aan de lichtste isotoop, koolstof-12. Dat betekent dat levende planten relatief minder koolstof-13 dan koolstof-12 bevatten. Fossiele brandstoffen, gemaakt van dode planten, hebben ook die uitgesproken lage koolstof-13 isotopenverhouding, net als de CO<sub>2</sub> die wordt geproduceerd door ze te verbranden.<br />
<br />
Metingen in de afgelopen decennia laten een verschuiving zien naar die lage koolstof-13 isotopenverhouding in de atmosfeer. Natuurlijke koolstofbronnen, zoals vulkanen, kunnen deze “vingerafdruk” niet verklaren.<br />
<br />
Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Het is de mens|Het is de mens]] en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: Fossiele koolstof herkennen]]. <br />
<br />
Zie Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/co2-increase-is-natural-not-human-caused-basic.htm What is causing the increase in atmospheric CO2?]<br />
<br />
== Zijn hoge CO<sub>2</sub>-concentraties onschadelijk omdat ze in het verleden ook voorkwamen? ==<br />
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]<br />
Die zijn niet onschadelijk. Inderdaad waren in het geologische verleden de concentraties van het broeikasgas CO<sub>2</sub> vaak veel hoger dan in de periode waarin de mens is geëvolueerd. Maar planten en dieren waren aangepast aan die omstandigheden, met name aan de 'hothouse' temperaturen die het gevolg waren van die hoge concentraties broeikasgassen.<br />
<br />
De situatie nu is heel anders. De huidige planten en dieren — inclusief de mens — zijn ontstaan toen de atmosfeer was afgekoeld naar een 'icehouse'. Ze kunnen zich niet snel genoeg aanpassen nu de atmosfeer snel richting een 'hothouse' verandert. De snelheid waarmee het klimaat verandert, heeft rampzalige gevolgen voor de biosfeer en menselijke samenlevingen.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
<br />
Klimaat en CO<sub>2</sub>-niveaus hebben altijd samen gevarieerd. Tijdens ijstijden in het verleden waren de CO<sub>2</sub>-niveaus laag en tijdens warme periodes was de CO<sub>2</sub> hoger. De “verweringsthermostaat”<ref>Wanneer het CO<sub>2</sub>-niveau in de atmosfeer hoog is, neemt de verwering van gesteenten, met name magnesium- en calciumsilicaten, toe. Die reageren met CO<sub>2</sub> opgelost in regenwater tot carbonaten die met rivieren naar zee worden getransporteerd. Daar worden ze op de zeebodem afgezet. Door die verweringsreactie vermindert de concentratie van CO<sub>2</sub> in de atmosfeer, waardoor de temperatuur daalt. Vandaar "verweringsthermostaat".</ref> van het gesteente voorkomt een op hol geslagen klimaat op deze zeer lange tijdschalen.<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe </span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB">CO<sub>2</sub> was in het verleden hoger[[Bestand:Past climate change .png|rechts|kaderloos|300x300px]]<br />
<br />
“Het dodelijke bewijs dat CO<sub>2</sub> het klimaat niet stuurt, is te vinden tijdens het Ordovicium-Siluur en het Jura-Krijt, toen de CO<sub>2</sub>-niveaus respectievelijk meer dan 4000 ppmv (parts per million by volume) en ongeveer 2000 ppmv bedroegen. Als de IPCC-theorie klopt, zou er in deze perioden een op hol geslagen opwarming van de aarde hebben moeten plaatsvinden, maar in plaats daarvan was er ijstijd.” ([https://archive.ph/M1IaA De Lavoisier Groep])<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ====<br />
Onderzoek uit 2024 gepubliceerd in Science<ref name=":5">[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science.] Non-paywalled versie hier https://henry.pha.jhu.edu/SCIENCE.pdf</ref> documenteert een geschiedenis van 485 miljoen jaar variaties van de temperatuur en de CO<sub>2</sub>-concentratie van de atmosfeer. <br />
<br />
Dit onderzoek levert ondubbelzinnig bewijs dat kooldioxide de overheersende factor is die de temperatuur op aarde in de loop van de geologische geschiedenis heeft beïnvloed.<br />
<br />
De nieuwe historische temperatuur is afgeleid van een initiatief dat bekend staat als PhanDA, een acroniem voor Phanerozoic Data Assimilation. PhanDA combineerde gegevens van klimaatmodellen met gegevens uit de geologie om te bepalen hoe het klimaat de afgelopen bijna 500 miljoen jaar is veranderd. Het Phanerozoïcum, het huidige geologische tijdperk van de aarde, begon 538,8 miljoen jaar geleden. Het staat bekend om de bloei van leven en het begin ervan wordt gemarkeerd door het verschijnen van fossielen van dieren.<br />
<br />
PhanDA is een synthese van gegevens en eerdere simulaties door de wetenschappelijke gemeenschap. Zoals de onderzoekers in hun artikel stellen, gebruikt deze benadering als informatiebronnen zowel proxygegevens als modellen. De methode biedt zo een innovatieve manier om de temporele en ruimtelijke patronen in het klimaat op aarde gedurende het hele Phanerozoïcum te onderzoeken. Dit maakte een uitgebreidere reconstructie van het klimaat door de onderzoekers mogelijk.<br />
<br />
Onderstaande figuur laat zien dat de twee variabelen, CO<sub>2</sub> en temperatuur sterk gecorreleerd zijn. In [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO<sub>2</sub> en temperatuur]] wordt uitgelegd dat dit geen toeval is. Het proces waardoor CO<sub>2</sub> de temperatuur van de atmosfeer bepaalt, is al heel lang bekend. <br />
[[Bestand:Judd.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De relatie tussen de temperatuur in het Phanerozoïcum en atmosferische CO<sub>2</sub> (vanaf 485 miljoen jaar geleden tot nu). Gereconstrueerde wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuur (GMST) in rood en gereconstrueerde atmosferische CO<sub>2</sub> in blauw, naar Judd et al. (2024).<ref name=":5" /> Lichtblauwe rechthoeken tonen perioden met ijsuitbreiding en zwarte symbolen perioden van massa-uitsterving. Grafieken gebaseerd op figuren op de websites van Universe Today<ref>[https://www.universetoday.com/articles/from-frozen-to-sweltering-earths-climate-over-the-last-485-million-years From Frozen to Sweltering: Earth's Climate Over the Last 485 Million Years | Universe Today]</ref> en The Climate Brink.<ref>[https://www.theclimatebrink.com/p/climate-skeptics-have-new-favorite Climate skeptics have new favorite graph; it shows the opposite of what they claim | The Climate Brink]</ref> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ Creative Commons BY-NC 4.0 International]'' ]]<br />
Wat deze figuur ook laat zien is dat in de Jura-Krijt periode (~200-66 miljoen jaar geleden) geen sprake was van een ijstijd, in tegenstelling tot wat beweerd wordt in de klimaatmythe. De CO<sub>2</sub>-concentraties en daarmee ook de temperaturen waren daarvoor te hoog. IJstijden waren er wel tijdens het Ordovicium en Siluur (~460-440) en tijdens het Carboon en het Perm (~360-260) toen de concentraties CO<sub>2</sub> voldoende laag waren.<br />
<br />
In de volgende video legt Climate Adam, dr David Levy, een Britse klimaatwetenschapper, dit verhaal uit.<br />
<br />
<youtube>[https://youtu.be/jmrO_nGYrhE?si=L4e-TNkylbm8Gi0N]</youtube><br />
<br />
Zie voor een uitgebreidere bespreking van deze klimaatmythe Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-higher-in-past-intermediate.htm Do high levels of CO2 in the past contradict the warming effect of CO2? | Skeptical Science]</ref><blockquote><references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Kan de mensheid de opwarming aan? ==<br />
<br />
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]Sinds het ontstaan van de huidige mensensoort, ''Homo sapiens'', ongeveer 300.000 jaar geleden, is het niet zo warm geweest. De mensheid is aangepast aan het koele klimaat waarin ze is geëvolueerd.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
De mensheid heeft al eerder klimaatveranderingen meegemaakt, maar meestal waren dat koude veranderingen en meestal in een ver verleden.<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe </span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB">Klimaatmythe: de mens heeft eerdere klimaatveranderingen overleefd.<br />
"Ja, ons klimaat verandert. Dat is al zo sinds het ontstaan van de aarde." ([https://skepticalscience.com/skeptic_Rick_Perry.htm Rick Perry])<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ====<br />
Eerdere grote wereldwijde klimaatveranderingen waren ijstijden die plaatsvonden lang voordat de menselijke beschaving zich ontwikkelde.<br />
<br />
Mensachtigen zijn in de afgelopen 2,5 miljoen jaar geëvolueerd. Onze verre voorouders hebben meerdere ijstijden overleefd, maar hebben nooit een "warm tijdperk" meegemaakt. <br />
<br />
Wij, ''Homo sapiens'', in onze huidige vorm zijn pas ongeveer 300.000 jaar geleden verschenen.<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28593953/ New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens | Nature]</ref> Onze soort heeft dus twee ijstijden overleefd. In elke ijstijd was de temperatuur wereldwijd 4 °C lager. De warmste periode die de vroege mens ooit heeft meegemaakt, was ongeveer 1 °C warmer (wereldwijd gemiddelde) dan vandaag. Die periode vond plaats tussen de twee meest recente ijstijden, 120.000 jaar geleden (Eemien). In de daaropvolgende 100.000 jaar daalde de temperatuur geleidelijk tot een nieuwe ijstijd. Tijdens die koudere periode begonnen de mensen zich vanuit Afrika over de hele wereld te verspreiden. Sinds het Eemien zijn veel koelere temperaturen de norm.<br />
[[Bestand:Human evolution.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit is een illustratie waarin de mondiale temperaturen van de EPICA ijsboring worden vergeleken met de laatste miljoen jaar van de menselijke evolutie en de opkomst van de beschaving. Het bovenste lichtgroene blok is ingezoomd op de laatste 10.000 jaar. Beeld: John Garrett. Bron: Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/print.php?r=424 How past climate change impacted the human species | Skeptical Science]</ref> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]<br />
De menselijke cultuur is ongeveer 12.000 jaar oud, toen de eerste permanente nederzettingen ontstonden. Landbouw kwam op toen de gletsjers zich terugtrokken na de laatste ijstijd. De moderne samenleving heeft zich helemaal ontwikkeld in ons huidige geologische tijdperk, het Holoceen. Sindsdien heeft de mondiale temperatuur niet meer dan ±1 °C gevarieerd. <br />
<br />
Er zijn regionale klimaatverschuivingen geweest ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Was de middeleeuwse warme periode een wereldwijde gebeurtenis?|middeleeuwse warme periode]], kleine ijstijd, enz.), maar sinds het begin van de beschaving hebben mensen nog nooit een warmer mondiaal klimaat meegemaakt dan nu. Het klimaat is eigenlijk niet veel veranderd sinds we ons in steden vestigden, riolering uitvonden en onszelf beschaafd gingen noemen. <br />
<br />
Als we nog verder teruggaan, meer dan een miljoen jaar, hebben onze prehistorische voorouders een reeks lange koude ijstijden meegemaakt. Verschillende korte interglaciale periodes waren even warm of iets warmer dan ons huidige klimaat. Zo was het klimaat 400.000 jaar geleden iets warmer dan nu. Maar de afgelopen miljoen jaar was het doorgaans 4 tot 8 °C kouder.<br />
<br />
Elke overgang van een warme naar een ijstijd en weer terug duurde duizenden jaren, waardoor mensen en prehistorische mensen tientallen generaties de tijd hadden om zich aan te passen. Het tempo van de huidige opwarming is vele malen sneller dan ooit eerder in de aardgeschiedenis. De menselijke soort en andere dieren- en plantensoorten kunnen niet snel genoeg evolueren om zich aan die omstandigheden aan te passen.<br />
<br />
Sinds de mens en onze voorouders op aarde zijn, is de gemiddelde temperatuur op aarde nooit 3 °C warmer geweest dan nu. In de komende 100 jaar zullen onze kinderen en kleinkinderen de eerste mensen ooit zijn die zo'n klimaat meemaken.<br />
<blockquote><references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Komt extreem weer vaker voor als gevolg van klimaatverandering? ==<br />
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]<br />
Opwarming leidt tot zowel extreem nat als extreem droog weer. Een warmere atmosfeer kan meer water opnemen dat op de ene plaats voor extreme neerslag zorgt en op de andere plaats extreme droogte. <br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
<br />
De toename van extreem weer is het directe gevolg van de opwarming van de atmosfeer.<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe </span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB"><br />
'''“'''Het ene moment is klimaatverandering de oorzaak van droogte, en nu is het ineens hevige regen! Wat is het nou?”<br />
</div><br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ==== <br />
Dat lijkt inderdaad met elkaar in tegenspraak maar kan goed verklaard worden aan de hand van natuurkundige principes die al heel lang bekend zijn. De opwarming brengt meer energie in de atmosfeer. Dat versterkt de circulatie. Het is te vergelijken met een pan water op het vuur. Hoe warmer het water wordt, hoe onrustiger. <br />
<br />
Bovendien kan warme lucht meer waterdamp bevatten. Afkoeling van de lucht in een lagedrukgebied leidt dan tot hevige regenval gevolgd door lokale overstromingen. Zie bijvoorbeeld de [[Gevolgen voor de waterhuishouding#Overstromingen|overstromingen]] in Duitsland en Limburg in 2021 en in de regio Valencia in 2024 en 2025. De lucht in een hogedrukgebied verdampt bodemwater, wat leidt tot uitdroging en op de lange duur woestijnvorming. (Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Verdieping: Extreme regens én extreme droogte|Verdieping: Extreme regens én extreme droogte]].)<br />
<br />
== Loopt de stijging van CO<sub>2</sub> achter op de stijging van de temperatuur? ==<br />
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]<br />
Hoewel de temperaturen op aarde in het verleden zijn gestegen of gedaald nadat de positie van de aarde in de ruimte langzaam veranderde, is de belangrijkste oorzaak van de huidige snelle opwarming de uitstoot van kooldioxide door menselijke activiteiten.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
<br />
CO<sub>2</sub> heeft de opwarming van de afgelopen ijstijden niet in gang gezet, maar het heeft de opwarming wel versterkt. In feite volgde ongeveer 90% van de opwarming van de aarde ''op'' de toename van CO<sub>2</sub>.<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe </span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB"><br />
CO<sub>2</sub> blijft achter bij temperatuur<br />
<br />
“Een artikel in het tijdschrift Science illustreerde dat een stijging van koolstofdioxide niet voorafging aan een temperatuurstijging, maar juist 200 tot 1000 jaar achterliep op temperatuurstijgingen. Een stijging van het kooldioxidegehalte kan geen temperatuurstijging hebben veroorzaakt als het de temperatuur volgde.” ([[wikipedia:Joe_Barton|Joe Barton]], Amerikaans Huis van Afgevaardigden (Texas) 1985-2019)<br />
</div><br />
[[Bestand:CO2 lags T.png|rechts|kaderloos]]<br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ==== <br />
De gegevens van ijskernen op Antarctica<ref>[https://nl.m.wikipedia.org/wiki/IJskern IJskern | Wikipedia]</ref> bieden een continue registratie van de temperatuur en de samenstelling van de atmosfeer die zo'n 800.000 jaar teruggaat. De gegevens volgen de laatste paar ijstijden en hun abrupte einde, met snelle overgangen naar milde interglacialen. Maar in sommige ijskappen stijgt de temperatuur eerst en wordt een paar honderd jaar later gevolgd door stijgende kooldioxideniveaus (CO<sub>2</sub>). Bepaalde voorstanders van klimaatmythen grijpen deze waarneming aan en beweren dat het “bewijs” is dat kooldioxide geen klimaatverandering veroorzaakt.<br />
<br />
Dat CO<sub>2</sub> tijdens een glaciale-interglaciale overgang achter kan blijven bij de temperatuur, maar deze kan versterken, werd in feite al in 1990 voorspeld. We weten nu dat CO<sub>2</sub> de opwarming van de afgelopen ijstijden niet in gang heeft gezet, maar wel heeft versterkt. In feite volgde ongeveer 90% van de opwarming van de aarde op de toename van CO<sub>2</sub>.<br />
<br />
De eerste temperatuurverandering als een ijstijd ten einde loopt, wordt veroorzaakt door cyclische veranderingen in de baan van de aarde om de zon, “Milankovitch cycli”,<ref>[https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Milankovi%C4%87-parameters Milankovitch parameters | Wikipedia]</ref> die van invloed zijn op de hoeveelheid seizoensgebonden zonlicht die het aardoppervlak op het noordelijk halfrond bereikt. Deze “Milankovitch cycli” duren tienduizenden jaren. <br />
<br />
Als zowel land als oceanen beginnen op te warmen, geven ze allebei grote hoeveelheden CO<sub>2</sub> af aan de atmosfeer, o.a. door [[Feedbacks en tipping points#Dooi van permafrost en vrijkomen van methaan|ontdooiende permafrost]] en door de verlaagde oplosbaarheid van CO<sub>2</sub> in opwarmend water. Dat vrijgekomen CO<sub>2</sub> versterkt het broeikaseffect, versterkt de opwarmingstrend en leidt ertoe dat er nog meer CO<sub>2</sub> vrijkomt. Met andere woorden, toenemende CO<sub>2</sub>-niveaus zijn zowel de oorzaak als het gevolg van verdere opwarming. Als het eenmaal is begonnen, is het een vicieuze, zichzelf versterkende cyclus – een voorbeeld van wat de wetenschap een positieve [[Feedbacks en tipping points#Feedback loops (terugkoppelingen)|klimaatfeedback]] noemt.<br />
<br />
De huidige opwarming van de aarde is niet te wijten aan de Milankovitch cycli, die zich in hun langzame afkoelfase bevinden. Deze keer zijn wij het. Als we fossiele brandstoffen verbranden, stoten we CO<sub>2</sub> en andere broeikasgassen uit, die het moeilijker maken voor warmte om uit de atmosfeer te ontsnappen.<br />
<br />
Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]] en Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/co2-lags-temperature.htm CO2 lags temperature - what does it mean?]<br />
<blockquote><references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Wordt de ijskap op Groenland kleiner? ==<br />
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]<br />
Gegevens van satellieten en expedities bevestigen dat Groenland al tientallen jaren in versneld tempo landijs verliest. Dat verlies vindt vooral plaats in de kustgebieden.<br />
<br />
Anekdotes over structuren op de Groenlandse ijskap die door sneeuw worden bedolven, zoals de nu in onbruik geraakte Dye 2 en 3 radarstations uit de Koude Oorlog, hebben in sommige kringen geleid tot beweringen dat het ijs aangroeit Een paar geïsoleerde radarstations zijn echter niet representatief voor de hele ijskap. <br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
<br />
Terwijl het binnenland van Groenland in massabalans is, verliezen de kustgebieden ijs. Over het geheel genomen verliest Groenland in versneld tempo ijsmassa. Van 2002 tot 2009 is de snelheid waarmee ijsmassa verloren gaat verdubbeld.<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe </span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB"><br />
Groenland wint ijs<br />
<br />
“Zelfs als het waar zou zijn dat het ijs van Groenland met een 'nieuw record' snelheid smelt, kan na zeven en een half jaar van wereldwijde afkoeling de opwarming van de aarde niet de oorzaak zijn. De ware stand van zaken in Groenland is te vinden in Johannessen et al. (2005), waar satelliethoogtemetingen vaststelden dat de gemiddelde dikte van de hele Groenlandse ijskap in de 11 jaar 1993-2003 met 2 inch per jaar was toegenomen – in totaal bijna 2 voet.” ([https://web.archive.org/web/20100222045453/http://scienceandpublicpolicy.org/originals/monckton_on_gore.html Christopher Monckton])<br />
</div><br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ==== <br />
Satellieten die begin jaren negentig zijn gelanceerd, meten de hoogte van de ijskap en de zwaartekracht om veranderingen in de massa te detecteren. Het jaarlijkse verlies aan ijs van de Groenlandse ijskap versnelt, en bedraagt ongeveer 187 gigaton per jaar van 2000 tot 2010, en een gemiddeld massaverlies van 286 gigaton per jaar van 2010 tot 2018.<br />
Het onderzoek van Johannessen et al. (2005) beweerde niet dat Groenland geen ijs verliest. Hun onderzoek richtte zich op het binnenland van de Groenlandse ijskap, waar ze een toename in de hoogte van de ijskap vaststelden. De toename werd toegeschreven aan meer sneeuwval in deze hoger gelegen gebieden. Het is echter belangrijk op te merken dat, hoewel het binnenland in die periode enige groei vertoonde, de algemene trend voor de hele Groenlandse ijskap, met name langs de kusten, er een is van aanzienlijk ijsverlies.<br />
<br />
Groenland heeft sinds 2002 5.000 gigaton ijs verloren. De wereldwijde temperatuurstijging van ongeveer 1,3 °C sinds het begin van de wijdverspreide verbranding van fossiele brandstoffen heeft de smelt veroorzaakt. Wetenschappers waarschuwen dat positieve terugkoppelingen, zoals het ontdooien van methaanrijke [[Feedbacks en tipping points#Dooi van permafrost en vrijkomen van methaan|permafrost]], het ijsverlies verder zullen versnellen.<br />
<br />
Zie Skeptical Science ''Is Greenland gaining or losing ice?''<ref>[https://skepticalscience.com/greenland-cooling-gaining-ice-basic.htm Is Greenland gaining or losing ice? | Skeptical Science] </ref><blockquote><references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Groeit de ijskap van Antarctica aan? ==<br />
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]<br />
Landijs en zee-ijs reageren anders op klimaatverandering. Het landijs op het continent smelt steeds sneller terwijl het zee-ijs rond Antarctica per seizoen varieert.<br />
<br />
Zee-ijs breidt zich uit tijdens de Antarctische winter en trekt zich terug tijdens de warmere maanden. Dergelijke vries-dooicycli hebben geen invloed op de zeespiegel omdat ze in de oceaan plaatsvinden. Het landijs op Antarctica is echter netto afgenomen, waardoor er aanzienlijk meer zoet water in zee stroomt. Dat heeft wel invloed op de zeespiegel wereldwijd.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
<br />
De omvang van het zee-ijs rond Antarctica varieert. Antarctica daarentegen verliest landijs in versneld tempo en dat heeft ernstige gevolgen voor de zeespiegelstijging.<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe </span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB"><br />
Antarctica wint ijs<br />
<br />
“[Het ijs] breidt zich in een groot deel van Antarctica uit, in tegenstelling tot het wijdverspreide publieke geloof dat de opwarming van de aarde de continentale ijskap doet smelten.” ([https://archive.is/RFOWW Greg Roberts, ''The Australian''])<br />
</div><br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ==== <br />
Argumenten dat we ons geen zorgen hoeven te maken over het verlies van ijs op Antarctica en dat de opwarming van de aarde niet een echt probleem is, berusten op verwarring en desinformatie.<br />
<br />
* '''Zee-ijs speelt een verwaarloosbare rol in zeespiegelstijging of -daling.'''<br />
* '''Smeltend landijs draagt bij aan zeespiegelstijging.'''<br />
* '''Het netto, totale bedrag van smeltend ijs in Antarctica veroorzaakt een significante en versnelde stijging van de zeespiegel.'''<br />
<br />
Antarctisch landijs is het ijs dat zich in de loop van duizenden jaren op Antarctica heeft opgehoopt door sneeuwval. Dit landijs kun je beschouwen als opgeslagen oceaanwater dat ooit als neerslag is gevallen. Wanneer dit ijs smelt, stroomt het smeltwater terug naar de oceaan, waardoor het zeeniveau stijgt.<br />
<br />
Het gedrag van Antarctisch landijs verschilt van regio tot regio. Vooral in West Antarctica en op het West-Antarctisch Schiereiland heeft het ijs zich drastisch teruggetrokken. Het landijs van Oost-Antarctica is tot nu toe relatief stabiel gebleven door aangroei van neerslag. Gevreesd wordt dat het smelten enorm zal versnellen als de opwarming van de aarde een bepaalde drempel ([[Feedbacks en tipping points#Tipping points (omslagpunten)|tipping point]]) overschrijdt. Als de verbranding van fossiele brandstoffen onverminderd doorgaat, zal dit binnen een eeuw gebeuren.<br />
<br />
Zie [[Gevolgen voor de cryosfeer#Antarctische ijskappen|Antarctische ijskappen]] en Skeptical Science [https://skepticalscience.com/antarctica-gaining-ice.htm Is Antarctica losing or gaining ice?]<br />
<br />
== Valt de zeespiegelstijging wel mee? ==<br />
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]<br />
Zeespiegelstijging is een serieuze bedreiging voor kustgebieden. Dat zijn vaak gebieden waar veel mensen wonen. Nu al zijn de gevolgen merkbaar in zuidoost Azië, eilanden in de Stille Oceaan, de oostkust van de VS en langs de Noordzeekust. Die gevolgen zijn frequentere overstromingen en kusterosie.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
<br />
Zeespiegelstijging is het gevolg van opwarming en daardoor uitzetting van oceaanwater, en het wereldwijde afsmelten van gletsjers en ijskappen.<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe </span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB"><br />
“Het valt mee met de zeespiegelstijging. Als je oude foto’s van het Vrijheidsbeeld in New York vergelijkt met foto’s van nu zie je geen verschil in zeeniveau. En die paar centimeter zeespiegelstijging kunnen we wel aan.”<br />
</div> <br />
[[Bestand:Photos by sea level sceptics.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Een paar voorbeelden die klimaatsceptici aanvoeren om te bewijzen dat er geen of heel weinig zeespiegelstijging is geweest in de laatste 100 jaar.''<ref>[https://science.feedback.org/review/sea-levels-have-risen-for-over-100-years-despite-misleading-photos-social-media/ Sea levels have risen for over 100 years, despite misleading photos shared on social media | Science Feedback]</ref>]]<br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ==== <br />
Het argument dat foto's (bijvoorbeeld van het Vrijheidsbeeld) geen zichtbare verandering laten zien is onjuist. 20 cm in 100 jaar is op foto’s als deze niet te onderscheiden, maar het heeft wel significante gevolgen, vooral in overstromingsgevoelige gebieden.<br />
<br />
Beweringen dat de zeespiegelstijging “geen onmiddellijk gevaar” oplevert, gaan voorbij aan de risico's voor kwetsbare gebieden. Bovendien suggereren de projecties, bevestigd door veel zorgvuldige studies, stijgende snelheden. Mogelijk zelfs stijgingen tot een meter tegen 2100 in model-scenario's met hoge emissies.<br />
<br />
Zie ook: [[Gevolgen voor de oceanen#Wat staat ons deze eeuw te wachten?|Gevolgen voor de oceanen. Wat staat ons deze eeuw te wachten?]].<blockquote><references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Is zonne-energie duurder dan fossiel? ==<br />
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]<br />
<br />
Ongesubsidieerde zonne-energie is nu over het algemeen goedkoper dan fossiele brandstoffen. Een stijgend aanbod van silicium is een van de factoren achter de wereldwijde daling van de prijzen van zonnepanelen. Samen met windenergie maakt zonne-energie al meer dan de helft uit van de energieproductie in Nederland.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
<br />
Volgens het Internationaal Energie Agentschap (IEA) is zon-PV “de goedkoopste bron van nieuwe elektriciteitsopwekking in de meeste delen van de wereld.”<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe </span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB"><br />
Zonne-energie is duurder dan fossiele brandstoffen en volledig afhankelijk van subsidies<br />
<br />
“Zonneparken zijn volledig afhankelijk van subsidies van jouw zuurverdiende geld. Als de subsidies op zijn, worden de zonneparken verlaten!” ([https://perma.cc/63GB-ZQ3B How solar affects YOU!])<br />
</div><br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ==== <br />
Volgens de 2020 World Energy Outlook van het IEA is fotovoltaïsche (PV) zonne-energie “de goedkoopste bron van nieuwe elektriciteitsopwekking in de meeste delen van de wereld” en “Voor projecten met lage financieringskosten die bronnen van hoge kwaliteit aanboren, is zon-PV nu de goedkoopste elektriciteitsbron in de geschiedenis.”<ref>[https://iea.blob.core.windows.net/assets/a72d8abf-de08-4385-8711-b8a062d6124a/WEO2020.pdf World Energy Outlook 2020 | IEA]</ref>[[Bestand:Solar panel prices.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Wereldwijde prijzen van zonnepanelen 2011-2023. Bron: BloombergNEF/Paul Horn/Inside Climate News.''<ref>[https://insideclimatenews.org/news/15062023/inside-clean-energy-solar-panel-prices-drop/ Inexpensive Solar Panels Are Essential for the Energy Transition. Here’s What’s Happening With Prices Right Now | Inside Climate News] </ref>]]Zonne-energie steekt gunstig af bij fossiele brandstoffen wat betreft de genivelleerde kosten (d.w.z. de kosten gedurende de levensduur gedeeld door de energieopbrengst gedurende de levensduur). Bovendien wordt fossiele energie ook gesubsidieerd door verschillende overheden.<ref>[https://scholarship.law.columbia.edu/sabin_climate_change/217 Rebutting 33 False Claims About Solar, Wind, and Electric Vehicles | Sabin Center for Climate Change Law]</ref><br />
<br />
In Nederland steeg de elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen zoals zon, wind en biomassa in 2024 met 10 procent naar 61 miljard kWh. De productie uit fossiele bronnen daalde met 4 procent. Hierdoor waren hernieuwbare bronnen goed voor ongeveer de helft van de totale elektriciteitsproductie. Tijdens de zonnige en winderige aprilmaand was dit zelfs 63 procent.<ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/11/helft-elektriciteitsproductie-uit-hernieuwbare-bronnen Helft elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen | CBS]</ref><br />
<br />
Het Internationaal Energieagentschap zegt dat de wereld in de komende vijf jaar net zoveel hernieuwbare energie zal toevoegen als in de twintig jaar daarvoor, waaronder een verdrievoudiging van de hoeveelheid geïnstalleerde zonne-energie.<br />
<br />
Zie ook de pagina [[Duurzame oplossingen]].<blockquote><references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Ondermijnen de 31.000 handtekeningen van het OISM Petition Project de wetenschappelijke consensus over klimaatverandering? ==<br />
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]<br />
Slechts 0,1% van de mensen die in 1998 een petitie tegen door de mens veroorzaakte klimaatverandering tekenden, waren klimaatwetenschappers – de consensus onder gekwalificeerde wetenschappers blijft overeind.<br />
<br />
Iedereen die zei een wetenschappelijke opleiding te hebben gevolgd, kon de petitie tekenen, ook al had hij of zij geen kennis van klimaatwetenschap. Er is een sterke consensus onder actief publicerende klimaatwetenschappers over het bestaan van door de mens veroorzaakte klimaatverandering, die sinds 1998 alleen maar is gegroeid.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
<br />
De 31.000 wetenschappers en afgestudeerden in exacte wetenschappen die op de petitie van de OISM staan, zijn maar een heel klein deel (0,25%) van alle afgestudeerden in exacte wetenschappen. Nog belangrijker is dat er op de lijst van de OISM maar 39 wetenschappers staan die echt gespecialiseerd zijn in klimaatwetenschap.<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe </span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB"><br />
Meer dan 31.000 wetenschappers hebben de petitie van het OISM-project ondertekend<br />
<br />
Het petitieproject heeft meer dan 31.000 wetenschappers die de petitie hebben ondertekend waarin staat dat “er geen overtuigend wetenschappelijk bewijs is dat de uitstoot van kooldioxide door de mens in de nabije toekomst zal leiden tot een catastrofale opwarming van de atmosfeer van de aarde”. ([https://archive.is/ZEbqO OISM])<br />
</div><br />
[[Bestand:Pseudo-expert.jpg|rechts|kaderloos|300x300px]]<br />
Deze mythe is een voorbeeld van pseudo-experts boven echte experts ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|patroon 9]]). <br />
<br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ==== <br />
Het volgende is een vertaling van een debunking op de site van Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/OISM-Petition-Project-basic.htm The tricks employed by the flawed OISM Petition Project to cast doubt on the scientific consensus on climate change | Skeptical Science]</ref> <br />
<br />
De 31.487 handtekeningen, waarvan er veel fictief of niet verifieerbaar bleken te zijn, vertegenwoordigen 0,25% van alle afgestudeerden in de exacte wetenschappen in de VS. Dit blijkt uit een analyse op de site Scholars & Rogues.<ref>[https://scholarsandrogues.com/2015/10/01/federal-education-shows-oism-petition-project-tiny-minority/ Federal education data shows OISM’s climate change denying Petition Project actually a tiny minority | Scholars & Rogues]</ref> Het hebben van een wetenschappelijke graad betekent niet dat iemand deskundig is op wetenschappelijke gebieden buiten zijn of haar specialisme.<br />
<br />
De petitie ging vergezeld van een [http://www.petitionproject.org/gw_article/GWReview_OISM600.pdf manuscript] dat op een misleidende manier was opgemaakt om te lijken op de Proceedings of the National Academy of Sciences. PNAS ontkende elke band met het manuscript en verwierp de conclusies ervan. "Geen van de auteurs van het artikel zou ooit hun klimaatonderzoek gepubliceerd kunnen krijgen in een peer-reviewed wetenschappelijk tijdschrift," schrijft DeSmog.<ref>[https://www.desmog.com/2007/10/12/new-oregon-petition-promoter-not-sufficiently-rational-to-advise-tobacco-industry/ New Oregon Petition Promoter "Not Sufficiently Rational" to Advise Tobacco Industry | DeSmog]</ref><br />
<br />
==== De trucs van het malafide OISM Petitie Project ====<br />
Begin 2008 kwam het Oregon Institute of Science and Medicine (OISM) met hun Petition Project, een lijst met namen van mensen die zeiden wetenschappers te zijn en die de wetenschap achter de theorie van door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde (anthropogenic global warming, AGW) niet geloofden. Dit was een poging van het OISM om te laten zien dat er veel meer wetenschappers tegen de AGW-theorie waren dan ervoor. Deze zogenaamde petitie kreeg extra belang na de publicatie van het vierde evaluatierapport van het Intergouvernementeel Panel inzake klimaatverandering (IPCC), en dan vooral het rapport van Werkgroep 1 (WG1) over de wetenschap en de toeschrijving van klimaatverandering aan menselijke activiteiten.<br />
<br />
Het WG1-rapport is geschreven en beoordeeld door ongeveer 2000 wetenschappers met verschillende expertise op het gebied van klimaat en aanverwante vakgebieden. Een lijst met meer dan 31.000 wetenschappers die de conclusies van WG1 verwierpen, was dan ook een krachtig meme dat AGW-sceptici en -ontkenners konden gebruiken om twijfel te zaaien over de conclusies van het IPCC en, indirect, over de hele theorie van klimaatverstoring. En inderdaad, dit meme is tegenwoordig wijdverspreid in zowel traditionele als nieuwe media.<br />
<br />
Peter Hadfield zegt op zijn YouTube channel:<ref>[https://youtu.be/qZzwRwFDXw0?si=shPkyFrBCkfxmtiC 9. Climate change — meet the scientists | Potholer54, YouTube]</ref> "''Tussen Aaagard en Zylkowski, de eerste en laatste namen op de petitie, staan allerlei mensen zoals metallurgen, botanici, agronomen, organische chemici en nog veel meer... De meeste wetenschappers die de petitie hebben ondertekend, hebben nooit klimatologie gestudeerd en doen er ook geen onderzoek naar. Het maakt niet uit of je een doctoraat hebt. Een doctoraat in metallurgie maakt je alleen maar beter in metallurgie. Het verandert je niet in een soort expert in paleoklimatologie''.”<br />
<br />
Dit soort pogingen om de wetenschappelijke consensus over klimaatverandering te ondermijnen, komen voort uit ideologie en zijn vaak verbonden met gevestigde zakelijke belangen en hun politieke handlangers. <br />
==== 97% consensus ====<br />
In een enquete onder aardwetenschappers werd de vraag gesteld: ''“Denk je dat menselijke activiteiten een belangrijke rol spelen in de verandering van de gemiddelde temperatuur op aarde?'''”.''''' 97,5% van de klimaatwetenschappers die actief artikelen over klimaatverandering publiceerden, zei ja.<ref name=":3">[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdfdirect/10.1029/2009EO030002 Examining the Scientific Consensus on Climate Change | Eos, AGU]</ref> Het meest interessante aan dit onderzoek was dat naarmate het niveau van actief onderzoek en specialisatie in de klimaatwetenschap toeneemt, ook de consensus toeneemt dat mensen de temperatuur op aarde aanzienlijk veranderen.<br />
[[Bestand:Consensus 97%.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Antwoord op de vraag: Denk je dat menselijke activiteiten een belangrijke rol spelen in de verandering van de gemiddelde temperatuur op aarde? Bron: Doran & Zimmerman (2009).<ref name=":3" /> © 2025 American Geophysical Union.'']]<br />
Uit een evaluatie in 2021 van 88.125 peer-reviewed artikelen over klimaatverandering die sinds 2012 zijn gepubliceerd, bleek dat de consensus over klimaatverandering meer dan 99% bedroeg.<ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ac2966 Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature | Environmental Research Letters]</ref> <blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote>Zie ook de pagina [[Experts zijn het eens]].<br />
<br />
== Was de middeleeuwse warme periode een wereldwijde gebeurtenis? ==<br />
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]<br />
De middeleeuwse warme periode was regionaal, niet wereldwijd. Tussen 950 en 1250 na Christus waren de temperaturen alleen in delen van het noordelijk halfrond zo hoog als in het midden van de 20e eeuw. Het grootste deel van de planeet was relatief koel.<br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
<br />
Hoewel het tijdens de middeleeuwse warme periode in sommige gebieden super warm was, was het wereldwijd gezien koeler dan nu.<br />
</div><br />
<br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe</span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB"><br />
De middeleeuwse warme periode was warmer dan nu<br />
<br />
“Voor nu is het genoeg om te zien dat de middeleeuwse WARME periode wereldwijd was en warmer dan nu.” ([https://archive.is/eT6bo Briefings from the Chiefio])<br />
</div><br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ==== <br />
Het regionale karakter van de opwarming wijst erop dat interne variabiliteit – hoe en waar energie binnen het systeem wordt verplaatst – de belangrijkste oorzaak was. Bovendien was dit een van de rustigste periodes van de afgelopen 2000 jaar wat vulkaanuitbarstingen betreft. Minder uitbarstingen betekende minder zonlicht reflecterende deeltjes in de lucht.<ref name=":4">[https://skepticalscience.com/medieval-warm-period-intermediate.htm How does the Medieval Warm Period compare to current global temperatures? | Skeptical Science]</ref><br />
[[Bestand:MWP2.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''(Links) De gereconstrueerde afwijking van de oppervlaktetemperatuur voor de middeleeuwse warme periode (950 tot 1250 n.Chr.), vergeleken met de referentieperiode 1961-1990. Grijze gebieden geven regio's aan waar geen goede temperatuurgegevens beschikbaar zijn. (Rechts) Afwijking van de oppervlaktetemperatuur voor de periode 1999 tot 2008, vergeleken met de referentieperiode 1961-1990. Grijze gebieden geven regio's aan waar geen goede temperatuurgegevens beschikbaar zijn (NOAA).''<ref name=":4" />]]<br />
De Middeleeuwse Warme Periode (MWP) vond plaats van ongeveer 900 tot 1300 na Chr. In die tijd waren sommige gebieden, zoals de Noord-Atlantische Oceaan, Zuid-Groenland en delen van Noord-Amerika, warmer dan het gemiddelde van 1961-1990, waardoor de Vikingen Groenland konden koloniseren. Andere gebieden, zoals Centraal-Eurazië en de tropische Stille Oceaan, waren echter koeler. <br />
<br />
Een analyse van hoge-resolutie (boomring) en lage-resolutie proxy-gegevens geeft een gemengd patroon.<ref name=":6">[https://www.nature.com/articles/s41586-019-1401-2 No evidence for globally coherent warm and cold periods over the preindustrial Common Era | Nature]</ref> Sommige gebieden waren net zo warm of warmer dan nu, terwijl andere, zoals Centraal-Eurazië en de tropische Stille Oceaan, koeler waren. <br />
<br />
Dit laat zien dat de middeleeuwse warme periode niet overal op aarde aanwezig was, wat het belang van wereldwijde gegevens voor het beoordelen van historische klimaattrends benadrukt. Bovendien vielen warmtepieken in verschillende regio's op verschillende momenten. Over het algemeen was de gemiddelde temperatuur tijdens de MWP waarschijnlijk lager dan vandaag.<br />
[[Bestand:NH-temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Reconstructie van de temperatuurafwijkingen op het Noordelijk Halfrond voor de periode 1-1979 CE, gebaseerd op multi-proxy gegevens van Moberg et al. (2005).<ref>[https://www.nature.com/articles/nature03265 Highly variable Northern Hemisphere temperatures reconstructed from low- and high-resolution proxy data | Nature]</ref>'' ''De blauwe grafiek is het 80-jaar gemiddelde. Temperaturen vergeleken met het gemiddelde voor 1961-1990. Data gedownload van NOAA National Centers for Environmental Information.''<ref>https://www.ncei.noaa.gov/access/paleo-search/study/6267</ref> ''De rode grafiek is de gemeten temperatuurafwijking gebaseerd op de HadCRUT.5.0.2.0 analyse van het Met Office.''<ref>[https://www.metoffice.gov.uk/hadobs/hadcrut5/data/HadCRUT.5.0.2.0/download.html Met Office Hadley Centre observations datasets | Met Office, UK]</ref> ''© British Crown copyright 2025, the Met Office.'']]<br />
<br />
Vrijwel alle regio's op aarde worden nu in een hoger tempo warmer dan tijdens de MWP. De gemiddelde temperatuur aan het aardoppervlak is ongeveer 1,3 °C hoger dan tijdens de MWP.<br />
<br />
De huidige opwarming van de aarde zal doorgaan zolang mensen broeikasgassen blijven uitstoten.<blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Smelt de klimaatwetenschap? ==<br />
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]<br />
Het lijkt erop dat een vertraging van het smelten van het Arctische zee-ijs nu wordt gebruikt om te suggereren dat de klimaatwetenschap aan het ‘smelten’ is. Dit is nogal onzinnig en doet denken aan de beweringen over een [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Is de opwarming gestopt in 1968, 1978, 1998, 2010, 2018?|pauze in de opwarming van de aarde]] die een groot deel van de discussie in de jaren 2010 domineerden. <br />
<br />
==== <span style="color:#090">De wetenschap zegt </span> ====<br />
<div style="background:#CF9"><br />
De klimaatwetenschap staat nog steeds fier overeind, met 97.5% concensus over de bevindingen en conclusies. De vertraging in het afsmelten van Arctisch zee-ijs kan goed worden verklaard als natuurlijke klimaatschommelingen. De opwarming van de aarde als gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen duurt onverminderd voort.<br />
</div><br />
==== <span style="color:#F00">Klimaatmythe</span> ====<br />
<div style="background:#FFC0CB"><br />
Het Noordpoolgebied blijft bevroren terwijl de klimaatwetenschap smelt. [https://dailysceptic.org/2025/08/22/the-arctic-stays-frozen-while-climate-science-melts/ The Daily Skeptic].<br />
</div><br />
==== <span style="color:#090">Meer feiten en uitleg </span> ==== <br />
Het volgende is een bewerking van een post op ‘''… and Then There's Physics’.''<ref>[https://andthentheresphysics.wordpress.com/2025/08/24/another-pause/ Another pause? | ...and Then There's Physics]</ref> <br />
<br />
Het zee-ijs in het Noordpoolgebied vormt slechts een klein onderdeel van het klimaatsysteem en het is algemeen bekend dat kortetermijnveranderingen gemakkelijk langetermijntrends kunnen verhullen. De hoeveelheid zee-ijs in het Noordpoolgebied was in 2012 bijzonder laag, dus het is niet verwonderlijk dat er sindsdien een stagnatie in smelten is opgetreden. Een sterke El Niño in 1998 leidde tot een record warm jaar. Dit was een van de belangrijkste redenen voor de daaropvolgende vermeende pauze in de opwarming van de aarde.<br />
<br />
Je zou hopen dat mensen die sceptisch staan tegenover klimaatverandering inmiddels hebben geleerd om kortetermijnveranderingen niet te gebruiken om te beweren dat de klimaatwetenschap ongelijk heeft, maar dat zou naïef zijn. Het gaat hier niet om het begrijpen van het klimaatsysteem. Het gaat om het creëren van een verhaal dat aansluit bij hun overtuigingen.<br />
[[Bestand:Slowdown Arctic melting.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Zee-ijs in het Noordpoolgebied in miljoenen km<sup>2</sup>. De afgelopen 20 jaar verloopt het verlies aan zee-ijs minder snel. Met dank aan The Guardian.''<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/aug/20/slowdown-in-melting-of-arctic-sea-ice-surprises-scientists Dramatic slowdown in melting of Arctic sea ice surprises scientists | The Guardian]</ref>]]<br />
Een publicatie in ''Geophysical Research Letters''<ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2025GL116175 Minimal Arctic Sea Ice Loss in the Last 20 Years, Consistent With Internal Climate Variability | Geophysical Research Letters]</ref> zegt hierover het volgende.<br />
<br />
De afgelopen twintig jaar is de afname van het zee-ijs in het Noordpoolgebied aanzienlijk vertraagd. Klimaatmodellen laten zien dat er gedurende meerdere decennia pauzes in het verlies van zee-ijs kunnen optreden, zelfs als de uitstoot van broeikasgassen blijft stijgen. <br />
<br />
Wanneer we de huidige vertraging vergelijken met soortgelijke pauzes in modelsimulaties, zien we dat deze vertraging waarschijnlijk nog vijf tot tien jaar kan aanhouden. Anderzijds maakt dezelfde vertraging een snellere dan gemiddelde afname van het zee-ijs in de komende jaren waarschijnlijker. Het meeste bewijs uit deze klimaatmodellen suggereert dat natuurlijke klimaatschommelingen een grote rol hebben gespeeld bij het vertragen van het door de mens veroorzaakte verlies van zee-ijs. <br />
<br />
Wereldwijd laat klimaatverandering een grote lokale en tijdelijke variatie zien. Elders in het Noordpoolgebied leidt de opwarming tot ongekende afname van het landijs.<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2503806122 Svalbard’s 2024 record summer: An early view of Arctic glacier meltdown? | PNAS]</ref> <br />
<blockquote><br />
<references /><br />
</blockquote></div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Strategie%C3%ABn_tegen_klimaatverandering&diff=4394
Overleg:Strategieën tegen klimaatverandering
2025-12-14T14:56:58Z
<p>Arjen: Vragen en een suggestie toegevoegd.</p>
<hr />
<div>== Enkele vragen toegevoegd ==<br />
dd. 14 december 2025, Arjen<br />
Algemeen:<br />
Ik wil een verwijzing toevoegen naar https://cleantechnica.com/2025/11/13/the-short-list-of-climate-actions-that-will-work-2/ -- begeleidende tekst komt nog.<br />
<br />
Paragraaf: Klimaatactie is goed voor de economie<br />
"Uit onderzoek ... zal schaden." - refereer op het eind aan [2]<br />
(ik ben een tikje onzeker over hoe dat te doen)<br />
<br />
Paragraaf: COP30<br />
"Hoewel het VN-handboek ... vertegenwoordiging van vervuilers." - ik<br />
begrijp deze zin niet. Wat wordt ermee bedoeld?<br />
<br />
Paragraaf: Duurzame energie<br />
De koppeling verwijst naar "Duurzaamheid". De koppeling "Duurzame" op<br />
die pagina verwijst naar "Duurzame" en van daar kom je via "Duurzame<br />
oplossingen" op een pagina met inhoud.<br />
<br />
<br />
== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
"manipuleren" vervangen door "beïnvloeden". Bulletpoint structuur toegevoegd, zinsbouw hier en daar aangepast om tekst beter te laten lopen. - Marit<br />
<br />
Algemene opmerkingen - Arjen:<br />
<br />
- De "pagina" is erg lang. Misschien in kleinere pagina's opsplitsen en een ruime samenvatting toevoegen die daarnaar door verwijst? —— Gaan we doen<br />
<br />
- Misschien een paragraaf toevoegen met globale cijfers, zoals hoeveel oppervlak 4% van de oceaan eigenlijk wel niet is (zonnestralingsbeheer). En hoeveel bosgebied je nodig hebt. -- ik heb wat informatie gevonden, dat moet ik nog uitwerken -- Arjen<br />
<br />
- Voor wat betreft bossen aanplanten: dat is op zijn minst een langjarige kwestie en op een gegeven moment zijn de bomen volgroeid en nemen netto weinig koolstof meer op. Ik denk dat dit soort overwegingen ook moeten worden opgenomen in de kritische beschouwing. ✅<br />
<br />
- Ik heb een flink aantal afwijkende formats gezien in de referenties - "[http://...] titel" in plaats van de titel en dan de URL. ✅<br />
- Ik heb de vrijheid genomen om een aantal kleine tekstuele aanpassingen door te voeren. ✅<br />
<br />
Specifieke opmerkingen - Arjen:<br />
<br />
- Vierde bulletpoint "Eenvoudig uitgelegd": bomen en planten zijn belangrijk, maar hoeveel gaan ze echt bijdragen aan het terugdringen van CO2? ✅<br />
<br />
- Bulletpoint over gewassen die bestand zijn tegen hoge temperaturen: dit is zo'n technologische oplossing die het gevaar met zich meebrengt dat alles vertraagd wordt. ✅<br />
<br />
- "postgroei economie": link werkt niet. ✅<br />
<br />
- "Niets doen": de laatste zin "kritische bespreking ..." suggereert een verwijzing, maar die ontbreekt. ✅<br />
<br />
- "Biodiversiteit": volgens critici onvoldoende, maar weten we of zelfs deze beperkte besluiten worden nageleefd? Referentie? -- is ook gebeurd -- Arjen<br />
<br />
- "Achterstand": "... en bossen veelbelovende mogelijkheden bieden". Ik betwijfel sterk dat bossen in dit rijtje thuis horen. ✅<br />
<br />
- "Fossiele subsidies", laatste regel: dit brokkenkabinet heeft er bitter weinig aan gedaan en zelfs een aantal genomen maatregelen teruggedraaid (zoals "rode diesel"). -- ik heb wat zinnen toegevoegd. Maar ik zou ook deze referentie willen toevoegen: https://nos.nl/collectie/14001/artikel/2581199-prinsjesdagplannen-geen-goedkope-rode-diesel-voor-boeren.<br />
Weet niet hoe dat moet -- Arjen<br />
<br />
- "Mitigatie": hier waarschuwingen voor afleiden van echt noodzakelijke maatregelen? Zoals herbebossing, klinkt leuk maar is een zaak van lange adem, idem CCS - kan leiden tot aandacht op de verkeerde plek.<br />
<br />
- "Zero emission commitment": ik vond dit een onduidelijk stukje. Ik heb het opnieuw gelezen en begrijp nu wat er bedoeld wordt. Misschien eens kritisch naar kijken?<br />
<br />
- Deze tekst: Het is mogelijk dat de aarde met meer dan 15% blijft opwarmen - wat is die 15%? -- is dat 1,5 graden? -- Arjen<br />
<br />
- Energieopslag: niet benoemd is "warmte-koudeopslag"<br />
<br />
- "Duurzaam is efficiënter": "Terwijl voorraden ..." - deze alinea vertelt niets over de tijdsduur. Een jaar? <br />
<br />
- "Regeneratieve landbouw": wat betekent "no-till"? -- betekenis gevonden. Stukje toegevoegd -- Arjen<br />
<br />
- "Stranded assets": nog twee onvolledige links op te lossen. ✅<br />
<br />
- "Oplossingen bestaan al": "agro-agri"? <br />
LET OP: Ik zie opeens heel lange lijsten van referenties. Het kan zijn dat ik die per ongeluk heb veroorzaakt, maar ik zou niet weten hoe! ✅</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Strategie%C3%ABn_tegen_klimaatverandering&diff=4393
Strategieën tegen klimaatverandering
2025-12-14T14:53:39Z
<p>Arjen: Kleine tekstuele verbeteringen, o.a. dat de voorstellen ingediend MOESTEN worden (we zitten in eind 2025)</p>
<hr />
<div><div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;<br />
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;"><span style="color:blue;<br />
font-size:18pt; font-face:verdana,sans-serif; border:0.2em outset #ceebf7;<br />
padding:0.1em; font-weight:bolder; -moz-border-radius:8px; "><br />
[[#top| Top ^]]</span></div><br />
<br />
= '''In een zin''' =<br />
<br />
{| class="wikitable" <span style="font-size:18pt"; cellpadding="10"><br />
| Vooruit, twee zinnen:<br />
<br />
Klimaatverandering vraagt zowel snelle mitigatie—door broeikasgasuitstoot te verlagen via hernieuwbare energie, energie‑efficiëntie, bosbehoud en duurzamere landbouw—als robuuste adaptatie, zoals weerbestendige infrastructuur, betere waarschuwingssystemen, waterbeheer en hitte‑tolerante gewassen. Terwijl geo‑engineering zoals stralingsbeheer en CO₂‑afvang potentieel biedt, blijven de risico’s en onzekerheden hoog, waardoor zorgvuldig onderzoek en internationale samenwerking cruciaal zijn voor een duurzame, economisch levensvatbare toekomst. </span><br />
|}<br />
<br />
= <span style="color:#008000"> '''Eenvoudig uitgelegd''' </span> =<br />
<div style="background:#F0FFF0"><br />
Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet. We moeten veel verschillende dingen doen om de schade die klimaatverandering veroorzaakt te beperken en met de gevolgen om te gaan. <br />
<br />
* Eén manier om dit te doen is het verminderen van de belangrijkste oorzaken van klimaatverandering, namelijk de uitstoot van broeikasgassen. We zouden zuiniger met energie moeten omgaan.<br />
* Het is belangrijk om hernieuwbare energiebronnen zoals zonne- en windenergie te gaan gebruiken in plaats van fossiele brandstoffen.<br />
* Ook kunnen we de uitstoot verminderen door efficiënter gebruik te maken van energie in gebouwen en op transport. <br />
* Het is belangrijk om bossen te beschermen en meer bomen te planten omdat ze kooldioxide absorberen, wat helpt om de hoeveelheid CO<sub>2</sub> in de lucht te verminderen. <br />
* Landbouwpraktijken moeten verbeterd worden, zodat vee minder methaangas produceert en de bodem gezonder wordt.<br />
<br />
We moeten voorbereid zijn op de gevolgen van klimaatverandering. Dit omvat: <br />
<br />
* Het ontwerpen van infrastructuur die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, zoals overstromingen en stormen. <br />
* Het verbeteren van systemen voor vroegtijdige waarschuwing, zodat gemeenschappen zich beter kunnen voorbereiden op rampen en er effectiever op kunnen reageren.<br />
* Beter waterbeheer, zodat we kunnen omgaan met veranderende neerslagpatronen en droogtes. <br />
* Het ontwikkelen van gewassen die bestand zijn tegen stijgende temperaturen om ervoor te zorgen dat we genoeg voedsel kunnen verbouwen op plaatsen waar het warmer wordt. Echter, dit is een van die technologische oplossingen die het gevaar met zich meebrengen dat de weg naar netto nul vertraagd wordt.<br />
<br />
Geo-engineering, hoewel controversieel, biedt mogelijke oplossingen door het klimaatsysteem van de aarde te beïnvloeden. Eén idee is het gebruik van stralingsbeheer, dat zonlicht van de aarde weerkaatst, en een ander idee is het opvangen en opslaan van CO<sub>2</sub>. Deze methoden hebben grote risico's en onzekerheden, dus we moeten er goed over nadenken en meer onderzoek doen.<br />
<br />
Het is dus belangrijk om mitigatie (dingen doen om klimaatverandering te verminderen), adaptatie (onze gemeenschappen en economieën in staat stellen om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering) en het onderzoeken van geoengineering op een zorgvuldige manier te combineren. Samenwerken en nieuwe oplossingen vinden zijn belangrijk als we onze planeet willen beschermen voor toekomstige generaties.<br />
<br />
Onderzoek laat zien dat investeren in een duurzame samenleving economisch haalbaar is en zelfs winstgevend kan zijn.<br />
</div><br />
<br />
= Strategieën tegen klimaatverandering =<br />
'''Er is geen reden om het tegengaan van klimaatverandering op te geven. Er zijn nog allerlei oplossingen die we kunnen inzetten. We weten hoe het klimaatsysteem werkt. We weten wat de oorzaken zijn van de huidige opwarming. We weten wat we eraan kunnen doen. Weliswaar is het terugdraaien van de gevolgen van klimaatverandering op de korte termijn niet mogelijk, maar we hebben wel invloed op hoe ernstig die gevolgen zullen zijn.'''<br />
<br />
== Introductie: mitigatie, adaptatie, veerkracht ==<br />
Dit zijn de drie strategieën om klimaatverandering en de gevolgen ervan te verminderen en te weerstaan.<br />
<br />
'''Mitigatie''' is wanneer mensen het gehalte aan broeikasgassen en andere schadelijke stoffen proberen te verminderen. Dit kan zijn door de uitstoot te verminderen, door te stoppen met fossiel, of de opname in ecosystemen (‘putten’) te vergroten. (Zie [[Mitigatie]].)<br />
<br />
'''Adaptatie''' is wanneer een natuurlijk of menselijk systeem zich aanpast als reactie op het klimaat, door feitelijke of verwachte veranderingen. Dit kan de schade beperken of kansen creëren. (Zie [[Adaptatie]].)<br />
<br />
'''Veerkracht''' (''resilience'') is het vermogen van mensen en sociale, economische en ecologische systemen om gevaren te weerstaan, te absorberen of op te vangen, zich aan te passen en tijdig en efficiënt te herstellen van de gevolgen van een gevaar, onder andere door het behoud en herstel van de essentiële basisstructuren en -functies, terwijl het vermogen tot aanpassen, leren en transformeren behouden blijft.<br />
<br />
De strategie waarover klimaatwetenschappers het eens zijn en die zeker werkt, is het direct minderen van de uitstoot van broeikasgassen als gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen, kortom stoppen met fossiel! De verschillende [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC scenario’s]] laten zien wat de gevolgen zijn van meer of minder snel stoppen met fossiel.<br />
<br />
Naast stoppen met fossiel zijn er verschillende methoden om de gevolgen van klimaatverandering te verminderen ([[mitigatie]]). Sommige kunnen meteen worden toegepast, zoals overgaan naar hernieuwbare energiebronnen en efficiënter gebruik van energie, herbebossing en duurzame landbouw. Andere, zoals koolstofafvang, zijn nog in ontwikkeling en vinden plaats op een veel te kleine schaal om enig effect te maken.<br />
<br />
Dat laatste geldt ook voor de verschillende vormen van [[Wondermiddelen|klimaatengineering]] die als doel hebben de hoeveelheid inkomende zonnestraling te verminderen. Er bestaan nog geen praktisch toepasbare technieken op voldoende grote schaal. Bovendien zijn de meeste onbetaalbaar. <br />
<br />
Omdat klimaatverandering, met alle schadelijke gevolgen van dien, niet binnen een of enkele generaties terug te draaien is, wordt in een groot deel van de wereld aanpassing ([[adaptatie]]) aan de nieuwe omstandigheden onvermijdelijk. Grote gebieden worden onleefbaar en onveilig. Systemen voor vroegtijdige waarschuwing voor gevaarlijke situaties moeten worden uitgebreid. Infrastructuur moet worden verbeterd en aangepast aan extreme omstandigheden. Waterbeheer moet worden aangepast aan een afwisseling van extreme droogte- en neerslagperioden.<br />
<br />
En tenslotte, misschien wel het belangrijkst, zal de kapitalistische groeieconomie moeten plaatsmaken voor een duurzame, rechtvaardige samenleving. De [[Einde aan de groei#Postgroei (Post-growth)|postgroei economie]] benadrukt welzijn, duurzaamheid en gelijkheid boven economische groei, waarvoor veel energie en grondstoffen nodig is.<br />
<br />
Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Fossiele subsidies|Fossiele subsidies]] en en [[Extreme urgentie#Elke tiende graad telt|Waarom elke tiende graad telt]].<br />
<br />
== Niets doen is duurder dan klimaatactie ==<br />
In de jaren '80 bedroegen de gemiddelde kosten van rampen in Europa ongeveer 8 miljard euro per jaar. Recent onderzoek toont aan dat de jaarlijkse schade door extreme weersomstandigheden en natuurrampen in 2021 en 2022 meer dan 50 miljard euro bedroeg. Dit laat zien dat de kosten van nietsdoen nu al aanzienlijk hoger zijn dan de kosten van klimaatactie. Het illustreert dat preventieve maatregelen om klimaatverandering te bestrijden niet alleen cruciaal zijn voor het voorkomen van toekomstige rampen, maar ook voor het beperken van de economische impact ervan.<br />
<br />
Tegelijkertijd heeft de EU moeite om snel op te treden tegen klimaatverandering en stuit ze op politieke weerstand in veel lidstaten. Milieukwesties en maatregelen zoals regelgeving rond huisverwarming en landbouwvervuiling worden steeds vaker bekritiseerd.<br />
<br />
The Green Deal, het uitgebreide EU-plan om als eerste continent tegen 2050 klimaatneutraal te zijn, staat onder toenemende druk van critici die het te ambitieus en te kostbaar vinden. Populistische en extreem-rechtse partijen grijpen het plan aan als kritiekpunt op de EU-instellingen. <br />
<br />
EU Crisis Management Commissioner Janez Lenarcic benadrukte dat de urgentie van de kwestie overduidelijk is. “We leven in een Europa dat zowel overstroomt als in brand staat. Deze extreme weersomstandigheden zijn nu bijna een jaarlijks terugkerend fenomeen,” zei hij. “De wereldwijde realiteit van klimaatafbraak dringt door tot in het dagelijks leven van de Europeanen.”<ref name=":6">[https://apnews.com/article/eu-climate-floods-wildfires-disaster-8338ec7a0030cc8069800b0e95ed61c9 EU warns deadly flooding and wildfires show climate breakdown is fast becoming the norm | AP] </ref><br />
<br />
=== Klimaatactie is goed voor de economie ===<br />
Uit onderzoek van de denktank van 38 van de belangrijkste kapitalistische landen, de Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), is gebleken dat krachtige maatregelen om de klimaatcrisis aan te pakken de economische groei van landen zal doen toenemen. Dit ondanks beweringen van critici van klimaatmaatregelen dat het de economie zal schaden.<br />
<br />
Als landen ambitieuze doelen stellen voor het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen en vervolgens het beleid uitstippelen om deze doelen te bereiken, zou dit rond 2040 resulteren in een nettogroei van het wereldwijde BBP. Dit staat in een gezamenlijk rapport van de OECD en het Ontwikkelingsprogramma van de VN.<ref name=":7">[https://www.theguardian.com/environment/2025/mar/26/tackling-climate-crisis-will-increase-economic-growth-oecd-research-finds Tackling climate crisis will increase economic growth, OECD research finds | The Guardian]</ref> <ref name=":8">[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/ Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | Carbon Brief]</ref> De berekening van de nettowinst van 0,23% in 2040 zou in 2050 nog groter zijn, als de baten van het terugdringen van de uitstoot voor de economie zou worden meegerekend.<br />
<br />
Tegen 2050 zou het BBP per hoofd van de bevolking van de rijkste landen met 60% toenemen, terwijl in landen met lagere inkomens die toename in 2050 ten opzichte van 2025 124% zou zijn. Ook ontwikkelingslanden zouden profiteren, met in 2030 175 miljoen minder mensen onder de armoedegrens, als regeringen nu zouden investeren in het terugdringen van emissies.<br />
<br />
Daarentegen zou het mondiale BBP deze eeuw met éénderde kunnen dalen als we de klimaatcrisis ongecontroleerd laten voortduren.<ref>[https://www.bcg.com/publications/2025/investing-in-climate-action Why Investing in Climate Action Makes Good Economic Sense | BCG]</ref><br />
<br />
Daarbij is het de vraag of economische groei wenselijk is. Zie een kritische bespreking van [[Wondermiddelen#Groene groei (Green growth)|'Groene Groei']] en [[Einde aan de groei#Ontgroei (Degrowth)|Ontgroeien]].<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Internationale verdragen ==<br />
Sinds de jaren ‘80 van de vorige eeuw zijn verschillende internationale overeenkomsten tot stand gekomen om vervuiling en klimaatverandering aan te pakken door internationale samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.<br />
<br />
=== Protocol van Montreal ===<br />
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Montreal_Protocol Montreal Protocol | Wikipedia]</ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.<br />
<br />
=== United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) ===<br />
Het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC)<ref>[https://unfccc.int/ UN Climate Change] </ref> is een internationaal milieuverdrag dat in 1992 werd aangenomen om klimaatverandering aan te pakken. Het uiteindelijke doel is om de concentraties broeikasgassen in de atmosfeer te stabiliseren op een niveau dat gevaarlijke menselijke verstoring van het klimaatsysteem voorkomt. Het UNFCCC vormt de basis voor de jaarlijkse Conferences of the Parties (COPs), waarin alle aangesloten landen de wereldwijde klimaatonderhandelingen voeren, nationale commitments voor broeikasgasreductie afspreken en onderhandelen over financiering van klimaatschade en klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden. Ook wordt daar de stand opgemaakt van de resultaten van de acties tegen klimaatverandering tot nu toe.<br />
<br />
COP28 in 2023 in Dubai maakte geschiedenis doordat voor het eerst, ondanks de aanwezigheid van duizenden lobbyisten van de fossiele industrie, werd afgesproken fossiele brandstoffen op termijn uit te faseren. <br />
<br />
====COP30====<br />
COP30 vond plaats in november 2025 in Belém, Brazilië. Het resultaat van de bijeenkomst viel tegen. Climate Action Tracker concludeert dat de conferentie weinig vooruitgang laat zien voor wat betreft de projecties van de opwarming.<ref>[https://climateactiontracker.org/publications/warming-projections-global-update-2025/ Little change in warming outlook for four years; new 2035 climate targets make no difference Climate Action Tracker]</ref> Er wordt nog steeds niet serieus nagedacht over stoppen met fossiel. Fossiele brandstoffen kwamen zelfs niet voor in de slotverklaring. Toezeggingen van de meeste landen schieten tekort en de wereld is nog steeds op weg naar 2,6 °C opwarming in 2100.<br />
<br />
Een rapport van Global Witness over COP30<ref>[https://globalwitness.org/en/campaigns/fossil-fuels/cop30-verdict-people-in-polluters-still-in/ COP30 verdict: People in, polluters still in? | Global Witness]</ref> concludeert dat, ondanks de intensieve campagne van de coalitie "People In Polluters Out",<ref>[https://globalwitness.org/en/campaigns/land-and-environmental-defenders/people-in-polluters-out-join-global-witness-at-cop30/ People in, polluters out: Join Global Witness at COP30 | Global Witness]</ref> de belangen van fossiele brandstoffen nog steeds diep verankerd zijn in de top. Uit analyse van de voorlopige deelnemerslijst blijkt dat meer dan 1600 lobbyisten die banden hebben met de olie- en gassector toegang hebben gekregen, waardoor de industrie ongeveer één zetel per 25 deelnemers krijgt – een hoger aandeel dan bij eerdere COP's. Deze lobbyisten zijn in aantal groter dan veel nationale delegaties; zo zijn ze bijvoorbeeld bijna 50 keer zo talrijk als het officiële Filipijnse team.<br />
<br />
Het rapport stelt dat deze onevenredige aanwezigheid de "people-first"-agenda ondermijnt die wordt verdedigd door frontline-gemeenschappen, inheemse groepen en klimaatrechtvaardigheidsactivisten die strijden voor een snelle uitfasering van fossiele brandstoffen en robuuste klimaatfinanciering. Hoewel het VN-handboek voor waarnemers nu optionele openbaarmakingsmaatregelen voor deelnemers bevat, sluit het nog steeds deelnemers uit die via nationale delegaties zijn geregistreerd, waardoor er een maas in de wet blijft bestaan voor de vertegenwoordiging van vervuilers. <br />
<br />
Global Witness roept op tot strengere firewallmaatregelen, het beginsel "de vervuiler betaalt" en wettelijke verplichtingen om de invloed van de industrie te beteugelen, en benadrukt dat echte vooruitgang op klimaatgebied alleen kan worden geboekt als mensen echt aan tafel zitten en vervuilers worden uitgesloten. Door de voortdurende verbranding van fossiele brandstoffen komen enorme hoeveelheden CO₂ en andere broeikasgassen vrij, waardoor de opwarming van de aarde wordt versneld. Dat onderstreept nog eens waarom hun invloed moet worden beperkt.<br />
<br />
===Kyoto en Parijs===<br />
De belangrijkste resultaten van deze jaarvergaderingen zijn het Kyoto-protocol (1997) en de Overeenkomst van Parijs (2015). Ze bepalen de internationale samenwerking op het gebied van klimaatmitigatie en adaptatie en de steun aan ontwikkelingslanden.<br />
<br />
Het IPCC (zie de wikipagina over de scenario's van het [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC)]] is een wereldomvattend wetenschappelijk samenwerkingsverband van ongekende omvang en relevantie, dat de wetenschappelijke kennis over klimaatverandering evalueert en samenbrengt en zo de basis legt onder het UNFCCC. Het IPCC produceert rapporten die een overzicht geven van de huidige staat van kennis over klimaatverandering, de impact ervan en opties voor adaptatie en mitigatie. Deze rapporten zijn cruciaal voor het informeren van beleidsmakers en onderhandelaars binnen het UNFCCC-proces.<br />
<br />
==== Kyoto-protocol ====<br />
Het Kyoto-protocol,<ref>[https://unfccc.int/kyoto_protocol What is the Kyoto Protocol? | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 1997, is een internationale overeenkomst die gekoppeld is aan het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC). Het verplicht de ondertekenende landen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen op basis van de principes van het verdrag. Het protocol introduceerde bindende emissiereductiedoelstellingen voor ontwikkelde landen, met als doel de emissies in de periode 2008-2012 met gemiddeld 5% te verlagen ten opzichte van 1990. Het stelde ook marktmechanismen in zoals de handel in emissierechten om deze doelen te helpen bereiken. Het Kyoto-protocol was een belangrijke stap in het mondiale klimaatbeleid, hoewel de effectiviteit ervan wordt betwist vanwege de verschillende niveaus van deelname en naleving.<br />
<br />
==== Overeenkomst van Parijs ====<br />
De Overeenkomst van Parijs,<ref>[https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement The Paris Agreement | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 2015, is een internationaal verdrag binnen het kader van het UNFCCC dat als doel heeft de opwarming van de aarde te beperken tot "goed beneden" 2 graden Celsius boven het pre-industriële niveau, met inspanningen om de stijging te beperken tot 1,5 graden. In het verdrag verplichten alle deelnemende landen zich om bij te dragen aan het verminderen van broeikasgasemissies en het aanpassen aan klimaatverandering, door middel van Nationally Determined Contributions (NDCs). Deze NDCs worden door de deelnemende landen zelf vastgesteld. De Overeenkomst introduceert ook een mechanisme om de inspanningen elke vijf jaar te verhogen en bevordert financiering en technologische ondersteuning voor ontwikkelingslanden.<br />
<br />
Volgens een analyse van Climate Analytics<ref>[https://climateanalytics.org/publications/rescuing-1-5c Rescuing 1.5°C: new evidence on the highest possible ambition to deliver the Paris Agreement | Climate Analytics]</ref> is er nog steeds een kans dat de wereld de ergste gevolgen van de klimaatverandering kan vermijden en kan terugkeren naar het doel van 1,5 °C als regeringen gezamenlijk actie ondernemen tegen de uitstoot van broeikasgassen, zo stelt een nieuwe beoordeling.<br />
<br />
Het rapport stelt ook dat de doelstellingen van regeringen ontoereikend zijn en snel moeten worden herzien, en roept op tot een snelle opschaling van het gebruik van hernieuwbare energie en de elektrificatie van belangrijke sectoren, waaronder transport, verwarming en industrie.<br />
<br />
=== Biodiversiteit ===<br />
Naast de COPs in het kader van de UNFCCC is er ook sprake van Conferences of the Parties (COPs) binnen het UN Verdrag inzake Biologische Diversiteit. Dit verdrag is tot stand gekomen op de VN conferentie inzake milieu en ontwikkeling in Rio de Janeiro (1992) en is ondertekend door alle lidstaten van de Verenigde Naties behalve de VS. De meest recente Conferentie van de Partijen van dit verdrag (COP16)<ref>[https://www.cbd.int/conferences/2024 United Nations Biodiversity Conference | Convention on Biological Diversity] </ref> vond plaats eind oktober 2024 in Cali, Colombia, en leverde belangrijke resultaten op. Inheemse volken werden erkend voor hun rol in bescherming van de biodiversiteit, wat leidde tot een nieuw programma en een permanent orgaan. Het Cali-fonds werd opgezet om de voordelen van digitale genetische informatie te delen, met industriële bijdragen.<br />
<br />
Uiteindelijk, na hervatting van de conferentie in februari 2025, werd overeenstemming bereikt over de financiering van 200 miljard dollar per jaar tot 2030 aan ontwikkelingslanden voor de instandhouding van de biodiversiteit. Volgens critici is dit onvoldoende.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/feb/28/cop-16-climate-nature-funding-agreement Cop16 nature summit agrees deal at 11th hour but critics say it is not enough | The Guardian]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Achterstand ==<br />
Najaar 2024 kwam editie 15 van het Emission Gap Report van het UN Environmental Programme uit, getiteld ‘''Emissions Gap Report 2024:'' ''No more hot air … please!''’.<ref name=":0">[https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2024 Emissions Gap Report 2024: No more hot air … please! | United Nations Environment Programme (UNEP)]</ref> Het rapport vindt dat landen drastisch meer ambitie en actie moeten leveren in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions, anders is het doel van 1,5°C van het Akkoord van Parijs binnen een paar jaar niet meer haalbaar. <br />
<br />
Het rapport inventariseert hoeveel landen moeten beloven om broeikasgassen terug te dringen en hoeveel ze moeten waarmaken in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions (NDC's), die begin 2025 moesten worden ingediend in de aanloop naar COP30. Er is een reductie nodig van 42 procent in 2030 en 57 procent in 2035 om op schema te komen voor 1,5°C.<br />
[[Bestand:GHG emissions.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Mediane emissiescenario's in GtCO2e, naar fig 4.1 in het 2024 UNEP Emission Gap Report.''<ref name=":0" /> ''Grijze stippellijn: scenario zonder nieuw klimaatbeleid na 2010; donkerblauw: bestaand beleid dat al door regeringen is geïmplementeerd; middelblauw: aanvullende voorwaardelijke NDCs; lichtblauw: aanvullende onvoorwaardelijke NDC's; lichtrode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van minder dan 2°C; rode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van 1,5°C. GtCO2e=Gigaton (=miljard ton) CO2 equivalenten, een maat om verschillende broeikasgassen samen uit te drukken in 1 eenheid.''<br />
<br />
''Bron: Carbon Brief.<ref>[https://www.carbonbrief.org/unep-new-climate-pledges-need-quantum-leap-in-ambition-to-deliver-paris-goals/ UNEP: New climate pledges need ‘quantum leap’ in ambition to deliver Paris goals | CarbonBrief] </ref> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ Creative Commons BY-NC-ND 4.0]'']]<br />
Volgens het UNEP rapport zou het nog technisch mogelijk zijn om op een pad van 1,5°C te komen, waarbij zonne-energie, windenergie en bossen veelbelovende mogelijkheden bieden voor een drastische en snelle emissiereductie. (Maar zie voor de beperkingen van het aanplanten van bomen: [[Wondermiddelen#Alleen bomen planten is niet genoeg|Herbebossing]].)<br />
<br />
Om dit potentieel waar te maken, moeten de deelnemende landen voldoende ambitieuze NDC's formuleren en ondersteunen door een overheidsbrede aanpak, maatregelen die de sociaaleconomische en ecologische nevenvoordelen maximaliseren, door een versterkte internationale samenwerking die een hervorming van de mondiale financiële architectuur omvat, krachtige actie van de particuliere sector en minimaal een verzesvoudiging van de investeringen in emissiereductie. De landen van de G20, met name de landen met de grootste uitstoot, zouden het zware werk moeten doen.<br />
<br />
Zoals op de pagina [[Klimaatverandering: meest recente stand van zaken#Alarm| Meest recente stand van zaken]] wordt aangegeven, wordt die ambitie steeds onwaarschijnlijker.<br />
<br />
=== Europa ===<br />
Europa blijft op alle terreinen achter in het bestrijden van de klimaatcrisis, blijkt uit een analyse van Climate Action Tracker.<ref name=":2">[https://climateactiontracker.org/countries/eu/ EU | Climate Action Tracker]</ref> Of in het licht hiervan de netto nuldoelen van de EU voor 2050 haalbaar zijn, is de vraag, ook al zijn die volgens CAT acceptabel. <br />
[[Bestand:EU climate measures.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Beoordeling van de acties en doelen van de EU door Climate Action Tracker in 2024.''<ref name=":2" /> NDC: ''Nationally Determined Contributions, nationaal vastgestelde (klimaat)doelstellingen.'']]<br />
Volgens een analyse van BloombergNEF<ref name=":1">[https://about.bnef.com/insights/clean-energy/new-energy-outlook/ New Energy Outlook | BloombergNEF] </ref> zou Europa zijn energiegerelateerde CO₂-emissieplafond voor 2030 '''met negen procent''' kunnen overschrijden. Als de broeikasgasemissies van andere sectoren worden meegerekend, kan de overschrijding oplopen tot '''29 procent''' (702 miljoen ton CO₂-equivalent) – in plaats van de beoogde emissiereductie van 55 procent in 2030.<br />
[[Bestand:EU climate target.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De Europese klimaatdoelen. ETS: Emissions Trading System, inclusief andere broeikasgassen (rode lijn); Netto-nul scenario, inclusief andere broeikasgassen (rode stippellijn); Energie gerelateerde CO<sub>2</sub> emissies (blauw); Andere netto broeikasgasemissies (lichtblauw). Eenheid: miljard ton CO<sub>2</sub> equivalenten. Bron: BloombergNEF.''<ref name=":1" /> ]]<br />
De redenen voor het missen van de doelen zijn, volgens Bloomberg:<br />
<br />
* '''Trage elektrificatie,''' bijvoorbeeld met betrekking tot warmtepompen, elektrische voertuigen en uitbreiding van het elektriciteitsnet.<br />
* '''Lage investeringen''' in hernieuwbare energie, netwerkinfrastructuur en koolstofopslag (CCS).<br />
* '''Technologische achterstand''': Belangrijke technologieën zoals waterstofproductie en duurzame brandstoffen voor de lucht- en scheepvaart zijn nog niet volwassen of rendabel.<br />
<br />
Volgens analisten van Bloomberg blijft de EU ver achter bij de ambitie om netto nul ton broeikasgas uit te stoten in 2050. Om in 2050 op een netto-nulpad te blijven, zou de EU de uitstoot van de energiesector met 84 procent moeten verminderen tot slechts een halve gigaton CO₂ in 2040.<br />
<br />
Het Net Zero scenario van Bloomberg, waarin de energiesector in 2050 volledig koolstofvrij is gemaakt, vereist ook dat de investeringen in hernieuwbare energie vanaf 2024 met 23 procent toenemen ten opzichte van 2023, terwijl de uitgaven voor de verkoop van elektrische voertuigen en oplaadinfrastructuur in de periode tot 2050 moeten verdrievoudigen.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Fossiele subsidies ===<br />
Fossiele energie krijgt in Nederland nog steeds veel meer subsidie dan duurzame energie. Volgens recente schattingen en overheidsdocumenten ontvingen fossiele bedrijven in Nederland jaarlijks tussen de €39,7 en €46,4 miljard aan fiscale voordelen, vrijstellingen en regelingen die het gebruik van fossiele brandstoffen ondersteunen. Het gros hiervan bestaat uit belastingkortingen, vrijstellingen voor grootverbruikers en specifieke regelingen voor industrieën als de glastuinbouw en zware industrie.<ref>[https://www.duurzaam-ondernemen.nl/shell-nederland-heeft-het-meest-geprofiteerd-van-fossiele-subsidies/ Shell Nederland heeft het meest geprofiteerd van fossiele subsidies | Duuzaam Ondernemen NL]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/lobbybrieven/inbreng-comissiedebat-fossiele-subsidies.pdf/@@download/file/Inbreng%20comissiedebat%20fossiele%20subsidies.pdf Maak een einde aan fossiele subsidies | Milieudefensie]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/deze-10-grote-bedrijven-krijgen-elk-jaar-miljarden-euros-voor-vervuilen Deze 10 grote bedrijven krijgen elk jaar miljarden voor vervuilen | Milieudefensie]</ref><br />
<br />
Voor duurzame energie wordt er jaarlijks via bijvoorbeeld de SDE++-regeling een bedrag van €8 miljard beschikbaar gesteld in 2025. Ook zijn er miljarden beschikbaar via regelingen zoals de ISDE (o.a. voor warmtepompen en isolatie) en DUMAVA, vooral gericht op particulieren en maatschappelijk vastgoed. Het totaal van die directe subsidies en investeringsmogelijkheden blijft echter substantieel lager dan de fiscale voordelen voor fossiel.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2025/02/21/vanaf-oktober-opnieuw-subsidie-voor-meer-duurzame-energie Vanaf oktober opnieuw subsidie voor meer duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.energy-check.nl/welke-energiesubsidies-zijn-er-in-2025/ Welke energiesubsidies zijn er in 2025? | Energy Check]</ref><br />
<br />
De overheid is bezig met het afbouwen van (delen van) deze fossiele subsidies, maar in 2025 verloopt dit nog traag en zijn de verschillen tussen beide categorieën nog steeds zeer groot.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/toekomst-fossiele-brandstoffen/fossiele-subsidies Afbouw fossiele subsidies voor bedrijven. Duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.rijksfinancien.nl/miljoenennota/2025/bijlage/3096805 23 Fossiele regelingen | Ministerie van Financiën]</ref> Het kabinet-Schoof heeft hier niets aan gedaan en was zelfs van plan een deel van de maatregelen terug te draaien, bijvoorbeeld door zogeheten "rode diesel" weer toe te staan voor boeren. Uiteindelijk gaat dat niet door blijkens de beleidsvoornemens voor 2026.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Duurzame energie =<br />
Zie de wikipagina [[Duurzame energie]].</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Gevolgen_voor_de_waterhuishouding&diff=4392
Overleg:Gevolgen voor de waterhuishouding
2025-12-14T14:47:22Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.<br />
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.<br />
Ook andere feedback is welkom.<br />
<br />
== Enkele vragen bij de tekst ==<br />
(14 december 2025, Arjen)<br />
<br />
Paragraaf: Relatie met de opwarming<br />
"Deze toename van 25% ..." - is dat mondiaal?<br />
<br />
Paragraaf: Waterverlies<br />
"meer dan 2600 Gt ..." - hoeveel is dat op de totale (bruikbare) hoeveelheid grondwater?<br />
<br />
Paragraaf: Overstromingen<br />
Er worden een aantal extreme situaties genoemd, maar moeten we hier niet ook iets melden over de recente overstromingen in Vietnam en andere Zuidaziatische landen door tropische orkanen? Er wordt wel melding gemaakt over september 2024.<br />
<br />
Naar aanleiding van het bericht in The Guardian: "minstens 7% zwaarder"<br />
- dit moeten we inzichtelijker maken. Hoe zit het lokale toename?<br />
<br />
Paragraaf: Droogte<br />
"... nog eens 3% van de vochtige gebieden in de wereld droog zullen<br />
zijn." - hier weer het probleem, zo'n percentage zegt niet zoveel. Hoe<br />
maken we dit inzichtelijker?<br />
<br />
Paragraaf: Regionale verschillen<br />
Formattering van referentie 3 klopt niet, je ziet de URL.<br />
<br />
<br />
<br />
== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
Bulletpoint structuur toegevoegd. "mitigeren" veranderd in "in toom te houden" (dat is duidelijkere taal om direct te gebruiken bij uitleg aan publiek) - Marit<br />
<br />
"In de late winter ...": het is niet duidelijk wat wat bedoeld wordt met "intensivering van de luchtcirculatie". Gaat het hier om de straalstroom? Dat is een term die veel mensen wel zullen kennen. Ook "hogedruksystemen ... nemen juist enorm toe". Gaat het hier om de omvang of de relatieve drukverschillen? Wat is uiteindelijk het netto resultaat? Ik zal nog nadenken over een alternatieve formulering. - Arjen<br />
<br />
Alternatief:<br />
<br />
"In de late winter treedt volgens het onderzoek een aanzienlijk sterkere luchtcirculatie op boven de Noord-Atlantische Oceaan en West-Europa. Dit leidt tot meer neerslag boven het noordwesten van Europa en een hoger overstromingsrisico voor deze gebieden. In de nazomer zorgen actievere hogedruksystemen voor de kust van het Verenigd Koninkrijk daarentegen voor minder neerslag en langere droge perioden over grote delen van West- en Centraal-Europa." Gebeurd.<br />
<br />
(Iets compactere bewoording en geen percentages meer, omdat het onduidelijk is wat er eigenlijk verandert) - Arjen<br />
<br />
<br />
"Door de droogte ...": de tekst hiervoor gaat over Europa, maar opeens komt er de term "moesson droogtes" (de spatie hoort hier niet, maar dat is een andere kwestie). Voorzover ik weet kent Europa geen moesson. Dit maakt de tekst onduidelijk. <br />
Voorstel:<br />
<br />
Door de droogte in de zomermaanden en de opwarming van de winter zal de vraag naar irrigatiewater toenemen en tegelijk wordt de voorraad grondwater niet aangevuld. Dit maakt het nodig om extra maatregelen te nemen voor het beheer van grond- en oppervlaktewater, zodat de landbouwproductie ook tijdens langdurige droge perioden in de toekomst veilig wordt gesteld. Gebeurd.<br />
<br />
- Arjen<br />
<br />
"Woestijnvorming": <br />
Ik heb een hekel aan nauwkeurige percentages als in dit geval 77,6 en 40,6. Ik zou ze afronden tot gehele getallen. En de frase "bijna een derde groter dan India" las ik in eerste instantie als "bijna een derde VAN India". Waarom niet: "groter dan India" - Arjen - Gebeurd, de percentages heb ik ongemoeid gelaten.<br />
<br />
Aan het eind van de pagina: "Zie ook: Gevolgen voor de landbouwproductiviteit." - dit zou een hyperlink moeten zijn. - Arjen<br />
<br />
Alle voorgestelde wijzigingen doorgevoerd (behalve die percentages). - Arjen<br />
<br />
Is er al een pagina over landbouw?</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Gevolgen_voor_de_waterhuishouding&diff=4391
Overleg:Gevolgen voor de waterhuishouding
2025-12-14T14:43:41Z
<p>Arjen: Vragen toegevoegd, 14 december</p>
<hr />
<div>Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.<br />
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.<br />
Ook andere feedback is welkom.<br />
<br />
== Enkele vragen bij de tekst ==<br />
(14 december 2025, Arjen)<br />
<br />
Paragraaf: Relatie met de opwarming<br />
"Deze toename van 25% ..." - is dat mondiaal?<br />
<br />
Paragraaf: Waterverlies<br />
"meer dan 2600 Gt ..." - hoeveel is dat op de totale (bruikbare) hoeveelheid grondwater?<br />
<br />
Paragraaf: Overstromingen<br />
Er worden een aantal extreme situaties genoemd, maar moeten we hier niet ook iets melden over de recente overstromingen in Vietnam en andere Zuidaziatische landen door tropische orkanen? Er wordt wel melding gemaakt over september 2024.<br />
<br />
Naar aanleiding van het bericht in The Guardian: "minstens 7% zwaarder"<br />
- dit moeten we inzichtelijker maken. Hoe zit het lokale toename?<br />
<br />
Paragraaf: Droogte<br />
"... nog eens 3% van de vochtige gebieden in de wereld droog zullen<br />
zijn." - hier weer het probleem, zo'n percentage zegt niet zoveel. Hoe<br />
maken we dit inzichtelijker?<br />
<br />
<br />
<br />
== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
Bulletpoint structuur toegevoegd. "mitigeren" veranderd in "in toom te houden" (dat is duidelijkere taal om direct te gebruiken bij uitleg aan publiek) - Marit<br />
<br />
"In de late winter ...": het is niet duidelijk wat wat bedoeld wordt met "intensivering van de luchtcirculatie". Gaat het hier om de straalstroom? Dat is een term die veel mensen wel zullen kennen. Ook "hogedruksystemen ... nemen juist enorm toe". Gaat het hier om de omvang of de relatieve drukverschillen? Wat is uiteindelijk het netto resultaat? Ik zal nog nadenken over een alternatieve formulering. - Arjen<br />
<br />
Alternatief:<br />
<br />
"In de late winter treedt volgens het onderzoek een aanzienlijk sterkere luchtcirculatie op boven de Noord-Atlantische Oceaan en West-Europa. Dit leidt tot meer neerslag boven het noordwesten van Europa en een hoger overstromingsrisico voor deze gebieden. In de nazomer zorgen actievere hogedruksystemen voor de kust van het Verenigd Koninkrijk daarentegen voor minder neerslag en langere droge perioden over grote delen van West- en Centraal-Europa." Gebeurd.<br />
<br />
(Iets compactere bewoording en geen percentages meer, omdat het onduidelijk is wat er eigenlijk verandert) - Arjen<br />
<br />
<br />
"Door de droogte ...": de tekst hiervoor gaat over Europa, maar opeens komt er de term "moesson droogtes" (de spatie hoort hier niet, maar dat is een andere kwestie). Voorzover ik weet kent Europa geen moesson. Dit maakt de tekst onduidelijk. <br />
Voorstel:<br />
<br />
Door de droogte in de zomermaanden en de opwarming van de winter zal de vraag naar irrigatiewater toenemen en tegelijk wordt de voorraad grondwater niet aangevuld. Dit maakt het nodig om extra maatregelen te nemen voor het beheer van grond- en oppervlaktewater, zodat de landbouwproductie ook tijdens langdurige droge perioden in de toekomst veilig wordt gesteld. Gebeurd.<br />
<br />
- Arjen<br />
<br />
"Woestijnvorming": <br />
Ik heb een hekel aan nauwkeurige percentages als in dit geval 77,6 en 40,6. Ik zou ze afronden tot gehele getallen. En de frase "bijna een derde groter dan India" las ik in eerste instantie als "bijna een derde VAN India". Waarom niet: "groter dan India" - Arjen - Gebeurd, de percentages heb ik ongemoeid gelaten.<br />
<br />
Aan het eind van de pagina: "Zie ook: Gevolgen voor de landbouwproductiviteit." - dit zou een hyperlink moeten zijn. - Arjen<br />
<br />
Alle voorgestelde wijzigingen doorgevoerd (behalve die percentages). - Arjen<br />
<br />
Is er al een pagina over landbouw?</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Gevolgen_voor_de_waterhuishouding&diff=4390
Gevolgen voor de waterhuishouding
2025-12-14T14:38:01Z
<p>Arjen: Een paar kleine wijzigingen in de tekst.</p>
<hr />
<div><div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;<br />
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;"><span style="color:blue;<br />
font-size:18pt; font-face:verdana,sans-serif; border:0.2em outset #ceebf7;<br />
padding:0.1em; font-weight:bolder; -moz-border-radius:8px; "><br />
[[#top| Top ^]]</span></div><br />
<br />
= ''' In een zin ''' =<br />
{| class="wikitable" <span style="font-size:18pt"; cellpadding="10"><br />
| Klimaatverandering versnelt de waterkringloop door meer verdamping en ongelijkmatige neerslag, wat leidt tot extreme weersomstandigheden, waterschaarste, woestijnvorming en een verstoring van de balans en voorspelbaarheid van de waterkringloop met gevolgen voor zoetwatervoorraad en ecosystemen wereldwijd. </span><br />
|}<br />
<br />
= <span style="color:#008000">'''Eenvoudig uitgelegd''' </span> =<br />
<div style="background:#F0FFF0"><br />
Klimaatverandering heeft een significante invloed op de waterkringloop. <br />
<br />
* Door de opwarming van de aarde verdampt er meer water uit de oceanen, wat de waterkringloop versnelt. Hierdoor valt er meer neerslag, maar deze is niet gelijkmatig verdeeld over de wereld. Sommige gebieden ervaren extreme regenval, terwijl andere te maken krijgen met langdurige droogtes.<br />
<br />
* Deze veranderingen in neerslagpatronen leiden tot extreme weersomstandigheden, zoals zware regenbuien en droogtes. Dit verstoort de natuurlijke balans van de waterkringloop en resulteert in waterschaarste in bepaalde regio's. Bovendien draagt klimaatverandering bij aan de uitbreiding van woestijnen. Droogte en verhoogde temperaturen verhogen de kans op woestijnvorming, wat de beschikbaarheid van water en de biodiversiteit verder vermindert.<br />
<br />
Al met al zorgen deze veranderingen ervoor dat de waterkringloop minder voorspelbaar wordt, met gevolgen voor de beschikbaarheid van zoet water en ecosystemen wereldwijd. Het is essentieel om deze effecten te begrijpen en in toom te houden om de toekomst van onze planeet te waarborgen.<br />
</div><br />
[[Bestand:Water cycle.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De waterkringloop. Het kleine diagram rechts is een vereenvoudigd schema van de kringloop. Bron: Wikipedia.'']]<br />
<br />
= Gevolgen voor de waterhuishouding =<br />
'''De wetenschap is duidelijk: het klimaat verandert en zal blijven veranderen, wat vooral via water van invloed zal zijn op samenlevingen. Klimaatverandering zal invloed hebben op hoeveel water er beschikbaar is, hoe goed het is en hoeveel er is, voor de basisbehoeften van mensen. Dit betekent dat miljarden mensen misschien niet zullen kunnen genieten van de mensenrechten op water en sanitaire voorzieningen. Het veranderen van de watercyclus zal ook gevaarlijk zijn voor de energieopwekking, beschikbaarheid van voldoende voedsel, de gezondheid, economische ontwikkeling en het verminderen van armoede. Dit zal het erg moeilijk maken om de Duurzame Ontwikkelingsdoelen te halen.''' <br />
<br />
Een rapport van het UN Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR) in 2020 inventariseerde de gevolgen van overstromingen wereldwijd. Van 2000 tot 2019 hebben overstromingen het leven van minstens 1,65 miljard mensen ontwricht — het hoogste aantal van alle typen rampen. In 2040 zal 41 procent van de wereldbevolking blootgesteld worden aan het risico van overstromingen. Zuid- en Zuidoost-Azië zouden tot de zwaarst getroffen regio’s behoren, met meer dan twee miljard mensen in gevaar.<ref>[https://www.undrr.org/publication/human-cost-disasters-overview-last-20-years-2000-2019 The human cost of disasters: an overview of the last 20 years (2000-2019) | UNDRR] </ref><blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Relatie met de opwarming ==<br />
De opwarming van de aarde veroorzaakt zowel intensere droogtes als extremere overstromingen. Dit is het gevolg van de warmere atmosfeer. Warmere lucht kan meer vocht vasthouden, wat in sommige gebieden leidt tot heviger regenval en overstromingen. Tegelijkertijd kan het ook vocht uit de bodem zuigen, waardoor droogte in andere gebieden verergert.<br />
<br />
De intensiteit van droogte en regenval is de afgelopen 20 jaar sterk toegenomen, wat heeft geleid tot mislukte oogsten, schade aan de infrastructuur en humanitaire crises. De frequentie van extreme natte en droge gebeurtenissen was ongeveer vier per jaar in de periode 2015-2021, vergeleken met drie per jaar in de 13 jaar daarvoor.<ref>[https://www.nasa.gov/centers-and-facilities/goddard/warming-makes-droughts-extreme-wet-events-more-frequent-intense/ Warming Makes Droughts, Extreme Wet Events More Frequent, Intense | NASA] </ref> Deze toename van 25% is sterk gekoppeld aan de stijgende gemiddelde temperatuur op aarde. Bij voortdurende opwarming zullen droogtes en overstromingen steeds frequenter voorkomen. Dit zijn niet zomaar barre weersomstandigheden, ze leiden tot extremen zoals mislukte oogsten, schade aan huizen en infrastructuur en soms zelfs tot slachtoffers van humanitaire crises. Zie [[Wat merken we nu al?]]<br />
<br />
Dankzij twee satellietmissies, Gravity Recovery and Climate Experiment (GRACE) en GRACE Follow-On (GRACE-FO), is het nu mogelijk veranderingen in de aanwezigheid van water op het land te monitoren. Een sterke toe- of afname op een bepaalde locatie wordt gedefinieerd als een extreme gebeurtenis. Het onderzoek, gepubliceerd in ''Nature'', rapporteert 1.056 extreme gebeurtenissen in de periode 2002-2021.<ref>[https://www.nature.com/articles/s44221-023-00040-5 Changing intensity of hydroclimatic extreme events revealed by GRACE and GRACE-FO | Nature Water] </ref><br />
<br />
De totale hoeveelheid aan extreme gebeurtenissen was sterk gecorreleerd met de wereldgemiddelde temperatuur, Als je deze lijn doortrekt naar de toekomst is te verwachten dat de voortdurende opwarming van de aarde meer van zulke extreme gebeurtenissen zullen plaatsvinden.<br />
<br />
Een studie door onderzoekers van de Vrije Universiteit Amsterdam, het KNMI en de Universiteit van Potsdam heeft bekeken wat dit alles betekent voor Europa. De studie legt een verband tussen veranderingen van luchtcirculatie bij verschillende CO<sub>2</sub>-concentraties en de frequentie van overstromingen en droogte in Europa.<ref>[https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/34/6/JCLI-D-20-0311.1.xml Changes in North Atlantic Atmospheric Circulation in a Warmer Climate Favor Winter Flooding and Summer Drought over Europe | Journal of Climate] </ref><br />
<br />
In de late winter treedt volgens het onderzoek een aanzienlijk sterkere luchtcirculatie op boven de Noord-Atlantische Oceaan en West-Europa. Dit leidt tot meer neerslag boven het noordwesten van Europa en een hoger overstromingsrisico voor deze gebieden. In de nazomer zorgen actievere hogedruksystemen voor de kust van het Verenigd Koninkrijk daarentegen voor minder neerslag en langere droge perioden over grote delen van West- en Centraal-Europa<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Wat merken we nu al? ==<br />
'''We zien steeds meer extreme weersomstandigheden zoals overstromingen en zware neerslag, maar tegelijkertijd is meer dan driekwart van de planeet de afgelopen decennia droger geworden, volgens een nieuwe analyse van VN-wetenschappers.'''<ref>[https://www.unccd.int/resources/reports/global-threat-drying-lands-regional-and-global-aridity-trends-and-future The global threat of drying lands: Regional and global aridity trends and future projections | UNCCD] </ref><br />
<br />
=== 2025 ===<br />
Volgens een overzicht van Copernicus Climate Change Service was maart 2025 de warmste maart ooit in Europa, met het laagste niveau winterijs in het Noordpoolgebied.<ref name=":7">[https://climate.copernicus.eu/copernicus-warmest-march-europe-and-lowest-arctic-winter-sea-ice Copernicus: Warmest March in Europe and lowest Arctic winter sea ice]</ref><br />
[[Bestand:EU neerslag en temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Afwijkingen in de luchttemperatuur aan het aardoppervlak en neerslag voor maart 2025 ten opzichte van de gemiddelden voor maart in de periode 1991-2020. De neerslagafwijkingen komen overeen met de totale neerslag voor de maand, uitgedrukt als een percentage van het gemiddelde voor 1991-2020. Bron: ERA5. Bronvermelding: C3S/ECMWF.''<ref name=":7" />]]In sommige delen van Europa was het de droogste maand maart ooit (o.a. in Nederland<ref>[https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/recorddroge-maart-met-veel-zon/ Recorddroge maart met veel zon | KNMI]</ref>) en in andere delen de natste maart.<br />
<br />
=== Waterverlies ===<br />
Het water dat is opgeslagen op het land is aan het verdwijnen, volgens een nieuwe analyse gepubliceerd in Science.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adw5851 Permanent shifts in the global water cycle | Science]</ref> <ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adq6529 Abrupt sea level rise and Earth’s gradual pole shift reveal permanent hydrological regime changes in the 21st century | Science]</ref> In de afgelopen twee decennia is meer dan 2600 Gt (miljard metrische ton) water dat vroeger was opgeslagen in de bodem, sneeuw en zoet water permanent verplaatst naar de oceaan.<br />
<br />
Om een cijfer te krijgen dat ze konden vertrouwen, moesten de onderzoekers drie lange-termijn, wereldwijde datasets — anomalieën in de wateropslag, veranderingen in het zeeniveau en de beweging van de aardas — integreren met geavanceerde klimaat- en hydrologische modellering. “Het was een puzzel van alle disciplines die op het juiste moment kwam om iets te verifiëren dat voorheen niet mogelijk was,” leggen de auteurs uit.<br />
<br />
Op basis van deze analyses is dit enorme en onopgemerkte verlies van terrestrisch water waarschijnlijk te wijten aan klimaatverandering, en is vermoedelijk onomkeerbaar. Dat betekent dat er simpelweg minder water zal zijn voor gewassen en dorstige dieren, waaronder mensen.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Droogte ===<br />
Grote delen van de wereld worden droger met ernstige gevolgen voor de voedselvoorziening en de ecologie. Deze eeuw zullen hongersnoden omvangrijker zijn en frequenter voorkomen. Het is waarschijnlijk dat in sommige regio’s mensen gedwongen zullen zijn om te migreren naar andere gebieden. In 2023 zijn 12.000 mensen wereldwijd gestorven als direct gevolg van klimaatrampen. <br />
[[Bestand:Aridity index.jpg|miniatuur|''Ariditeitsindex. Bron: Wikipadia.'']]<br />
Een rapport van de United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD) inventariseert de wereldwijd toenemende verdroging.<ref name=":0">[https://www.unccd.int/resources/reports/global-threat-drying-lands-regional-and-global-aridity-trends-and-future The global threat of drying lands: Regional and global aridity trends and future projections | United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD)] </ref> Om die te kwantificeren gebruikt het UNCCD-rapport de droogte-index of ariditeitsindex (AI). Daarmee worden de huidige en toekomstige trends in droogte over de hele wereld en in de vele regio's en macroregio's beoordeeld. De AI wordt gedefinieerd als de verhouding tussen neerslag (P) en potentiële evapotranspiratie (PET) over middellange tot lange perioden (in dit onderzoek 30 jaar).<br />
<br />
N.B. Ariditeit (de mate waarin een klimaat kenmerken heeft van een woestijnklimaat) verschilt van droogte doordat ariditeit permanent is terwijl droogte tijdelijk is.<br />
<br />
7,6% van het land op aarde — een gebied groter dan Canada — heeft de kritische droogte bereikt. Deze verschuiving betrof regio's die zijn veranderd van niet-droge gebieden naar droge gebieden of naar drogere categorieën binnen bestaande droge gebieden. Het merendeel van deze gebieden is van vochtige landschappen veranderd in droge gebieden, wat een zeer negatieve invloed heeft op de landbouw, ecosystemen en de mensen die er wonen. Slechts 0,8% van het landoppervlak is vochtiger geworden.<br />
[[Bestand:Global drought vulnerability index (2023).png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Kwetsbaarheid van gebieden voor droogte. Bron: Global Drought Snapshot (United Nations Convention to Combat Desertification, 2023).''<ref>[https://www.unccd.int/sites/default/files/2023-12/Global%20drought%20snapshot%202023.pdf Global Drought Snapshot 2023 | UNCCD]</ref>]]<br />
In Europa worden vooral de landen rond de Middellandse Zee getroffen door droogte en misoogsten.<ref>[https://reliefweb.int/report/world/2023-review-climate-disasters-claimed-12000-lives-globally-2023 2023 In Review: Climate disasters claimed 12,000 lives globally in 2023 | ReliefWeb] </ref><br />
<br />
Dat neemt niet weg dat ook in andere delen van Europa extreem weer (dat weer door klimaatverandering getriggerd wordt) slachtoffers maakt. In 2024 was dit het geval in Slovenië, Hongarije, Italië, Tsjechië, Slowakije, Noorwegen en Groot-Brittanië. In onze directe omgeving zijn de overstromingen het Duitse Ahrdal en omliggende dalen, inclusief het Belgische dal van de Ourthe en het Nederlandse Geuldal bij Valkenburg voorbeelden. Hierbij zijn ook dodelijke slachtoffers gevallen. Extreme neerslag in 2024 heeft tot slechte oogsten en veel problemen geleid in Noord-Nederland. <br />
<br />
Door de droogte in de zomermaanden zal de vraag naar irrigatiewater toenemen en tegelijk wordt de voorraad grondwater niet aangevuld. Dit maakt het nodig om extra maatregelen te nemen voor het beheer van grond- en oppervlaktewater, zodat de landbouwproductie ook tijdens langdurige droge perioden in de toekomst veilig wordt gesteld.<br />
<br />
==== Woestijnvorming ====<br />
Ook ariditeit heeft een tipping point. Dat komt doordat als planten sterven, de doorworteling van de bodem inclusief het bodemecosysteem verdwijnt, waardoor bodems onvruchtbaarder worden. De beschermende vegetatielaag verdwijnt, met bodemerosie tot gevolg. De bodem kan daardoor minder water vasthouden, waardoor de overgebleven planten sneller uitgedroogd raken. En zo komt het land in een zichzelf versterkende feedbackloop die leidt naar een steeds sterkere verwoestijning.<br />
<br />
Het UNCCD rapport<ref name=":0" /> toont aan dat 77,6% van het totale landoppervlak op aarde de afgelopen drie decennia droger is geworden ten opzichte van de voorgaande 30 jaar. In dezelfde periode zijn de droge gebieden met ongeveer 4,3 miljoen vierkante kilometer gegroeid - dat is een gebied dat groter is dan India, het 7e grootste land ter wereld. Droge gebieden maken nu 40,6% van het landoppervlak van de aarde uit, Antarctica niet meegerekend.<br />
<br />
Voor de terugkoppelingen die meewerken aan het proces van woestijnvorming als gevolg van de toename van broeikasgassen, zie [[Feedbacks en tipping points#Terugkoppeling waterdamp|Terugkoppeling: Waterdamp]].<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Overstromingen ===<br />
'''De waterafvoer van Europese rivieren is ernstig verstoord. Een deel van de rivieren had in de zomer van 2024 een extreem lage afvoer, terwijl anderen juist een zeer hoge afvoer hadden, die gepaard ging met overstromingen. Bijna een derde van het Europese rivierennetwerk kreeg in 2024 te maken met overstromingen, volgens het rapport State of the European Climate, waarbij 12% de drempel voor “ernstige” overstromingen overschreed. Delen van West-Europa kenden de natste jaren ooit. In 2025 waren er ernstige overstromingen in Spanje en in China.'''<br />
[[Bestand:Anomalies river flow.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Afwijking in het gemiddelde rivierdebiet voor juni tot en met augustus 2024 ten opzichte van het gemiddelde voor de referentieperiode 1991-2020. De categorieën 'uitzonderlijk hoog (laag)', 'opvallend hoog (laag)', 'boven (onder) gemiddeld' en 'nabij gemiddeld' hebben betrekking op de percentielbereiken >90 (<10), 75-90 (10-25), 60-75 (25-40) en 40-60 voor de referentieperiode 1991-2020. Blauwtinten duiden op een hoger, en roodtinten op een lager debiet dan gemiddeld. Grijs geeft een bijna gemiddeld debiet aan. Alleen rivieren met een afwateringsgebied van meer dan 1.000 km<sup>2</sup> worden getoond. Gegevensbron: EFAS v5. Credit: CEMS/C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus] </ref>]]<br />
Terwijl sommige regio's lijden onder extreme droogte hebben andere gebieden juist te maken met extreme overstromingen. Oorzaak is de opwarming van de oceanen die leidt tot meer neerslag en krachtiger stormen boven land. <br />
<br />
Drie enorme overstromingen in Azië, Afrika en Europa hebben in september 2024 meer dan 1500 levens geëist en meer dan 15 miljard dollar gekost.<ref>[https://yaleclimateconnections.org/2024/09/epic-floods-are-wreaking-havoc-from-africa-to-asia-to-europe/ Epic floods are wreaking havoc from Africa to Asia to Europe | Yale Climate Connections] </ref><br />
<br />
In 2022 en 2023 waren er zware regenbuien in Zuid-Limburg en omgeving die hebben geleid tot overstromingen en schade aan huizen en infrastructuur. In het voorjaar van 2024 waren er na zware buien weer overstromingen in Limburg. De verwachting is dat in de toekomst vaker extreme neerslag en overstromingen zullen voorkomen.<br />
<br />
In september 2024 waren grote gebieden in Oostenrijk, Tsjechië, Polen en Roemenië overstroomd door uitzonderlijk zware regenval. The Guardian sprak van “Ramp van ongekende omvang.”<ref>[https://www.theguardian.com/world/2024/sep/15/catastrophe-of-epic-proportions-six-drown-in-europe-amid-heavy-floods-storm-boris-poland-austria-slovakia-hungary ‘Catastrophe of epic proportions’: eight drown in Europe amid heavy floods | The Guardian] </ref> Door de storm Boris waren rivieren buiten hun oevers getreden en zaten mensen vast in hun huizen. Tientallen mensen verloren hun leven. Nog meer mensen werden dakloos.<br />
[[Bestand:Storm Boris.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''(Links) Totale neerslag (mm) tijdens Storm Boris van 12-16 september 2024. Gegevens: E-OBS. Krediet: KNMI/ C3S/ECMWF. (Rechts) Kaart met rivieren met bovenstroomse gebieden groter dan 1000 km2 (grijs), en de rivieren waar het debiet de overstromingsdrempels 'matig' (tweejarige terugkeerperiode) (blauw), 'hoog' (vijfjarige terugkeerperiode) (oranje) en 'ernstig' (20-jarige terugkeerperiode) (paars) overschreed op elke dag van 12-21 september 2024. Gegevens: EFAS. Credit: CEMS/C3S/ECMWF. Bron: Copernicus Climate Change Service (C3S) and World Meteorological Organization (WMO).''<ref name=":3">[https://climate.copernicus.eu/sites/default/files/custom-uploads/ESOTC-2024/press-resources/ESOTC-2024-report.pdf European State of the Climate 2024 | Copernicus Climate Change Service (C3S) and World Meteorological Organization (WMO)]</ref>]]<br />
<br />
Noodweer in de Sahel en West-Afrika heeft geleid tot grote overstromingen en meer dan duizend doden. Honderdduizenden woningen zijn verwoest.<br />
<br />
Afrika betaalt een disproportioneel hoge prijs voor klimaatverandering, zoals de Wereld Meteorologische Organisatie onlangs aangaf. Dit is extra schrijnend omdat het continent de laagste uitstoot van broeikasgassen ter wereld heeft. Droogte is daarbij een van de meest voorkomende problemen, wat leidt tot misoogsten en hongersnood. <br />
[[Bestand:Polen overstromingen.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Satellietbeelden van de rivier de Oder in het zuidoosten van Polen voor en na de overstroming, opgenomen op 4 september 2024 en op 20 september 2024 door de Operational Land Imager van Landsat 8. NASA Earth Observatory images by Michala Garrison, using Landsat data from the U.S. Geological Survey.''<ref name=":1">[https://earthobservatory.nasa.gov/images/153358/rivers-in-europe-burst-their-banks Rivers in Europe Burst Their Banks | NASA Earth Observatory] </ref>]]<br />
In de zomer van 2024 hebben overstromingen verwoestingen aangericht op vier continenten, waarbij de invloed van klimaatverandering steeds duidelijker wordt. Warme atmosferische omstandigheden, veroorzaakt door de opwarming van de aarde, vergroten de intensiteit van extreme regenval, wat leidt tot catastrofale overstromingen en aardverschuivingen.<ref name=":1" /> <br />
<br />
Een recente analyse van wetenschappers van World Weather Attribution<ref>[https://www.worldweatherattribution.org/climate-change-and-high-exposure-increased-costs-and-disruption-to-lives-and-livelihoods-from-flooding-associated-with-exceptionally-heavy-rainfall-in-central-europe/ Climate change and high exposure increased costs and disruption to lives and livelihoods from flooding associated with exceptionally heavy rainfall in Central Europe | World Weather Attribution] </ref> toont aan dat klimaatverandering de kans op extreme regenval, zoals die verantwoordelijk was voor de recente overstromingen in Midden-Europa, heeft verdubbeld. The Guardian berichtte dat de regens ook minstens 7% zwaarder waren door de invloed van klimaatverandering.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/sep/25/global-heating-doubled-chance-of-extreme-rain-in-europe-in-september Global heating ‘doubled’ chance of extreme rain in Europe in September | The Guardian] </ref> Deze overstromingen, veroorzaakt door storm Boris die in september over Midden-Europa trok, troffen landen als Oostenrijk, Tsjechië, Hongarije, Polen, Roemenië en Slowakije. De hevige regenval zette kleine beekjes om in woeste rivieren, wat resulteerde in grote schade aan huizen en de dood van minstens twee dozijn mensen.<br />
<br />
In de regio Valencia in Spanje werd extreme neerslag gevolgd door verwoestende modderstromen. Dit soort herfstweer is niet ongewoon, maar de uitzonderlijk hoge temperatuur van de Middellandse Zee versterkte het effect van een geïsoleerd lagedrukgebied boven de Golf van Cádiz. Op sommige plaatsen viel in 8 uur tijd evenveel regen als normaal in een heel jaar. Het was alsof er een volledig verzadigde spons werd uitgewrongen. De schade in de regio werd nog versterkt door ontbossing in het achterland.<br />
[[Bestand:Floods Spain.jpg|miniatuur|''(Links) Totale neerslag (mm) in Spanje op 29 oktober 2024. Gegevens: AEMET, SAIH en SIAR. Krediet: AEMET/C3S/ ECMWF. (Rechts) Kaart met rivieren met bovenstroomse gebieden groter dan 1000 km2 (grijs), en die waar het rivierdebiet de overstromingsdrempels 'matig' (tweejarige terugkeerperiode) (blauw), 'hoog' (vijfjarige terugkeerperiode) (oranje) en 'ernstig' (20-jarige terugkeerperiode) (paars) overschreed op elke dag van 25-31 oktober 2024. Gegevens: EFAS. Credit: CEMS/C3S/ECMWF. Bron: Cnopernicus Climate Change Service (C3S) and World Meteorological Organization (WMO).''<ref name=":3" />|gecentreerd|650x650px]]<br />
<br />
Deze video geeft een overzicht van de verwoestende overstromingen na noodweer in Beijing en omgeving in augustus 2025 en legt een verband met klimaatverandering.<br />
<br />
<youtube> https://youtu.be/z0K8NTCKzAA?si=7DUp28VBorvUTo2c</youtube><br />
<br />
Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Verdieping: Extreme regens én extreme droogte|Verdieping: Extreme regens én extreme droogte]].<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==<br />
'''De vooruitzichten voor 2025 lieten al verhoogde risico's zien. Klimaatvoorspellingen wijzen op een mogelijke verdroging in het noorden van Zuid-Amerika, het zuiden van Afrika en delen van Azië. De Sahel en Europa hebben een verhoogd overstromingsrisico. Extreme gebeurtenissen zoals plotselinge overstromingen na hevige neerslag zal vaker voorkomen,''' <br />
<br />
=== Extreem nat en extreem droog ===<br />
Een van de redenen waarom de bosbranden in Zuid-Californië in 2025 zo hevig zijn geweest, is de 'hydroklimaat whiplash' - een plotselinge, intense schommeling tussen zeer nat en zeer droog weer. In Californië betekende deze 'whiplash' een weelderige plantengroei in de aanloop naar het bosbrandseizoen - wat een tondeldoos van brandstof werd in de extreme droogte en warmte die volgden. Een ander recent voorbeeld zijn de stortregens en overstromingen in Oost-Afrika na jaren van droogte, waardoor duizenden hectaren gewassen werden vernietigd en meer dan 2 miljoen mensen hun huizen moesten verlaten. Aanpassingsmaatregelen moeten rekening houden met zowel natte als droge extremen, zegt klimaatwetenschapper Daniel Swain, die mede-auteur is van een nieuw artikel over dit fenomeen.<ref>[https://www.earth.com/news/climate-whiplash-from-floods-to-droughts-and-wildfires/ "Hydroclimate whiplash" is wreaking havoc across the U.S. | Earth.com] </ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s43017-024-00624-z Hydroclimate volatility on a warming Earth | Nature] </ref><br />
<br />
Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Verdieping: Extreme regens én extreme droogte|Verdieping: Extreme regens én extreme droogte]].<br />
<br />
=== Droogte ===<br />
Het hierboven aangehaalde UNCCD onderzoek<ref name=":2">[https://www.unccd.int/resources/reports/global-threat-drying-lands-regional-and-global-aridity-trends-and-future The global threat of drying lands: Regional and global aridity trends and future projections | UNCCD] </ref> zegt dat als we de broeikasgassen niet stoppen, tegen het einde van deze eeuw nog eens 3% van de vochtige gebieden in de wereld droog zullen zijn.<br />
[[Bestand:Droogte-index 2050-2100.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Verwachte veranderingen in de droogte-index voor de periode 2021-2050 halverwege de eeuw (linker paneel) en de periode 2071-2100 aan het eind van de eeuw (rechter paneel) ten opzichte van de referentieperiode 1981-2010, volgens IPCC scenario’s SSP1-2.6, SSP2-4.5, SSP3-7.0 en SSP5-8.5 (van boven naar beneden). Bruin is droger en groen is vochtiger. Bron: United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD).''<ref name=":2" />]]<br />
<br />
=== Watertekort ===<br />
In grote delen van Nederland dreigt een tekort aan schoon, zoet water.<ref>[https://www.groene.nl/artikel/schoon-zoet-en-na-2030-te-weinig Schoon, zoet en na 2030 te weinig | De Groene Amsterdammer]</ref> De zandgronden in Brabant zijn zo droog dat er volgens waterwetgeving geen extra water uit opgepompt mag worden. Tot 2030 komt Brabant Water vier tot zes miljoen kubieke meter water te kort per jaar, net zoveel als het verbruik van een stad als Dordrecht. In veel gebieden mag geen water meer worden opgepompt omdat de bodom vervuild is met landbouwgif en mest.<br />
[[Bestand:Neerslagtekort NL.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Ruimtelijke verdeling van het neerslagtekort in 2018 (links) en 2022 (rechts) over het tijdvak 1 april t/m 30 september. Bron: Deltares.''<ref>[https://publications.deltares.nl/11210273_001_0001.pdf De droogte van 2022: een brede analyse van de ernst en maatschappelijke gevolgen, Achtergrondrapport | Deltares]</ref>]]Heel lang bestond twee derde van ons drinkwater uit grondwater en een derde uit rivierwater. Nu richten echter alle tien drinkwaterbedrijven zich ook op 'alternatieve' waterbronnen. Zo probeert Brabant Water bijvoorbeeld zeewater uit de Oosterschelde om te zetten in drinkwater, en Oasen bij Gouda maakt gebruik van gezuiverd rioolwater. Desondanks kan dit soort innovaties de komende 25 jaar slechts vijf procent extra water opleveren, waarschuwt het RIVM. De rest van het water zal nog steeds uit 'traditionele' bronnen moeten komen.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Regionale verschillen ==<br />
Naarmate de aarde opwarmt, zal de mondiale hydrologische cyclus naar verwachting aanzienlijk veranderen, met een algemene trend dat natte regio's natter worden en droge regio's droger. Dit komt door de toename van de hoeveelheid water die de atmosfeer kan vasthouden als de temperatuur stijgt. De snelheid waarmee deze versterking van de watercyclus plaatsvindt, kan echter langzamer zijn dan eerder werd geschat.<br />
<br />
Waargenomen trends:<ref>[https://www.nature.com/articles/srep18018 Global land moisture trends: drier in dry and wetter in wet over land | Nature] </ref><br />
<br />
* Een aanzienlijk deel van de verdrogingstrends (~53%) doet zich voor in droge gebieden, terwijl ~48% van de vernattingstrends zich voordoet in vochtige gebieden.<br />
* De droge randen van de tropen breiden zich uit naarmate de subtropen naar het noorden en zuiden opschuiven en droger weer brengen in gebieden zoals het Middellandse Zeegebied. De randen van de tropen verplaatsen zich met een snelheid van ongeveer 0,2 tot 0,3 breedtegraad per decennium.<br />
<br />
Regionale en seizoensgebonden beschikbaarheid van water kan deze veranderingen echter veranderen. Daarnaast kunnen verschuivingen in de atmosferische circulatie regionale afwijkingen van de verwachte patronen veroorzaken.<br />
<br />
De intensivering van de waterkringloop – heviger neerslag in de ene regio en toenemende droogte in andere – als gevolg van klimaatverandering heeft wereldwijd via verschillende mechanismen een grote invloed op de landbouw.<ref>[https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2014/06/climate-change-water-and-agriculture_g1g3fd78/9789264209138-en.pdf Climate Change, Water and Agriculture | OECD Studies on Water] </ref> <ref>[https://www.mhwm.pl/Acceleration-of-the-hydrological-cycle-and-its-impact-on-water-availability-over,188920,0,2.html</ref><br />
<br />
Zie ook: [[Economische gevolgen#Gevolgen voor de landbouw, mondiaal|Gevolgen voor de landbouw, mondiaal]].<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote></div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Wondermiddelen&diff=3900
Wondermiddelen
2025-09-15T19:35:53Z
<p>Arjen: /* Regeneratieve landbouw */</p>
<hr />
<div><div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;<br />
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;"><span style="color:blue;<br />
font-size:18pt; font-face:verdana,sans-serif; border:0.2em outset #ceebf7;<br />
padding:0.1em; font-weight:bolder; -moz-border-radius:8px; "><br />
[[#top| Top ^]]</span></div><br />
<br />
= '''In een zin''' =<br />
<br />
{| class="wikitable" <span style="font-size:18pt"; cellpadding="10"><br />
| Zogenoemde ‘wondermiddelen’ – geo‑engineering, koolstofafvang‑en‑opslag, BECCS, grootschalig bomen planten, groene en blauwe waterstof/biodiesel, groene groei, regeneratieve landbouw en mestvergisting – beloven grote CO₂‑reducties of snelle koeling, maar elk kent aanzienlijke technische, economische en ecologische beperkingen, waardoor ze alleen als onderdeel van een bredere, gecombineerde klimaatstrategie bruikbaar zijn. </span><br />
|}<br />
<br />
= <span style="color:#008000"> '''Eenvoudig uitgelegd''' </span> =<br />
<div style="background:#F0FFF0"> De klimaatcrisis kan niet door één ‘wondermiddel’ worden opgelost. Deze technologieën en benaderingen worden vaak als “wondermiddelen” bestempeld omdat ze elk een aantrekkelijk, ogenschijnlijk krachtige manier bieden om de klimaatcrisis te verzachten—vaak met de belofte van grote CO₂‑reducties, relatief snelle impact of de mogelijkheid om bestaande economische structuren te behouden. De meest genoemde wondermiddelen zijn:<br />
<br />
* '''Geo‑engineering (klimaatengineering)''' – Grote‑schaal technieken die de aarde kunstmatig koelen, bijvoorbeeld door de zonnestraling te reflecteren. Ze kunnen de opwarming snel temperen, maar brengen grote onzekerheden, mogelijke neveneffecten en governance‑problemen met zich mee.<br />
* '''Zonnestralingsbeheer (Solar Radiation Modification, SRM)''' – Een specifieke vorm van geo‑engineering waarbij aerosolen of andere reflectoren in de stratosfeer worden gebracht om een deel van het inkomende zonlicht terug te kaatsen. Het werkt snel, maar kan regionale neerslagpatronen verstoren en vereist permanente onderhoudsinspanningen.<br />
* '''Koolstofverwijdering en -opslag (CDR & CCS)''' – Het afvangen van CO₂ uit de lucht (directe luchtcaptatie) of uit industriële processen (Carbon Capture and Storage) en vervolgens veilig ondergronds opslaan. Technologieën zijn energie‑intensief, kostbaar en nog niet op commerciële schaal operationeel.<br />
* '''BECCS (Bio‑Energy with Carbon Capture and Storage)''' – Biomassa wordt verbrand voor energie, waarna de daarbij vrijkomende CO₂ wordt afgevangen en opgeslagen. Het biedt negatieve emissies, maar vraagt enorme landoppervlakken en kan concurreren met voedselproductie.<br />
* '''Bomen planten''' – Herbebossing draagt bij aan CO₂‑absorptie, maar de capaciteit is onvoldoende om de gigatonnen‑emissies te compenseren zonder aanvullende maatregelen.<br />
* '''Groene brandstoffen'''<br />
** ''Biodiesel'': Vermindert fossiele olie, maar vereist landbouwgrond en kan voedsel‑/landconflicten veroorzaken.<br />
** ''Groene waterstof'': Wordt geproduceerd via elektrolyse met hernieuwbare stroom; biedt echte nul‑emissies, maar is momenteel duur en afhankelijk van schaarse mineralen.<br />
** ''Blauwe waterstof'': Wordt gemaakt uit aardgas met CCS; verlaagt de CO₂‑uitstoot, maar lekken en de energie‑intensiteit beperken de netto‑voordelen.<br />
* '''Groene groei (Green Growth)''' – Het idee dat economische groei hand‑in‑hand kan gaan met milieudoelstellingen. Kritisch omdat groei doorgaans meer hulpbronnen vraagt dan duurzaam kan compenseren.<br />
* '''Regeneratieve landbouw''' – Praktijken zoals cover crops, agroforestry en bodem‑herstel die koolstof in de bodem opslaan, biodiversiteit bevorderen en emissies verlagen. Heeft groot potentieel, maar vereist brede adoptie en ondersteunend beleid.<br />
* '''Mestvergisting''' – Het vangen van methaan uit dierlijke mest en organisch afval en omzetten in biogas. Vermindert broeikasgassen en levert een hernieuwbare energiebron, maar die wordt beperkt door de schaal en benodigde infrastructuur.<br />
<br />
Een geïntegreerde aanpak waarin mitigatie wordt gecombineerd met stoppen met het gebruik van fossiele brandstoffen is de enige realistische oplossing.<br />
</div><br />
<br />
= Wondermiddelen =<br />
'''Er worden veel, vaak technologische, oplossingen voor de gevolgen van klimaatverandering voorgesteld die een kritische toets niet altijd doorstaan. Bij het beoordelen ervan is het belangrijk je af te vragen, wie de oplossing voorstelt, wat diens belang erbij is, wat de kosten zijn, wie voor die kosten opdraait, of het gaat om een in de praktijk bewezen oplossing, of de oplossing voldoende is, en of de oplossing op tijd komt. Veel van de technologieën die we in dit hoofdstuk bespreken, doorstaan deze toets niet en blijken een vorm van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’ te zijn.'''<br />
<br />
'''Zie ook [[Wondermiddelen#Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al|Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al]]'''<br />
<br />
Omdat het kapitalisme van groei afhankelijk is, zijn technologische innovaties de aangewezen manier om de groei erin te houden. Hier wordt een aantal opties besproken, die echter geen van alle op afzienbare termijn op een maatschappelijk verantwoorde en duurzame manier voor reductie van broeikasgassen kunnen zorgen.<br />
<br />
Van het planten van bomen tot het verspreiden van fijngemalen silicaatmineralen over het land, de methoden voor het “verwijderen van kooldioxide” (CDR) variëren in aanpak, effecten, mate van ontwikkeling en kosten.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/ Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024]</ref><br />
<br />
Het rapport van de IPCC Working Group III: Mitigation Of Climate Change beveelt aan emissiebeperking te combineren met CO₂-verwijdering.<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/ Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change | IPCC]</ref><br />
<br />
Het tweede “State of CDR” rapport, geleid door een samenwerking van wetenschappelijke instellingen uit Europa en de VS, heeft als doel samen te vatten waar de wereld op dit moment staat als het gaat om het verwijderen van CO₂ uit de lucht.<ref>[https://www.stateofcdr.org/ The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</ref><br />
<br />
Let op: Het is belangrijk niet alleen negatief te zijn over geo-engineering, maar er vooral op te wijzen dat wetenschappers een taak hebben hier open over te communiceren. Alleen stoppen met CO₂-uitstoot zal niet voldoende zijn om in de buurt van de Parijse Akkoorden te blijven. Een of andere vorm van CO₂-verwijdering of vermindering van de instraling zal nodig zijn, mits dit niet als uitvlucht wordt gebruikt voor de lobby van de grote energiebedrijven en olieproducerende landen om door te gaan met het gebruiken van fossiele brandstof.<br />
<br />
Om vooroordelen van het publiek over onderzoek naar geo-engineering en koolstofafvang te voorkomen, is het belangrijk dat wetenschappers transparant communiceren over hun projecten, ook door financieringsbronnen of potentiële belangenconflicten bekend te maken en bereid te zijn om te luisteren naar de zorgen van het publiek.<br />
<br />
Zie [https://www.science.org/content/article/geoengineering-fight-climate-change-if-public-can-convinced dit stuk in Science] over de noodzaak voor wetenschappers om met het publiek te communiceren over geo-engineering.<br />
<br />
== Greenwashing ==<br />
Een van de misleidende tactieken van bedrijven om fossiele brandstoffen te blijven gebruiken, is ‘greenwashing’. Greenwashing is een marketingstrategie waarbij bedrijven, gesteund door hun PR-bureaus, claims doen over hun milieuvriendelijkheid om consumenten te misleiden. Dit wordt vaak gebruikt om een groener imago te creëren dan werkelijk het geval is. Onderzoek toont aan dat het promoten van groene identiteit van bedrijven en merken op de korte termijn uiterst effectief is, omdat consumenten steeds bewuster kiezen voor duurzame opties.<ref>[https://www.bi.team/blogs/there-is-a-growing-epidemic-of-climate-anxiety/ Protecting consumers from greenwashing | Behavioural Insights Team (BIT)]</ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2022/08/23/climate/climate-greenwashing.html How greenwashing fools us | New York Times]</ref><br />
<br />
Bedrijven overdrijven de impact van hun milieuvriendelijke initiatieven of projecten om hun imago te verbeteren. Zij gebruiken groene kleuren, bladeren, bomen en andere natuurlijke beelden of termen als "natuurlijk", "eco-vriendelijk" of "duurzaam", zonder dat deze claims worden ondersteund door feiten of certificeringen.<ref>[https://kro-ncrv.nl/programmas/keuringsdienst-van-waarde/eco-schoonmaakmiddelen-echt-beter-of-duurder Zijn eco schoonmaakmiddelen écht beter of vooral duurder? | Keuringsdienst van Waarde, KRO/NCRV]</ref> Bedrijven delen selectief positieve milieu-informatie en verbergen negatieve aspecten van hun activiteiten. Een overzicht en classificatie van soorten greenwashing is te vinden in een aflevering uit 2020 van het tijdschrift ''Environmental Sciences Europe''.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1186/s12302-020-0300-3 Concepts and forms of greenwashing: a systematic review | Environmental Sciences Europe]</ref><br />
<br />
In 2024 hadden banken en andere vermogensbeheerders investeringen ter waarde van meer dan 33 miljard dollar in de grootste oliemaatschappijen via “groene fondsen”. Dit bleek uit een onderzoek van Voxeurop en The Guardian.<ref>[https://voxeurop.eu/en/global-carbon-emissions-european-green-finance-investments/ Nearly a fifth of global carbon emissions is propped up by billions of euros in European “green” investments | VoxEurop]</ref> Deze oliemaatschappijen zijn verantwoordelijk voor 18% van de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen in de wereld, hebben geen van allen een strategie om aan de Parijse Akkoorden te voldoen en hebben zelfs recent hun duurzaamheidsambities verlaagd. Deze “groene fondsen” worden aangeboden door grote financiële instellingen zoals JP Morgan, DWS/Deutsche Bank en BlackRock. De fondsen zijn bedoeld voor een transitie naar een duurzame economie, maar door te slappe criteria worden ze op grote schaal misbruikt.<br />
<br />
Shell laat een wel heel brutale vorm van greenwashing zien met de startup Onward, in 2024 opgericht en eigendom van Shell, dat in dat jaar $28 miljard winst maakte.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2024/feb/26/shell-climate-tech-startup-onward-oil-gas-jobs-greenwashing A Trojan horse of legitimacy’: Shell launches a ‘climate tech’ startup advertising jobs in oil and gas | The Guardian]</ref> Onward zegt de energietransitie te willen versnellen door innovators wereldwijd met elkaar in contact te brengen om energie- en klimaatuitdagingen aan te pakken. Ondanks de groene beelden en taal — “Achieving a net zero future” — richt Onward zich voornamelijk op het verbeteren van olie- en gasresultaten door banen in het verkennen van nieuwe olie- en gasvelden aan te bieden. Exxon, Chevron, SoCal Gas, BP, Southern Company en Saudi Aramco hebben vergelijkbare greenwashing projecten.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== AI ==<br />
AI wordt vaak aangeprezen als een middel om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en de klimaatcrisis op te lossen. Een commentaar in Nature door een werknemer van Microsoft noemt vijf mogelijkheden om dit te realiseren.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-025-02641-4 Net zero needs AI — five actions to realize its promise | Nature]</ref> Het stuk beweert: "Zonder kunstmatige-intelligentietechnologieën is het onmogelijk om tegen 2050 een evenwicht te bereiken tussen door de mens veroorzaakte broeikasgasemissies en koolstofverwijdering." Het gaat nauwelijks in op de negatieve kanten van het gebruik van AI, de grote energieconsumptie maar vooral de mogelijkheid dat AI kan worden gebruikt om meer olie en gas op te sporen.<br />
<br />
Dat laatste is het onderwerp van een artikel in The Atlantic dat onthult hoe Microsoft met twee tongen spreekt over AI.<ref>[https://www.theatlantic.com/technology/archive/2024/09/microsoft-ai-oil-contracts/679804/ Microsoft’s Hypocrisy on AI | The Atlantic]</ref> In een witboek van Microsoft staat dat AI het antwoord is op een "planetaire crisis" en worden manieren genoemd waarop AI kan worden gebruikt om voedselverspilling tegen te gaan en de koolstofverwijdering te versnellen door AI in te zetten voor het ontwerpen van groene technologieën.<br />
<br />
Maar tegelijkertijd brengt het bedrijf zijn AI-tools op de markt voor fossiele-brandstofbedrijven, waarmee het hen helpt nieuwe olie- en gasreserves te vinden en de productie te verhogen, ondanks publieke beloften om de uitstoot te verminderen. Interne documenten en interviews met werknemers tonen deze dubbele strategie aan, wat wijst op een conflict tussen Microsofts klimaatgerichte branding en zijn commerciële banden met de fossiele brandstoffensector. Deze activiteiten en hun impact op het milieu zijn niet openbaar gemaakt, wat beleggers zorgen baart.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Geo-engineering (klimaatengineering) ==<br />
Geo-engineering verwijst naar grootschalige ingrepen in de oceanen, de bodem en de atmosfeer van de aarde met als doel de effecten van klimaatverandering te verminderen, meestal tijdelijk. Zoals eerder al werd aangegeven, zal elke vorm van geo-engineering altijd gepaard moeten gaan met terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen. Anders is het een schijnoplossing voor de klimaatcrisis die de symptomen van klimaatverandering aanpakt, maar de onderliggende oorzaken negeert en in veel gevallen laat voortbestaan.<ref name=":10">[https://www.geoengineeringmonitor.org/ What is Geoengineering? | Geoengineering Monitor]</ref> <br />
<br />
Er worden twee vormen van geo-engineering onderscheiden, ''Solar Radiation Modification'' (SRM), ook wel aangeduid als zonnestralingsbeheer, en ''Carbon Dioxide Removal'' (CDR), of koolstofverwijdering).<br />
<br />
In oktober 2024 heeft de American Geophysical Union (AGU) een rapport uitgebracht waarin ethische richtlijnen voor geo-engineering zijn vastgelegd.<ref>[https://www.agu.org/Ethicalframeworkprinciples Ethical Framework Principles for Climate Intervention Research | AGU]</ref><br />
<br />
Tijdens de jaarlijkse AGU conferentie in 2024 zei Alan Robock, een klimaatwetenschapper aan Rutgers University, het onomwonden: “Ik wil hier niet zijn,” zei hij. “We weten dat de oplossing voor de opwarming van de aarde is om fossiele brandstoffen in de grond te laten zitten.” Toch is het belangrijk dat wetenschappers begrijpen wat de risico's zijn van het uitproberen van deze technieken en hoe ze zich verhouden tot de risico's van het niet uitproberen ervan, zei Robock. “Hoe eerder we dat weten, hoe eerder we verder kunnen.”<ref>[https://www.nytimes.com/2024/12/12/climate/three-questions-from-cutting-edge-climate-science.html Three Questions From Cutting-Edge Climate Science | New York Times]</ref><br />
<br />
== Zonnestralingsbeheer (Solar Radiation Modification) ==<br />
[[Bestand:Solar climate intervention.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vijf methoden van zonnestralingsbeheer. 1) Verhogen van de oppervlakte albedo. 2) Het reflecterend vermogen van wolken boven zee vergroten. 3) Het verhogen van het aantal aerosolen in de stratosfeer. 4) Methoden met gebruikmaking van de ruimtevaart; bijvoorbeeld spiegels die zonnestraling terugkaatsen. 5) Vermindering van cirrusbewolking op grote hoogte. Bron: NOAA.''<ref>[https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/solar-radiation-modification-noaa-state-science-factsheet Solar radiation modification: NOAA State of the Science factsheet | NOAA]</ref> ]]Deze methode heeft tot doel de bron van de opwarming, zonnestraling, te verminderen. Onderzoekers bestuderen vooral twee manieren om zonnestraling te beheersen: het helderder maken van wolken op zee en het injecteren van stratosferische aërosolen.<br />
<br />
''Marine cloud brightening'' houdt in dat er heel fijn zout water vanaf boten naar laaghangende wolken boven de oceaan wordt gesproeid om hun helderheid en reflectiviteit te verbeteren.<br />
<br />
Modellen hebben aangetoond dat als je een enorm groot gebied – ongeveer 4% van de oceaan – in de buurt van de evenaar zou besproeien en de wolken daardoor helderder zou maken, de combinatie van meer wolken en daardoor een lagere temperatuur van de zeeoppervlakte eronder wereldwijde gevolgen zou kunnen hebben.<ref name=":10" /><br />
<br />
''Stratospheric aerosol injection'' houdt in dat de hoeveelheid stratosferische aerosolen die zonlicht reflecteren wordt verhoogd, hetzij door directe injectie, hetzij door injectie van een precursor (zoals zwaveldioxide, SO<sub>2</sub>) dat vervolgens in de stratosfeer reageert en aerosolen vormt. Voorgestelde aerosoltypes zijn onder meer sulfaat, calciumcarbonaat en diamantstof. Die zouden op een hoogte (11-48 km) verspreid moeten worden die ver ligt boven de hoogte waarop de meeste vliegtuigen vliegen.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Koolstofverwijdering en opslag (CDR en CCS) ==<br />
<br />
Een zeer verdund gas (~0,04%) zoals CO<sub>2</sub> uit de atmosfeer halen is technisch uitdagend, energie-intensief en duur.<br />
<br />
Kooldioxideverwijdering (''carbon dioxide removal'', CDR) omvat opzettelijke menselijke activiteiten die CO<sub>2</sub> verwijderen die al in de atmosfeer aanwezig is en deze duurzaam opslaan in geologische formaties, bodems, oceanen of producten. Het omvat natuurlijke methoden zoals bebossing en technologische methoden zoals directe luchtopname met opslag. CDR vermindert de totale concentratie van atmosferische CO<sub>2</sub>, waardoor het broeikasgasniveau actief wordt verlaagd en de klimaatverandering wordt tegengegaan. Naast het snel terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen zijn de opschaling en de uitbreiding van CDR op het land dringende prioriteiten als we de temperatuurdoelstelling van het Akkoord van Parijs willen halen.<ref>[https://www.stateofcdr.org/ The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</ref><br />
<br />
Er zijn veel CDR-methoden om CO₂ op te vangen en op te slaan met verschillende niveaus van ontwikkeling, kosten, potentieel en duurzaamheid. Elke methode heeft duurzaamheidsrisico's die de toepassing op lange termijn kunnen beperken.<br />
<br />
''Carbon Capture and Storage'' (CCS) vangt CO<sub>2</sub>-uitstoot rechtstreeks op van puntbronnen zoals energiecentrales of industriële installaties voordat de CO<sub>2</sub> de atmosfeer bereikt. De opgevangen CO<sub>2</sub> wordt vervolgens getransporteerd en ondergronds opgeslagen. CCS voorkomt dat nieuwe emissies de atmosfeer binnendringen, maar verwijdert geen CO<sub>2</sub> die al in de lucht aanwezig is. Daarom wordt CCS beschouwd als een emissiereductietechnologie, geen verwijderingstechnologie.<br />
<br />
Koolstofverwijdering is een technologie die bij lange na niet voldoende ontwikkeld is om in 2050 netto nul te bereiken. Er zijn enorme hoeveelheden energie nodig die niet voor andere nuttige doeleinden kunnen worden gebruikt, zelfs niet als er hernieuwbare energie wordt gebruikt. Het is ongelooflijk duur, vooral gezien de omvang die nodig is om koolstof op wereldwijde schaal te verwijderen. <br />
<br />
Met het huidige tempo zal de opslagcapaciteit voor CO<sub>2</sub> naar verwachting rond de 700 miljoen ton per jaar zijn in 2050, slechts 10% van wat er nodig is. Zonder een gecoördineerde wereldwijde inspanning en snelle beleidsveranderingen lijkt het onwaarschijnlijk dat de doelstellingen voor netto nul worden gehaald met CCS-ambities. CCS mag ons niet afleiden van de werkelijk effectieve aanpak van klimaatverandering, namelijk het versneld uitbannen van fossiele brandstoffen.<ref>[https://ce.nl/wp-content/uploads/2023/07/CE_Delft_220460_Koolstofverwijdering_voor_klimaatbeleid_DEF-gecorrigeerd.pdf Koolstofverwijdering voor klimaatbeleid | CE Delft]</ref> <ref>[https://filelist.tudelft.nl/Websections/Climate%20Action/NL%20TUD%20RouteKaart%20position%20paper%2029%20April%202025.pdf Nederland als innovatiepionier: Een oproep voor dringend leiderschap in koolstofverwijdering | TU Delft]</ref><br />
<br />
Daar komt bij dat de planeet niet zoveel kooldioxide diep onder de grond kan opslaan als eerder werd gedacht. Een nieuwe schatting suggereert dat de geologische opslagruimte voor koolstof al in 2200 op zou kunnen raken.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-025-02790-6 Earth’s capacity to store carbon could max out surprisingly soon | Nature]</ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-025-09423-y A prudent planetary limit for geologic carbon storage | Nature]</ref> Bovendien bestaat hetrisico dat kooldioxide uit de ondergrondse reservoirs lekt en weer in de atmosfeer terechtkomt. Dus we kunnen er niet op vertrouwen om aan de dringende behoefte om de klimaatverandering te vertragen te voldoen.<br />
<br />
De vraag waar de koolstof moet worden opgeslagen is ook cruciaal. Sommige van de plaatsen met het grootste opslagpotentieel, zoals Indonesië, Brazilië en enkele landen in Afrika, zouden uiteindelijk opgezadeld kunnen worden met een probleem dat zij niet hebben veroorzaakt. De oplossing van de onderzoekers is duidelijk: de uitstoot nu drastisch verminderen.<br />
<br />
== BECCS ==<br />
Het gebruik van landbouwgewassen voor energieopwekking, gecombineerd met koolstofafvang en -opslag (BECCS)<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/technologies/beccs Bioenergy with Carbon Capture and Storage | Geoengineering Monitor]</ref> wordt door veel beleidsmakers gezien als een manier om te voldoen aan de Parijse Akkoorden. Het gaat om snelgroeiende gewassen die CO<sub>2</sub> uit de atmosfeer halen. Die verbrand je om er energie uit te halen. En de CO<sub>2</sub> die bij de verbranding vrijkomt, vang je af en stop je in een diepe zoutmijn of leeg gasveld. Dat is precies het omgekeerde van fossiele brandstoffen verbruiken, en tóch levert het je energie op. Die energie komt van de zon, die via fotosynthese CO<sub>2</sub> omzet in brandstof.<br />
<br />
Dit klinkt goed, maar heeft ook een groot nadeel: zeven van de negen planetaire grenzen worden al overschreden en meerdere van deze grenzen hebben te maken met de manier waarop land door mensen wordt gebruikt. Klimaatverandering zou deze grenzen nog meer onder druk kunnen zetten. Een groep onderzoekers uit Potsdam berekende hoeveel biomassa er geproduceerd zou kunnen worden voor BECCS onder verschillende omstandigheden, zoals beperkingen voor stikstofstromen, veranderingen in zoetwatersystemen, veranderingen in het land en bescherming van het milieu.<ref>[https://www.nature.com/articles/s43247-025-02033-6 Multiple planetary boundaries preclude biomass crops for carbon capture and storage outside of agricultural areas | Nature Communications Earth & Environment]</ref> De druk op de bestaande landbouwgebieden zal toenemen om te voldoen aan de groeiende wereldwijde vraag naar voedsel, veevoer, vezels (katoen) en hout. <br />
<br />
Het resultaat is dat het potentieel voor BECCS van speciale plantages van het snelgroeiende ''Miscanthus'' (olifantsgras) rond 2050 bijna nul is (0,1 gigaton kooldioxide-equivalenten per jaar) bij het IPCC scenario van milde klimaatverandering (Representatieve Concentratiepad (RCP) 4,5). De belangrijkste beperking is dat deze vorm van landgebruik het milieu niet mag vernietigen. Naast milieubescherming en landgebruik geven ook de andere randvoorwaarden uit het onderzoek (beperking stikstof en beschikbaarheid van zoetwater) duidelijk grenzen aan. Dit illustreert hoe smal de marges van het ''[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|systeem aarde]]'' zijn als we klimaatverandering proberen te stoppen.<br />
<br />
== Overzicht geo-engineering projecten ==<br />
<br />
Geoengineering Monitor publiceert een in interactieve wereldkaart<ref name=":9">[https://map.geoengineeringmonitor.org/ Geoengineering Map | Geoengineering Monitor]</ref> met een overzicht van alle bekende geo-engineering projecten. Voor elke aanklikbare locatie is uitgebreide informatie beschikbaar zoals gebruikte technologie, eigenaar van het project, argumenten voor of tegen de effectiviteit van de technologie. <br />
[[Bestand:Geoengineering map.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Deze interactieve wereldkaart over geo-engineering, opgesteld door ETC Group en de Heinrich Boell Foundation, werpt een licht op de alarmerende uitbreiding van onderzoek en experimenten op het gebied van geo-engineering.''<ref name=":9" />]]<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Alleen bomen planten is niet genoeg ==<br />
Het blijkt dat plannen om op grote schaal CO<sub>2</sub> te verwijderen door bomen te planten veel te optimistisch zijn. Een studie van een groep Australische en Scandinavische onderzoekers laat een kloof zien tussen de afhankelijkheid van landbouwgrond voor de verwijdering van kooldioxide (carbon dioxide removal, CDR) in nationale klimaatcommitments en de realiteit.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-53466-0 Over-reliance on land for carbon dioxide removal in net-zero climate pledges | Nature Communications]</ref><br />
<br />
De onderzoekers tonen aan dat de bestaande klimaatcommitments gezamenlijk ongeveer 1 miljard hectare land vereisen voor CDR, waarvan ongeveer 40% bestemd is voor de conversie van bestaand landgebruik naar bossen. Het totale landbouwareaal in de wereld bedraagt 4,9 miljard ha (FAO). De onderzoekers constateren dan ook dat “de resultaten verontrustend zijn” - zowel wat betreft de beperkte beschikbaarheid van voldoende land als de snelheid en omvang van de verandering in landgebruik.<br />
Een artikel in Nature Food<ref>[https://www.nature.com/articles/s43016-024-01039-1 Enhanced agricultural carbon sinks provide benefits for farmers and the climate | Nature Food]</ref> wijst op de (theoretische) mogelijkheid van koolstofvastlegging in landbouwgrond. Idealiter zou dit tegen 2050 een vergelijkbaar cumulatief mitigatiepotentieel kunnen hebben als bebossing, met name in Sub-Sahara Afrika. Dit vraagt ongekend snelle, grootschalige en gecoördineerde actie.<br />
<br />
Volgens een publicatie in Science in 2025<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adj6841 Land availability and policy commitments limit global climate mitigation from forestation | Science]</ref> is er ongeveer 389 miljoen hectare op aarde die potentieel gebruikt zou kunnen worden voor herbebossing – ongeveer de helft van eerdere schattingen. Dit cijfer is gebaseerd op onderzoek waarbij steden, landbouwgrond, gebieden met een risico op verlies van biodiversiteit en regio's met onvoldoende water buiten beschouwing zijn gelaten. Het onderzoek sloot ook besneeuwde gebieden uit die warmte reflecteren, omdat de donkere boomkruinen daar meer kwaad dan goed zouden doen. De resultaten tonen aan dat herbebossing niet mag worden beschouwd als een vervanging voor het stoppen van ontbossing elders of het snel verminderen van de uitstoot van fossiele brandstoffen.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Groene brandstoffen ==<br />
Brandstoffen die worden aangeprezen als 'groene' oplossingen voor het klimaatprobleem blijken bij nadere beschouwing niet, of in beperkte mate, duurzaam te zijn.<br />
<br />
=== Biodiesel ===<br />
'''E-kerosine''', ook wel ''sustainable aviation fuel'' (SAF) genoemd. Deze brandstof wordt gemaakt van gewassen of afval, of door CO<sub>2</sub> en CO uit de rookgassen van fabrieken te laten reageren met waterstof. Waterstof kan op een duurzame manier worden geproduceerd, door elektrolyse van water, maar vaak wordt het gemaakt van aardgas. (Zie ook [[Strategieën tegen klimaatverandering#Waterstof in allerlei kleuren|Waterstof in allerlei kleuren]].)<br />
[[Bestand:SAF.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De verschillende wegen naar sustainable aviation fuel (SAF).''<ref>[http://www.simecomilano.it/wp-content/uploads/2025/01/Simeco_Energy-Transition-Projects_v8.pdf Energy Transistion Projects | SIMECO]</ref>]]<br />
SAF kan de huidige vormen van vliegtuigbrandstof vervangen of, waarschijnlijker, ermee gemengd worden, waardoor de uitstoot zou worden verminderd. De EU heeft de lidstaten verplicht duurzame kerosine door de fossiele brandstof te gaan mengen.<ref>[https://www.emissieautoriteit.nl/onderwerpen/refueleu-luchtvaart/refueleu-luchtvaart-verplichtingen-voor-brandstofleveranciers RefuelEU verplichtingen voor brandstofleveranciers | Nederlandse Emissieautoriteit]</ref> In 2034 moet er al 6 procent SAF doorheen, in 2039 20 procent en zo verder. Nederland zelf wil nog sneller.<br />
<br />
In 2024 is in Rotterdam het initiatief genomen voor een fabriek voor e-kerosine. Deze zou vanaf 2030 250.000 ton duurzame vliegtuigbrandstof moeten produceren en zal daarmee de grootste fabriek ter wereld zijn op dit gebied. Ook in Amsterdam en Delfzijl worden fabrieken opgezet voor duurzame vliegtuigbrandstof. <br />
<br />
Dit zijn voorbeelden van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’, aldus het Amerikaanse Institute for Policy Studies (IPS), een progressieve denktank zonder banden met het bedrijfsleven. IPS constateert dat de privéjetlobby “duurzame vliegtuigbrandstoffen” als marketingtruc gebruikt en dat die grotendeels een valse oplossing zijn.<ref>[https://ips-dc.org/report-greenwashing-the-skies/ Greenwashing the Skies: How the Private Jet Lobby Uses “Sustainable Aviation Fuels” as a Marketing Ploy | Institute for Policy Studies]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/article/2024/may/14/sustainable-jet-fuel-report ‘Magical thinking’: hopes for sustainable jet fuel not realistic, report finds | The Guardian]</ref><br />
<br />
Chuck Collins, co-auteur van het rapport, zegt: “Om deze brandstoffen op de benodigde schaal te brengen zouden enorme subsidies nodig zijn, de maatschappelijke kosten zouden onaanvaardbaar zijn en het zou ten koste gaan van meer urgente prioriteiten op het gebied van decarbonisatie.”<br />
<br />
Een argument voor de duurzaamheid van SAF/e-kerosine is dat het wordt gemaakt met schone stroom van windparken. Maar omdat het de vraag is of duurzame energie ooit de gehele huidige energiebehoefte kan dekken, werkt dit verder gebruik van fossiel in de hand.<br />
<br />
Bovendien speelt bij de productie van SAF in de meeste gevallen fossiele koolstof — uit rookgassen, of bij de productie van waterstof — een rol. Daardoor kan het nauwelijks als een duurzame oplossing worden beschouwd. Zie ook de rekensommen van Karel Knip in de NRC.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/06/11/lekker-cijferen-met-kunstkerosine-hoeveel-wind-is-er-nodig-om-een-vliegtuig-vol-te-tanken-a4896461 Lekker cijferen met kunstkerosine: hoeveel wind is er nodig om een vliegtuig vol te tanken?]</ref><br />
<br />
=== Waterstof in allerlei kleuren ===<br />
Met kleuren wordt aangegeven in welke mate waterstof duurzaam is. Daarop valt nog wel wat af te dingen. Zie: [[Strategieën tegen klimaatverandering#De echte impact van 'blauwe' waterstof|De echte impact van blauwe waterstof]].<br />
<br />
'''Groene waterstof''' kan in principe worden geproduceerd door elektrolyse van water met behulp van groene stroom maar dat gebeurt nog maar op kleine schaal. Tot nu toe wordt waterstof geproduceerd met behulp van fossiele brandstoffen, in de eerste plaats aardgas. Voor elke ton geproduceerde waterstof wordt ongeveer 10 ton CO<sub>2</sub> uitgestoten. De waterstof die op deze manier wordt geproduceerd, wordt ‘'''grijze waterstof’''' genoemd.<ref>[https://www.sfc.com/glossary/blue-hydrogen/ Blue hydrogen-definition | SFC]</ref><br />
<br />
'''Blauwe waterstof''' wordt ook geproduceerd uit aardgas. Het verschil is dat de geproduceerde CO<sub>2</sub> wordt opgevangen en opgeslagen, bijvoorbeeld in voormalige olie- of gasvelden. Dit betekent dat de CO<sub>2</sub> uitstoot lager is. Het wordt daarom ook wel ''decarbonized'' waterstof genoemd.<br />
<br />
'''Turquoise waterstof''' wordt verkregen door het thermisch kraken van methaan. In plaats van CO<sub>2</sub> wordt tijdens dit proces vaste koolstof geproduceerd. Om het proces CO<sub>2</sub>-neutraal te maken, moet de benodigde hoge temperatuur worden geproduceerd uit hernieuwbare energiebronnen en moet de koolstof permanent worden gebonden.<br />
[[Bestand:Blue hydrogen.jpg|miniatuur|400x400px|''De uitstoot van broeikasgassen per kg geproduceerde waterstof, bij verschillende technologieën en verschillende percentages koolstof-afvang. Zelfs in het beste geval is de CO<sub>2</sub> uitstoot nog meer dan 3x zo hoog als de Amerikaanse norm voor ‘schone’ waterstof. Bron: IEEFA.<ref>[https://ieefa.org/articles/blue-hydrogen-not-clean-not-low-carbon-not-solution Blue Hydrogen: Not clean, not low carbon, not a solution | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref> © 2025 Institute for Energy Economics & Financial Analysis.'']]<br />
De industrie voor fossiele brandstoffen praat graag over blauwe waterstof als klimaatoplossing. In een analyse van de Europese plannen voor blauwe waterstof door Le Monde en DeSmog constateren de onderzoekers echter dat de tientallen voorgestelde projecten voor blauwe waterstof bij elkaar evenveel broeikasgassen dreigen uit te stoten als heel Denemarken. <br />
<br />
Deze bevinding komt op het moment dat Europese ambtenaren overwegen om blauwe waterstof de status van “koolstofarme technologie” te geven, waardoor deze toegang krijgt tot miljarden euro's aan subsidies en voordelige beleggingen. <br />
<br />
[[Bestand:Blue hydrogen projects.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Blauwe waterstofprojecten in Europa. Bron: Desmog.''<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/12/europes-blue-hydrogen-plans-risk-generating-annual-emissions-on-par-with-denmark/ Europe’s Blue Hydrogen Plans Risk Generating Annual Emissions on par With Denmark | Desmog]</ref> ''Credit: Sabrina Bedford. [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]<br />
<br />
=== De echte impact van 'blauwe' waterstof ===<br />
<br />
Een rapport van Carbon Tracker<ref>[https://carbontracker.org/reports/kind-of-blue/ Kind of Blue — The real climate impact of Blue Hydrogen and Gas-CCS | Carbon Tracker]</ref> stelt dat de hoeveelheid CO<sub>2</sub> die vrijkomt bij projecten voor blauwe waterstof en gas-[[Strategieën tegen klimaatverandering#Koolstofverwijdering|CCS]] twee tot drie keer hoger kan zijn dan de gerapporteerde hoeveelheid wanneer gekeken wordt naar de uitstoot bij de winning, verwerking en het transport van gas.<br />
<br />
Voorstanders van technologieën voor koolstofafvang, -gebruik en -opslag (CCUS) zeggen dat op CCUS gebaseerde waterstof (ook bekend als ‘blauwe’ waterstof) en gascentrales met CCS (ook bekend als gas-CCS) kunnen helpen om de koolstofvoetafdruk van de industrie en de energiesector te verkleinen. <br />
<br />
In dit rapport wordt gekeken naar de mogelijke gevolgen van op gas gebaseerde CCUS-technologieën voor het klimaat, ervan uitgaande dat de technologie werkt zoals de CCUS-industrie beweert. Dit probleem is vooral belangrijk voor het Verenigd Koninkrijk en de EU. Na de energiecrisis van 2022-2023 zijn zij meer afhankelijk van geïmporteerd LNG, met name uit de VS.<br />
<br />
De conclusie van het rapport luidt als volgt:<br />
<br />
*Blauwe waterstof- en gas-CCS-projecten zijn niet noodzakelijkerwijs koolstofarm.<br />
*Het gebruik van gas voor CCUS zal de uitstoot verhogen.<br />
*De koolstofintensiteit van blauwe waterstof wordt onderschat.<br />
*We besparen niet zoveel koolstof als we denken wanneer we gas-CCS gebruiken.<br />
*De manier waarop we het milieu beoordelen, is gebrekkig.<br />
*Projecten waarbij gas wordt gebruikt, kunnen plannen om de koolstofuitstoot te verminderen in de weg staan.<br />
<br />
Daar komt bij dat "…fossiele-brandstofbedrijven en aanverwante organisaties de belangrijkste lobbyisten zijn voor CCUS-subsidies en dat deze subsidies ten koste gaan van zowel de belastingbetaler als de toekomstige gezondheid van onze planeet," volgens een artikel in ''Environmental Science & Policy''.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S146290112500187X Tracing sources of funds used to lobby the US government about carbon capture, use, and storage | Environmental Science & Policy]</ref><br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Groene groei (''Green growth'') ==<br />
Op basis van historisch bewijs gaat men er binnen de gangbare economische wetenschap vanuit dat een economie eerst vervuilend is en naarmate de economie groeit en volwassen wordt, de capaciteit ontwikkeld wordt om groener en duurzamer te worden.<ref>Dit wordt de ‘Environmental Kuznets curve’ genoemd. [https://doughnuteconomics.org/university-courses 7 Ways to Think Like a 21st Century Economist, Chapter 6: Create to Regenerate | Doughnut Economics for University Courses]</ref> Hieruit is het idee ontstaan dat economische groei en de daarmee gepaard gaande negatieve bijeffecten van elkaar ontkoppeld kunnen worden. <br />
<br />
Binnen de duurzaamheidswetenschap is dit '''een aanpak''' geworden onder de noemer ‘'''groene groei'''’ waarbij economische groei en ontwikkeling wordt nagestreefd in combinatie met het terugdringen van bijvoorbeeld milieu-impact en uitstoot van broeikasgassen. Beide dragen hun steentje bij aan een duurzame toekomst waarbij de focus ligt op het bestrijden van klimaatverandering door middel van technologische innovatie. Het beleid is daarom vooral gericht op investeringen in schone technologieën, hernieuwbare energiebronnen, energie-efficiëntie en duurzame landbouwpraktijken. <br />
<br />
Op mondiaal niveau is er geen bewijs voor voldoende ontkoppeling tussen economische groei enerzijds en emissiereducties en materiaalverbruik anderzijds. Dit betekent dat er geen bewijs is dat het tegelijkertijd nastreven van economische groei en het respecteren van de planetaire grenzen mogelijk is.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet]</ref> Er is wel veel bewijs voor het tegendeel.<ref>[https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/conl.12713 Biodiversity policy beyond economic growth | Conservation Letters]</ref> <ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ab842a A systematic review of the evidence on decoupling of GDP, resource use and GHG emissions, part II: synthesizing the insights | Environmental Research Letters]</ref> <ref>[https://www.academia.edu/38891704/Is_Green_Growth_Possible Is Green Growth Possible? | New Political Economy]</ref> <ref>[https://www.academia.edu/39819762/Decoupling_Debunked_Evidence_and_arguments_against_green_growth_as_a_sole_strategy_for_sustainability_open_access_ Decoupling Debunked. Evidence and arguments against green growth as a sole strategy for sustainability (open access) | EEB European Environment Bureau]</ref> <ref>[https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lanplh/PIIS2542-5196%2823%2900174-2.pdf Is green growth happening? An empirical analysis of achieved versus Paris-compliant CO2–GDP decoupling in high-income countries | Lancet Planet Health]</ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352550923002531 Level of decoupling between economic growth and environmental pressure on Earth-system processes | Sustainable Production and Consumption]</ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0164733&trk=public_post_comment-text Is Decoupling GDP Growth from Environmental Impact Possible? | PLOS One]</ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-020-16941-y.pdf Scientists’ warning on affluence | Nature Communications]</ref><br />
<br />
Ook de theoretische mogelijkheid dat groene groei gerealiseerd kan worden door middel van correct beleid en een markt onder druk, wordt door ecologisch economen weerlegd<ref>[https://www.ioew.de/fileadmin/_migrated/tx_ukioewdb/IOEW_SR_005_Entropy_Law_and_Economic_Process_in_Retrospect.pdf The Entropy Law and the Economic Process in Retrospect | Eastern Economic Journal]</ref> en in toenemende mate door natuurkundigen in twijfel getrokken.<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-50295-9 The Economic Superorganism. Beyond the Competing Narratives on Energy, Growth, and Policy | Springer Nature]</ref> <ref>[https://escholarship.org/uc/item/9js5291m Energy and Human Ambitions on a Finite Planet | eScholarship]</ref> <ref>[https://tmurphy.physics.ucsd.edu/papers/limits-econ-final.pdf Limits to economic growth | Nature Physics]</ref><br />
<br />
Op internationaal vlak zijn er diverse multilaterale organisaties die een agenda voor groene groei ondersteunen, zoals de Wereldbank,<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/368361468313515918/pdf/691250PUB0Publ067902B09780821395516.pdf Inclusive Green Growth. The Pathway to Sustainable Development | The World Bank]</ref> de OECD<ref>[https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2018/03/economic-policy-reforms-2018_g1g8a996/growth-2018-en.pdf Economic Policy Reforms 2018 | OECD]</ref> en de Verenigde Naties (''Sustainable Development Goal #8: Eerlijk werk en economische groei'').<ref>[https://sdgs.un.org/goals The 17 Goals | UN Department of Economic and Social Affairs – Sustainable Development]</ref> In Nederland pleit de Sociaal Economische Raad (SER) in het rapport ''Perspectief op Brede Welvaart in 2040''<ref>[https://www.ser.nl/-/media/ser/downloads/adviezen/2024/visie-perspectief-op-brede-welvaart.pdf Perspectief op brede welvaart in 2040 | SER]</ref> voor “een economie die uitgaat van duurzame groei en innovatie, waarmee we ons verdienvermogen versterken binnen planetaire grenzen door maatschappelijk verantwoord ondernemerschap met een goed werkend Europees level playing field.” Groene groei dus. Door het kabinet Schoof werd ‘groene groei’ opgenomen in de naam van een nieuw ministerie: Klimaat en Groene Groei. Andere Nederlandse bepleiters van groene groei zijn o.a. Barbara Baarsma,<ref>[https://boekenkrant.com/recensie/groene-groei%EF%BF%BC%EF%BF%BC/ Over economie en groei | Boekenkrant]</ref> Diederik Samsom en Mathijs Bouman.<ref>[https://open.podimo.com/podcast/a94323f8-f8e8-4353-b5a3-3e17f65b3f94 Wat Nu? Met Diederik Samsom & Mathijs Bouman | Podimo]</ref><br />
<br />
Zie ook: [[Economische gevolgen#Onderschatting door neoklassieke economen|Onderschatting door neoklassieke economen]].<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Regeneratieve landbouw ==<br />
Tijdens de Klimaatweek in september 2024 in New York City stonden 's werelds grootste voedselbedrijven in de rij om hun pro-natuur geloofsbrieven te delen, door te beweren dat ze “regeneratieve landbouw”-praktijken omarmen die hun enorme koolstofvoetafdruk zullen verminderen.<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/22/big-ag-is-using-regenerative-agriculture-to-mask-business-as-usual/ Big Ag Is Using ‘Regenerative Agriculture’ to Mask Business-as-Usual | Desmog]</ref><br />
<br />
Uit een nieuw rapport blijkt echter dat multinationale voedsel- en landbouwbedrijven - zoals Cargill, Bayer en Unilever - die de term gebruiken, hun manier van zakendoen nauwelijks hebben veranderd.<ref>[https://newclimate.org/resources/publications/navigating-regenerative-agriculture-in-corporate-climate-strategies From key emission reduction measure to greenwashing strategy | NewClimate Institute]</ref><br />
<br />
In totaal werden 30 grote landbouwbedrijven geanalyseerd in het rapport, dat in september werd uitgebracht door het New Climate Institute. Uit het rapport bleek dat hoewel ongeveer 80 procent van de bedrijven in hun klimaat- en duurzaamheidsstrategieën sterk refereerde aan de term “regeneratieve landbouw”, slechts een derde doelen had en veel bedrijven niet specifiek aangaven hoe de plannen zouden worden geïmplementeerd of ze slechts toepasten op een klein deel van hun totale activiteiten.<br />
<br />
De bevindingen van het rapport echoën ook eerdere analyses<ref>[https://www.worldbenchmarkingalliance.org/research/2023-food-and-agriculture-and-nature-benchmark/ 2023 Food and Agriculture Benchmark and 2023 Nature Benchmark | World Benchmarking Alliance]</ref> dat de vage definities van “regeneratief” door bedrijven - die een breed scala aan natuurvriendelijke landbouwtechnieken kunnen omvatten zoals ''no-till'', waarbij de grond zo min mogelijk wordt beroerd, en biologische landbouw - de verantwoordingsplicht ondermijnen. Verschillende landbouwprogramma's die onder deze noemer vallen, maken niet duidelijk welke praktijken ze omvatten of welke voordelen ze bieden voor duurzaamheidsinspanningen. En beweringen van bedrijven over lagere emissies worden niet altijd gestaafd.<br />
<br />
Het resultaat is dat de plannen van de bedrijven die in het onderzoek zijn geanalyseerd, niet voldoende zijn om de bedrijven te binden aan transformatieve actie, waarbij de coauteurs van het rapport concluderen dat de plannen van de bedrijven “de ambitie missen die nodig is om vervuiling, aantasting van het milieu en emissies aanzienlijk te verminderen of zelfs de koolstofopslag in de bodem te vergroten”.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Mestvergisting ==<br />
Vergisting van de mest van melkkoeien en varkens tot methaangas, direct ter plaatse, wordt gezien als een veelbelovende oplossing waar bovendien veel geld mee verdiend kan worden.<ref>[https://www.dlvadvies.nl/energie/monomestvergisting Geld verdienen met mestvergisting | DLV Advies]</ref> De optimistische berichten erover gaan voorbij aan de nadelen. Voor omwonenden is dat vooral de stankoverlast maar belangrijker is dat het noch een oplossing is voor het stikstofprobleem, noch voor de uitstoot van broeikasgas, en daarmee allesbehalve een groene oplossing. In een opiniestuk in Eindhovens Dagblad schrijft Jan van Hoof dat mestvergisting nog geen 2% van het totale aardgasverbruik kan vervangen.<br />
<blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Tip voor investeerders ==<br />
In 2023 heeft de fossiele brandstoffensector opnieuw terrein verloren ten opzichte van de markt als geheel. Terwijl de oliemultinationals een daling van 30% in jaarlijkse winsten rapporteren en de sector een jaarlijks verlies van bijna 5% boekt, concludeert een nieuw rapport van het Institute of Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA) dat het niet alleen een slecht jaar was om te investeren in fossiele brandstoffen, maar ook een slecht decennium.<ref>[https://ieefa.org/articles/financial-rationale-investing-fossil-fuel-industry-continues-unravel Financial rationale for investing in fossil fuel industry continues to unravel | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref> <ref name=":12">[https://ieefa.org/resources/passive-investing-warming-world Passive investing in a warming world | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref><br />
<br />
De energietransitie heeft een groot effect op de aandelenmarkten, waarbij fossiele brandstoffen een risicovoller onderdeel worden van passieve beleggingsportefeuilles. In het afgelopen decennium was het financieel beter om aandelen in olie, gas en kolen te verkopen, ook al zijn er recent energiecrises geweest waarbij de brandstofprijzen en dus ook de winsten voor energiebedrijven de pan uit rezen. De traditionele voordelen van de fossiele brandstoffensector zijn verzwakt en af en toe winstgevende kwartalen hebben niets veranderd aan het feit dat de sector op de lange termijn ondermaats heeft gepresteerd.<br />
<br />
Beleggers begrijpen met welke problemen de traditionele energiesector te maken heeft door reductie van broeikasgassen en concurrentie met duurzame energiebronnen. Nu de markten evolueren naar een toekomst met minder koolstof, zijn strategieën zonder fossiele brandstoffen een belangrijke manier voor beleggers om hun weg te vinden temidden van de uitdagingen en kansen van klimaatverandering.<br />
[[Bestand:S&P Standalone Graphic for Factsheet-2.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''De bovenste lijn is de algemene Standard & Poor Index. De onderste is de index van de energiebedrijven uit de S&P 500. Bron: IEEFA.''<ref name=":12" />]]<br />
<br />
En toch, ondanks alle signalen van klimaatverandering energietransitie en klimaatbewuste beleggers zoals pensioenfondsen, zien we dat de fossiele brandstofindustrie nog steeds vasthoudt aan haar oude verhaal en blijft investeren in het exploiteren van nieuwe olie- en gasvelden. Gevestigde fossiele energiebedrijven gaan nog steeds uit van business as usual en zelfs groei. De laatste tijd meer geleid door ideologie dan door investeringslogica. Of gokken ze op schadeclaims bij stranded assets?<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Stranded Assets ==<br />
Gestrande activa, beter bekend als ‘''stranded assets''’, zijn activa die op een bepaald moment vóór het einde van hun economische levensduur (zoals aangenomen bij de investeringsbeslissing) niet langer in staat zijn om een economisch rendement te behalen. In dit geval als gevolg van veranderingen door de overgang naar een koolstofarme economie.<ref>[https://www.smithschool.ox.ac.uk/sites/default/files/2022-04/Stranded-Assets-and-Scenarios-Discussion-Paper.pdf Stranded Assets and Scenarios. Discussion Paper | Oxford Smith School]</ref><br />
<br />
Carbon Tracker<ref>[https://carbontracker.org/resources/terms-list/#stranded-assets Stranded Assets | Carbon Tracker]</ref> wijst erop dat verstandig beleggen kan voorkomen dat investeringen in de fossiele sector leiden tot ''stranded assets''. Mark Carney, de voorzitter van de internationale Financial Stability Board, wijst erop dat een [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|koolstofbudget]] op basis van de 2 °C doelstelling de grote meerderheid van de fossiele reserves in de wereld tot stranded assets maakt, dat wil zeggen olie, gas en kolen die letterlijk onbrandbaar zullen blijven zonder toepassing van dure [[Strategieën tegen klimaatverandering#Koolstofverwijdering en opslag|carbon capture]] technologie. <br />
<br />
== Miljardenclaims ==<br />
De mogelijkheid bestaat dat stranded assets leiden tot miljardenclaims van de fossiele industrie, bij wijze van schadevergoeding omdat zij zich tot slachtoffer zullen uitroepen van klimaatmaatregelen die het gebruik van fossiele energie ontmoedigen of beperken.<ref>[https://www.somo.nl/compensation-for-stranded-assets/ Compensation for stranded assets? | SOMO]</ref> <br />
<br />
Dergelijke praktijken zijn een bedreiging voor overheden die serieus werk maken van een duurzamer economie.<ref name=":15">[https://insideclimatenews.org/project/cashing-out/ Cashing Out. The secretive system disrupting climate action and forcing big payouts to fossil fuel companies | Climate Inside News]</ref> In het Verenigd Koninkrijk klaagt een kolenbedrijf de overheid aan nadat milieuactivisten belangrijke klimaatzaken winnen voor een Britse rechtbank. Het geschil over de annulering van een kolenmijn komt op een moment dat regeringen worden geconfronteerd met honderden miljarden dollars aan claims van buitenlandse investeerders in verband met de uitfasering van fossiele brandstoffen.<br />
<br />
Honduras is een van de armste landen van het westelijk halfrond. Maar dat heeft buitenlandse bedrijven er niet van weerhouden om een golf van rechtszaken tegen het kleine land aan te spannen.<ref name=":15" /> Deze claims hebben een totale waarde van ongeveer 20 miljard dollar. Dat is meer dan vijf keer de overheidsuitgaven van Honduras vorig jaar.<br />
<br />
De claims maken deel uit van een systeem dat ''investor-state dispute settlement'' of ISDS wordt genoemd. Dit systeem is moeilijk te doorgronden en is gunstig voor bedrijven. Het stelt buitenlandse investeerders in staat om juridische stappen te ondernemen voor groepen arbiters die geen deel uitmaken van het nationale rechtssysteem. Het ISDS stelt bedrijven in staat om grote sommen geld te eisen van regeringen als zij vinden dat hun investeringen schade hebben geleden. Dit kan zelfs gebeuren als de schade het gevolg is van regels die mensen beschermen tegen zaken als vervuiling of andere gevaren.<br />
<br />
Deze tribunalen hebben honderden miljoenen of zelfs miljarden dollars toegekend aan bedrijven, zelfs in gevallen waarin zij nationale wetten aan hun laars lapten, het milieu vervuilden of werden beschuldigd van schendingen van de mensenrechten. De meeste van deze zaken zijn aangespannen door bedrijven uit rijke landen tegen ontwikkelingslanden, wat critici ertoe heeft aangezet te zeggen dat ISDS fungeert als een vorm van modern kolonialisme.<br />
<br />
== Doodlopende wegen ==<br />
Veel van de oplossingen voor het klimaatprobleem die hiervoor zijn genoemd, zijn doodlopende wegen, ''dead-end pathways'', volgens een analyse gepubliceerd in PLOS Climate in 2025.<ref name=":13">[https://journals.plos.org/climate/article?id=10.1371/journal.pclm.0000693 Dead-end pathways: Conceptualizing, assessing, avoiding | PLOS Climate]</ref> <br />
<br />
Ondanks de dringende noodzaak om klimaatverandering aan te pakken, blijven beleidsmakers opties ondersteunen om emissies te verminderen die in theorie goed lijken, maar in de praktijk de situatie alleen maar verslechteren. Veel oplossingen, zoals efficiëntere benzinemotoren of het terugwinnen van restwarmte uit fossiele brandstoffen, verminderen de uitstoot slechts gedeeltelijk. Ze houden geen rekening met de vraag of ze ons kunnen helpen om in de toekomst naar netto-nul-systemen te gaan.<br />
<br />
De PLOS studie reikt drie criteria aan om de meest problematische richtingen, 'doodlopende wegen', te identificeren en te vermijden. Dat zijn: (1) hoe dicht ze in de buurt kunnen komen van een vrijwel volledige eliminatie van emissies in een bepaald systeem, (2) hoe breed ze kunnen worden toegepast in het gespecificeerde systeem en (3) hoe snel ze kunnen worden geïmplementeerd.<br />
<br />
Vervolgens wordt dit kader gebruikt om drie concrete voorbeelden uit het wegvervoer te bekijken, die elk op een van deze punten tekortschieten. Die voorbeelden zijn: het gebruik van gecomprimeerd aardgas (CNG) in het zware wegtransport in Canada, ethanol in het personenvervoer in de VS, en groene brandstoffen (''e-fuels'') in het personenvervoer in Duitsland. <br />
<br />
Alle drie trajecten zijn doodlopende wegen en vormen een reëel probleem. Zij kunnen middelen vastzetten die het moeilijker maken om klimaatdoelstellingen te halen. Zij kunnen ook degenen aan de macht steunen die tegen klimaatmaatregelen zijn. En zij onttrekken tijd en middelen aan meer haalbare opties.<br />
[[Bestand:Dead-end pathways.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Doodlopende wegen verspillen tijd en middelen. Deze figuur illustreert de gevolgen van het voortzetten van investeringen in een doodlopende weg. In scenario 1 (linkerpaneel) worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg tijdig herbestemd naar de netto-nulweg, waardoor veranderingsprocessen worden versneld. In scenario 2 worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg voortgezet voordat uiteindelijk wordt overgeschakeld op een echte netto-nulweg, wat leidt tot vertragingen en extra verspilling van middelen. Bron: PLOS Climate.<ref name=":13" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]<br />
<br />
== Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al ==<br />
Dit schrijft ''Geoengineering Monitor'':<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/reasons-to-oppose Key reasons to oppose geoengineering | Geoengineering Monitor]</ref><br />
<br />
"Er zijn al echte, fundamentele, risicoloze of risicovrije, voordelige en langetermijnoplossingen voor klimaatverandering beschikbaar. Deze omvatten agro-ecologie, het verminderen van uitstoot en grondstofverbruik, het invoeren van strenge emissiegrenswaarden, investeren in openbaar vervoer en leefbare en werkbare gemeenschappen, en het stoppen van ontbossing, naast vele andere maatregelen. Het probleem is niet dat deze oplossingen niet werken, maar dat ze onverenigbaar zijn met elk doel of mandaat voor een steeds groeiende economie die gebaseerd is op de exploitatie van eindige natuurlijke hulpbronnen. Het verminderen van emissies roept weerstand op bij de grote oliemaatschappijen; het openbaar vervoer wordt belemmerd door autofabrikanten; grootschalige uitbreiding van agro-ecologie wekt de woede van industriële agro-agribusinessconglomeraten."<br />
<br />
"Om echte oplossingen te laten werken, moet de macht van kleine boeren, gemeenschappen en werknemers toenemen ten opzichte van die van investeerders en de industrie. De belangrijkste belemmeringen voor de uitvoering ervan zijn de vervuilende industrieën en hun investeerders. Een snelle manier om de geloofwaardigheid en goede wil van voorstanders van geo-engineering te controleren, is door na te gaan hoeveel echte inspanningen zij hebben geleverd om echte oplossingen voor klimaatverandering te bepleiten – en door te kijken waar hun geld vandaan komt."<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote></div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Strategie%C3%ABn_tegen_klimaatverandering&diff=3899
Overleg:Strategieën tegen klimaatverandering
2025-09-15T19:31:25Z
<p>Arjen: Aantekeningen bij mijn aantekeningen (verwerkt of nog niet)</p>
<hr />
<div>== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
"manipuleren" vervangen door "beïnvloeden". Bulletpoint structuur toegevoegd, zinsbouw hier en daar aangepast om tekst beter te laten lopen. - Marit<br />
<br />
Algemene opmerkingen - Arjen:<br />
<br />
- De "pagina" is erg lang. Misschien in kleinere pagina's opsplitsen en een ruime samenvatting toevoegen die daarnaar door verwijst? —— Gaan we doen<br />
<br />
- Misschien een paragraaf toevoegen met globale cijfers, zoals hoeveel oppervlak 4% van de oceaan eigenlijk wel niet is (zonnestralingsbeheer). En hoeveel bosgebied je nodig hebt. -- ik heb wat informatie gevonden, dat moet ik nog uitwerken -- Arjen<br />
<br />
- Voor wat betreft bossen aanplanten: dat is op zijn minst een langjarige kwestie en op een gegeven moment zijn de bomen volgroeid en nemen netto weinig koolstof meer op. Ik denk dat dit soort overwegingen ook moeten worden opgenomen in de kritische beschouwing. ✅<br />
<br />
- Ik heb een flink aantal afwijkende formats gezien in de referenties - "[http://...] titel" in plaats van de titel en dan de URL. ✅<br />
- Ik heb de vrijheid genomen om een aantal kleine tekstuele aanpassingen door te voeren. ✅<br />
<br />
Specifieke opmerkingen - Arjen:<br />
<br />
- Vierde bulletpoint "Eenvoudig uitgelegd": bomen en planten zijn belangrijk, maar hoeveel gaan ze echt bijdragen aan het terugdringen van CO2? ✅<br />
<br />
- Bulletpoint over gewassen die bestand zijn tegen hoge temperaturen: dit is zo'n technologische oplossing die het gevaar met zich meebrengt dat alles vertraagd wordt. ✅<br />
<br />
- "postgroei economie": link werkt niet. ✅<br />
<br />
- "Niets doen": de laatste zin "kritische bespreking ..." suggereert een verwijzing, maar die ontbreekt. ✅<br />
<br />
- "Biodiversiteit": volgens critici onvoldoende, maar weten we of zelfs deze beperkte besluiten worden nageleefd? Referentie? -- is ook gebeurd -- Arjen<br />
<br />
- "Achterstand": "... en bossen veelbelovende mogelijkheden bieden". Ik betwijfel sterk dat bossen in dit rijtje thuis horen. ✅<br />
<br />
- "Fossiele subsidies", laatste regel: dit brokkenkabinet heeft er bitter weinig aan gedaan en zelfs een aantal genomen maatregelen teruggedraaid (zoals "rode diesel"). -- ik heb wat zinnen toegevoegd. Maar ik zou ook deze referentie willen toevoegen: https://nos.nl/collectie/14001/artikel/2581199-prinsjesdagplannen-geen-goedkope-rode-diesel-voor-boeren.<br />
Weet niet hoe dat moet -- Arjen<br />
<br />
- "Mitigatie": hier waarschuwingen voor afleiden van echt noodzakelijke maatregelen? Zoals herbebossing, klinkt leuk maar is een zaak van lange adem, idem CCS - kan leiden tot aandacht op de verkeerde plek.<br />
<br />
- "Zero emission commitment": ik vond dit een onduidelijk stukje. Ik heb het opnieuw gelezen en begrijp nu wat er bedoeld wordt. Misschien eens kritisch naar kijken?<br />
<br />
- Deze tekst: Het is mogelijk dat de aarde met meer dan 15% blijft opwarmen - wat is die 15%? -- is dat 1,5 graden? -- Arjen<br />
<br />
- Energieopslag: niet benoemd is "warmte-koudeopslag"<br />
<br />
- "Duurzaam is efficiënter": "Terwijl voorraden ..." - deze alinea vertelt niets over de tijdsduur. Een jaar? <br />
<br />
- "Regeneratieve landbouw": wat betekent "no-till"? -- betekenis gevonden. Stukje toegevoegd -- Arjen<br />
<br />
- "Stranded assets": nog twee onvolledige links op te lossen. ✅<br />
<br />
- "Oplossingen bestaan al": "agro-agri"? <br />
LET OP: Ik zie opeens heel lange lijsten van referenties. Het kan zijn dat ik die per ongeluk heb veroorzaakt, maar ik zou niet weten hoe! ✅</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Strategie%C3%ABn_tegen_klimaatverandering&diff=3898
Strategieën tegen klimaatverandering
2025-09-15T19:27:41Z
<p>Arjen: Een paar zinnetjes toegevoegd. Met name in "Fossiele subsidies" wat het kabinet Schoof van plan was.</p>
<hr />
<div><div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;<br />
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;"><span style="color:blue;<br />
font-size:18pt; font-face:verdana,sans-serif; border:0.2em outset #ceebf7;<br />
padding:0.1em; font-weight:bolder; -moz-border-radius:8px; "><br />
[[#top| Top ^]]</span></div><br />
<br />
= '''In een zin''' =<br />
<br />
{| class="wikitable" <span style="font-size:18pt"; cellpadding="10"><br />
| Vooruit, twee zinnen:<br />
<br />
Klimaatverandering vraagt zowel snelle mitigatie—door broeikasgasuitstoot te verlagen via hernieuwbare energie, energie‑efficiëntie, bosbehoud en duurzamere landbouw—als robuuste adaptatie, zoals weerbestendige infrastructuur, betere waarschuwingssystemen, waterbeheer en hitte‑tolerante gewassen. Terwijl geo‑engineering zoals stralingsbeheer en CO₂‑afvang potentieel biedt, blijven de risico’s en onzekerheden hoog, waardoor zorgvuldig onderzoek en internationale samenwerking cruciaal zijn voor een duurzame, economisch levensvatbare toekomst. </span><br />
|}<br />
<br />
= <span style="color:#008000"> '''Eenvoudig uitgelegd''' </span> =<br />
<div style="background:#F0FFF0"><br />
Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet. We moeten veel verschillende dingen doen om de schade die klimaatverandering veroorzaakt te beperken en met de gevolgen om te gaan. <br />
<br />
* Eén manier om dit te doen is het verminderen van de belangrijkste oorzaken van klimaatverandering, namelijk de uitstoot van broeikasgassen. We zouden zuiniger met energie moeten omgaan.<br />
* Het is belangrijk om hernieuwbare energiebronnen zoals zonne- en windenergie te gaan gebruiken in plaats van fossiele brandstoffen.<br />
* Ook kunnen we de uitstoot verminderen door efficiënter gebruik te maken van energie in gebouwen en op transport. <br />
* Het is belangrijk om bossen te beschermen en meer bomen te planten omdat ze kooldioxide absorberen, wat helpt om de hoeveelheid CO<sub>2</sub> in de lucht te verminderen. <br />
* Landbouwpraktijken moeten verbeterd worden, zodat vee minder methaangas produceert en de bodem gezonder wordt.<br />
<br />
We moeten voorbereid zijn op de gevolgen van klimaatverandering. Dit omvat: <br />
<br />
* Het ontwerpen van infrastructuur die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, zoals overstromingen en stormen. <br />
* Het verbeteren van systemen voor vroegtijdige waarschuwing, zodat gemeenschappen zich beter kunnen voorbereiden op rampen en er effectiever op kunnen reageren.<br />
* Beter waterbeheer, zodat we kunnen omgaan met veranderende neerslagpatronen en droogtes. <br />
* Het ontwikkelen van gewassen die bestand zijn tegen stijgende temperaturen om ervoor te zorgen dat we genoeg voedsel kunnen verbouwen op plaatsen waar het warmer wordt. Echter, dit is een van die technologische oplossingen die het gevaar met zich meebrengen dat de weg naar netto nul vertraagd wordt.<br />
<br />
Geo-engineering, hoewel controversieel, biedt mogelijke oplossingen door het klimaatsysteem van de aarde te beïnvloeden. Eén idee is het gebruik van stralingsbeheer, dat zonlicht van de aarde weerkaatst, en een ander idee is het opvangen en opslaan van CO<sub>2</sub>. Deze methoden hebben grote risico's en onzekerheden, dus we moeten er goed over nadenken en meer onderzoek doen.<br />
<br />
Het is dus belangrijk om mitigatie (dingen doen om klimaatverandering te verminderen), adaptatie (onze gemeenschappen en economieën in staat stellen om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering) en het onderzoeken van geoengineering op een zorgvuldige manier te combineren. Samenwerken en nieuwe oplossingen vinden zijn belangrijk als we onze planeet willen beschermen voor toekomstige generaties.<br />
<br />
Onderzoek laat zien dat investeren in een duurzame samenleving economisch haalbaar is en zelfs winstgevend kan zijn.<br />
</div><br />
<br />
= Strategieën tegen klimaatverandering =<br />
'''Er is geen reden om het tegengaan van klimaatverandering op te geven. Er zijn nog allerlei oplossingen die we kunnen inzetten. We weten hoe het klimaatsysteem werkt. We weten wat de oorzaken zijn van de huidige opwarming. We weten wat we eraan kunnen doen. Weliswaar is het terugdraaien van de gevolgen van klimaatverandering op de korte termijn niet mogelijk, maar we hebben wel invloed op hoe ernstig die gevolgen zullen zijn.'''<br />
<br />
== Introductie: mitigatie, adaptatie, veerkracht ==<br />
Dit zijn de drie strategieën om klimaatverandering en de gevolgen ervan te verminderen en te weerstaan.<br />
<br />
'''Mitigatie''' is wanneer mensen het gehalte aan broeikasgassen en andere schadelijke stoffen proberen te verminderen. Dit kan zijn door de uitstoot te verminderen of de opname in ecosystemen (‘putten’) te vergroten. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|Mitigatie]].)<br />
<br />
'''Adaptatie''' is wanneer een natuurlijk of menselijk systeem zich aanpast als reactie op het klimaat, door feitelijke of verwachte veranderingen. Dit kan de schade beperken of kansen creëren. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|Adaptatie]].)<br />
<br />
'''Veerkracht''' (''resilience'') is het vermogen van mensen en sociale, economische en ecologische systemen om gevaren te weerstaan, te absorberen of op te vangen, zich aan te passen en tijdig en efficiënt te herstellen van de gevolgen van een gevaar, onder andere door het behoud en herstel van de essentiële basisstructuren en -functies, terwijl het vermogen tot aanpassen, leren en transformeren behouden blijft.<br />
<br />
De strategie waarover klimaatwetenschappers het eens zijn en die zeker werkt, is het direct minderen van de uitstoot van broeikasgassen als gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen, kortom stoppen met fossiel! De verschillende [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC scenario’s]] laten zien wat de gevolgen zijn van meer of minder snel stoppen met fossiel.<br />
<br />
Naast stoppen met fossiel zijn er verschillende methoden om de de gevolgen van klimaatverandering te verminderen ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|mitigatie]]). Sommige kunnen meteen worden toegepast, zoals overgaan naar hernieuwbare energiebronnen en efficiënter gebruik van energie, herbebossing en duurzame landbouw. Andere, zoals koolstofafvang, zijn nog in ontwikkeling en vinden plaats op een veel te kleine schaal om enig effect te maken.<br />
<br />
Dat laatste geldt ook voor de verschillende vormen van [[Strategieën tegen klimaatverandering#Technologische innovaties|klimaatengineering]] die als doel hebben de hoeveelheid inkomende zonnestraling te verminderen. Er bestaan nog geen praktisch toepasbare technieken op voldoende grote schaal. Bovendien zijn de meeste onbetaalbaar.<br />
<br />
Omdat klimaatverandering, met alle schadelijke gevolgen van dien, niet binnen een of enkele generaties terug te draaien is, wordt in een groot deel van de wereld aanpassing ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|adaptatie]]) aan de nieuwe omstandigheden onvermijdelijk. Grote gebieden worden onleefbaar en onveilig. Systemen voor vroegtijdige waarschuwing voor gevaarlijke situaties moeten worden uitgebreid. Infrastructuur moet worden verbeterd en aangepast aan extreme omstandigheden. Waterbeheer moet worden aangepast aan een afwisseling van extreme droogte- en neerslagperioden.<br />
<br />
En tenslotte, misschien wel het belangrijkst, zal de kapitalistische groeieconomie moeten plaatsmaken voor een duurzame, rechtvaardige samenleving. De [[Strategieën tegen klimaatverandering#Einde aan de groei|postgroei economie]] benadrukt welzijn, duurzaamheid en gelijkheid boven economische groei, waarvoor veel energie en grondstoffen nodig is.<br />
<br />
Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Fossiele subsidies|Fossiele subsidies]].<br />
<br />
== Niets doen is duurder dan klimaatactie ==<br />
In de jaren '80 bedroegen de gemiddelde kosten van rampen in Europa ongeveer 8 miljard euro per jaar. Recent onderzoek toont aan dat de jaarlijkse schade door extreme weersomstandigheden en natuurrampen in 2021 en 2022 meer dan 50 miljard euro bedroeg. Dit laat zien dat de kosten van nietsdoen nu al aanzienlijk hoger zijn dan de kosten van klimaatactie. Het illustreert dat preventieve maatregelen om klimaatverandering te bestrijden niet alleen cruciaal zijn voor het voorkomen van toekomstige rampen, maar ook voor het beperken van de economische impact ervan.<br />
<br />
Tegelijkertijd heeft de EU moeite om snel op te treden tegen klimaatverandering en stuit ze op politieke weerstand in veel lidstaten. Milieukwesties en maatregelen zoals regelgeving rond huisverwarming en landbouwvervuiling worden steeds vaker bekritiseerd.<br />
<br />
The Green Deal, het uitgebreide EU-plan om als eerste continent tegen 2050 klimaatneutraal te zijn, staat onder toenemende druk van critici die het te ambitieus en te kostbaar vinden. Populistische en extreem-rechtse partijen grijpen het plan aan als kritiekpunt op de EU-instellingen. <br />
<br />
EU Crisis Management Commissioner Janez Lenarcic benadrukte dat de urgentie van de kwestie overduidelijk is. “We leven in een Europa dat zowel overstroomt als in brand staat. Deze extreme weersomstandigheden zijn nu bijna een jaarlijks terugkerend fenomeen,” zei hij. “De wereldwijde realiteit van klimaatafbraak dringt door tot in het dagelijks leven van de Europeanen.”<ref name=":6">[https://apnews.com/article/eu-climate-floods-wildfires-disaster-8338ec7a0030cc8069800b0e95ed61c9 EU warns deadly flooding and wildfires show climate breakdown is fast becoming the norm | AP] </ref><br />
<br />
=== Klimaatactie is goed voor de economie ===<br />
Uit onderzoek van de denktank van 38 van de belangrijkste kapitalistische landen, de Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), is gebleken dat krachtige maatregelen om de klimaatcrisis aan te pakken de economische groei van landen zal doen toenemen. Dit ondanks beweringen van critici van klimaatmaatregelen dat het de economie zal schaden.<br />
<br />
Als landen ambitieuze doelen stellen voor het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen en vervolgens het beleid uitstippelen om deze doelen te bereiken, zou dit rond 2040 resulteren in een nettogroei van het wereldwijde BBP. Dit staat in een gezamenlijk rapport van de OECD en het Ontwikkelingsprogramma van de VN.<ref name=":7">[https://www.theguardian.com/environment/2025/mar/26/tackling-climate-crisis-will-increase-economic-growth-oecd-research-finds Tackling climate crisis will increase economic growth, OECD research finds | The Guardian]</ref> <ref name=":8">[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/ Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | Carbon Brief]</ref> De berekening van de nettowinst van 0,23% in 2040 zou in 2050 nog groter zijn, als de baten van het terugdringen van de uitstoot voor de economie zou worden meegerekend.<br />
<br />
Tegen 2050 zou het BBP per hoofd van de bevolking van de rijkste landen met 60% toenemen, terwijl in landen met lagere inkomens die toename in 2050 ten opzichte van 2025 124% zou zijn. Ook ontwikkelingslanden zouden profiteren, met in 2030 175 miljoen minder mensen onder de armoedegrens, als regeringen nu zouden investeren in het terugdringen van emissies.<br />
<br />
Daarentegen zou het mondiale BBP deze eeuw met éénderde kunnen dalen als we de klimaatcrisis ongecontroleerd laten voortduren.<ref>[https://www.bcg.com/publications/2025/investing-in-climate-action Why Investing in Climate Action Makes Good Economic Sense | BCG]</ref><br />
<br />
Daarbij is het de vraag of economische groei wenselijk is. Zie een kritische bespreking van [[Strategieën tegen klimaatverandering#Groene groei (Green growth)|'Groene Groei']] en [[Strategieën tegen klimaatverandering#Einde aan de groei|Ontgroeien]].<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Internationale verdragen ==<br />
Sinds de jaren ‘80 van de vorige eeuw zijn verschillende internationale overeenkomsten tot stand gekomen om vervuiling en klimaatverandering aan te pakken door internationale samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.<br />
<br />
=== Protocol van Montreal ===<br />
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Montreal_Protocol Montreal Protocol | Wikipedia]</ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.<br />
<br />
=== United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) ===<br />
Het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC)<ref>[https://unfccc.int/ UN Climate Change] </ref> is een internationaal milieuverdrag dat in 1992 werd aangenomen om klimaatverandering aan te pakken. Het uiteindelijke doel is om de concentraties broeikasgassen in de atmosfeer te stabiliseren op een niveau dat gevaarlijke menselijke verstoring van het klimaatsysteem voorkomt. Het UNFCCC vormt de basis voor de jaarlijkse Conferences of the Parties (COPs), waarin alle aangesloten landen de wereldwijde klimaatonderhandelingen voeren, nationale commitments voor broeikasgasreductie afspreken en onderhandelen over financiering van klimaatschade en klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden. Ook wordt daar de stand opgemaakt van de resultaten van de acties tegen klimaatverandering tot nu toe.<br />
<br />
De meest recente COP, nummer 29, was die in Bakoe, november 2024. COP28 in 2023 in Dubai maakte geschiedenis doordat voor het eerst, ondanks de aanwezigheid van duizenden lobbyisten van de fossiele industrie, werd afgesproken fossiele brandstoffen op termijn uit te faseren. COP30 zal plaatsvinden in november 2025 in Belem, Brazilië.<br />
<br />
De belangrijkste resultaten van deze jaarvergaderingen zijn het Kyoto-protocol (1997) en de Overeenkomst van Parijs (2015). Ze bepalen de internationale samenwerking op het gebied van klimaatmitigatie en adaptatie en de steun aan ontwikkelingslanden.<br />
<br />
Het IPCC (zie de uitgebreide wikipagina over de scenario's van het [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC)]] is een wereldomvattend wetenschappelijk samenwerkingsverband van ongekende omvang en relevantie, dat de wetenschappelijke kennis over klimaatverandering evalueert en samenbrengt en zo de basis legt onder het UNFCCC. Het IPCC produceert rapporten die een overzicht geven van de huidige staat van kennis over klimaatverandering, de impact ervan en opties voor adaptatie en mitigatie. Deze rapporten zijn cruciaal voor het informeren van beleidsmakers en onderhandelaars binnen het UNFCCC-proces.<br />
<br />
=== Kyoto-protocol ===<br />
Het Kyoto-protocol,<ref>[https://unfccc.int/kyoto_protocol What is the Kyoto Protocol? | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 1997, is een internationale overeenkomst die gekoppeld is aan het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC). Het verplicht de ondertekenende landen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen op basis van de principes van het verdrag. Het protocol introduceerde bindende emissiereductiedoelstellingen voor ontwikkelde landen, met als doel de emissies in de periode 2008-2012 met gemiddeld 5% te verlagen ten opzichte van 1990. Het stelde ook marktmechanismen in zoals de handel in emissierechten om deze doelen te helpen bereiken. Het Kyoto-protocol was een belangrijke stap in het mondiale klimaatbeleid, hoewel de effectiviteit ervan wordt betwist vanwege de verschillende niveaus van deelname en naleving.<br />
<br />
=== Overeenkomst van Parijs ===<br />
De Overeenkomst van Parijs,<ref>[https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement The Paris Agreement | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 2015, is een internationaal verdrag binnen het kader van het UNFCCC dat als doel heeft de opwarming van de aarde te beperken tot "goed beneden" 2 graden Celsius boven het pre-industriële niveau, met inspanningen om de stijging te beperken tot 1,5 graden. In het verdrag verplichten alle deelnemende landen zich om bij te dragen aan het verminderen van broeikasgasemissies en het aanpassen aan klimaatverandering, door middel van Nationally Determined Contributions (NDCs). Deze NDCs worden door de deelnemende landen zelf vastgesteld. De Overeenkomst introduceert ook een mechanisme om de inspanningen elke vijf jaar te verhogen en bevordert financiering en technologische ondersteuning voor ontwikkelingslanden.<br />
<br />
=== Biodiversiteit ===<br />
Naast de COPs in het kader van de UNFCCC is er ook sprake van Conferences of the Parties (COPs) binnen het UN Verdrag inzake Biologische Diversiteit. Dit verdrag is tot stand gekomen op de VN conferentie inzake milieu en ontwikkeling in Rio de Janeiro (1992) en is ondertekend door alle lidstaten van de Verenigde Naties behalve de VS. De meest recente Conferentie van de Partijen van dit verdrag (COP16)<ref>[https://www.cbd.int/conferences/2024 United Nations Biodiversity Conference | Convention on Biological Diversity] </ref> vond plaats eind oktober 2024 in Cali, Colombia, en leverde belangrijke resultaten op. Inheemse volken werden erkend voor hun rol in bescherming van de biodiversiteit, wat leidde tot een nieuw programma en een permanent orgaan. Het Cali-fonds werd opgezet om de voordelen van digitale genetische informatie te delen, met industriële bijdragen.<br />
<br />
Uiteindelijk, na hervatting van de conferentie in februari 2025, werd overeenstemming bereikt over de financiering van 200 miljard dollar per jaar tot 2030 aan ontwikkelingslanden voor de instandhouding van de biodiversiteit. Volgens critici is dit onvoldoende.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/feb/28/cop-16-climate-nature-funding-agreement Cop16 nature summit agrees deal at 11th hour but critics say it is not enough | The Guardian]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Achterstand ==<br />
Najaar 2024 kwam editie 15 van het Emission Gap Report van het UN Environmental Programme uit, getiteld ‘''Emissions Gap Report 2024:'' ''No more hot air … please!''’.<ref name=":0">[https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2024 Emissions Gap Report 2024: No more hot air … please! | United Nations Environment Programme (UNEP)]</ref> Het rapport vindt dat landen drastisch meer ambitie en actie moeten leveren in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions, anders is het doel van 1,5°C van het Akkoord van Parijs binnen een paar jaar niet meer haalbaar. <br />
<br />
Het rapport inventariseert hoeveel landen moeten beloven om broeikasgassen terug te dringen en hoeveel ze moeten waarmaken in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions (NDC's), die begin 2025 moeten worden ingediend in de aanloop naar COP30. Er is een reductie nodig van 42 procent in 2030 en 57 procent in 2035 om op schema te komen voor 1,5°C.<br />
[[Bestand:GHG emissions.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Mediane emissiescenario's in GtCO2e, naar fig 4.1 in het 2024 UNEP Emission Gap Report.''<ref name=":0" /> ''Grijze stippellijn: scenario zonder nieuw klimaatbeleid na 2010; donkerblauw: bestaand beleid dat al door regeringen is geïmplementeerd; middelblauw: aanvullende voorwaardelijke NDCs; lichtblauw: aanvullende onvoorwaardelijke NDC's; lichtrode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van minder dan 2°C; rode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van 1,5°C. GtCO2e=Gigaton (=miljard ton) CO2 equivalenten, een maat om verschillende broeikasgassen samen uit te drukken in 1 eenheid.''<br />
<br />
''Bron: Carbon Brief.<ref>[https://www.carbonbrief.org/unep-new-climate-pledges-need-quantum-leap-in-ambition-to-deliver-paris-goals/ UNEP: New climate pledges need ‘quantum leap’ in ambition to deliver Paris goals | CarbonBrief] </ref> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ Creative Commons BY-NC-ND 4.0]'']]<br />
Volgens het UNEP rapport zou het nog technisch mogelijk zijn om op een pad van 1,5°C te komen, waarbij zonne-energie, windenergie en bossen veelbelovende mogelijkheden bieden voor een drastische en snelle emissiereductie. (Maar zie voor de beperkingen van het aanplanten van bomen: [[Strategieën tegen klimaatverandering#Herbebossing|Herbebossing]].)<br />
<br />
Om dit potentieel waar te maken, moeten de deelnemende landen voldoende ambitieuze NDC's formuleren en ondersteunen door een overheidsbrede aanpak, maatregelen die de sociaaleconomische en ecologische nevenvoordelen maximaliseren, door een versterkte internationale samenwerking die een hervorming van de mondiale financiële architectuur omvat, krachtige actie van de particuliere sector en minimaal een verzesvoudiging van de investeringen in emissiereductie. De landen van de G20, met name de landen met de grootste uitstoot, zouden het zware werk moeten doen.<br />
<br />
Zoals [[Klimaatverandering: meest recente stand van zaken#Alarm|elders]] wordt aangegeven, wordt die ambitie steeds onwaarschijnlijker.<br />
<br />
=== Europa ===<br />
Volgens een analyse van BloombergNEF<ref name=":1">[https://about.bnef.com/insights/clean-energy/new-energy-outlook/ New Energy Outlook | BloombergNEF] </ref> zou Europa zijn energiegerelateerde CO₂-emissieplafond voor 2030 '''met negen procent''' kunnen overschrijden. Als de broeikasgasemissies van andere sectoren worden meegerekend, kan de overschrijding oplopen tot '''29 procent''' (702 miljoen ton CO₂-equivalent) – in plaats van de beoogde emissiereductie van 55 procent in 2030.<br />
[[Bestand:EU climate target.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De Europese klimaatdoelen. ETS: Emissions Trading System, inclusief andere broeikasgassen (rode lijn); Netto-nul scenario, inclusief andere broeikasgassen (rode stippellijn); Energie gerelateerde CO<sub>2</sub> emissies (blauw); Andere netto broeikasgasemissies (lichtblauw). Eenheid: miljard ton CO<sub>2</sub> equivalenten. Bron: BloombergNEF.''<ref name=":1" /> ]]<br />
De redenen voor het missen van de doelen zijn, volgens Bloomberg:<br />
<br />
* '''Trage elektrificatie,''' bijvoorbeeld met betrekking tot warmtepompen, elektrische voertuigen en uitbreiding van het elektriciteitsnet.<br />
* '''Lage investeringen''' in hernieuwbare energie, netwerkinfrastructuur en koolstofopslag (CCS).<br />
* '''Technologische achterstand''': Belangrijke technologieën zoals waterstofproductie en duurzame brandstoffen voor de lucht- en scheepvaart zijn nog niet volwassen of rendabel.<br />
<br />
Volgens analisten van Bloomberg blijft de EU ver achter bij de ambitie om netto nul ton broeikasgas uit te stoten in 2050. Om in 2050 op een netto-nulpad te blijven, zou de EU de uitstoot van de energiesector met 84 procent moeten verminderen tot slechts een halve gigaton CO₂ in 2040.<br />
<br />
Het Net Zero scenario van Bloomberg, waarin de energiesector in 2050 volledig koolstofvrij is gemaakt, vereist ook dat de investeringen in hernieuwbare energie vanaf 2024 met 23 procent toenemen ten opzichte van 2023, terwijl de uitgaven voor de verkoop van elektrische voertuigen en oplaadinfrastructuur in de periode tot 2050 moeten verdrievoudigen.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Fossiele subsidies ===<br />
Fossiele energie krijgt in Nederland nog steeds veel meer subsidie dan duurzame energie. Volgens recente schattingen en overheidsdocumenten ontvingen fossiele bedrijven in Nederland jaarlijks tussen de €39,7 en €46,4 miljard aan fiscale voordelen, vrijstellingen en regelingen die het gebruik van fossiele brandstoffen ondersteunen. Het gros hiervan bestaat uit belastingkortingen, vrijstellingen voor grootverbruikers en specifieke regelingen voor industrieën als de glastuinbouw en zware industrie.<ref>[https://www.duurzaam-ondernemen.nl/shell-nederland-heeft-het-meest-geprofiteerd-van-fossiele-subsidies/ Shell Nederland heeft het meest geprofiteerd van fossiele subsidies | Duuzaam Ondernemen NL]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/lobbybrieven/inbreng-comissiedebat-fossiele-subsidies.pdf/@@download/file/Inbreng%20comissiedebat%20fossiele%20subsidies.pdf Maak een einde aan fossiele subsidies | Milieudefensie]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/deze-10-grote-bedrijven-krijgen-elk-jaar-miljarden-euros-voor-vervuilen Deze 10 grote bedrijven krijgen elk jaar miljarden voor vervuilen | Milieudefensie]</ref><br />
<br />
Voor duurzame energie wordt er jaarlijks via bijvoorbeeld de SDE++-regeling een bedrag van €8 miljard beschikbaar gesteld in 2025. Ook zijn er miljarden beschikbaar via regelingen zoals de ISDE (o.a. voor warmtepompen en isolatie) en DUMAVA, vooral gericht op particulieren en maatschappelijk vastgoed. Het totaal van die directe subsidies en investeringsmogelijkheden blijft echter substantieel lager dan de fiscale voordelen voor fossiel.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2025/02/21/vanaf-oktober-opnieuw-subsidie-voor-meer-duurzame-energie Vanaf oktober opnieuw subsidie voor meer duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.energy-check.nl/welke-energiesubsidies-zijn-er-in-2025/ Welke energiesubsidies zijn er in 2025? | Energy Check]</ref><br />
<br />
De overheid is bezig met het afbouwen van (delen van) deze fossiele subsidies, maar in 2025 verloopt dit nog traag en zijn de verschillen tussen beide categorieën nog steeds zeer groot.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/toekomst-fossiele-brandstoffen/fossiele-subsidies Afbouw fossiele subsidies voor bedrijven. Duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.rijksfinancien.nl/miljoenennota/2025/bijlage/3096805 23 Fossiele regelingen | Ministerie van Financiën]</ref> Het kabinet-Schoof heeft hier niets aan gedaan en was zelfs van plan een deel van de maatregelen terug te draaien, bijvoorbeeld door zogeheten "rode diesel" weer toe te staan voor boeren. Uiteindelijk gaat dat niet door blijkens de beleidsvoornemens voor 2026.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Duurzame energie =<br />
Zie de wikipagina [[Duurzame energie]].</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Strategie%C3%ABn_tegen_klimaatverandering&diff=3664
Overleg:Strategieën tegen klimaatverandering
2025-08-31T14:45:28Z
<p>Arjen: Aanvullende opmerkingen</p>
<hr />
<div>== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
"manipuleren" vervangen door "beïnvloeden". Bulletpoint structuur toegevoegd, zinsbouw hier en daar aangepast om tekst beter te laten lopen. - Marit<br />
<br />
Algemene opmerkingen - Arjen:<br />
<br />
- De "pagina" is erg lang. Misschien in kleinere pagina's opsplitsen en een ruime samenvatting toevoegen die daarnaar door verwijst?<br />
<br />
- Misschien een paragraaf toevoegen met globale cijfers, zoals hoeveel oppervlak 4% van de oceaan eigenlijk wel niet is (zonnestralingsbeheer). En hoeveel bosgebied je nodig hebt.<br />
<br />
- Voor wat betreft bossen aanplanten: dat is op zijn minst een langjarige kwestie en op een gegeven moment zijn de bomen volgroeid en nemen netto weinig koolstof meer op. Ik denk dat dit soort overwegingen ook moeten worden opgenomen in de kritische beschouwing.<br />
<br />
- Ik heb een flink aantal afwijkende formats gezien in de referenties - "[http://...] titel" in plaats van de titel en dan de URL.<br />
- Ik heb de vrijheid genomen om een aantal kleine tekstuele aanpassingen door te voeren.<br />
<br />
Specifieke opmerkingen - Arjen:<br />
<br />
- Vierde bulletpoint "Eenvoudig uitgelegd": bomen en planten zijn belangrijk, maar hoeveel gaan ze echt bijdragen aan het terugdringen van CO2?<br />
<br />
- Bulletpoint over gewassen die bestand zijn tegen hoge temperaturen: dit is zo'n technologische oplossing die het gevaar met zich meebrengt dat alles vertraagd wordt.<br />
<br />
- "postgroei economie": link werkt niet.<br />
<br />
- "Niets doen": de laatste zin "kritische bespreking ..." suggereert een verwijzing, maar die ontbreekt.<br />
<br />
- "Biodiversiteit": volgens critici onvoldoende, maar weten we of zelfs deze beperkte besluiten worden nageleefd? Referentie?<br />
<br />
- "Achterstand": "... en bossen veelbelovende mogelijkheden bieden". Ik betwijfel sterk dat bossen in dit rijtje thuis horen.<br />
<br />
- "Fossiele subsidies", laatste regel: dit brokkenkabinet heeft er bitter weinig aan gedaan en zelfs een aantal genomen maatregelen teruggedraaid (zoals "rode diesel").<br />
<br />
- "Mitigatie": hier waarschuwingen voor afleiden van echt noodzakelijke maatregelen? Zoals herbebossing, klinkt leuk maar is een zaak van lange adem, idem CCS - kan leiden tot aandacht op de verkeerde plek.<br />
<br />
- "Zero emission commitment": ik vond dit een onduidelijk stukje. Ik heb het opnieuw gelezen en begrijp nu wat er bedoeld wordt. Misschien eens kritisch naar kijken?<br />
<br />
- Deze tekst: Het is mogelijk dat de aarde met meer dan 15% blijft opwarmen - wat is die 15%?<br />
<br />
- Energieopslag: niet benoemd is "warmte-koudeopslag"<br />
<br />
- "Duurzaam is efficiënter": "Terwijl voorraden ..." - deze alinea vertelt niets over de tijdsduur. Een jaar? <br />
<br />
- "Regeneratieve landbouw": wat betekent "no-till"?<br />
<br />
- "Stranded assets": nog twee onvolledige links op te lossen.<br />
<br />
- "Oplossingen bestaan al": "agro-agri"? <br />
LET OP: Ik zie opeens heel lange lijsten van referenties. Het kan zijn dat ik die per ongeluk heb veroorzaakt, maar ik zou niet weten hoe!</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Strategie%C3%ABn_tegen_klimaatverandering&diff=3663
Strategieën tegen klimaatverandering
2025-08-31T14:45:15Z
<p>Arjen: Kleine tekstuele verbeteringen (typfouten en opmaakfouten)</p>
<hr />
<div><div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;<br />
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;"><span style="color:blue;<br />
font-size:18pt; font-face:verdana,sans-serif; border:0.2em outset #ceebf7;<br />
padding:0.1em; font-weight:bolder; -moz-border-radius:8px; "><br />
[[#top| Top ^]]</span></div><br />
<br />
= '''In een zin''' =<br />
<br />
{| class="wikitable" <span style="font-size:18pt"; cellpadding="10"><br />
| Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet, en om de schade te beperken en met de gevolgen om te gaan, moeten we de uitstoot van broeikasgassen verminderen, hernieuwbare energiebronnen gebruiken, energie efficiënter gebruiken, bossen beschermen, landbouwpraktijken verbeteren, infrastructuur ontwerpen die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, systemen voor vroegtijdige waarschuwing verbeteren, waterbeheer optimaliseren, gewassen ontwikkelen die bestand zijn tegen hogere temperaturen, en voorzichtig geo-engineering onderzoeken. </span><br />
|}<br />
<br />
= <span style="color:#008000"> '''Eenvoudig uitgelegd''' </span> =<br />
<div style="background:#F0FFF0"><br />
Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet. We moeten veel verschillende dingen doen om de schade die klimaatverandering veroorzaakt te beperken en met de gevolgen om te gaan. <br />
<br />
* Eén manier om dit te doen is het verminderen van de belangrijkste oorzaken van klimaatverandering, namelijk de uitstoot van broeikasgassen.<br />
* Het is ook belangrijk om hernieuwbare energiebronnen zoals zonne- en windenergie te gaan gebruiken in plaats van fossiele brandstoffen. <br />
* Ook kunnen we de uitstoot verminderen door efficiënter gebruik te maken van energie in gebouwen en op transport. <br />
* Het is belangrijk om bossen te beschermen en meer bomen te planten omdat ze kooldioxide absorberen, wat helpt om de hoeveelheid CO<sub>2</sub> in de lucht te verminderen. <br />
* Landbouwpraktijken moeten verbeterd worden, zodat vee minder methaangas produceert en de bodem gezonder wordt.<br />
<br />
<br />
We moeten voorbereid zijn op de gevolgen van klimaatverandering. Dit omvat: <br />
<br />
* Het ontwerpen van infrastructuur die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, zoals overstromingen en stormen. <br />
* Het verbeteren van systemen voor vroegtijdige waarschuwing, zodat gemeenschappen zich beter kunnen voorbereiden op rampen en er effectiever op kunnen reageren.<br />
* Beter waterbeheer, zodat we kunnen omgaan met veranderende neerslagpatronen en droogtes. <br />
* Het ontwikkelen van gewassen die bestand zijn tegen stijgende temperaturen om ervoor te zorgen dat we genoeg voedsel kunnen verbouwen op plaatsen waar het warmer wordt.<br />
<br />
<br />
Geo-engineering, hoewel controversieel, biedt mogelijke oplossingen door het klimaatsysteem van de aarde te beïnvloeden:<br />
<br />
* Eén idee is het gebruik van stralingsbeheer, dat zonlicht van de aarde weerkaatst, en een ander idee is het opvangen en opslaan van CO<sub>2</sub>. <br />
* Deze methoden hebben grote risico's en onzekerheden, dus we moeten er goed over nadenken en meer onderzoek doen.<br />
<br />
Het is dus belangrijk om mitigatie (dingen doen om klimaatverandering te verminderen), adaptatie (onze gemeenschappen en economieën in staat stellen om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering) en het onderzoeken van geoengineering op een zorgvuldige manier te combineren. Samenwerken en nieuwe oplossingen vinden zijn belangrijk als we onze planeet willen beschermen voor toekomstige generaties.<br />
<br />
Onderzoek laat zien dat investeren in een duurzame samenleving economisch haalbaar en zelfs winstgevend is.<br />
</div><br />
<br />
= Strategieën tegen klimaatverandering =<br />
'''Er is geen reden om op te geven in het tegen gaan van klimaatverandering. Er zijn nog allerlei oplossingen die we kunnen inzetten. We weten hoe het klimaatsysteem werkt. We weten wat de oorzaken zijn van de huidige opwarming. We weten wat we eraan kunnen doen. Weliswaar is het terugdraaien van de gevolgen van klimaatverandering op de korte termijn niet mogelijk, maar we hebben wel invloed op hoe ernstig die gevolgen zullen zijn.'''<br />
<br />
== Introductie: mitigatie, adaptatie, veerkracht ==<br />
Dit zijn de drie strategieën om klimaatverandering en de gevolgen ervan te verminderen en te weerstaan.<br />
<br />
'''Mitigatie''' is wanneer mensen het gehalte aan broeikasgassen en andere schadelijke stoffen proberen te verminderen. Dit kan zijn door de uitstoot te verminderen of de opname in ecosystemen (‘putten’) te vergroten. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|Mitigatie]].)<br />
<br />
'''Adaptatie''' is wanneer een natuurlijk of menselijk systeem zich aanpast als reactie op het klimaat, door feitelijke of verwachte veranderingen. Dit kan de schade beperken of kansen creëren. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|Adaptatie]].)<br />
<br />
'''Veerkracht''' is het vermogen van mensen en sociale, economische en ecologische systemen om gevaren te weerstaan, te absorberen of op te vangen, zich aan te passen en tijdig en efficiënt te herstellen van de gevolgen van een gevaar, onder andere door het behoud en herstel van de essentiële basisstructuren en -functies, terwijl het vermogen tot aanpassen, leren en transformeren behouden blijft.<br />
<br />
== Stoppen met fossiel ==<br />
De strategie waarover klimaatwetenschappers het eens zijn en die zeker werkt, is het direct minderen van de uitstoot van broeikasgassen als gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen. De verschillende [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC scenario’s]] laten zien wat de gevolgen zijn van meer of minder snel stoppen met fossiel.<br />
<br />
Naast stoppen met fossiel zijn er verschillende methoden om de de gevolgen van klimaatverandering te verminderen ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|mitigatie]]). Sommige kunnen meteen worden toegepast, zoals overgaan naar hernieuwbare energiebronnen en efficiënter gebruik van energie, herbebossing en duurzame landbouw. Andere, zoals koolstofafvang, zijn nog in ontwikkeling en vinden plaats op een veel te kleine schaal om enig effect te maken.<br />
<br />
Dat laatste geldt ook voor de verschillende vormen van [[Strategieën tegen klimaatverandering#Klimaatengineering|klimaatengineering]] die als doel hebben de hoeveelheid inkomende zonnestraling te verminderen. Er bestaan nog geen praktisch toepasbare technieken op voldoende grote schaal. Bovendien zijn de meeste onbetaalbaar.<br />
<br />
Omdat klimaatverandering, met alle schadelijke gevolgen van dien, niet binnen een of enkele generaties terug te draaien is, wordt in een groot deel van de wereld aanpassing ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|adaptatie]]) aan de nieuwe omstandigheden onvermijdelijk. Grote gebieden worden onleefbaar en onveilig. Systemen voor vroegtijdige waarschuwing voor gevaarlijke situaties moeten worden uitgebreid. Infrastructuur moet worden verbeterd en aangepast aan extreme omstandigheden. Waterbeheer moet worden aangepast aan een afwisseling van extreme droogte- en neerslagperioden.<br />
<br />
En tenslotte, misschien wel het belangrijkst, zal de kapitalistische groeieconomie moeten plaatsmaken voor een duurzame, rechtvaardige samenleving. De [[Strategieën tegen klimaatverandering#Ontgroeien|postgroei economie]] benadrukt welzijn, duurzaamheid en gelijkheid boven economische groei, waarvoor veel energie en grondstoffen nodig is.<br />
<br />
Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Fossiele subsidies|Fossiele subsidies]].<br />
<br />
== Niets doen is duurder dan klimaatactie ==<br />
In de jaren '80 bedroegen de gemiddelde kosten van rampen in Europa ongeveer 8 miljard euro per jaar. Recent onderzoek toont aan dat de jaarlijkse schade door extreme weersomstandigheden en natuurrampen in 2021 en 2022 meer dan 50 miljard euro bedroeg. Dit laat zien dat de kosten van nietsdoen nu al aanzienlijk hoger zijn dan de kosten van klimaatactie. Het illustreert dat preventieve maatregelen om klimaatverandering te bestrijden niet alleen cruciaal zijn voor het voorkomen van toekomstige rampen, maar ook voor het beperken van de economische impact ervan.<br />
<br />
Tegelijkertijd heeft de EU moeite om snel op te treden tegen klimaatverandering en stuit ze op politieke weerstand in veel lidstaten. Milieukwesties en maatregelen zoals regelgeving rond huisverwarming en landbouwvervuiling worden steeds vaker bekritiseerd.<br />
<br />
The Green Deal, het uitgebreide EU-plan om als eerste continent tegen 2050 klimaatneutraal te zijn, staat onder toenemende druk van critici die het te ambitieus en te kostbaar vinden. Populistische en extreem-rechtse partijen grijpen het plan aan als kritiekpunt op de EU-instellingen. <br />
<br />
EU Crisis Management Commissioner Janez Lenarcic benadrukte dat de urgentie van de kwestie overduidelijk is. “We leven in een Europa dat zowel overstroomt als in brand staat. Deze extreme weersomstandigheden zijn nu bijna een jaarlijks terugkerend fenomeen,” zei hij. “De wereldwijde realiteit van klimaatafbraak dringt door tot in het dagelijks leven van de Europeanen.”<ref name=":6">[https://apnews.com/article/eu-climate-floods-wildfires-disaster-8338ec7a0030cc8069800b0e95ed61c9 EU warns deadly flooding and wildfires show climate breakdown is fast becoming the norm | AP] </ref><br />
<br />
=== Klimaatactie is goed voor de economie ===<br />
Uit onderzoek van de denktank van 38 van de belangrijkste kapitalistische landen, de Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), is gebleken dat krachtige maatregelen om de klimaatcrisis aan te pakken de economische groei van landen zal doen toenemen. Dit ondanks beweringen van critici van klimaatmaatregelen dat het de economie zal schaden.<br />
<br />
Als landen ambitieuze doelen stellen voor het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen en vervolgens het beleid uitstippelen om deze doelen te bereiken, zou dit rond 2040 resulteren in een nettogroei van het wereldwijde BBP. Dit staat in een gezamenlijk rapport van de OECD en het Ontwikkelingsprogramma van de VN.<ref name=":7">[https://www.theguardian.com/environment/2025/mar/26/tackling-climate-crisis-will-increase-economic-growth-oecd-research-finds Tackling climate crisis will increase economic growth, OECD research finds | The Guardian]</ref> <ref name=":8">[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/<nowiki>Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | Carbon Brief]</nowiki></ref> De berekening van de nettowinst van 0,23% in 2040 zou in 2050 nog groter zijn, als de baten van het terugdringen van de uitstoot voor de economie zou worden meegerekend.<br />
<br />
Tegen 2050 zou het BBP per hoofd van de bevolking van de rijkste landen met 60% toenemen, terwijl in landen met lagere inkomens die toename in 2050 ten opzichte van 2025 124% zou zijn. Ook ontwikkelingslanden zouden profiteren, met in 2030 175 miljoen minder mensen onder de armoedegrens, als regeringen nu zouden investeren in het terugdringen van emissies.<br />
<br />
Daarentegen zou het mondiale BBP deze eeuw met éénderde kunnen dalen als we de klimaatcrisis ongecontroleerd laten voortduren.<ref>[https://www.bcg.com/publications/2025/investing-in-climate-action Why Investing in Climate Action Makes Good Economic Sense | BCG]</ref><br />
<br />
Daarbij is het de vraag of economische groei wenselijk is. Zie een kritische bespreking van 'Groene Groei' en Ontgroeien (degrowth) en postgroei.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Internationale verdragen ==<br />
Sinds de jaren ‘80 van de vorige eeuw zijn verschillende internationale overeenkomsten tot stand gekomen om vervuiling en klimaatverandering aan te pakken door internationale samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.<br />
<br />
=== Protocol van Montreal ===<br />
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Montreal_Protocol Montreal Protocol | Wikipedia]</ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.<br />
<br />
=== United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) ===<br />
Het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC)<ref>[https://unfccc.int/ UN Climate Change] </ref> is een internationaal milieuverdrag dat in 1992 werd aangenomen om klimaatverandering aan te pakken. Het uiteindelijke doel is om de concentraties broeikasgassen in de atmosfeer te stabiliseren op een niveau dat gevaarlijke menselijke verstoring van het klimaatsysteem voorkomt. Het UNFCCC vormt de basis voor de jaarlijkse Conferences of the Parties (COPs), waarin alle aangesloten landen de wereldwijde klimaatonderhandelingen voeren, nationale commitments voor broeikasgasreductie afspreken en onderhandelen over financiering van klimaatschade en klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden. Ook wordt daar de stand opgemaakt van de resultaten van de acties tegen klimaatverandering tot nu toe.<br />
<br />
De meest recente COP, nummer 29, was die in Bakoe, november 2024. COP28 in 2023 in Dubai maakte geschiedenis doordat voor het eerst, ondanks de aanwezigheid van duizenden lobbyisten van de fossiele industrie, werd afgesproken fossiele brandstoffen op termijn uit te faseren. COP30 zal plaatsvinden in november 2025 in Belem, Brazilië.<br />
<br />
De belangrijkste resultaten van deze jaarvergaderingen zijn het Kyoto-protocol (1997) en de Overeenkomst van Parijs (2015). Ze bepalen de internationale samenwerking op het gebied van klimaatmitigatie en adaptatie en de steun aan ontwikkelingslanden.<br />
<br />
Het IPCC (zie de uitgebreide wikipagina over de scenario's van het [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC)]] is een wereldomvattend wetenschappelijk samenwerkingsverband van ongekende omvang en relevantie, dat de wetenschappelijke kennis over klimaatverandering evalueert en samenbrengt en zo de basis legt onder het UNFCCC. Het IPCC produceert rapporten die een overzicht geven van de huidige staat van kennis over klimaatverandering, de impact ervan en opties voor adaptatie en mitigatie. Deze rapporten zijn cruciaal voor het informeren van beleidsmakers en onderhandelaars binnen het UNFCCC-proces.<br />
<br />
=== Kyoto-protocol ===<br />
Het Kyoto-protocol,<ref>[https://unfccc.int/kyoto_protocol What is the Kyoto Protocol? | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 1997, is een internationale overeenkomst die gekoppeld is aan het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC). Het verplicht de ondertekenende landen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen op basis van de principes van het verdrag. Het protocol introduceerde bindende emissiereductiedoelstellingen voor ontwikkelde landen, met als doel de emissies in de periode 2008-2012 met gemiddeld 5% te verlagen ten opzichte van 1990. Het stelde ook marktmechanismen in zoals de handel in emissierechten om deze doelen te helpen bereiken. Het Kyoto-protocol was een belangrijke stap in het mondiale klimaatbeleid, hoewel de effectiviteit ervan wordt betwist vanwege de verschillende niveaus van deelname en naleving.<br />
<br />
=== Overeenkomst van Parijs ===<br />
De Overeenkomst van Parijs,<ref>[https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement The Paris Agreement | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 2015, is een internationaal verdrag binnen het kader van het UNFCCC dat als doel heeft de opwarming van de aarde te beperken tot "goed beneden" 2 graden Celsius boven het pre-industriële niveau, met inspanningen om de stijging te beperken tot 1,5 graden. In het verdrag verplichten alle deelnemende landen zich om bij te dragen aan het verminderen van broeikasgasemissies en het aanpassen aan klimaatverandering, door middel van Nationally Determined Contributions (NDCs). Deze NDCs worden door de deelnemende landen zelf vastgesteld. De Overeenkomst introduceert ook een mechanisme om de inspanningen elke vijf jaar te verhogen en bevordert financiering en technologische ondersteuning voor ontwikkelingslanden.<br />
<br />
=== Protocol van Montreal ===<br />
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://www.unep.org/ozonaction/ OzonAction | UNEP] </ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.<br />
<br />
Deze overeenkomsten vertegenwoordigen belangrijke internationale inspanningen om klimaatverandering aan te pakken door samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.<br />
<br />
=== Biodiversiteit ===<br />
Naast de COPs in het kader van de UNFCCC is er ook sprake van Conferences of the Parties (COPs) binnen het UN Verdrag inzake Biologische Diversiteit. Dit verdrag is tot stand gekomen op de VN conferentie inzake milieu en ontwikkeling in Rio de Janeiro (1992) en is ondertekend door alle lidstaten van de Verenigde Naties behalve de VS. De meest recente Conferentie van de Partijen van dit verdrag (COP16)<ref>[https://www.cbd.int/conferences/2024 United Nations Biodiversity Conference | Convention on Biological Diversity] </ref> vond plaats eind oktober 2024 in Cali, Colombia, en leverde belangrijke resultaten op. Inheemse volken werden erkend voor hun rol in bescherming van de biodiversiteit, wat leidde tot een nieuw programma en een permanent orgaan. Het Cali-fonds werd opgezet om de voordelen van digitale genetische informatie te delen, met industriële bijdragen.<br />
<br />
Uiteindelijk, na hervatting van de conferentie in februari 2025, werd overeenstemming bereikt over de financiering van 200 miljard dollar per jaar tot 2030 aan ontwikkelingslanden voor de instandhouding van de biodiversiteit. Volgens critici is dit onvoldoende.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/feb/28/cop-16-climate-nature-funding-agreement Cop16 nature summit agrees deal at 11th hour but critics say it is not enough | The Guardian]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Achterstand ==<br />
Najaar 2024 kwam editie 15 van het Emission Gap Report van het UN Environmental Programme uit, getiteld ‘''Emissions Gap Report 2024:'' ''No more hot air … please!''’.<ref name=":0">[https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2024 Emissions Gap Report 2024: No more hot air … please! | United Nations Environment Programme (UNEP)]</ref> Het rapport vindt dat landen drastisch meer ambitie en actie moeten leveren in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions, anders is het doel van 1,5°C van het Akkoord van Parijs binnen een paar jaar niet meer haalbaar. In het rapport wordt gekeken naar hoeveel landen moeten beloven om broeikasgassen terug te dringen en hoeveel ze moeten waarmaken in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions (NDC's), die begin 2025 moeten worden ingediend in de aanloop naar COP30. Er is een reductie nodig van 42 procent in 2030 en 57 procent in 2035 om op schema te komen voor 1,5°C.<br />
[[Bestand:GHG emissions.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Mediane emissiescenario's, naar fig 4.1 in het 2024 UNEP Emission Gap Report.''<ref name=":0" /> ''Grijze stippellijn: scenario zonder nieuw klimaatbeleid na 2010; donkerblauw: bestaand beleid dat al door regeringen is geïmplementeerd; middelblauw: aanvullende voorwaardelijke NDCs; lichtblauw: aanvullende onvoorwaardelijke NDC's; lichtrode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van minder dan 2°C; rode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van 1,5°C. Bron: Carbon Brief.<ref>[https://www.carbonbrief.org/unep-new-climate-pledges-need-quantum-leap-in-ambition-to-deliver-paris-goals/ UNEP: New climate pledges need ‘quantum leap’ in ambition to deliver Paris goals | CarbonBrief] </ref> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ Creative Commons BY-NC-ND 4.0]'']]<br />
Volgens het UNEP rapport zou het nog technisch mogelijk zijn om op een pad van 1,5°C te komen, waarbij zonne-energie, windenergie en bossen veelbelovende mogelijkheden bieden voor een drastische en snelle emissiereductie. Om dit potentieel waar te maken, moeten de deelnemende landen voldoende ambitieuze NDC's formuleren en ondersteunen door een overheidsbrede aanpak, maatregelen die de sociaaleconomische en ecologische nevenvoordelen maximaliseren, door een versterkte internationale samenwerking die een hervorming van de mondiale financiële architectuur omvat, krachtige actie van de particuliere sector en minimaal een verzesvoudiging van de investeringen in emissiereductie. De landen van de G20, met name de landen met de grootste uitstoot, zouden het zware werk moeten doen.<br />
<br />
Zoals [[Klimaatverandering: meest recente stand van zaken#Alarm|elders]] wordt aangegeven, wordt die ambitie steeds onwaarschijnlijker.<br />
<br />
=== Europa ===<br />
Volgens een analyse van BloombergNEF<ref name=":1">[https://about.bnef.com/insights/clean-energy/new-energy-outlook/ New Energy Outlook | BloombergNEF] </ref> zou Europa zijn energiegerelateerde CO₂-emissieplafond voor 2030 '''met negen procent''' kunnen overschrijden. Als de broeikasgasemissies van andere sectoren worden meegerekend, kan de overschrijding oplopen tot '''29 procent''' (702 miljoen ton CO₂-equivalent) – in plaats van de beoogde emissiereductie van 55 procent in 2030.<br />
[[Bestand:EU climate target.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De Europese klimaatdoelen. ETS: Emissions Trading System, inclusief andere broeikasgassen (rode lijn); Netto-nul scenario, inclusief andere broeikasgassen (rode stippellijn); Energie gerelateerde CO<sub>2</sub> emissies (blauw); Andere netto broeikasgasemissies (lichtblauw). Eenheid: miljard ton CO<sub>2</sub> equivalent. Bron: BloombergNEF.''<ref name=":1" /> ]]<br />
De redenen voor het missen van de doelen zijn, volgens Bloomberg:<br />
<br />
* '''Trage elektrificatie,''' bijvoorbeeld met betrekking tot warmtepompen, elektrische voertuigen en uitbreiding van het elektriciteitsnet.<br />
* '''Lage investeringen''' in hernieuwbare energie, netwerkinfrastructuur en koolstofopslag (CCS).<br />
* '''Technologische achterstand''': Belangrijke technologieën zoals waterstofproductie en duurzame brandstoffen voor de lucht- en scheepvaart zijn nog niet volwassen of rendabel.<br />
<br />
Volgens analisten van Bloomberg blijft de EU ver achter bij de ambitie om netto nul ton broeikasgas uit te stoten in 2050. Om in 2050 op een netto-nulpad te blijven, zou de EU de uitstoot van de energiesector met 84 procent moeten verminderen tot slechts een halve gigaton CO₂ in 2040.<br />
<br />
Het Net Zero scenario van Bloomberg, waarin de energiesector in 2050 volledig koolstofvrij is gemaakt, vereist ook dat de investeringen in hernieuwbare energie vanaf 2024 met 23 procent toenemen ten opzichte van 2023, terwijl de uitgaven voor de verkoop van elektrische voertuigen en oplaadinfrastructuur in de periode tot 2050 moeten verdrievoudigen.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Fossiele subsidies ===<br />
Fossiele energie krijgt in Nederland nog steeds veel meer subsidie dan duurzame energie. Volgens recente schattingen en overheidsdocumenten ontvingen fossiele bedrijven in Nederland jaarlijks tussen de €39,7 en €46,4 miljard aan fiscale voordelen, vrijstellingen en regelingen die het gebruik van fossiele brandstoffen ondersteunen. Het gros hiervan bestaat uit belastingkortingen, vrijstellingen voor grootverbruikers en specifieke regelingen voor industrieën als de glastuinbouw en zware industrie.<ref>[https://www.duurzaam-ondernemen.nl/shell-nederland-heeft-het-meest-geprofiteerd-van-fossiele-subsidies/ Shell Nederland heeft het meest geprofiteerd van fossiele subsidies | Duuzaam Ondernemen NL]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/lobbybrieven/inbreng-comissiedebat-fossiele-subsidies.pdf/@@download/file/Inbreng%20comissiedebat%20fossiele%20subsidies.pdf Maak een einde aan fossiele subsidies | Milieudefensie]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/deze-10-grote-bedrijven-krijgen-elk-jaar-miljarden-euros-voor-vervuilen Deze 10 grote bedrijven krijgen elk jaar miljarden voor vervuilen | Milieudefensie]</ref><br />
<br />
Voor duurzame energie wordt er jaarlijks via bijvoorbeeld de SDE++-regeling een bedrag van €8 miljard beschikbaar gesteld in 2025. Ook zijn er miljarden beschikbaar via regelingen zoals de ISDE (o.a. voor warmtepompen en isolatie) en DUMAVA, vooral gericht op particulieren en maatschappelijk vastgoed. Het totaal van die directe subsidies en investeringsmogelijkheden blijft echter substantieel lager dan de fiscale voordelen voor fossiel.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2025/02/21/vanaf-oktober-opnieuw-subsidie-voor-meer-duurzame-energie Vanaf oktober opnieuw subsidie voor meer duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.energy-check.nl/welke-energiesubsidies-zijn-er-in-2025/ Welke energiesubsidies zijn er in 2025? | Energy Check]</ref><br />
<br />
De overheid is bezig met het afbouwen van (delen van) deze fossiele subsidies, maar in 2025 verloopt dit nog traag en zijn de verschillen tussen beide categorieën zeer groot.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/toekomst-fossiele-brandstoffen/fossiele-subsidies Afbouw fossiele subsidies voor bedrijven. Duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.rijksfinancien.nl/miljoenennota/2025/bijlage/3096805 23 Fossiele regelingen | Ministerie van Financiën]</ref><br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Mitigatie =<br />
Mitigatie is het verminderen van iets schadelijks dat zich heeft voorgedaan of het verminderen van de schadelijke gevolgen ervan. Om klimaatverandering tegen te gaan zijn er verschillende strategieën nodig om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|koolstofputten]] te verbeteren. Hier zijn enkele belangrijke methoden:<br />
<br />
'''Overgang naar hernieuwbare energie''': Overschakelen van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energiebronnen zoals zonne-energie, windenergie, waterkracht en geothermische energie. Dit vermindert de uitstoot bij de energieproductie.<br />
<br />
'''Energie-efficiëntie''': Het verbeteren van de energie-efficiëntie in gebouwen, transport en industriële processen om het totale energieverbruik te verminderen.<br />
<br />
'''Bescherming van natuurlijke ecosystemen:''' Het behoud van ecosystemen zoals wetlands, mangroves en veengebieden die grote hoeveelheden koolstof opslaan.<br />
<br />
'''Herbebossing''': Het aanplanten van nieuwe bossen en het herstellen van beschadigde bossen om de vastlegging van koolstof te verbeteren. Bossen fungeren als koolstofputten en absorberen CO<sub>2</sub> uit de atmosfeer.<br />
<br />
'''Duurzame landbouw''': Landbouwpraktijken toepassen die de uitstoot verminderen, zoals precisielandbouw, vruchtwisseling en minder grondbewerking.<br />
<br />
'''Elektrische voertuigen en openbaar vervoer''': Het gebruik van elektrische voertuigen stimuleren en de infrastructuur voor openbaar vervoer verbeteren om de uitstoot van de transportsector te verminderen.<br />
<br />
'''Afvalbeheer''': Het verbeteren van afvalbeheerpraktijken om de methaanuitstoot van stortplaatsen te verminderen en het bevorderen van recycling en compostering.<br />
<br />
'''Internationale samenwerking''': Wereldwijd samenwerken via overeenkomsten zoals de Overeenkomst van Parijs om emissiereductiedoelen te stellen en te behalen.<br />
<br />
'''Koolstofheffingen''': Het implementeren van koolstofbelastingen of cap-and-trade systemen om de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen te stimuleren.<br />
<br />
'''Technologische innovatie:''' Investeren in onderzoek en ontwikkeling van nieuwe technologieën die de uitstoot kunnen verminderen of koolstof uit de atmosfeer kunnen verwijderen.<br />
<br />
'''Koolstofafvang en -opslag (CCS):''' Het opvangen van CO<sub>2</sub>-emissies die ontstaan door het gebruik van fossiele brandstoffen bij de opwekking van elektriciteit en industriële processen, het transporteren ervan en het opslaan buiten de atmosfeer.<br />
<br />
'''Onderwijs en bewustwording''': Bewustwording creëren over klimaatverandering en het publiek voorlichten over duurzame praktijken en het belang van individuele acties.<br />
<br />
Gecombineerd kunnen deze methoden aanzienlijk bijdragen aan het beperken van klimaatverandering en het bereiken van een duurzamere toekomst.<br />
<br />
=== Koolstofbudget ===<br />
Wetenschappers pleiten er voor dat landen hun uitstoot zo snel mogelijk moeten verminderen om de klimaatdoelstellingen te halen. Om te voldoen aan de afspraken van het Akkoord van Parijs moet de uitstoot van broeikasgassen zeer sterk worden verminderd:<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_FullVolume.pdf<nowiki>Climate Change 2023 – Synthesis Report | IPCC]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/nature18307<nowiki>Paris Agreement climate proposals need a boost to keep warming well below 2 °C | Nature]</nowiki></ref><br />
<br />
* '''Koolstofbudget voor 1,5 °C''': Om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 °C kan de mensheid vanaf 2020 maximaal nog ongeveer '''500 gigaton (Gt)''' CO<sub>2</sub> uitstoten. Als de uitstoot op het huidige niveau blijft (ongeveer 40 Gt per jaar), zal dit budget begin 2030 uitgeput zijn. Volgens the Global Carbon Budget bedroeg de totale CO<sub>2</sub>-uitstoot in 2024 41,6 gigaton CO<sub>2</sub>, een lichte stijging ten opzichte van 2023.<br />
* '''Koolstofbudget voor 2 °C''': Om de opwarming te beperken tot 2°C is het budget ongeveer '''1.350 Gt''' CO<sub>2</sub> vanaf 2020. Met een ongewijzigd uitstootniveau zouden we dit budget halverwege de jaren 2050 overschrijden.<br />
<br />
Het gebruik van koolstofafvang en -opslag (CCS) als tegenwicht voor emissies die moeilijk volledig te elimineren zijn, zoals methaan uit de rijstteelt, zal volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) “onvermijdelijk” zijn als de wereld netto nul wil bereiken.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/<nowiki>Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | CarbonBrief]</nowiki></ref><br />
<br />
Hierbij bestaat het gevaar dat bedrijven CCS zullen gebruiken als alternatief voor het verminderen van de broeikasuitstoot: een vorm van greenwashing. <br />
[[Bestand:Emission balloons.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Te verwachten temperatuurstijging bij afbouw van broeikasgas uitstoot volgens drie scenario’s: Stated Policies Scenario (STEPS), Announced Pledges Scenario (APS) en Net Zero Emissions by 2050 (NZE). De lijntjes op de manden onder de ballonnen geven de spreiding aan van de verwachte temperaturen. Bron: IEA, World Energy Outlook 2024.''<ref>[https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2024<nowiki>World Energy Outlook 2024 | IEA]</nowiki></ref>]]<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Net-zero ===<br />
De term "netto nul" betekent dat de uitstoot van broeikasgassen en de verwijdering ervan met elkaar in evenwicht zijn.<ref name=":2">[https://netzeroclimate.org/what-is-net-zero-2/<nowiki>What is net zero? | Oxford Net Zero]</nowiki></ref><ref name=":2" /> Dan zou de opwarming van de aarde moeten stoppen en de ergste gevolgen van klimaatverandering worden vermeden. Het Akkoord van Parijs vereist dat landen "in de tweede helft van deze eeuw een evenwicht bereiken tussen de antropogene emissie van broeikasgassen en de verwijdering ervan door putten". De stijging van de mondiale temperatuur moet beperkt blijven tot ruim onder de 2 °C boven het pre-industriële niveau, en idealiter niet boven de 1,5 °C uitkomen. <br />
<br />
Het doel is om de uitstoot in alle sectoren en activiteiten tegen 2030 met 45% te verminderen ten opzichte van 2010 en rond 2050 netto nul te bereiken. Om dit te bereiken moeten er doelen worden gesteld voor de nabije toekomst en onmiddellijk actie ondernomen. Dit houdt in dat emissies worden verminderd of verwijderd, bijvoorbeeld door bomen te planten. Maar compensatie werkt alleen als het volgens strikte regels gebeurt. Deze regels moeten ervoor zorgen dat de reducties echt zijn, continuïteit hebben en gecontroleerd kunnen worden. Het is ook belangrijk om rekening te houden met een eerlijke verdeling, omdat de mogelijkheden om het netto nulniveau te bereiken voor verschillende landen of groepen verschillend kunnen zijn.<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
==== Zero Emissions Commitment (ZEC) ====<br />
De zero emission commitment (ZEC)<ref name=":3">[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1170744/full<nowiki>The Zero Emissions Commitment and climate stabilization | Frontiers in Science]</nowiki></ref> <ref>[https://gmd.copernicus.org/articles/12/4375/2019/<nowiki>The Zero Emissions Commitment Model Intercomparison Project (ZECMIP) contribution to C4MIP: quantifying committed climate changes following zero carbon emissions | Geoscientific Model Development]</nowiki></ref> is de mate waarin de wereldgemiddelde temperatuur naar verwachting zal veranderen als we stoppen met het uitstoten van CO<sub>2</sub>. Het is een belangrijk hulpmiddel om in te schatten hoeveel koolstof we nog kunnen uitstoten zonder de doelen voor de opwarming van de aarde te overschrijden. Het helpt ons te begrijpen hoe klimaatverandering ons zal beïnvloeden en of we het ongedaan kunnen maken.<br />
[[Bestand:Net zero.jpg|gecentreerd|miniatuur|692x692px|''Gestileerd schema van hoe het CO<sub>2</sub> gehalte in de atmosfeer, de warmteopname door de oceanen, de mondiale oppervlaktetemperatuur en de zeespiegelstijging kunnen evolueren na het bereiken van een netto-nul CO<sub>2</sub>-uitstoot. De tijdvakken zijn indicatief.''<ref name=":3" />]]<br />
Er is veel onzekerheid over de invloed van het ''Zero Emission Commitment (ZEC)'' op het koolstofbudget, dat wil zeggen op de maximale hoeveelheid broeikasgassen die uitgestoten mag worden om nog binnen de doelen van het Akkoord van Parijs te blijven. Als ZEC positief is, dat wil zeggen, als de temperatuur nog blijft stijgen na het bereiken van netto-nul-emissie, vermindert dit het koolstofbudget. Als ZEC negatief is, geeft ons dat meer tijd of maakt het ambitieuzere doelen mogelijk.<br />
<br />
Het is mogelijk dat de aarde met meer dan 15% blijft opwarmen nadat de uitstoot van CO<sub>2</sub>. het netto-nul evenwicht heeft bereikt. Maar ook als de mondiale opwarming stopt, zullen diverse mega-veranderingen op aarde, zoals zeespiegelstijging of de afbraak van biodiversiteit, doorgaan vanwege de opwarming die in het verleden al heeft plaatsgevonden. <br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Duurzame energie ===<br />
Het ontwikkelen en benutten van bronnen van duurzame energie is essentieel in de strijd tegen klimaatverandering. De belangrijkste alternatieven voor fossiele energie zijn:<br />
<br />
'''Zonne-energie''': Het installeren van zonnepanelen om zonne-energie op te wekken is een van de meest toegankelijke vormen van duurzame energie. Dit kan zowel op kleine schaal (op daken van huizen) als op grote schaal (zonneparken) gebeuren.<br />
<br />
'''Windenergie''': Windturbines kunnen op zee (offshore) of op het land (onshore) worden geplaatst om windenergie op te wekken. Dit is een van de snelst groeiende vormen van hernieuwbare energie.<br />
<br />
'''Waterkracht''': Het gebruik van waterkrachtcentrales om elektriciteit op te wekken is een eeuwenoude vorm van duurzame energie. Dit kan variëren van grote stuwdammen tot kleine rivierinstallaties. Grootschalig gebruik van waterkracht door middel van stuwmeren kan de natuur en de belangen van de lokale bevolking ernstig schaden.<br />
<br />
'''Biomassa''': Het verbranden van organisch materiaal zoals hout, landbouwafval of speciaal geteelde energiegewassen om energie op te wekken. Of het produceren van biogas uit afval en mest.<br />
<br />
'''Waterstof''': Waterstof heeft het potentieel om een belangrijke rol te spelen in een duurzame energie-economie, maar of het een duurzame energiebron is, hangt af van hoe het wordt geproduceerd en gebruikt. Om waterstof echt duurzaam te maken, moet men investeren in groene waterstofproductie en de bijbehorende infrastructuur te ontwikkelen.<br />
<br />
'''Geothermische energie''': Het gebruik van de warmte uit de aarde om energie op te wekken. Dit is vooral effectief in gebieden met geothermische activiteit.<br />
<br />
'''Energie-efficiëntie''': Het verbeteren van energie-efficiëntie in gebouwen, voertuigen, apparaten en productieprocessen kan het energieverbruik aanzienlijk verminderen. Dit omvat het gebruik van LED-verlichting, isolatie en slimme thermostaten. Het begrip smart grid betekent dat men het energienetwerk zelf efficiënter gebruikt door pieken en dalen in gebruik en energieproductie af te vlakken of op elkaar af te stemmen.<br />
<br />
'''Elektrificatie:''' Het vervangen van motoren op fossiele energie door elektromotoren in voertuigen en machines kan de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verminderen, mits de benodigde elektriciteit duurzaam is opgewekt.<br />
<br />
'''Energieopslag''': Het ontwikkelen van technologieën voor energieopslag, zoals batterijen en pomp-opslag, om de disbalans tussen energievraag en de hoeveelheid duurzaam opgewekte energie te overbruggen.<br />
<br />
'''Kernenergie''': Is omstreden en is, welbeschouwd, geen duurzame energiebron. Kernenergie kan een energiebron met een lage uitstoot zijn, maar draagt wel degelijk bij aan de opwarming en is netzomin efficiënt als fossiel. Daar komt het afvalopslagprobleem nog bij. Zie Kernenergie.<br />
<br />
=== Duurzaam is efficiënter dan fossiel ===<br />
Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn een universele verspilling van energie. Ongeveer 67% van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren als warmte, kooldioxide, andere oxiden en waterdamp. Slechts de resterende 33% wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.<ref>[https://flowcharts.llnl.gov/<nowiki>Energy Flow Charts: Charting the Complex Relationships among Energy, Water, and Carbon | Lawrence Livermore National Laboratory (LLNL)]</nowiki></ref> <ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/<nowiki>Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</nowiki></ref><br />
<br />
Zo'n verspillend (en schadelijk) energiesysteem is daarom enorm oneconomisch en blijft alleen een kernonderdeel van de wereldwijde energievoorziening dankzij beperkte concurrentie (historisch gezien) en de invloed van de OPEC (Organization of Petroleum Exporting Countries) die de olieprijzen hoog houdt via productieverlagingen wanneer de prijzen dalen.<br />
<br />
Duurzame energie, in tegenstelling tot fossiele en ook kernenergie, gebruikt energie die in een of andere vorm al in het aardsysteem aanwezig is en eindigt als warmte, of we die nu van tevoren gebruiken of niet. Duurzaam warmt de aarde daarmee dus niet extra op.<br />
<br />
Fossiele energie heeft afgedaan, alleen weet nog niet iedereen dat. Duurzame energie is vele malen efficiënter dan fossiel, zoals blijkt uit deze vergelijking door de International Energy Agency (IEA).<ref>[https://www.iea.org/news/global-market-for-key-clean-technologies-set-to-triple-to-more-than-2-trillion-over-the-coming-decade-as-energy-transitions-advance<nowiki>Global market for key clean technologies set to triple to more than $2 trillion over the coming decade as energy transitions advance | IEA]</nowiki></ref><br />
<br />
Zonne-energie is inmiddels goedkoper dan fossiele, hoewel sceptici dat ontkennen.<ref>[https://skepticalscience.com/print.php?r=497<nowiki>Is solar energy more expensive than energy from fossil fuels? | Skeptical Science]</nowiki></ref> (Zie ook [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Is zonne-energie duurder dan fossiel?|Is zonne-energie duurder dan fossiel?]])<br />
[[Bestand:Duurzame energie.png|gecentreerd|miniatuur|615x615px|''Vergelijking van kolen en gas met zonne-energie. Een scheepslading zonnepanelen levert net zoveel energie als 100 scheepsladingen kolen.'']]<br />
Terwijl voorraden fossiele brandstoffen moeten worden aangevuld zodra ze zijn verbruikt, zorgt het toepassen van schone technologieën voor een langdurige energievoorziening. Dit resulteert in een grotere efficiëntie: een enkele reis van een groot containerschip gevuld met zonnepanelen kan de middelen leveren om dezelfde hoeveelheid elektriciteit op te wekken als het aardgas van meer dan 50 grote LNG-tankers of de kolen van meer dan 100 grote bulkschepen.<br />
[[Bestand:Elektriciteitsproductie.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Elektriciteitsproductie in Nederland van 2015 tot 2024. Met name wind- en zonne-energie zijn in die periode sterk gestegen, terwijl het aandeel fossiele energie afgenomen is. Bron: CBS.<ref name=":4">[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/11/helft-elektriciteitsproductie-uit-hernieuwbare-bronnen<nowiki>Helft elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen | CBS]</nowiki></ref> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]De elektriciteitsproductie in Nederland uit hernieuwbare bronnen zoals zon, wind en biomassa steeg in 2024 met 10 procent naar 61 miljard kWh. De productie uit fossiele bronnen daalde met 4 procent. Hierdoor waren hernieuwbare bronnen goed voor ongeveer de helft van de totale elektriciteitsproductie. Tijdens de zonnige en winderige aprilmaand was dit zelfs 63 procent. Voor het derde opeenvolgende jaar voerde Nederland meer elektriciteit uit dan het invoerde, aldus het CBS.<ref name=":4" /><br />
<br />
In 2023 bedroegen investeringen in wind- en zonne-energie alleen al meer kapitaal dan upstream olie- en gasinvesteringen: 650 miljard dollar per jaar tegenover 480 miljard dollar voor olie en gas, en ze zijn goed voor 15% van de wereldwijde stroomproductie. Elektrische auto's zijn goed voor een op de zes nieuwe verkopen wereldwijd en groeiden de afgelopen jaren met 35% per jaar.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/<nowiki>Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</nowiki></ref><br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Schone technologie ===<br />
Het Rocky Mountain Institute (RMI) brengt elk jaar in kaart hoe ons energiesysteem veranderd onder de veranderingen in hernieuwbare energie, elektrificatie en efficiëntie''<ref name=":5">[https://rmi.org/insight/the-cleantech-revolution/<nowiki>The Cleantech Revolution | Rocky Mountain Institute]</nowiki></ref>.'' Zij stellen: ''"''De afgelopen tien jaar heeft schone technologie een opmerkelijke vooruitgang en groei doorgemaakt. De kosten ervan zijn met wel 80 procent gedaald, terwijl de investeringen bijna 10 keer zo hoog zijn en de opwekking van zonne-energie 12 keer zo hoog is geworden. Ondertussen is elektriciteit uitgegroeid tot de grootste bron van nuttige energie en heeft de toenemende energie-efficiëntie de vraag naar energie met eenvijfde verminderd.”[[Bestand:RMI cleantech revolution-9-scaled.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de groei van zonne-energie, elektrische voertuigen en batterijen. De gevestigde spelers hebben de snelheid van de veranderingen onderschat. Zelfs neutrale partijen hebben hun modellen lineair weergegeven. Maar de veranderingen zijn exponentieel geweest.''<ref name=":5" />]]<br />
“Naarmate de drijvende krachten achter verandering de weerstand blijven overwinnen, zal duurzame energie blijven groeien via S-curves, waardoor de vraag naar fossiele brandstoffen uiteindelijk zal afnemen en het Akkoord van Parijs binnen ons bereik komt,” zegt het RMI. Daarop valt nog wel wat af te dingen. Voorlopig investeren olie- en gasbedrijven nog veel geld om zoveel mogelijk fossiele brandstoffen uit de grond te halen, met een versnelde toename van de uitstoot van broeikasgassen tot gevolg. Op grond daarvan komen op dit moment prognoses voor de opwarming in 2100 uit op 2,6 tot 3,1°C.<br />
<br />
Ondertussen zet China grote stappen in de “groene transitie”. Tweederde van alle nieuwe zonne- en windenergieprojecten wereldwijd zijn in China gevestigd en de omvang en het tempo van het uitfaseren van fossiele brandstoffen overtreffen de internationale voorspellingen, volgens een rapport van Financial Times.<ref>[https://www.ft.com/content/4afdd319-230f-4763-8107-d8a43308dcfc<nowiki>China’s accelerating green transition | Financial Times]</nowiki></ref> Maar om “de industrie van steenkool af te helpen, moet Beijing een echte energiemarkt opzetten”. China moet tot 2030 ongeveer 800 miljard dollar uitgeven om het transmissienetwerk en de onderliggende software te moderniseren, zodat duurzame elektriciteit kan worden geleverd aan de steden en fabrieken. <br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Vuile kant aan schone energie ===<br />
De energietransitie, omschakelen op energie uit hernieuwbare bronnen (zon, wind, water) via elektrificatie en mogelijk waterstof als energiedrager, heeft ook schaduwkanten. Deze bronnen brengen andere vormen van uitbuiting en milieuproblemen met zich mee door herbestemming van natuur op land en in zee en door winning van schaarse mineralen.<br />
<br />
De grondstoffen die nodig zijn om zonnepanelen, windmolens, batterijen en elektromotoren te maken, bevatten koper, chroom, nikkel, goud, lithium en nog veel andere mineralen en zeldzame aardmetalen. De winning van die grondstoffen vraagt enorme hoeveelheden water en energie. Een nieuwe studie in Science geeft aan dat de regionale beschikbaarheid van water zowel de huidige als de toekomstige winning van 32 mineralen beperkt, zie illustratie.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk5318<nowiki>Geological resource production constrained by regional water availability | Science]</nowiki></ref><br />
[[Bestand:Water resources.jpg|miniatuur|300x300px|''De mate waarin de huidige productie van de tien belangrijkste geologische hulpbronnen de regionale waterbeschikbaarheid overschrijdt (oranje). Credit: National Institute of Advanced Industrial Science and Technology (AIST).''<ref>[https://www.aist.go.jp/aist_e/list/latest_research/2025/20250314/en20250314.html<nowiki>A planetary boundary for geological resources: Limits of regional water availability | National Institute of Advanced Industrial Science and Technology (AIST)]</nowiki></ref>]]<br />
Dit artikel in Science beschrijft dat in 25 van de 330 onderzochte mijnen de duurzaamheidsgrenzen voor watergebruik bij de winning van deze mineralen werden overschreden. Naarmate de vraag naar deze stoffen toeneemt door de groeiende energietransitie en economische groei, neemt de bezorgdheid over hun beschikbaarheid en de duurzaamheid van de productie ervan toe. Het onderzoek onderstreept de urgentie van het verbeteren van de grondstoffenefficiëntie, het verbeteren van de recyclebaarheid en het zoeken naar alternatieve bronnen.<br />
<br />
Daar komt bij dat veel van de grondstoffen voor een duurzame transitie afkomstig zijn uit gebieden van inheemse gemeenschappen in voormalige Europese koloniën.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41893-022-00994-6<nowiki>Energy transition minerals and their intersection with land-connected peoples | Nature Sustainability]</nowiki></ref> <ref>[https://www.oneworld.nl/klimaat/onze-energietransitie-is-koloniaal/<nowiki>‘Onze energietransitie is koloniaal!’ | One World]</nowiki></ref> Voor deze gemeenschappen is de energietransitie een bedreiging voor hun bestaan doordat hun leefgebied gebruikt voor grondstoffenwinning. <br />
<br />
Shivant Jhagroe<ref>Jhagroe, S. (2024). ''Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving''. Mazirel Pers, imprint Walburg Pers.</ref> zegt hierover in OneWorld:<ref>[https://www.oneworld.nl/klimaat/voorbij-duurzaamheid-shivant-jhagroe/<nowiki>‘Onze energietransitie zit échte verandering in de weg’ | One World]</nowiki></ref> ''“Duurzaamheid is geen onschuldige ‘linkse hobby’. Het is een politiek breed gesteund machtsregime met soms dodelijke gevolgen, bijvoorbeeld in mijnen in het Mondiale Zuiden, voor onze ‘schone’ energietransitie. Het is wat ik noem ‘groen kolonialisme’: onder het mom van groene technologie of natuurbescherming worden inheemse gemeenschappen benadeeld of verdreven voor witte, westerse belangen en verlangens.”''<br />
<br />
Zie ook Voorbij duurzaamheid.<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Herbebossing ===<br />
Het planten van bomen is een populaire oplossing geworden voor het tegengaan van klimaatverandering, vanwege het vermogen van bomen om koolstof op te slaan in biomassa en daarmee de antropogene verhoging van het CO<sub>2</sub> gehalte in de atmosfeer te verminderen. Echter, bomen planten op de verkeerde plaatsen kan de opwarming versterken in plaats van verminderen.<ref>[https://scitechdaily.com/planting-trees-in-the-wrong-places-could-actually-speed-up-global-warming-scientists-warn/<nowiki>Planting Trees in the Wrong Places Could Actually Speed Up Global Warming, Scientists Warn | SciTechDaily]</nowiki></ref><br />
<br />
Naarmate de mogelijkheden voor bomengroei toenemen door de opwarming van de aarde, worden er meer boomplantprojecten gestart in steeds noordelijker gebieden. Er zijn echter aanwijzingen dat het planten van bomen op hoge breedtegraden contraproductief is voor het tegengaan van klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01573-4 Tree planting is no climate solution at northern high latitudes | Nature Geoscience]</ref><br />
[[Bestand:Arctic tree plantation.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De directe en indirecte effecten van bebossing op klimaatforcering in noordelijke gebieden.'' ''(1) De aanleg van plantages verstoort de voorheen intacte bodem, wat leidt tot een verhoogde afbraak van microbiële koolstof.'' <br />
<br />
''(2) Dit wordt nog verergerd door een verhoogde bodemisolatie doordat meer sneeuw wordt vastgelegd en een verminderde sneeuwpakking.''<br />
<br />
''(3) Groeiende bomen scheiden koolstof via hun wortels uit, wat de omzetting van bodemkoolstof door wortelgebonden microben versnelt.'' <br />
<br />
''(4) Naarmate de plantage volwassen wordt, verduisteren bomen het oppervlak en verminderen ze de hoeveelheid energie die naar de atmosfeer wordt gereflecteerd.'' <br />
<br />
''(5) Wanneer het nieuwe bos aangetast wordt, neemt de albedo toe terwijl de in de bomen opgeslagen koolstof afneemt.'' <br />
<br />
''Credit: Laura Barbero-Palacios, Greenland Institute of Natural Resources. Bron diagram: [https://www.eurekalert.org/multimedia/1048098 Eurekalert]. [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ Creative Commons BY-NC 4.0 International]'']]In noordelijke en arctische gebieden is de hoeveelheid teruggekaatst zonlicht (het albedo-effect), belangrijker dan koolstofopslag voor de totale energiebalans. De aanplant van bomen leidt vaak tot een netto opwarming doordat het oppervlak donkerder wordt (verminderde albedo), wat de potentiële mitigatie-effecten van koolstofopslag teniet doet in gebieden waar de biomassa beperkt en weinig veerkrachtig is. Bovendien verstoort de aanplant van bomen koolstofreservoirs in de bodem en heeft het negatieve effecten op de lokale inheemse arctische natuur.<br />
<br />
In het verleden absorbeerden de ongerepte bossen mondiaal jaarlijks 7,8 miljard ton CO₂ - ongeveer eenvijfde van alle emissies door de mens - maar hun koolstofopslag komt steeds meer in gevaar door de schade die bossen ondervinden van klimaatverandering en door menselijke activiteiten zoals ontbossing. Een nieuwe studie van het Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK)<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-025-57607-x<nowiki>Hedging our bet on forest permanence for the economic viability of climate targets | Nature Communications]</nowiki></ref> laat zien dat als er geen rekening wordt gehouden met het mogelijk afnemende vermogen van bossen om CO₂ te absorberen, het beperken van de mondiale temperatuurstijging, zoals afgesproken in de Parijse akkoorden, aanzienlijk moeilijker, zo niet onmogelijk, en veel duurder wordt.<br />
<br />
Op dit moment richten de meeste plannen om klimaatverandering aan te pakken zich op het beschermen en uitbreiden van bossen. Maar soms zijn bossen een deel van het probleem in plaats van deel van de oplossing. Zo zijn er steeds meer en steeds fellere bosbranden, zoals rondom Los Angeles in januari 2025, en steeds meer stukken tropisch oerwoud in het Amazonegebied, Zuid-Oost Azië en centraal Afrika worden gekapt. Daardoor komt de enorme hoeveelheid koolstof vrij die in die bossen is opgeslagen. <br />
<br />
Niet alleen om de biodiversiteit te behouden, maar ook om drastische maatschappelijke gevolgen te voorkomen en onze klimaattoekomst veilig te stellen, is het essentieel om naast bosbescherming ook duurzaam landgebruik te bevorderen.<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Emissierechten (ETS) ===<br />
Systemen voor de handel in emissierechten (ETS) zijn ontworpen om de uitstoot van broeikasgassen via marktmechanismen op een kosteneffectieve manier te verminderen. Ze werken volgens het principe van '''cap-and-trade''<nowiki/>', waarbij een regelgevende instantie een bovengrens stelt aan de totale uitstoot die binnen een bepaalde periode is toegestaan. Bedrijven ontvangen of kopen emissierechten, die elk een bepaalde hoeveelheid emissies toestaan. Bedrijven kunnen deze emissierechten verhandelen, waardoor emissiereducties worden gestimuleerd waar dat het minst kostbaar is.<br />
<br />
Dergelijke programma's bestrijken ongeveer 18% van de wereldwijde uitstoot en hebben volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) bijgedragen aan emissiereducties in de EU, de VS en China. De EU beschouwt het Europese ETS programma als succesvol.<ref>[https://climate.ec.europa.eu/news-your-voice/news/record-reduction-2023-ets-emissions-due-largely-boost-renewable-energy-2024-04-03_en<nowiki>Record reduction of 2023 ETS emissions due largely to boost in renewable energy | EU Directorate-General for Climate Action]</nowiki></ref><br />
<br />
Koolstofcompensaties (''carbon offsets'')<ref>[https://interactive.carbonbrief.org/carbon-offsets-2023/index.html<nowiki>In-depth Q&A: Can ‘carbon offsets’ help to tackle climate change? | Carbon Brief]</nowiki></ref> zijn certificaten die broeikasgassen vertegenwoordigen die “vermeden”, “verminderd” of “verwijderd” zijn en die kunnen worden verhandeld tussen een partij die blijft uitstoten en een partij die haar eigen uitstoot feitelijk heeft verminderd of kooldioxide (CO₂) uit de atmosfeer heeft verwijderd. Compensaties worden meestal uitgedrukt in ton CO<sub>2</sub>-equivalent (tCO<sub>2</sub>e) en worden ook verhandelbare “rechten” genoemd.<ref>Wordt vaak door elkaar gebruikt met 'carbon credits' (hoewel kredieten niet noodzakelijkerwijs hoeven te worden gebruikt om claims te doen over CO<sub>2</sub>-neutraliteit of het 'compenseren' van emissies).</ref><br />
<br />
Koolstofcompensatie stelt individuen, bedrijven of overheden in staat om hun uitstoot te compenseren door projecten te steunen die de uitstoot elders verminderen. In theorie kunnen, nadat ze hun uitstoot zoveel mogelijk hebben verminderd, hun compensaties betalen voor koolstofarme technologieën of bosherstel om de uitstoot die ze niet kunnen vermijden “teniet te doen”. Dit zou ook steun kunnen bieden aan relatief goedkope klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden en een grotere wereldwijde ambitie kunnen bevorderen.<br />
<br />
In de praktijk stelt compensatie hen vaak in staat om "business as usual" te rechtvaardigen — het produceren van dezelfde hoeveelheid emissies terwijl ze claims indienen voor reducties die afhankelijk zijn van compensaties. De handel in emissierechten is inmiddels big business geworden. “De grootste bedrijven ter wereld, van Netflix tot Ben & Jerry's, pompen miljarden in een compensatie-industrie waarvan de klimaatclaims steeds meer in strijd lijken te zijn met de werkelijkheid,” schrijft een groep onderzoeksjournalisten. Hun onderzoek laat zien dat slechts 6 procent van de koolstofkredieten daadwerkelijk tot emissiereductie heeft geleid. De rest was waardeloos.<ref>[https://www.source-material.org/vercompanies-carbon-offsetting-claims-inflated-methodologies-flawed/<nowiki>The Carbon Con | SourceMaterial]</nowiki></ref><br />
<br />
George Monbiot in The Guardian:<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/nov/21/donald-trump-science-climate-cop29-carbon-markets<nowiki>Trump’s science-denying fanatics are bad enough. Yet even our climate ‘solutions’ are now the stuff of total delusion | The Guardian]</nowiki></ref> “Koolstofmarkten stellen landen en bedrijven in staat om koolstofkredieten te verhandelen — wat in feite neerkomt op toestemming om door te gaan met vervuilen.” Daarmee zijn ze een vorm van [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Klimaatleugens strafbaar maken|greenwashing]].<br />
<br />
“In theorie zou je een rol voor zulke markten kunnen rechtvaardigen, als ze alleen werden gebruikt om emissies tegen te gaan die anders onmogelijk te verminderen zijn. Maar ze worden routinematig gebruikt als weg van de minste weerstand: een substituut voor decarbonisatie thuis en bedoeld om regeringen in staat te stellen conflicten met machtige belangen, vooral die van de fossiele industrie, te vermijden. De leefwereld is een stortplaats voor falend beleid geworden.”<br />
<br />
Een review van empirische studies naar meer dan 2000 compensatieprojecten in alle belangrijke sectoren laat zien dat deze projecten aanzienlijk minder emissiereducties hebben bereikt dan officieel wordt beweerd.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-53645-z<nowiki>Systematic assessment of the achieved emission reductions of carbon crediting projects | Nature Communications]</nowiki></ref> De onderzoekers schatten dat slechts 12% van het totale volume aan bestaande koolstofkredieten echte emissiereducties zijn, met 0% voor hernieuwbare energie, 0,4% voor kooktoestellen, 25,0% voor bosbouw en 27,5% voor chemische processen. De resulterende 88% in deze vier sectoren zijn geen echte emissiereducties.<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Criminaliteit ===<br />
Het Europese CO<sub>2</sub>-handelsysteem, bedoeld als stimulans voor verduurzaming, blijkt ook gevoelig voor misbruik door criminelen. Zij gebruiken deze handel om zwart geld wit te wassen, doordat de markt internationaal, complex en nog onvoldoende gereguleerd is. Bedrijven kunnen grote sommen geld in emissierechten investeren en deze weer verkopen, waardoor de herkomst van het geld moeilijk te traceren is. Toezichthouders, zoals de Duitse milieuautoriteit, waarschuwen voor deze kwetsbaarheden en zoeken naar betere controlemechanismes. Zonder streng toezicht blijft CO2-handel een aantrekkelijk instrument voor fraudeurs en witwassers, waardoor het groene doel ondermijnd wordt.<ref>[https://www.ftm.nl/artikelen/de-co2-handel-is-een-ideaal-instrument-voor-witwassers De CO<sub>2</sub>-handel is een ‘ideaal instrument’ voor witwassers | Follow the Money]</ref><br />
<blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Carbon footprint ===<br />
De ''carbon footprint'' (koolstofvoetafdruk) is een maat voor de totale hoeveelheid broeikasgassen (waaronder kooldioxide en methaan) die vrijkomt in de atmosfeer als gevolg van de activiteiten van een bepaald individu, organisatie, evenement of product. Het concept wordt gebruikt om de invloed van deze activiteiten op klimaatverandering te kwantificeren.<br />
<br />
Individuele acties zoals het verminderen van de persoonlijke CO₂-voetafdruk zijn onvoldoende om de noodzakelijke veranderingen op grote schaal te bewerkstelligen. Het concept van een ‘koolstofvoetafdruk’ werd populair gemaakt door de grote olie-industrie, met name BP, om de schuld te verleggen van bedrijven naar individueel gedrag.<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/aug/23/big-oil-coined-carbon-footprints-to-blame-us-for-their-greed-keep-them-on-the-hook<nowiki>Big oil coined ‘carbon footprints’ to blame us for their greed. Keep them on the hook | The Guardian]</nowiki></ref> Dit leidt de aandacht af van de noodzaak van collectieve actie op alle niveaus om over te stappen van fossiele brandstoffen naar duurzame energiesystemen.<br />
<br />
Persoonlijke keuzes kunnen weliswaar anderen beïnvloeden en markten creëren voor duurzame producten, maar de onderliggende oorzaken van klimaatverandering pakken ze niet aan. In plaats daarvan is collectieve politieke actie nodig om beleid op te stellen dat schone energie verplicht stelt en de schadelijke effecten van de vervuilende industrie vermindert.<br />
<br />
<blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Negatieve emissie ===<br />
Als we op de huidige weg doorgaan zou, zelfs om binnen de 2°C-doelstelling te blijven, tegen 2100 tussen de 100 en 1.000 Gt CO₂ uit de atmosfeer moeten worden verwijderd, afhankelijk van hoe snel de uitstoot wordt teruggedrongen.<br />
<br />
Negatieve emissie is een manier om CO₂ kwijt te raken. Dit wordt gedaan door de CO₂ uit de lucht te halen en ergens anders op te slaan zodat het niet terug de lucht in gaat. Er zijn een paar manieren om negatieve uitstoot te bereiken.<br />
<br />
Eén manier is om nieuwe bossen aan te planten of oude bossen te herstellen. Dit wordt bebossing en herbebossing genoemd. De bomen nemen CO₂ op door fotosynthese.<br />
<br />
Een andere manier is om het vermogen van de bodem om koolstof op te slaan te vergroten. Dit wordt gedaan door middel van conserverende grondbewerking en bodembedekkers. Bij bio-energie met koolstofvastlegging en -opslag (BECCS) wordt biomassa gekweekt om te verbranden voor energieopwekking, waarbij de CO₂-uitstoot wordt opgevangen en ondergronds wordt opgeslagen. ''Direct air capture'' (DAC) maakt gebruik van chemische processen om CO₂ rechtstreeks uit de lucht te vangen en op te slaan.<br />
<br />
Door fijngemalen mineralen te verspreiden over grote gebieden wordt het natuurlijke verweringsproces versneld, waardoor CO₂ uit de atmosfeer wordt verwijderd. Oceaanbemesting voegt voedingsstoffen toe aan de oceaan om de groei van fytoplankton te stimuleren, dat CO₂ absorbeert.<br />
<br />
Deze technologieën worden besproken in het hoofdstuk Wondermiddelen.<br />
<br />
= Wondermiddelen =<br />
'''Er worden veel, vaak technologische, oplossingen voor de gevolgen van klimaatverandering voorgesteld die een kritische toets niet altijd doorstaan. Bij het beoordelen ervan is het belangrijk je af te vragen, wie de oplossing voorstelt, wat diens belang erbij is, wat de kosten zijn, wie voor die kosten opdraait, of het gaat om een in de praktijk bewezen oplossing, of de oplossing voldoende is, en of de oplossing op tijd komt. Veel van de technologieën die we in dit hoofdstuk bespreken, doorstaan deze toets niet en blijken een vorm van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’ te zijn.'''<br />
<br />
Van het planten van bomen tot het verspreiden van fijngemalen silicaatmineralen over het land, de methoden voor het “verwijderen van kooldioxide” (CDR) variëren in aanpak, effecten, mate van ontwikkeling en kosten.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/ Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024]</ref><br />
<br />
Het rapport van de IPCC Working Group III: Mitigation Of Climate Change beveelt aan emissiebeperking te combineren met CO₂-verwijdering.<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/<nowiki>Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change | IPCC]</nowiki></ref><br />
<br />
Het tweede “State of CDR” rapport, geleid door een samenwerking van wetenschappelijke instellingen uit Europa en de VS, heeft als doel samen te vatten waar de wereld op dit moment staat als het gaat om het verwijderen van CO₂ uit de lucht.<ref>[https://www.stateofcdr.org/<nowiki>The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</nowiki></ref><br />
<br />
Let op: Het is belangrijk niet alleen negatief te zijn over geo-engineering, maar er vooral op te wijzen dat wetenschappers een taak hebben hier open over te communiceren. Alleen stoppen met CO₂-uitstoot zal niet voldoende zijn om in de buurt van de Parijse Akkoorden te blijven. Een of andere vorm van CO₂-verwijdering of vermindering van de instraling zal nodig zijn, mits dit niet als uitvlucht wordt gebruikt voor de lobby van de grote energiebedrijven en olieproducerende landen om door te gaan met het gebruiken van fossiele brandstof.<br />
<br />
Om vooroordelen van het publiek over onderzoek naar geo-engineering en koolstofafvang te voorkomen, is het belangrijk dat wetenschappers transparant communiceren over hun projecten, ook door financieringsbronnen of potentiële belangenconflicten bekend te maken en bereid te zijn om te luisteren naar de zorgen van het publiek.<br />
<br />
Zie [https://www.science.org/content/article/geoengineering-fight-climate-change-if-public-can-convinced dit stuk in Science] over de noodzaak voor wetenschappers om met het publiek te communiceren over geo-engineering.<br />
<br />
=== Greenwashing ===<br />
Een van de misleidende tactieken van bedrijven om fossiele brandstoffen te blijven gebruiken, is ‘greenwashing’. Greenwashing is een marketingstrategie waarbij bedrijven, gesteund door hun PR-bureaus, claims doen over hun milieuvriendelijkheid om consumenten te misleiden. Dit wordt vaak gebruikt om een groener imago te creëren dan werkelijk het geval is. Onderzoek toont aan dat het promoten van groene identiteit van bedrijven en merken op de korte termijn uiterst effectief is, omdat consumenten steeds bewuster kiezen voor duurzame opties.<ref>[https://www.bi.team/blogs/there-is-a-growing-epidemic-of-climate-anxiety/<nowiki>Protecting consumers from greenwashing | Behavioural Insights Team (BIT)]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2022/08/23/climate/climate-greenwashing.html<nowiki>How greenwashing fools us | New York Times]</nowiki></ref><br />
<br />
Bedrijven overdrijven de impact van hun milieuvriendelijke initiatieven of projecten om hun imago te verbeteren. Zij gebruiken groene kleuren, bladeren, bomen en andere natuurlijke beelden of termen als "natuurlijk", "eco-vriendelijk" of "duurzaam", zonder dat deze claims worden ondersteund door feiten of certificeringen.<ref>[https://kro-ncrv.nl/programmas/keuringsdienst-van-waarde/eco-schoonmaakmiddelen-echt-beter-of-duurder<nowiki>Zijn eco schoonmaakmiddelen écht beter of vooral duurder? | Keuringsdienst van Waarde, KRO/NCRV]</nowiki></ref> Bedrijven delen selectief positieve milieu-informatie en verbergen negatieve aspecten van hun activiteiten. Een overzicht en classificatie van soorten greenwashing is te vinden in een aflevering uit 2020 van het tijdschrift ''Environmental Sciences Europe''.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1186/s12302-020-0300-3<nowiki>Concepts and forms of greenwashing: a systematic review | Environmental Sciences Europe]</nowiki></ref><br />
<br />
In 2024 hadden banken en andere vermogensbeheerders investeringen ter waarde van meer dan 33 miljard dollar in de grootste oliemaatschappijen via “groene fondsen”. Dit bleek uit een onderzoek van Voxeurop en The Guardian.<ref>[https://voxeurop.eu/en/global-carbon-emissions-european-green-finance-investments/<nowiki>Nearly a fifth of global carbon emissions is propped up by billions of euros in European “green” investments | VoxEurop]</nowiki></ref> Deze oliemaatschappijen zijn verantwoordelijk voor 18% van de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen in de wereld, hebben geen van allen een strategie om aan de Parijse Akkoorden te voldoen en hebben zelfs recent hun duurzaamheidsambities verlaagd. Deze “groene fondsen” worden aangeboden door grote financiële instellingen zoals JP Morgan, DWS/Deutsche Bank en BlackRock. De fondsen zijn bedoeld voor een transitie naar een duurzame economie, maar door te slappe criteria worden ze op grote schaal misbruikt.<br />
<br />
Shell laat een wel heel brutale vorm van greenwashing zien met de startup Onward, in 2024 opgericht en eigendom van Shell, dat in dat jaar $28 miljard winst maakte.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2024/feb/26/shell-climate-tech-startup-onward-oil-gas-jobs-greenwashing<nowiki>A Trojan horse of legitimacy’: Shell launches a ‘climate tech’ startup advertising jobs in oil and gas | The Guardian]</nowiki></ref> Onward zegt de energietransitie te willen versnellen door innovators wereldwijd met elkaar in contact te brengen om energie- en klimaatuitdagingen aan te pakken. Ondanks de groene beelden en taal — “Achieving a net zero future” — richt Onward zich voornamelijk op het verbeteren van olie- en gasresultaten door banen in het verkennen van nieuwe olie- en gasvelden aan te bieden. Exxon, Chevron, SoCal Gas, BP, Southern Company en Saudi Aramco hebben vergelijkbare greenwashing projecten.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Technologische innovaties ===<br />
Omdat het kapitalisme van groei afhankelijk is, zijn technologische innovaties de aangewezen manier om de groei erin te houden. Hier wordt een aantal opties besproken, die echter geen van alle op afzienbare termijn op een maatschappelijk verantwoorde en duurzame manier voor reductie van broeikasgassen kunnen zorgen.<br />
<br />
=== Geo-engineering (klimaatengineering) ===<br />
Geo-engineering verwijst naar grootschalige ingrepen in de oceanen, de bodem en de atmosfeer van de aarde met als doel de effecten van klimaatverandering te verminderen, meestal tijdelijk. Zoals eerder al werd aangegeven, zal elke vorm van geo-engineering altijd gepaard moeten gaan met terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen. Anders is het een schijnoplossing voor de klimaatcrisis die de symptomen van klimaatverandering aanpakt, maar de onderliggende oorzaken negeert en in veel gevallen laat voortbestaan.<ref name=":10">https://www.geoengineeringmonitor.org/<nowiki>What is Geoengineering? | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> <br />
<br />
Er worden twee vormen van geo-engineering onderscheiden, ''Solar Radiation Modification'' (SRM), ook wel aangeduid als zonnestralingsbeheer, en ''Carbon Dioxide Removal'' (CDR), of koolstofverwijdering).<br />
<br />
In oktober 2024 heeft de American Geophysical Union (AGU) een rapport uitgebracht waarin ethische richtlijnen voor geo-engineering zijn vastgelegd.<ref>[https://www.agu.org/Ethicalframeworkprinciples<nowiki>Ethical Framework Principles for Climate Intervention Research | AGU]</nowiki></ref><br />
<br />
Tijdens de jaarlijkse AGU conferentie in 2024 zei Alan Robock, een klimaatwetenschapper aan Rutgers University, het onomwonden: “Ik wil hier niet zijn,” zei hij. “We weten dat de oplossing voor de opwarming van de aarde is om fossiele brandstoffen in de grond te laten zitten.” Toch is het belangrijk dat wetenschappers begrijpen wat de risico's zijn van het uitproberen van deze technieken en hoe ze zich verhouden tot de risico's van het niet uitproberen ervan, zei Robock. “Hoe eerder we dat weten, hoe eerder we verder kunnen.”<ref>[https://www.nytimes.com/2024/12/12/climate/three-questions-from-cutting-edge-climate-science.html<nowiki>Three Questions From Cutting-Edge Climate Science | New York Times]</nowiki></ref><br />
<br />
=== Zonnestralingsbeheer (Solar Radiation Modification) ===<br />
[[Bestand:Solar climate intervention.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vijf methoden van zonnestralingsbeheer. 1) Verhogen van de oppervlakte albedo. 2) Het reflecterend vermogen van wolken boven zee vergroten. 3) Het verhogen van het aantal aerosolen in de stratosfeer. 4) Methoden met gebruikmaking van de ruimtevaart; bijvoorbeeld spiegels die zonnestraling terugkaatsen. 5) Vermindering van cirrusbewolking op grote hoogte. Bron: NOAA.''<ref>[https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/solar-radiation-modification-noaa-state-science-factsheet<nowiki>Solar radiation modification: NOAA State of the Science factsheet | NOAA]</nowiki></ref> ]]Deze methode heeft tot doel de bron van de opwarming, zonnestraling, te verminderen. Onderzoekers bestuderen vooral twee manieren om zonnestraling te beheersen: het helderder maken van wolken op zee en het injecteren van stratosferische aërosolen.<br />
<br />
''Marine cloud brightening'' houdt in dat er heel fijn zout water vanaf boten naar laaghangende wolken boven de oceaan wordt gesproeid om hun helderheid en reflectiviteit te verbeteren.<br />
<br />
Modellen hebben aangetoond dat als je een enorm groot gebied – ongeveer 4% van de oceaan – in de buurt van de evenaar zou besproeien en de wolken daardoor helderder zou maken, de combinatie van meer wolken en daardoor een lagere temperatuur van de zeeoppervlakte eronder wereldwijde gevolgen zou kunnen hebben.<ref name=":10" /><br />
<br />
''Stratospheric aerosol injection'' houdt in dat de hoeveelheid stratosferische aerosolen die zonlicht reflecteren wordt verhoogd, hetzij door directe injectie, hetzij door injectie van een precursor (zoals zwaveldioxide, SO<sub>2</sub>) dat vervolgens in de stratosfeer reageert en aerosolen vormt. Voorgestelde aerosoltypes zijn onder meer sulfaat, calciumcarbonaat en diamantstof. Die zouden op een hoogte (11-48 km) verspreid moeten worden die ver ligt boven de hoogte waarop de meeste vliegtuigen vliegen.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Koolstofverwijdering ===<br />
<br />
Een zeer verdund gas (~0,04%) zoals CO<sub>2</sub> uit de atmosfeer halen is technisch uitdagend, energie-intensief en duur.<br />
<br />
Kooldioxideverwijdering (''carbon dioxide removal'', CDR) omvat opzettelijke menselijke activiteiten die CO<sub>2</sub> verwijderen die al in de atmosfeer aanwezig is en deze duurzaam opslaan in geologische formaties, bodems, oceanen of producten. Het omvat natuurlijke methoden zoals bebossing en technologische methoden zoals directe luchtopname met opslag. CDR vermindert de totale concentratie van atmosferische CO<sub>2</sub>, waardoor het broeikasgasniveau actief wordt verlaagd en de klimaatverandering wordt tegengegaan. Naast het snel terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen zijn de opschaling en de uitbreiding van CDR op het land dringende prioriteiten als we de temperatuurdoelstelling van het Akkoord van Parijs willen halen.<ref>[https://www.stateofcdr.org/<nowiki>The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</nowiki></ref><br />
<br />
Er zijn veel CDR-methoden om CO₂ op te vangen en op te slaan met verschillende niveaus van ontwikkeling, kosten, potentieel en duurzaamheid. Elke methode heeft duurzaamheidsrisico's die de toepassing op lange termijn kunnen beperken.<br />
<br />
Carbon Capture and Storage (CCS) vangt CO<sub>2</sub>-uitstoot rechtstreeks op van puntbronnen zoals energiecentrales of industriële installaties voordat de CO<sub>2</sub> de atmosfeer bereikt. De opgevangen CO<sub>2</sub> wordt vervolgens getransporteerd en ondergronds opgeslagen. CCS voorkomt dat nieuwe emissies de atmosfeer binnendringen, maar verwijdert geen CO<sub>2</sub> die al in de lucht aanwezig is. Daarom wordt CCS beschouwd als een emissiereductietechnologie, geen verwijderingstechnologie.<br />
<br />
Koolstofverwijdering is een technologie die bij lange na niet voldoende ontwikkeld is om in 2050 netto nul te bereiken. Er zijn enorme hoeveelheden energie nodig die niet voor andere nuttige doeleinden kunnen worden gebruikt, zelfs niet als er hernieuwbare energie wordt gebruikt. Het is ongelooflijk duur, vooral gezien de omvang die nodig is om koolstof op wereldwijde schaal te verwijderen. Met het huidige tempo zal de opslagcapaciteit voor CO<sub>2</sub> naar verwachting rond de 700 miljoen ton per jaar zijn in 2050, slechts 10% van wat er nodig is. Zonder een gecoördineerde wereldwijde inspanning en snelle beleidsveranderingen lijkt het onwaarschijnlijk dat de doelstellingen voor netto nul worden gehaald met CCS-ambities. CCS mag ons niet afleiden van de werkelijk effectieve aanpak van klimaatverandering, namelijk het versneld uitbannen van fossiele brandstoffen.<ref>[https://ce.nl/wp-content/uploads/2023/07/CE_Delft_220460_Koolstofverwijdering_voor_klimaatbeleid_DEF-gecorrigeerd.pdf<nowiki>Koolstofverwijdering voor klimaatbeleid | CE Delft]</nowiki></ref> <ref>https://filelist.tudelft.nl/Websections/Climate%20Action/NL%20TUD%20RouteKaart%20position%20paper%2029%20April%202025.pdf<nowiki>Nederland als innovatiepionier: Een oproep voor dringend leiderschap in koolstofverwijdering | TU Delft]</nowiki></ref><br />
<br />
=== BECCS ===<br />
Het gebruik van landbouwgewassen voor energieopwekking, gecombineerd met koolstofafvang en -opslag (BECCS)<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/technologies/beccs<nowiki>Bioenergy with Carbon Capture and Storage | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> wordt door veel beleidsmakers gezien als een manier om te voldoen aan de Parijse Akkoorden. Het gaat om snelgroeiende gewassen die CO<sub>2</sub> uit de atmosfeer halen. Die verbrand je om er energie uit te halen. En de CO<sub>2</sub> die bij de verbranding vrijkomt, vang je af en stop je in een diepe zoutmijn of leeg gasveld. Dat is precies het omgekeerde van fossiele brandstoffen verbruiken, en tóch levert het je energie op. Die energie komt van de zon, die via fotosynthese CO<sub>2</sub> omzet in brandstof.<br />
<br />
Dit klinkt goed, maar heeft ook een groot nadeel: zeven van de negen planetaire grenzen worden al overschreden en meerdere van deze grenzen hebben te maken met de manier waarop land door mensen wordt gebruikt. Klimaatverandering zou deze grenzen nog meer onder druk kunnen zetten. Een groep onderzoekers uit Potsdam berekende hoeveel biomassa er geproduceerd zou kunnen worden voor BECCS onder verschillende omstandigheden, zoals beperkingen voor stikstofstromen, veranderingen in zoetwatersystemen, veranderingen in het land en bescherming van het milieu.<ref>[https://www.nature.com/articles/s43247-025-02033-6<nowiki>Multiple planetary boundaries preclude biomass crops for carbon capture and storage outside of agricultural areas | Nature Communications Earth & Environment]</nowiki></ref> De druk op de bestaande landbouwgebieden zal toenemen om te voldoen aan de groeiende wereldwijde vraag naar voedsel, veevoer, vezels (katoen) en hout. <br />
<br />
Het resultaat is dat het potentieel voor BECCS van speciale plantages van het snelgroeiende ''Miscanthus'' (olifantsgras) rond 2050 bijna nul is (0,1 gigaton kooldioxide-equivalenten per jaar) bij het IPCC scenario van milde klimaatverandering (Representatieve Concentratiepad (RCP) 4,5). De belangrijkste beperking is dat deze vorm van landgebruik het milieu niet mag vernietigen. Naast milieubescherming en landgebruik geven ook de andere randvoorwaarden uit het onderzoek (beperking stikstof en beschikbaarheid van zoetwater) duidelijk grenzen aan. Dit illustreert hoe smal de marges van het ''[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|systeem aarde]]'' zijn als we klimaatverandering proberen te stoppen.<br />
<br />
=== Overzicht geo-engineering projecten ===<br />
<br />
Geoengineering Monitor publiceert een in interactieve wereldkaart<ref name=":9">[https://map.geoengineeringmonitor.org/<nowiki>Geoengineering Map | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> met een overzicht van alle bekende geo-engineering projecten. Voor elke aanklikbare locatie is uitgebreide informatie beschikbaar zoals gebruikte technologie, eigenaar van het project, argumenten voor of tegen de effectiviteit van de technologie. <br />
[[Bestand:Geoengineering map.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Deze interactieve wereldkaart over geo-engineering, opgesteld door ETC Group en de Heinrich Boell Foundation, werpt een licht op de alarmerende uitbreiding van onderzoek en experimenten op het gebied van geo-engineering.''<ref name=":9" />]]<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Bomen planten ===<br />
Het blijkt dat plannen om op grote schaal CO<sub>2</sub> te verwijderen door bomen te planten veel te optimistisch zijn. Een studie van een groep Australische en Scandinavische onderzoekers laat een kloof zien tussen de afhankelijkheid van landbouwgrond voor de verwijdering van kooldioxide (carbon dioxide removal, CDR) in nationale klimaatcommitments en de realiteit.<ref>https://www.nature.com/articles/s41467-024-53466-0<nowiki>Over-reliance on land for carbon dioxide removal in net-zero climate pledges | Nature Communications]</nowiki></ref><br />
<br />
De onderzoekers tonen aan dat de bestaande klimaatcommitments gezamenlijk ongeveer 1 miljard hectare land vereisen voor CDR, waarvan ongeveer 40% bestemd is voor de conversie van bestaand landgebruik naar bossen. Het totale landbouwareaal in de wereld bedraagt 4,9 miljard ha (FAO). De onderzoekers constateren dan ook dat “de resultaten verontrustend zijn” - zowel wat betreft de beperkte beschikbaarheid van voldoende land als de snelheid en omvang van de verandering in landgebruik.<br />
Een artikel in Nature Food<ref>https://www.nature.com/articles/s43016-024-01039-1<nowiki>Enhanced agricultural carbon sinks provide benefits for farmers and the climate | Nature Food]</nowiki></ref> wijst op de (theoretische) mogelijkheid van koolstofvastlegging in landbouwgrond. Idealiter zou dit tegen 2050 een vergelijkbaar cumulatief mitigatiepotentieel kunnen hebben als bebossing, met name in Sub-Sahara Afrika. Dit vraagt ongekend snelle, grootschalige en gecoördineerde actie.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Groene brandstoffen ===<br />
Brandstoffen die worden aangeprezen als 'groene' oplossingen voor het klimaatprobleem blijken bij nadere beschouwing niet, of in beperkte mate, duurzaam te zijn.<br />
<br />
==== Biodiesel ====<br />
'''E-kerosine''', ook wel ''sustainable aviation fuel'' (SAF) genoemd. Deze brandstof wordt gemaakt van gewassen of afval, of door CO<sub>2</sub> en CO uit de rookgassen van fabrieken te laten reageren met waterstof. Waterstof kan op een duurzame manier worden geproduceerd, door elektrolyse van water, maar vaak wordt het gemaakt van aardgas. (Zie ook [[Strategieën tegen klimaatverandering#Waterstof in allerlei kleuren|Waterstof in allerlei kleuren]].)<br />
[[Bestand:SAF.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De verschillende wegen naar sustainable aviation fuel (SAF).''<ref>[http://www.simecomilano.it/wp-content/uploads/2025/01/Simeco_Energy-Transition-Projects_v8.pdf<nowiki>Energy Transistion Projects | SIMECO]</nowiki></ref>]]<br />
SAF kan de huidige vormen van vliegtuigbrandstof vervangen of, waarschijnlijker, ermee gemengd worden, waardoor de uitstoot zou worden verminderd. De EU heeft de lidstaten verplicht duurzame kerosine door de fossiele brandstof te gaan mengen.<ref>[https://www.emissieautoriteit.nl/onderwerpen/refueleu-luchtvaart/refueleu-luchtvaart-verplichtingen-voor-brandstofleveranciers<nowiki>RefuelEU verplichtingen voor brandstofleveranciers | Nederlandse Emissieautoriteit]</nowiki></ref> In 2034 moet er al 6 procent SAF doorheen, in 2039 20 procent en zo verder. Nederland zelf wil nog sneller.<br />
<br />
In 2024 is in Rotterdam het initiatief genomen voor een fabriek voor e-kerosine. Deze zou vanaf 2030 250.000 ton duurzame vliegtuigbrandstof moeten produceren en zal daarmee de grootste fabriek ter wereld zijn op dit gebied. Ook in Amsterdam en Delfzijl worden fabrieken opgezet voor duurzame vliegtuigbrandstof. <br />
<br />
Dit zijn voorbeelden van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’, aldus het Amerikaanse Institute for Policy Studies (IPS), een progressieve denktank zonder banden met het bedrijfsleven. IPS constateert dat de privéjetlobby “duurzame vliegtuigbrandstoffen” als marketingtruc gebruikt en dat die grotendeels een valse oplossing zijn.<ref>[https://ips-dc.org/report-greenwashing-the-skies/ Greenwashing the Skies: How the Private Jet Lobby Uses “Sustainable Aviation Fuels” as a Marketing Ploy | Institute for Policy Studies]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/article/2024/may/14/sustainable-jet-fuel-report ‘Magical thinking’: hopes for sustainable jet fuel not realistic, report finds | The Guardian]</ref><br />
<br />
Chuck Collins, co-auteur van het rapport, zegt: “Om deze brandstoffen op de benodigde schaal te brengen zouden enorme subsidies nodig zijn, de maatschappelijke kosten zouden onaanvaardbaar zijn en het zou ten koste gaan van meer urgente prioriteiten op het gebied van decarbonisatie.”<br />
<br />
Een argument voor de duurzaamheid van SAF/e-kerosine is dat het wordt gemaakt met schone stroom van windparken. Maar omdat het de vraag is of duurzame energie ooit de gehele huidige energiebehoefte kan dekken, werkt dit verder gebruik van fossiel in de hand.<br />
<br />
Bovendien speelt bij de productie van SAF in de meeste gevallen fossiele koolstof — uit rookgassen, of bij de productie van waterstof — een rol. Daardoor kan het nauwelijks als een duurzame oplossing worden beschouwd. Zie ook de rekensommen van Karel Knip in de NRC.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/06/11/lekker-cijferen-met-kunstkerosine-hoeveel-wind-is-er-nodig-om-een-vliegtuig-vol-te-tanken-a4896461 Lekker cijferen met kunstkerosine: hoeveel wind is er nodig om een vliegtuig vol te tanken?]</ref><br />
<br />
==== Waterstof in allerlei kleuren ====<br />
'''Groene waterstof''' kan in principe worden geproduceerd door elektrolyse van water met behulp van groene stroom maar dat gebeurt nog maar op kleine schaal. Tot nu toe wordt waterstof geproduceerd met behulp van fossiele brandstoffen, in de eerste plaats aardgas. Voor elke ton geproduceerde waterstof wordt ongeveer 10 ton CO<sub>2</sub> uitgestoten. De waterstof die op deze manier wordt geproduceerd, wordt ‘'''grijze waterstof’''' genoemd.<ref>[https://www.sfc.com/glossary/blue-hydrogen/ Blue hydrogen-definition | SFC]</ref><br />
<br />
'''Blauwe waterstof''' wordt ook geproduceerd uit aardgas. Het verschil is dat de geproduceerde CO<sub>2</sub> wordt opgevangen en opgeslagen, bijvoorbeeld in voormalige olie- of gasvelden. Dit betekent dat de CO<sub>2</sub> uitstoot lager is. Het wordt daarom ook wel ''decarbonized'' waterstof genoemd.<br />
<br />
'''Turquoise waterstof''' wordt verkregen door het thermisch kraken van methaan. In plaats van CO<sub>2</sub> wordt tijdens dit proces vaste koolstof geproduceerd. Om het proces CO<sub>2</sub>-neutraal te maken, moet de benodigde hoge temperatuur worden geproduceerd uit hernieuwbare energiebronnen en moet de koolstof permanent worden gebonden.<br />
[[Bestand:Blue hydrogen.jpg|miniatuur|400x400px|''De uitstoot van broeikasgassen per kg geproduceerde waterstof, bij verschillende technologieën en verschillende percentages koolstof-afvang. Zelfs in het beste geval is de CO<sub>2</sub> uitstoot nog meer dan 3x zo hoog als de Amerikaanse norm voor ‘schone’ waterstof. Bron: IEEFA.<ref>[https://ieefa.org/articles/blue-hydrogen-not-clean-not-low-carbon-not-solution<nowiki>Blue Hydrogen: Not clean, not low carbon, not a solution | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</nowiki></ref> © 2025 Institute for Energy Economics & Financial Analysis.'']]<br />
De industrie voor fossiele brandstoffen praat graag over blauwe waterstof als klimaatoplossing. In een analyse van de Europese plannen voor blauwe waterstof door Le Monde en DeSmog constateren de onderzoekers echter dat de tientallen voorgestelde projecten voor blauwe waterstof bij elkaar evenveel broeikasgassen dreigen uit te stoten als heel Denemarken. <br />
<br />
Deze bevinding komt op het moment dat Europese ambtenaren overwegen om blauwe waterstof de status van “koolstofarme technologie” te geven, waardoor deze toegang krijgt tot miljarden euro's aan subsidies en voordelige beleggingen. <br />
<br />
<br />
[[Bestand:Blue hydrogen projects.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Blauwe waterstofprojecten in Europa. Bron: Desmog.''<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/12/europes-blue-hydrogen-plans-risk-generating-annual-emissions-on-par-with-denmark/ Europe’s Blue Hydrogen Plans Risk Generating Annual Emissions on par With Denmark | Desmog]</ref> ''Credit: Sabrina Bedford. [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Groene groei (''Green growth'') ===<br />
Op basis van historisch bewijs gaat men er binnen de gangbare economische wetenschap vanuit dat een economie eerst vervuilend is en naarmate de economie groeit en volwassen wordt, de capaciteit ontwikkeld wordt om groener en duurzamer te worden.<ref>Dit wordt de ‘Environmental Kuznets curve’ genoemd. [https://doughnuteconomics.org/university-courses<nowiki>7 Ways to Think Like a 21st Century Economist, Chapter 6: Create to Regenerate | Doughnut Economics for University Courses]</nowiki></ref> Hieruit is het idee ontstaan dat economische groei en de daarmee gepaard gaande negatieve bijeffecten van elkaar ontkoppeld kunnen worden. <br />
<br />
Binnen de duurzaamheidswetenschap is dit '''een aanpak''' geworden onder de noemer ‘'''groene groei'''’ waarbij economische groei en ontwikkeling wordt nagestreefd in combinatie met het terugdringen van bijvoorbeeld milieu-impact en uitstoot van broeikasgassen. Beide dragen hun steentje bij aan een duurzame toekomst waarbij de focus ligt op het bestrijden van klimaatverandering door middel van technologische innovatie. Het beleid is daarom vooral gericht op investeringen in schone technologieën, hernieuwbare energiebronnen, energie-efficiëntie en duurzame landbouwpraktijken. <br />
<br />
Op mondiaal niveau is er geen bewijs voor voldoende ontkoppeling tussen economische groei enerzijds en emissiereducties en materiaalverbruik anderzijds. Dit betekent dat er geen bewijs is dat het tegelijkertijd nastreven van economische groei en het respecteren van de planetaire grenzen mogelijk is.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext<nowiki>Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet]</nowiki></ref> Er is wel veel bewijs voor het tegendeel.<ref>[https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/conl.12713<nowiki>Biodiversity policy beyond economic growth | Conservation Letters]</nowiki></ref> <ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ab842a<nowiki>A systematic review of the evidence on decoupling of GDP, resource use and GHG emissions, part II: synthesizing the insights | Environmental Research Letters]</nowiki></ref> <ref>[https://www.academia.edu/38891704/Is_Green_Growth_Possible<nowiki>Is Green Growth Possible? | New Political Economy]</nowiki></ref> <ref>[https://www.academia.edu/39819762/Decoupling_Debunked_Evidence_and_arguments_against_green_growth_as_a_sole_strategy_for_sustainability_open_access_<nowiki>Decoupling Debunked. Evidence and arguments against green growth as a sole strategy for sustainability (open access) | EEB European Environment Bureau]</nowiki></ref> <ref>https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lanplh/PIIS2542-5196%2823%2900174-2.pdf<nowiki>Is green growth happening? An empirical analysis of achieved versus Paris-compliant CO2–GDP decoupling in high-income countries | Lancet Planet Health]</nowiki></ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352550923002531<nowiki>Level of decoupling between economic growth and environmental pressure on Earth-system processes | Sustainable Production and Consumption]</nowiki></ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0164733&trk=public_post_comment-text<nowiki>Is Decoupling GDP Growth from Environmental Impact Possible? | PLOS One]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-020-16941-y.pdf<nowiki>Scientists’ warning on affluence | Nature Communications]</nowiki></ref><br />
<br />
Ook de theoretische mogelijkheid dat groene groei gerealiseerd kan worden door middel van correct beleid en een markt onder druk, wordt door ecologisch economen weerlegd<ref>[https://www.ioew.de/fileadmin/_migrated/tx_ukioewdb/IOEW_SR_005_Entropy_Law_and_Economic_Process_in_Retrospect.pdf<nowiki>The Entropy Law and the Economic Process in Retrospect | Eastern Economic Journal]</nowiki></ref> en in toenemende mate door natuurkundigen in twijfel getrokken.<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-50295-9<nowiki>The Economic Superorganism. Beyond the Competing Narratives on Energy, Growth, and Policy | Springer Nature]</nowiki></ref> <ref>[https://escholarship.org/uc/item/9js5291m<nowiki>Energy and Human Ambitions on a Finite Planet | eScholarship]</nowiki></ref> <ref>[https://tmurphy.physics.ucsd.edu/papers/limits-econ-final.pdf<nowiki>Limits to economic growth | Nature Physics]</nowiki></ref><br />
<br />
Op internationaal vlak zijn er diverse multilaterale organisaties die een agenda voor groene groei ondersteunen, zoals de Wereldbank,<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/368361468313515918/pdf/691250PUB0Publ067902B09780821395516.pdf<nowiki>Inclusive Green Growth. The Pathway to Sustainable Development | The World Bank]</nowiki></ref> de OECD<ref>[https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2018/03/economic-policy-reforms-2018_g1g8a996/growth-2018-en.pdf<nowiki>Economic Policy Reforms 2018 | OECD]</nowiki></ref> en de Verenigde Naties (''Sustainable Development Goal #8: Eerlijk werk en economische groei'').<ref>[https://sdgs.un.org/goals<nowiki>The 17 Goals | UN Department of Economic and Social Affairs – Sustainable Development]</nowiki></ref> In Nederland pleit de Sociaal Economische Raad (SER) in het rapport ''Perspectief op Brede Welvaart in 2040''<ref>[https://www.ser.nl/-/media/ser/downloads/adviezen/2024/visie-perspectief-op-brede-welvaart.pdf<nowiki>Perspectief op brede welvaart in 2040 | SER]</nowiki></ref> voor “een economie die uitgaat van duurzame groei en innovatie, waarmee we ons verdienvermogen versterken binnen planetaire grenzen door maatschappelijk verantwoord ondernemerschap met een goed werkend Europees level playing field.” Groene groei dus. Door het kabinet Schoof werd ‘groene groei’ opgenomen in de naam van een nieuw ministerie: Klimaat en Groene Groei. Andere Nederlandse bepleiters van groene groei zijn o.a. Barbara Baarsma,<ref>[https://boekenkrant.com/recensie/groene-groei%EF%BF%BC%EF%BF%BC/<nowiki>Over economie en groei | Boekenkrant]</nowiki></ref> Diederik Samsom en Mathijs Bouman.<ref>[https://open.podimo.com/podcast/a94323f8-f8e8-4353-b5a3-3e17f65b3f94<nowiki>Wat Nu? Met Diederik Samsom & Mathijs Bouman | Podimo]</nowiki></ref><blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Donut Economie (''Doughnut Economics'') ===<br />
De Donut combineert de ecologische limieten aan de aarde met menselijk welzijn. Voor de ecologische limieten gaat het uit van ‘de planetaire grenzen’ en voor menselijk welzijn hanteert het de sociale doelstellingen van de Sustainable Development Goals. Tussen dit ecologische plafond en de sociale fundering ligt ‘de ecologisch veilige en sociaal rechtvaardige ruimte voor de mensheid’. Bedenkster Kate Raworth positioneert de Donut als nieuwe economische doelstelling, dit in tegenstelling tot het sturen op BBP (groei), waarvan wordt verwacht dat het welvaart voor iedereen brengt.<ref>[https://doughnuteconomics.org/tools/get-animated-introducing-the-seven-ways Get Animated! Introducing the Seven Ways | Doughnut Economics Action Lab]</ref> De realiteit laat zien dat dat lang niet altijd het geval is.<br />
<br />
Door het verkiezen van de planetaire grenzen boven het nastreven van economische groei, is de Donut in feite een postgroei-gereedschap voor het maken van beleid. Het ecologische plafond enerzijds en de sociale fundering anderzijds zijn als het ware de vangrail voor het totale beleidspakket. Over de invulling van dit beleidspakket doet de Donut geen uitspraken.<ref>[https://ontgroei.degrowth.net/post-growth-degrowth-the-doughnut-and-circular-economy-a-short-guide/ Post-growth, degrowth, the doughnut and circular economy: a short guide | Ontgroei]</ref><br />
<br />
Het is belangrijk om te beseffen dat momenteel (2025) geen enkel land zich in de veilige ruimte van de donut bevindt. Over het algemeen voldoen westerse landen wel aan de sociale fundering maar breken ze, als we ook internationale handel en productie in ogenschouw nemen, door het ecologische plafond. Veel niet-westerse landen kampen met het tegenovergestelde probleem: het ecologisch plafond is meer intact voor de interne productie en consumptie maar het schort aan de sociale fundering.<ref>[https://doughnuteconomics.org/news/new-analysis-reveals-that-no-country-is-living-in-the-doughnut New analysis reveals that no country is living in the Doughnut | Doughnut Economics Action Lab]</ref> Ziehier dan ook de postgroei-uitdaging: Hoe te voorzien in welzijn binnen ecologische grenzen?<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet Planetary Health]</ref><br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Regeneratieve landbouw ===<br />
Tijdens de Klimaatweek in september 2024 in New York City stonden 's werelds grootste voedselbedrijven in de rij om hun pro-natuur geloofsbrieven te delen, door te beweren dat ze “regeneratieve landbouw”-praktijken omarmen die hun enorme koolstofvoetafdruk zullen verminderen.<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/22/big-ag-is-using-regenerative-agriculture-to-mask-business-as-usual/ Big Ag Is Using ‘Regenerative Agriculture’ to Mask Business-as-Usual | Desmog]</ref><br />
<br />
Uit een nieuw rapport blijkt echter dat multinationale voedsel- en landbouwbedrijven - zoals Cargill, Bayer en Unilever - die de term gebruiken, hun manier van zakendoen nauwelijks hebben veranderd.<ref>[https://newclimate.org/resources/publications/navigating-regenerative-agriculture-in-corporate-climate-strategies From key emission reduction measure to greenwashing strategy | NewClimate Institute]</ref><br />
<br />
In totaal werden 30 grote landbouwbedrijven geanalyseerd in het rapport, dat in september werd uitgebracht door het New Climate Institute. Uit het rapport bleek dat hoewel ongeveer 80 procent van de bedrijven in hun klimaat- en duurzaamheidsstrategieën sterk refereerde aan de term “regeneratieve landbouw”, slechts een derde doelen had en veel bedrijven niet specifiek aangaven hoe de plannen zouden worden geïmplementeerd of ze slechts toepasten op een klein deel van hun totale activiteiten.<br />
<br />
De bevindingen van het rapport echoën ook eerdere analyses<ref>[https://www.worldbenchmarkingalliance.org/research/2023-food-and-agriculture-and-nature-benchmark/ 2023 Food and Agriculture Benchmark and 2023 Nature Benchmark | World Benchmarking Alliance]</ref> dat de vage definities van “regeneratief” door bedrijven - die een breed scala aan natuurvriendelijke landbouwtechnieken kunnen omvatten zoals ''no-till'' en biologische landbouw - de verantwoordingsplicht ondermijnen. Verschillende landbouwprogramma's die onder deze noemer vallen, maken niet duidelijk welke praktijken ze omvatten of welke voordelen ze bieden voor duurzaamheidsinspanningen. En beweringen van bedrijven over lagere emissies worden niet altijd gestaafd.<br />
<br />
Het resultaat is dat de plannen van de bedrijven die in het onderzoek zijn geanalyseerd, niet voldoende zijn om de bedrijven te binden aan transformatieve actie, waarbij de coauteurs van het rapport concluderen dat de plannen van de bedrijven “de ambitie missen die nodig is om vervuiling, aantasting van het milieu en emissies aanzienlijk te verminderen of zelfs de koolstofopslag in de bodem te vergroten”.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Mestvergisting ===<br />
Vergisting van de mest van melkkoeien en varkens tot methaangas, direct ter plaatse, wordt gezien als een veelbelovende oplossing waar bovendien veel geld mee verdiend kan worden.<ref>[https://www.dlvadvies.nl/energie/monomestvergisting Geld verdienen met mestvergisting | DLV Advies]</ref> De optimistische berichten erover gaan voorbij aan de nadelen. Voor omwonenden is dat vooral de stankoverlast maar belangrijker is dat het noch een oplossing is voor het stikstofprobleem, noch voor de uitstoot van broeikasgas, en daarmee allesbehalve een groene oplossing. In een opiniestuk in Eindhovens Dagblad schrijft Jan van Hoof dat mestvergisting nog geen 2% van het totale aardgasverbruik kan vervangen.<br />
<blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Tip voor investeerders ===<br />
In 2023 heeft de fossiele brandstoffensector opnieuw terrein verloren ten opzichte van de markt als geheel. Terwijl de oliemultinationals een daling van 30% in jaarlijkse winsten rapporteren en de sector een jaarlijks verlies van bijna 5% boekt, concludeert een nieuw rapport van het Institute of Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA) dat het niet alleen een slecht jaar was om te investeren in fossiele brandstoffen, maar ook een slecht decennium.<ref>[https://ieefa.org/articles/financial-rationale-investing-fossil-fuel-industry-continues-unravel Financial rationale for investing in fossil fuel industry continues to unravel | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref> <ref name=":12">[https://ieefa.org/resources/passive-investing-warming-world Passive investing in a warming world | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref><br />
<br />
De energietransitie heeft een groot effect op de aandelenmarkten, waarbij fossiele brandstoffen een risicovoller onderdeel worden van passieve beleggingsportefeuilles. In het afgelopen decennium was het financieel beter om aandelen in olie, gas en kolen te verkopen, ook al zijn er recent energiecrises geweest waarbij de brandstofprijzen en dus ook de winsten voor energiebedrijven de pan uit rezen. De traditionele voordelen van de fossiele brandstoffensector zijn verzwakt en af en toe winstgevende kwartalen hebben niets veranderd aan het feit dat de sector op de lange termijn ondermaats heeft gepresteerd.<br />
<br />
Beleggers begrijpen met welke problemen de traditionele energiesector te maken heeft door reductie van broeikasgassen en concurrentie met duurzame energiebronnen. Nu de markten evolueren naar een toekomst met minder koolstof, zijn strategieën zonder fossiele brandstoffen een belangrijke manier voor beleggers om hun weg te vinden temidden van de uitdagingen en kansen van klimaatverandering.<br />
[[Bestand:S&P Standalone Graphic for Factsheet-2.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''De bovenste lijn is de algemene Standard & Poor Index. De onderste is de index van de energiebedrijven uit de S&P 500. Bron: IEEFA.''<ref name=":12" />]]<br />
<br />
En toch, ondanks alle signalen van klimaatverandering energietransitie en klimaatbewuste beleggers zoals pensioenfondsen, zien we dat de fossiele brandstofindustrie nog steeds vasthoudt aan haar oude verhaal en blijft investeren in het exploiteren van nieuwe olie- en gasvelden. Gevestigde fossiele energiebedrijven gaan nog steeds uit van business as usual en zelfs groei. De laatste tijd meer geleid door ideologie dan door investeringslogica. Of gokken ze op schadeclaims bij stranded assets?<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Stranded Assets ===<br />
Gestrande activa, beter bekend als ‘''stranded assets''’, zijn activa die op een bepaald moment vóór het einde van hun economische levensduur (zoals aangenomen bij de investeringsbeslissing) niet langer in staat zijn om een economisch rendement te behalen. In dit geval als gevolg van veranderingen door de overgang naar een koolstofarme economie.<ref>[https://www.smithschool.ox.ac.uk/sites/default/files/2022-04/Stranded-Assets-and-Scenarios-Discussion-Paper.pdf Stranded Assets and Scenarios<br />
Discussion Paper | Oxford Smith School]</ref><br />
<br />
Carbon Tracker<ref>[https://carbontracker.org/resources/terms-list/#stranded-assets Stranded Assets | Carbon Tracker]</ref> wijst erop dat verstandig beleggen kan voorkomen dat investeringen in de fossiele sector leiden tot ''stranded assets''. Mark Carney, de voorzitter van de internationale Financial Stability Board, wijst erop dat een koolstofbudget '''[maak link]''' op basis van de 2 °C doelstelling de grote meerderheid van de fossiele reserves in de wereld tot stranded assets maakt, dat wil zeggen olie, gas en kolen die letterlijk onbrandbaar zullen blijven zonder toepassing van dure carbon capture '''[maak link]''' technologie.<br />
<br />
De mogelijkheid bestaat dat dergelijke stranded assets leiden tot miljardenclaims van de fossiele industrie, bij wijze van schadevergoeding omdat zij zich tot slachtoffer zullen uitroepen van klimaatmaatregelen die het gebruik van fossiele energie ontmoedigen of beperken.<ref>[https://www.somo.nl/compensation-for-stranded-assets/ Compensation for stranded assets? | SOMO]</ref><br />
<br />
=== Doodlopende wegen ===<br />
Veel van de oplossingen voor het klimaatprobleem die hiervoor zijn genoemd, zijn doodlopende wegen, ''dead-end pathways'', volgens een analyse gepubliceerd in PLOS Climate in 2025.<ref name=":13">[https://journals.plos.org/climate/article?id=10.1371/journal.pclm.0000693 Dead-end pathways: Conceptualizing, assessing, avoiding | PLOS Climate]</ref> <br />
<br />
Ondanks de dringende noodzaak om klimaatverandering aan te pakken, blijven beleidsmakers opties ondersteunen om emissies te verminderen die in theorie goed lijken, maar in de praktijk de situatie alleen maar verslechteren. Veel oplossingen, zoals efficiëntere benzinemotoren of het terugwinnen van restwarmte uit fossiele brandstoffen, verminderen de uitstoot slechts gedeeltelijk. Ze houden geen rekening met de vraag of ze ons kunnen helpen om in de toekomst naar netto-nul-systemen te gaan.<br />
<br />
De PLOS studie reikt drie criteria aan om de meest problematische richtingen, 'doodlopende wegen', te identificeren en te vermijden. Dat zijn: (1) hoe dicht ze in de buurt kunnen komen van een vrijwel volledige eliminatie van emissies in een bepaald systeem, (2) hoe breed ze kunnen worden toegepast in het gespecificeerde systeem en (3) hoe snel ze kunnen worden geïmplementeerd.<br />
<br />
Vervolgens wordt dit kader gebruikt om drie concrete voorbeelden uit het wegvervoer te bekijken, die elk op een van deze punten tekortschieten. Die voorbeelden zijn: het gebruik van gecomprimeerd aardgas (CNG) in het zware wegtransport in Canada, ethanol in het personenvervoer in de VS, en groene brandstoffen (''e-fuels'') in het personenvervoer in Duitsland. <br />
<br />
Alle drie trajecten zijn doodlopende wegen en vormen een reëel probleem. Zij kunnen middelen vastzetten die het moeilijker maken om klimaatdoelstellingen te halen. Zij kunnen ook degenen aan de macht steunen die tegen klimaatmaatregelen zijn. En zij onttrekken tijd en middelen aan meer haalbare opties.<br />
[[Bestand:Dead-end pathways.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Doodlopende wegen verspillen tijd en middelen. Deze figuur illustreert de gevolgen van het voortzetten van investeringen in een doodlopende weg. In scenario 1 (linkerpaneel) worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg tijdig herbestemd naar de netto-nulweg, waardoor veranderingsprocessen worden versneld. In scenario 2 worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg voortgezet voordat uiteindelijk wordt overgeschakeld op een echte netto-nulweg, wat leidt tot vertragingen en extra verspilling van middelen. Bron: PLOS Climate.<ref name=":13" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]<br />
<br />
=== Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al ===<br />
Dit schrijft Geoengineering Monitor:<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/reasons-to-oppose<nowiki>Key reasons to oppose geoengineering | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref><br />
<br />
"Er zijn al echte, fundamentele, risicoloze of risicovrije, voordelige en langetermijnoplossingen voor klimaatverandering beschikbaar. Deze omvatten agro-ecologie, het verminderen van uitstoot en grondstofverbruik, het invoeren van strenge emissiegrenswaarden, investeren in openbaar vervoer en leefbare en werkbare gemeenschappen, en het stoppen van ontbossing, naast vele andere maatregelen. Het probleem is niet dat deze oplossingen niet werken, maar dat ze onverenigbaar zijn met elk doel of mandaat voor een steeds groeiende economie die gebaseerd is op de exploitatie van eindige natuurlijke hulpbronnen. Het verminderen van emissies roept weerstand op bij de grote oliemaatschappijen; het openbaar vervoer wordt belemmerd door autofabrikanten; grootschalige uitbreiding van agro-ecologie wekt de woede van industriële agro-agribusinessconglomeraten."<br />
<br />
"Om echte oplossingen te laten werken, moet de macht van kleine boeren, gemeenschappen en werknemers toenemen ten opzichte van die van investeerders en de industrie. De belangrijkste belemmeringen voor de uitvoering ervan zijn de vervuilende industrieën en hun investeerders. Een snelle manier om de geloofwaardigheid en goede wil van voorstanders van geo-engineering te controleren, is door na te gaan hoeveel echte inspanningen zij hebben geleverd om echte oplossingen voor klimaatverandering te bepleiten – en door te kijken waar hun geld vandaan komt."<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Adaptatie =<br />
Er is alle reden om aan te nemen dat de doelen van de Parijse Akkoorden — opwarming minder dan 2°C en liefst niet (veel) meer dan 1,5°C — niet gehaald gaan worden. We moeten serieus rekening houden met een wereld die 2,5 tot 3 °C warmer wordt, zegt een rapport van Climate Action Tracker, met alle gevolgen van dien. <ref>[https://climateactiontracker.org/documents/1277/CAT_2024-11-14_GlobalUpdate_COP29.pdf Warming Projections Global Update, November 2024 | Climate Action Tracker]</ref> Zie daarvoor Urgentie onvoldoende onderkend.<br />
<br />
Dat betekent dat we ons moeten voorbereiden op de schadelijke gevolgen van klimaatverandering. Extreme weersomstandigheden zullen vaker voorkomen. De kans op bosbranden, hittegolven en overstromingen neemt plaatselijk toe. Op andere plaatsen vindt woestijnvorming plaats. Door het jaar heen kunnen seizoensgebonden watertekorten en -overschotten optreden. Dat vergt grote aanpassingen aan infrastructuur en opschaling van veiligheidsmaatregelen.<br />
<br />
Infrastructuur en planning spelen een belangrijke rol bij de aanpassing (adaptatie) aan klimaatverandering. Maatregelen tegen overstromingen, zoals barrières, dijken en betere afvoersystemen, beschermen tegen het stijgende waterpeil. Hittebestendige gebouwen ontwerpen en steden vergroenen vermindert het stedelijk hitte-eilandeffect en maakt steden leefbaarder tijdens extreme hittegolven.<br />
<br />
Kustgemeenschappen moeten worden beschermd tegen de stijgende zeespiegel en stormvloeden door de kust te beheren en zeeweringen en mangrovebossen aan te leggen. Door ruimte te geven aan de rivieren wordt het binnenlandse overstromingsrisico verminderd.<br />
<br />
De voedselproductie moet worden aangepast. Door de dierlijke productie drastisch te beperken en een verscheidenheid aan gewassen te verbouwen die zowel hitte en watertekort als wateroverschot kunnen verdragen, kan er bij een eerlijke verdeling voldoende voedsel voor iedereen worden geproduceerd, zelfs bij ongunstige klimaatomstandigheden. Irrigatiesystemen moeten worden verbeterd en watervoorraden beheerd, bijvoorbeeld door water te besparen en regenwater op te vangen. Uitgeputte grondwaterlagen moeten worden aangevuld om de beschikbaarheid van water op langere termijn te garanderen.<br />
<br />
Gezondheids- en sociale stelsels moeten worden aangepast, bijvoorbeeld door de infrastructuur van de gezondheidszorg te verbeteren. Gemeenschappen moeten worden voorbereid op klimaatgerelateerde gezondheidseffecten, zoals hittegolven en besmettelijke ziekten. Voorlichting verhoogt het bewustzijn over klimaatrisico's en helpt mensen weerbaarder te maken om dergelijke risico’s het hoofd te bieden.<br />
<br />
Innovaties op het gebied van energie en technologie, zoals het gebruik van hernieuwbare energie en energie-efficiënte technologieën, moeten de uitstoot van broeikasgassen verminderen. Economische en financiële strategieën, waaronder verzekeringen en initiatieven voor investeringen in een groene economie, moeten zorgen voor financiële stabiliteit en voor het bevorderen van duurzame ontwikkeling.<br />
<br />
Beleids- en bestuurskaders hebben tot taak het opbouwen van deze aanpassingen te ondersteunen. Het is ook belangrijk dat landen samenwerken om kennis en middelen te delen. Dit helpt om ervoor te zorgen dat de te verwachten schade door klimaatverandering te dragen blijft voor iedereen.<br />
<br />
Als niets helpt, zullen mensen wegtrekken uit gebieden die onleefbaar zijn geworden. Grootschalige migratie is dan ook onvermijdelijk en landen die het beter hebben, zullen daar een humaan antwoord op moeten vinden.<br />
<br />
Steeds meer onderzoekers vragen zich af of de structuur en organisatie van samenlevingen zoveel druk en onzekerheid door de gevolgen van de voortschrijdende klimaatverandering kunnen verdragen. Het is niet uitgesloten dat grote maatschappelijke onrust en chaos ontstaat, die heel andere vormen van adaptatie vereist. <br />
<br />
== Transformatieve respons ==<br />
Omdat klimaatverandering zijn weerslag heeft op vrijwel alle facetten van het menselijk leven, zullen de verstoringen van sociaal-ecologische systemen als gevolg van klimaatverandering dientengevolge enorm complex zijn. Conventionele strategieën en oplossingen schieten tekort om dergelijke verstoringen het hoofd te bieden en te bestrijden. Dit vraagt om een integrale interpretatie van klimaatwetenschap: transformatieve klimaatwetenschap. Die wordt gedefinieerd als een open proces van het ontwikkelen, structureren en toepassen van kennis om geïntegreerde adaptatie- en mitigatiestrategieën te verbinden met duurzame ontwikkeling.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/S10113-018-1288-8 Defining transformative climate science to address high-end climate change | Regional Environmental Change]</ref><br />
<br />
Alle adaptieve oplossingen moeten worden gelegd langs de meetlat van duurzaamheid. Veel bestaande strategieën voor ''coping'' of stapsgewijze adaptatie aan klimaatverandering zijn niet toereikend, niet duurzaam of onaangepast.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1462901119305337 Transformative adaptation to climate change for sustainable social-ecological systems]</ref><br />
<br />
Daarom zijn fundamenteel andere sociaal-ecologische systemen nodig die de onderliggende oorzaken van kwetsbaarheid aanpakken. Kenmerken van transformatieve aanpassing zijn: herstructurerend, padveranderend, innovatief, op meerdere schalen, systeembreed en blijvend. Deze kenmerken moeten het uitgangspunt zijn bij het ontwerpen van strategieën om te anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering, deze bij te sturen of ervan te herstellen.<br />
<br />
=== Illusie ===<br />
Meteoroloog Gerrit Hiemstra:<ref>[https://www.linkedin.com/posts/gerrithiemstra_noodweer-in-spanje-activity-7257705672417382400-6__v Uitleg noodweer in Spanje bij Eva Jinek | Gerrit Hiemstra, LinkedIn]</ref><br />
“Veel mensen denken dat we met maatregelen voor klimaatadaptatie ons wel kunnen aanpassen aan het veranderende klimaat. De situatie in Spanje in 2024 en op vele andere plekken drukken ons met de neus op het feit dat dit een illusie is. Onze samenleving is ingericht op het oude klimaat. Onze infrastructuur is zo opgebouwd dat we konden leven met het klimaat van vroeger. Het oude klimaat bestaat echter niet meer en dus voldoet onze infrastructuur ook niet meer.”<br />
<br />
“De klimaatverandering gaat zó snel dat we onze infrastructuur niet snel genoeg kunnen aanpassen aan de nieuwe realiteit. Natuurlijk moeten we doen wat we kunnen, maar onze belangrijkste optie is: mitigatie! Dat betekent: de emissie van broeikasgassen zo snel mogelijk verminderen. En dát betekent: zo snel mogelijk stoppen met aardgas, benzine, diesel, kerosine, LPG, etc. en ook de emissie uit de veehouderij zo snel mogelijk decimeren door te stoppen met consumptie van vlees en zuivel.”<br />
<br />
“Het is het één of het ander: óf stoppen met fossiele brandstoffen, vlees en zuivel óf meer klimaatverandering.”<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Einde aan de groei =<br />
<br />
== Postgroei (''Post-growth'') ==<br />
Postgroei vindt zijn oorsprong in de ecologische economie.<ref>[https://www.jstor.org/stable/1239248 In Defense of a Steady-State Economy | American Journal of Agricultural Economics]</ref> In de loop van de tijd is dit geëvolueerd tot een tak van de duurzaamheidswetenschap waarbij wordt bijgedragen aan de constructie van een nieuw economisch vakgebied waarin inzichten uit diverse disciplines (bijv. ecologische, antropologische, historische, sociologische en politieke) worden opgenomen om te begrijpen hoe de voorziening in menselijke behoeften in zijn werk gaat.<ref name=":11">{https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet Planetary Health]</ref> Het vakgebied onderzoekt de ecologische, sociale en economische limieten aan groei.<br />
<br />
Met betrekking tot de ecologische grenzen begint postgroei met het uitgangspunt dat er planetaire grenzen zijn die niet gerespecteerd kunnen worden als landen streven naar een ongelimiteerde economische groei, oftewel uitbreiding van productie en consumptie. Overheden streven standaard naar 3% groei per jaar, wat betekent dat de economische output ongeveer elke 23 jaar verdubbelt.<ref>[https://ontgroei.degrowth.net/post-growth-degrowth-the-doughnut-and-circular-economy-a-short-guide/ Post-growth, degrowth, the doughnut and circular economy: a short guide | Ontgroei]</ref> Een kanttekening daarbij is dat veel Westerse landen dit groeipercentage al geruime tijd niet halen.<br />
<br />
Postgroei is, net als ‘groene groei’, een aanpak binnen de duurzaamheidswetenschap. “In het licht van 1) het ontbreken van bewijs voor groene groei, 2) de overmaat aan bewijs tegen groene groei, en 3) de alsmaar kleiner wordende mogelijkheid om ecologische afbraak te voorkomen, verkiest het postgroeivakgebied het voorzichtigheidsprincipe te volgen en het nastreven van economische groei los te laten.”<ref name=":11" /> Met andere woorden, het vasthouden aan economische groei maakt het bereiken van milieudoelstellingen lastiger. Blijven vertrouwen op technologie is onverstandig en onverantwoord in het licht van enerzijds de huidige resultaten en anderzijds wat er op het spel staat. <br />
<br />
Dit gedachtegoed is in ons land op de kaart gezet door onder andere Postgroei Nederland,<ref>[https://www.postgroei.nl/ Postgroei Nederland]</ref> een denktank met deskundigen uit 12 verschillende politieke partijen. <br />
<br />
Hierbij een samenvatting van hun betoog. Zij stellen dat zeven van de negen planetaire grenzen mondiaal zijn overschreden. Hiervoor zijn vijf hoofdoorzaken: de uitstoot van broeikasgassen, materiaalverbruik, watergebruik, landgebruik en emissies van toxische stoffen. Nederland draagt hier disproportioneel aan bij. Alle vijf deze oorzaken moeten tegelijk en voldoende snel omlaag. Er is onvoldoende wetenschappelijk bewijs dat dit mogelijk is in combinatie met economische groei. Dit geldt ook voor de andere landen die disproportioneel bijdragen aan het overschrijden van de planetaire grenzen, zoals nagenoeg alle Westerse landen. <br />
<br />
Volgens Postgroei Nederland zijn de visie van de SER en die van het huidige kabinet "een illusie" die onvoldoende rekening houdt met twee zaken. Ten eerste het feit dat een groot deel van de productie voor binnenlandse consumptie in het buitenland plaatsvindt en daar dus beslag legt op extra gebruik van land, grondstoffen en water en extra broeikasgassen uitstoot. Ten tweede de Jevons-paradox: het verschijnsel dat milieuwinst vaak leidt tot lagere prijzen en daardoor hogere consumptie, waardoor de milieuwinst grotendeels verdwijnt. Als tegenhanger stellen zij daarom een verschuiving van kwantitatieve groei (BBP) naar kwalitatieve groei (kwaliteit van leven) voor. <br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Ontgroei (''Degrowth'') ==<br />
Waar postgroei het nastreven van economische groei als leidende indicator voor de economie loslaat, gaat ontgroei een stap verder door een gelijkwaardige verschuiving van productie en consumptie voor te stellen die het menselijk welzijn vergroot, ongelijkheid vermindert en de ecologische omstandigheden op lokaal en mondiaal niveau verbetert, op de korte en lange termijn.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959652610000259 Crisis or opportunity? Economic degrowth for social equity and ecological sustainability. Introduction to this special issue | Journal of Cleaner Production]</ref><br />
<br />
Om dat te bewerkstelligen is een heel scala aan ingrepen nodig, zoals het stoppen van geplande veroudering van producten, het verminderen van ecologisch-destructieve industrie en het stoppen met reclame daarvoor, het voorzien in universele basisdiensten, baangarantie, hogere loongelijkheid en schuldkwijtschelding voor landen in het globale zuiden.<ref> Hickel, J. (2020). Less is more: How degrowth will save the world. Random House.</ref> <ref> Schmelzer, M., Vetter, A., & Vansintjan, A. (2022). The future is degrowth: A guide to a world beyond capitalism. Verso Books.</ref> <ref> Kallis, G., Paulson, S., D'Alisa, G., & Demaria, F. (2020). The case for degrowth. John Wiley & Sons.</ref> <ref> Parrique, T. (2019). The political economy of degrowth (Doctoral dissertation, Université Clermont Auvergne [2017-2020]; Stockholms universitet).</ref> Ook gaan er stemmen op dat ontgroei een directe of participatieve democratie zou moeten omvatten en dat ‘een gelijkwaardige verschuiving’ niet ver genoeg zou gaan maar dat ‘een rechtvaardige verschuiving’ beter is.<ref>[https://timotheeparrique.com/wp-content/uploads/2025/01/Parrique-T.-2025.-Defining-degrowth-V1-1.pdf Defining degrowth | Working paper]</ref> <ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5238271 A review and classification of beyond GDP measurements<br />
based on degrowth criteria | SSRN]</ref><br />
<br />
Omdat het ecologisch budget eerlijk verdeeld moet worden, roepen ontgroeiers met name de rijksten en de grootste vervuilers op om verantwoordelijkheid te nemen voor het aandeel dat ze hebben bijgedragen aan de problematiek. Ontgroei is daarmee een transitie naar een postgroei economie.<br />
Vanwege de omvang en fundamentele aard van de voorgestelde verandering zijn er diverse fundamentele veranderingen nodig.<ref>[https://caracoldsa.org/what-is-degrowth/ What is Degrowth? | Caracol DSA]</ref><br />
<br />
Allereerst, een waarschijnlijk gevolg van een ontgroei-agenda is een reductie in BBP. Het huidige economische systeem is compleet gebaseerd op groei van het BBP. Deze groeidwang wordt gezien als belangrijke sta-in-de-weg voor de voorgestelde sociaal-rechtvaardige transformatie.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | Lancet Planetary Health]</ref> Daarom is een hervorming van de economie vereist om te blijven functioneren en te voorzien in levensbehoeften. Andere uitdagingen zijn het reorganiseren van het belastingstelsel en eigendom en het bekostigen van de publieke basisvoorzieningen (zorg, onderwijs, onderdak etc.).<br />
<br />
De mogelijkheid om ecologische ineenstorting te voorkomen wordt steeds kleiner. Hoe langer we wachten met het kiezen voor een postgroei aanpak, hoe groter de kans dat degrowth over ons zal worden afgeroepen. Met andere woorden: “Degrowth by design, or degrowth by disaster.”<ref>[https://www.linkedin.com/pulse/37-degrowth-disaster-hans-stegeman-gxzve/ #37 Degrowth by disaster? | Hans Stegeman, LinkedIn]</ref> <br />
<br />
<youtube> https://www.youtube.com/watch?v=6JrBNxmdI2g</youtube><br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Checklist voor strenge en duidelijke netto-nul plannen ==<br />
In een commentaar in Nature schetsen Rogelj et al. (2021)<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-021-00662-3 Net-zero emissions targets are vague: three ways to fix | Nature]</ref> een routekaart naar een netto-nul-toekomst met de voorwaarden waaraan die zou moeten voldoen. Dat levert de volgende checklist op voor een dergelijke routekaart:<br />
<br />
'''Toepassingsgebied'''<br />
*Aan welk mondiaal temperatuurdoel draagt dit plan bij (de mondiale temperatuur stabiliseren, of pieken en dalen)?<br />
*Wat is de streefdatum voor netto nul?<br />
*Met welke broeikasgassen wordt rekening gehouden?<br />
*Hoe worden de broeikasgassen bij elkaar opgeteld (GWP-100 of andere metriek)?<br />
*Wat is de omvang van de uitstoot (over welke gebieden, tijdspannes of activiteiten)?<br />
*Wat zijn de relatieve bijdragen van reducties, verwijderingen en compensaties?<br />
*Hoe worden de risico's rond verwijderingen en compensaties beheerd?<br />
'''Eerlijkheid'''<br />
*Welke principes worden toegepast?<br />
*Zou het mondiale klimaatdoel worden bereikt als iedereen dit zou doen?<br />
*Wat zijn de gevolgen voor anderen als deze principes universeel worden toegepast?<br />
*Hoe beïnvloedt jouw doelstelling het vermogen van anderen om netto nul te bereiken en hun streven naar andere Sustainable Development Goals?<br />
'''Routekaart'''<br />
*Welke mijlpalen en beleidsmaatregelen zullen de verwezenlijking ondersteunen?<br />
*Welk controle- en beoordelingssysteem zal worden gebruikt om de voortgang te monitoren en het doel bij te stellen?<br />
*Wordt netto-nul aangehouden, of is het een stap in de richting van netto negatief?<br />
<br />
== Voorbij duurzaamheid ==<br />
In Voorbij duurzaamheid stelt Shivant Jhagroe<ref> Jhagroe, S. (2024). Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving. Mazirel Pers, imprint Walburg Pers.</ref> dat het denken en doen vanuit ‘duurzaamheid’ functioneert als groene fopspeen die radicale en rechtvaardige systeemverandering verhindert. Door het sterke geloof in het duurzaamheidssprookje vergeten we hoe nauw duurzaamheid is verweven met kolonialisme, kapitalisme en sociale uitsluiting. Hij houdt daarom een vlammend pleidooi voor een andere politieke taal en verbeelding en maakt de weg vrij voor een ecorechtvaardige samenleving, waarin een liefdevolle zorgplicht voor Aarde en elkaar centraal staat.<br />
<br />
== Kosten en opbrengsten van de transitie naar netto-nul ==<br />
Om in 2050 te komen tot netto nul emissies is wereldwijd naar verwachting een gemiddelde jaarlijkse investering nodig van ongeveer $9,2 biljoen (= $ 9.200 miljard), wat een stijging is van $3,5 biljoen ten opzichte van de huidige uitgaven. Dit komt neer op ongeveer 7,5% van het wereldwijde BBP per jaar en op een totaal van ongeveer 275 biljoen dollar van 2021 tot 2050.<ref name=":14">[https://www.mckinsey.com/capabilities/sustainability/our-insights/the-net-zero-transition-what-it-would-cost-what-it-could-bring#/ The net-zero transition: What it would cost, what it could bring | McKinsey Sustainability]</ref> Deze overgang vereist aanzienlijke investeringen in emissiearme technologieën en infrastructuur, vooral in de startperiode tussen 2026 en 2030.<br />
[[Bestand:Net zero cost.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Extra uitgaven (in biljoen $) die nodig zijn om in 2050 netto nul te bereiken. Schattingen gebaseerd op het Net Zero 2050 scenario van het Network for Greening the Financial System, waarin de opwarming beperkt blijft tot 1,5 °C. Dat is een hypothetisch scenario, geen voorspelling of projectie. Bron: McKinsey.''<ref name=":14" />]]<br />
Tegenover de kosten staan aanzienlijke besparingen volgens een studie van onderzoekers van de Universiteit van Oxford in het tijdschrift Joule.<ref>[https://www.ox.ac.uk/news/2022-09-14-decarbonising-energy-system-2050-could-save-trillions-new-oxford-study<nowiki>Decarbonising the energy system by 2050 could save trillions - new Oxford study | University of Oxford]</nowiki></ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S254243512200410X<nowiki>Empirically grounded technology forecasts and the energy transition | Joule]</nowiki></ref><br />
<br />
Een snelle overgang naar schone energie is goedkoper dan een langzame of geen overgang. Dat weerlegt de veelgehoorde bewering dat de groene transitie duur is. De kosten van groene technologie zijn de afgelopen tien jaar sneller gedaald dan verwacht en zullen waarschijnlijk verder blijven dalen. Al snel zal duurzame energie in vrijwel alle gevallen goedkoper zijn dan fossiele energie. Daarmee is het bereiken van een koolstofneutraal energiesysteem rond 2050 economisch mogelijk en rendabel.<br />
<br />
De onderzoekers berekenden dat de overgang naar een koolstofvrij energiesysteem rond 2050 de wereld naar verwachting ten minste 12 biljoen dollar zal besparen in vergelijking met voortzetting van ons huidige gebruik van fossiele brandstoffen. Het gaat om de totale netto besparingen in de periode tot 2050.<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Duurzame energie =<br />
Zie de wikipagina [[Duurzame energie]].</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Strategie%C3%ABn_tegen_klimaatverandering&diff=3662
Overleg:Strategieën tegen klimaatverandering
2025-08-31T14:22:18Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
"manipuleren" vervangen door "beïnvloeden". Bulletpoint structuur toegevoegd, zinsbouw hier en daar aangepast om tekst beter te laten lopen. - Marit<br />
<br />
Algemene opmerkingen - Arjen:<br />
<br />
- De "pagina" is erg lang. Misschien in kleinere pagina's opsplitsen en een ruime samenvatting toevoegen die daarnaar door verwijst?<br />
<br />
- Misschien een paragraaf toevoegen met globale cijfers, zoals hoeveel oppervlak 4% van de oceaan eigenlijk wel niet is (zonnestralingsbeheer). En hoeveel bosgebied je nodig hebt.<br />
<br />
- Voor wat betreft bossen aanplanten: dat is op zijn minst een langjarige kwestie en op een gegeven moment zijn de bomen volgroeid en nemen netto weinig koolstof meer op. Ik denk dat dit soort overwegingen ook moeten worden opgenomen in de kritische beschouwing.<br />
<br />
- Ik heb een flink aantal afwijkende formats gezien in de referenties - "[http://...] titel" in plaats van de titel en dan de URL.<br />
- Ik heb de vrijheid genomen om een aantal kleine tekstuele aanpassingen door te voeren.<br />
<br />
Specifieke opmerkingen - Arjen:<br />
<br />
- Vierde bulletpoint "Eenvoudig uitgelegd": bomen en planten zijn belangrijk, maar hoeveel gaan ze echt bijdragen aan het terugdringen van CO2?<br />
<br />
- Bulletpoint over gewassen die bestand zijn tegen hoge temperaturen: dit is zo'n technologische oplossing die het gevaar met zich meebrengt dat alles vertraagd wordt.<br />
<br />
- "postgroei economie": link werkt niet.<br />
<br />
- "Niets doen": de laatste zin "kritische bespreking ..." suggereert een verwijzing, maar die ontbreekt.<br />
<br />
- "Biodiversiteit": volgens critici onvoldoende, maar weten we of zelfs deze beperkte besluiten worden nageleefd? Referentie?<br />
<br />
- "Achterstand": "... en bossen veelbelovende mogelijkheden bieden". Ik betwijfel sterk dat bossen in dit rijtje thuis horen.<br />
<br />
- "Fossiele subsidies", laatste regel: dit brokkenkabinet heeft er bitter weinig aan gedaan en zelfs een aantal genomen maatregelen teruggedraaid (zoals "rode diesel").<br />
<br />
- "Mitigatie": hier waarschuwingen voor afleiden van echt noodzakelijke maatregelen? Zoals herbebossing, klinkt leuk maar is een zaak van lange adem, idem CCS - kan leiden tot aandacht op de verkeerde plek.<br />
<br />
LET OP: Ik zie opeens heel lange lijsten van referenties. Het kan zijn dat ik die per ongeluk heb veroorzaakt, maar ik zou niet weten hoe!</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Strategie%C3%ABn_tegen_klimaatverandering&diff=3661
Strategieën tegen klimaatverandering
2025-08-31T14:20:51Z
<p>Arjen: Nog meer kleine tekstuele wijzigingen.</p>
<hr />
<div><div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;<br />
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;"><span style="color:blue;<br />
font-size:18pt; font-face:verdana,sans-serif; border:0.2em outset #ceebf7;<br />
padding:0.1em; font-weight:bolder; -moz-border-radius:8px; "><br />
[[#top| Top ^]]</span></div><br />
<br />
= '''In een zin''' =<br />
<br />
{| class="wikitable" <span style="font-size:18pt"; cellpadding="10"><br />
| Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet, en om de schade te beperken en met de gevolgen om te gaan, moeten we de uitstoot van broeikasgassen verminderen, hernieuwbare energiebronnen gebruiken, energie efficiënter gebruiken, bossen beschermen, landbouwpraktijken verbeteren, infrastructuur ontwerpen die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, systemen voor vroegtijdige waarschuwing verbeteren, waterbeheer optimaliseren, gewassen ontwikkelen die bestand zijn tegen hogere temperaturen, en voorzichtig geo-engineering onderzoeken. </span><br />
|}<br />
<br />
= <span style="color:#008000"> '''Eenvoudig uitgelegd''' </span> =<br />
<div style="background:#F0FFF0"><br />
Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet. We moeten veel verschillende dingen doen om de schade die klimaatverandering veroorzaakt te beperken en met de gevolgen om te gaan. <br />
<br />
* Eén manier om dit te doen is het verminderen van de belangrijkste oorzaken van klimaatverandering, namelijk de uitstoot van broeikasgassen.<br />
* Het is ook belangrijk om hernieuwbare energiebronnen zoals zonne- en windenergie te gaan gebruiken in plaats van fossiele brandstoffen. <br />
* Ook kunnen we de uitstoot verminderen door efficiënter gebruik te maken van energie in gebouwen en op transport. <br />
* Het is belangrijk om bossen te beschermen en meer bomen te planten omdat ze kooldioxide absorberen, wat helpt om de hoeveelheid CO<sub>2</sub> in de lucht te verminderen. <br />
* Landbouwpraktijken moeten verbeterd worden, zodat vee minder methaangas produceert en de bodem gezonder wordt.<br />
<br />
<br />
We moeten voorbereid zijn op de gevolgen van klimaatverandering. Dit omvat: <br />
<br />
* Het ontwerpen van infrastructuur die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, zoals overstromingen en stormen. <br />
* Het verbeteren van systemen voor vroegtijdige waarschuwing, zodat gemeenschappen zich beter kunnen voorbereiden op rampen en er effectiever op kunnen reageren.<br />
* Beter waterbeheer, zodat we kunnen omgaan met veranderende neerslagpatronen en droogtes. <br />
* Het ontwikkelen van gewassen die bestand zijn tegen stijgende temperaturen om ervoor te zorgen dat we genoeg voedsel kunnen verbouwen op plaatsen waar het warmer wordt.<br />
<br />
<br />
Geo-engineering, hoewel controversieel, biedt mogelijke oplossingen door het klimaatsysteem van de aarde te beïnvloeden:<br />
<br />
* Eén idee is het gebruik van stralingsbeheer, dat zonlicht van de aarde weerkaatst, en een ander idee is het opvangen en opslaan van CO<sub>2</sub>. <br />
* Deze methoden hebben grote risico's en onzekerheden, dus we moeten er goed over nadenken en meer onderzoek doen.<br />
<br />
Het is dus belangrijk om mitigatie (dingen doen om klimaatverandering te verminderen), adaptatie (onze gemeenschappen en economieën in staat stellen om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering) en het onderzoeken van geoengineering op een zorgvuldige manier te combineren. Samenwerken en nieuwe oplossingen vinden zijn belangrijk als we onze planeet willen beschermen voor toekomstige generaties.<br />
<br />
Onderzoek laat zien dat investeren in een duurzame samenleving economisch haalbaar en zelfs winstgevend is.<br />
</div><br />
<br />
= Strategieën tegen klimaatverandering =<br />
'''Er is geen reden om op te geven in het tegen gaan van klimaatverandering. Er zijn nog allerlei oplossingen die we kunnen inzetten. We weten hoe het klimaatsysteem werkt. We weten wat de oorzaken zijn van de huidige opwarming. We weten wat we eraan kunnen doen. Weliswaar is het terugdraaien van de gevolgen van klimaatverandering op de korte termijn niet mogelijk, maar we hebben wel invloed op hoe ernstig die gevolgen zullen zijn.'''<br />
<br />
== Introductie: mitigatie, adaptatie, veerkracht ==<br />
Dit zijn de drie strategieën om klimaatverandering en de gevolgen ervan te verminderen en te weerstaan.<br />
<br />
'''Mitigatie''' is wanneer mensen het gehalte aan broeikasgassen en andere schadelijke stoffen proberen te verminderen. Dit kan zijn door de uitstoot te verminderen of de opname in ecosystemen (‘putten’) te vergroten. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|Mitigatie]].)<br />
<br />
'''Adaptatie''' is wanneer een natuurlijk of menselijk systeem zich aanpast als reactie op het klimaat, door feitelijke of verwachte veranderingen. Dit kan de schade beperken of kansen creëren. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|Adaptatie]].)<br />
<br />
'''Veerkracht''' is het vermogen van mensen en sociale, economische en ecologische systemen om gevaren te weerstaan, te absorberen of op te vangen, zich aan te passen en tijdig en efficiënt te herstellen van de gevolgen van een gevaar, onder andere door het behoud en herstel van de essentiële basisstructuren en -functies, terwijl het vermogen tot aanpassen, leren en transformeren behouden blijft.<br />
<br />
== Stoppen met fossiel ==<br />
De strategie waarover klimaatwetenschappers het eens zijn en die zeker werkt, is het direct minderen van de uitstoot van broeikasgassen als gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen. De verschillende [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC scenario’s]] laten zien wat de gevolgen zijn van meer of minder snel stoppen met fossiel.<br />
<br />
Naast stoppen met fossiel zijn er verschillende methoden om de de gevolgen van klimaatverandering te verminderen ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|mitigatie]]). Sommige kunnen meteen worden toegepast, zoals overgaan naar hernieuwbare energiebronnen en efficiënter gebruik van energie, herbebossing en duurzame landbouw. Andere, zoals koolstofafvang, zijn nog in ontwikkeling en vinden plaats op een veel te kleine schaal om enig effect te maken.<br />
<br />
Dat laatste geldt ook voor de verschillende vormen van [[Strategieën tegen klimaatverandering#Klimaatengineering|klimaatengineering]] die als doel hebben de hoeveelheid inkomende zonnestraling te verminderen. Er bestaan nog geen praktisch toepasbare technieken op voldoende grote schaal. Bovendien zijn de meeste onbetaalbaar.<br />
<br />
Omdat klimaatverandering, met alle schadelijke gevolgen van dien, niet binnen een of enkele generaties terug te draaien is, wordt in een groot deel van de wereld aanpassing ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|adaptatie]]) aan de nieuwe omstandigheden onvermijdelijk. Grote gebieden worden onleefbaar en onveilig. Systemen voor vroegtijdige waarschuwing voor gevaarlijke situaties moeten worden uitgebreid. Infrastructuur moet worden verbeterd en aangepast aan extreme omstandigheden. Waterbeheer moet worden aangepast aan een afwisseling van extreme droogte- en neerslagperioden.<br />
<br />
En tenslotte, misschien wel het belangrijkst, zal de kapitalistische groeieconomie moeten plaatsmaken voor een duurzame, rechtvaardige samenleving. De [[Strategieën tegen klimaatverandering#Ontgroeien|postgroei economie]] benadrukt welzijn, duurzaamheid en gelijkheid boven economische groei, waarvoor veel energie en grondstoffen nodig is.<br />
<br />
Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Fossiele subsidies|Fossiele subsidies]].<br />
<br />
== Niets doen is duurder dan klimaatactie ==<br />
In de jaren '80 bedroegen de gemiddelde kosten van rampen in Europa ongeveer 8 miljard euro per jaar. Recent onderzoek toont aan dat de jaarlijkse schade door extreme weersomstandigheden en natuurrampen in 2021 en 2022 meer dan 50 miljard euro bedroeg. Dit laat zien dat de kosten van nietsdoen nu al aanzienlijk hoger zijn dan de kosten van klimaatactie. Het illustreert dat preventieve maatregelen om klimaatverandering te bestrijden niet alleen cruciaal zijn voor het voorkomen van toekomstige rampen, maar ook voor het beperken van de economische impact ervan.<br />
<br />
Tegelijkertijd heeft de EU moeite om snel op te treden tegen klimaatverandering en stuit ze op politieke weerstand in veel lidstaten. Milieukwesties en maatregelen zoals regelgeving rond huisverwarming en landbouwvervuiling worden steeds vaker bekritiseerd.<br />
<br />
The Green Deal, het uitgebreide EU-plan om als eerste continent tegen 2050 klimaatneutraal te zijn, staat onder toenemende druk van critici die het te ambitieus en te kostbaar vinden. Populistische en extreem-rechtse partijen grijpen het plan aan als kritiekpunt op de EU-instellingen. <br />
<br />
EU Crisis Management Commissioner Janez Lenarcic benadrukte dat de urgentie van de kwestie overduidelijk is. “We leven in een Europa dat zowel overstroomt als in brand staat. Deze extreme weersomstandigheden zijn nu bijna een jaarlijks terugkerend fenomeen,” zei hij. “De wereldwijde realiteit van klimaatafbraak dringt door tot in het dagelijks leven van de Europeanen.”<ref name=":6">[https://apnews.com/article/eu-climate-floods-wildfires-disaster-8338ec7a0030cc8069800b0e95ed61c9 EU warns deadly flooding and wildfires show climate breakdown is fast becoming the norm | AP] </ref><br />
<br />
=== Klimaatactie is goed voor de economie ===<br />
Uit onderzoek van de denktank van 38 van de belangrijkste kapitalistische landen, de Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), is gebleken dat krachtige maatregelen om de klimaatcrisis aan te pakken de economische groei van landen zal doen toenemen. Dit ondanks beweringen van critici van klimaatmaatregelen dat het de economie zal schaden.<br />
<br />
Als landen ambitieuze doelen stellen voor het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen en vervolgens het beleid uitstippelen om deze doelen te bereiken, zou dit rond 2040 resulteren in een nettogroei van het wereldwijde BBP. Dit staat in een gezamenlijk rapport van de OECD en het Ontwikkelingsprogramma van de VN.<ref name=":7">[https://www.theguardian.com/environment/2025/mar/26/tackling-climate-crisis-will-increase-economic-growth-oecd-research-finds Tackling climate crisis will increase economic growth, OECD research finds | The Guardian]</ref> <ref name=":8">[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/<nowiki>Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | Carbon Brief]</nowiki></ref> De berekening van de nettowinst van 0,23% in 2040 zou in 2050 nog groter zijn, als de baten van het terugdringen van de uitstoot voor de economie zou worden meegerekend.<br />
<br />
Tegen 2050 zou het BBP per hoofd van de bevolking van de rijkste landen met 60% toenemen, terwijl in landen met lagere inkomens die toename in 2050 ten opzichte van 2025 124% zou zijn. Ook ontwikkelingslanden zouden profiteren, met in 2030 175 miljoen minder mensen onder de armoedegrens, als regeringen nu zouden investeren in het terugdringen van emissies.<br />
<br />
Daarentegen zou het mondiale BBP deze eeuw met éénderde kunnen dalen als we de klimaatcrisis ongecontroleerd laten voortduren.<ref>[https://www.bcg.com/publications/2025/investing-in-climate-action Why Investing in Climate Action Makes Good Economic Sense | BCG]</ref><br />
<br />
Daarbij is het de vraag of economische groei wenselijk is. Zie een kritische bespreking van 'Groene Groei' en Ontgroeien (degrowth) en postgroei.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Internationale verdragen ==<br />
Sinds de jaren ‘80 van de vorige eeuw zijn verschillende internationale overeenkomsten tot stand gekomen om vervuiling en klimaatverandering aan te pakken door internationale samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.<br />
<br />
=== Protocol van Montreal ===<br />
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Montreal_Protocol Montreal Protocol | Wikipedia]</ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.<br />
<br />
=== United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) ===<br />
Het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC)<ref>[https://unfccc.int/ UN Climate Change] </ref> is een internationaal milieuverdrag dat in 1992 werd aangenomen om klimaatverandering aan te pakken. Het uiteindelijke doel is om de concentraties broeikasgassen in de atmosfeer te stabiliseren op een niveau dat gevaarlijke menselijke verstoring van het klimaatsysteem voorkomt. Het UNFCCC vormt de basis voor de jaarlijkse Conferences of the Parties (COPs), waarin alle aangesloten landen de wereldwijde klimaatonderhandelingen voeren, nationale commitments voor broeikasgasreductie afspreken en onderhandelen over financiering van klimaatschade en klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden. Ook wordt daar de stand opgemaakt van de resultaten van de acties tegen klimaatverandering tot nu toe.<br />
<br />
De meest recente COP, nummer 29, was die in Bakoe, november 2024. COP28 in 2023 in Dubai maakte geschiedenis doordat voor het eerst, ondanks de aanwezigheid van duizenden lobbyisten van de fossiele industrie, werd afgesproken fossiele brandstoffen op termijn uit te faseren. COP30 zal plaatsvinden in november 2025 in Belem, Brazilië.<br />
<br />
De belangrijkste resultaten van deze jaarvergaderingen zijn het Kyoto-protocol (1997) en de Overeenkomst van Parijs (2015). Ze bepalen de internationale samenwerking op het gebied van klimaatmitigatie en adaptatie en de steun aan ontwikkelingslanden.<br />
<br />
Het IPCC (zie de uitgebreide wikipagina over de scenario's van het [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC)]] is een wereldomvattend wetenschappelijk samenwerkingsverband van ongekende omvang en relevantie, dat de wetenschappelijke kennis over klimaatverandering evalueert en samenbrengt en zo de basis legt onder het UNFCCC. Het IPCC produceert rapporten die een overzicht geven van de huidige staat van kennis over klimaatverandering, de impact ervan en opties voor adaptatie en mitigatie. Deze rapporten zijn cruciaal voor het informeren van beleidsmakers en onderhandelaars binnen het UNFCCC-proces.<br />
<br />
=== Kyoto-protocol ===<br />
Het Kyoto-protocol,<ref>[https://unfccc.int/kyoto_protocol What is the Kyoto Protocol? | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 1997, is een internationale overeenkomst die gekoppeld is aan het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC). Het verplicht de ondertekenende landen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen op basis van de principes van het verdrag. Het protocol introduceerde bindende emissiereductiedoelstellingen voor ontwikkelde landen, met als doel de emissies in de periode 2008-2012 met gemiddeld 5% te verlagen ten opzichte van 1990. Het stelde ook marktmechanismen in zoals de handel in emissierechten om deze doelen te helpen bereiken. Het Kyoto-protocol was een belangrijke stap in het mondiale klimaatbeleid, hoewel de effectiviteit ervan wordt betwist vanwege de verschillende niveaus van deelname en naleving.<br />
<br />
=== Overeenkomst van Parijs ===<br />
De Overeenkomst van Parijs,<ref>[https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement The Paris Agreement | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 2015, is een internationaal verdrag binnen het kader van het UNFCCC dat als doel heeft de opwarming van de aarde te beperken tot "goed beneden" 2 graden Celsius boven het pre-industriële niveau, met inspanningen om de stijging te beperken tot 1,5 graden. In het verdrag verplichten alle deelnemende landen zich om bij te dragen aan het verminderen van broeikasgasemissies en het aanpassen aan klimaatverandering, door middel van Nationally Determined Contributions (NDCs). Deze NDCs worden door de deelnemende landen zelf vastgesteld. De Overeenkomst introduceert ook een mechanisme om de inspanningen elke vijf jaar te verhogen en bevordert financiering en technologische ondersteuning voor ontwikkelingslanden.<br />
<br />
=== Protocol van Montreal ===<br />
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://www.unep.org/ozonaction/ OzonAction | UNEP] </ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.<br />
<br />
Deze overeenkomsten vertegenwoordigen belangrijke internationale inspanningen om klimaatverandering aan te pakken door samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.<br />
<br />
=== Biodiversiteit ===<br />
Naast de COPs in het kader van de UNFCCC is er ook sprake van Conferences of the Parties (COPs) binnen het UN Verdrag inzake Biologische Diversiteit. Dit verdrag is tot stand gekomen op de VN conferentie inzake milieu en ontwikkeling in Rio de Janeiro (1992) en is ondertekend door alle lidstaten van de Verenigde Naties behalve de VS. De meest recente Conferentie van de Partijen van dit verdrag (COP16)<ref>[https://www.cbd.int/conferences/2024 United Nations Biodiversity Conference | Convention on Biological Diversity] </ref> vond plaats eind oktober 2024 in Cali, Colombia, en leverde belangrijke resultaten op. Inheemse volken werden erkend voor hun rol in bescherming van de biodiversiteit, wat leidde tot een nieuw programma en een permanent orgaan. Het Cali-fonds werd opgezet om de voordelen van digitale genetische informatie te delen, met industriële bijdragen.<br />
<br />
Uiteindelijk, na hervatting van de conferentie in februari 2025, werd overeenstemming bereikt over de financiering van 200 miljard dollar per jaar tot 2030 aan ontwikkelingslanden voor de instandhouding van de biodiversiteit. Volgens critici is dit onvoldoende.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/feb/28/cop-16-climate-nature-funding-agreement Cop16 nature summit agrees deal at 11th hour but critics say it is not enough | The Guardian]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Achterstand ==<br />
Najaar 2024 kwam editie 15 van het Emission Gap Report van het UN Environmental Programme uit, getiteld ‘''Emissions Gap Report 2024:'' ''No more hot air … please!''’.<ref name=":0">[https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2024 Emissions Gap Report 2024: No more hot air … please! | United Nations Environment Programme (UNEP)]</ref> Het rapport vindt dat landen drastisch meer ambitie en actie moeten leveren in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions, anders is het doel van 1,5°C van het Akkoord van Parijs binnen een paar jaar niet meer haalbaar. In het rapport wordt gekeken naar hoeveel landen moeten beloven om broeikasgassen terug te dringen en hoeveel ze moeten waarmaken in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions (NDC's), die begin 2025 moeten worden ingediend in de aanloop naar COP30. Er is een reductie nodig van 42 procent in 2030 en 57 procent in 2035 om op schema te komen voor 1,5°C.<br />
[[Bestand:GHG emissions.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Mediane emissiescenario's, naar fig 4.1 in het 2024 UNEP Emission Gap Report.''<ref name=":0" /> ''Grijze stippellijn: scenario zonder nieuw klimaatbeleid na 2010; donkerblauw: bestaand beleid dat al door regeringen is geïmplementeerd; middelblauw: aanvullende voorwaardelijke NDCs; lichtblauw: aanvullende onvoorwaardelijke NDC's; lichtrode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van minder dan 2°C; rode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van 1,5°C. Bron: Carbon Brief.<ref>[https://www.carbonbrief.org/unep-new-climate-pledges-need-quantum-leap-in-ambition-to-deliver-paris-goals/ UNEP: New climate pledges need ‘quantum leap’ in ambition to deliver Paris goals | CarbonBrief] </ref> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ Creative Commons BY-NC-ND 4.0]'']]<br />
Volgens het UNEP rapport zou het nog technisch mogelijk zijn om op een pad van 1,5°C te komen, waarbij zonne-energie, windenergie en bossen veelbelovende mogelijkheden bieden voor een drastische en snelle emissiereductie. Om dit potentieel waar te maken, moeten de deelnemende landen voldoende ambitieuze NDC's formuleren en ondersteunen door een overheidsbrede aanpak, maatregelen die de sociaaleconomische en ecologische nevenvoordelen maximaliseren, door een versterkte internationale samenwerking die een hervorming van de mondiale financiële architectuur omvat, krachtige actie van de particuliere sector en minimaal een verzesvoudiging van de investeringen in emissiereductie. De landen van de G20, met name de landen met de grootste uitstoot, zouden het zware werk moeten doen.<br />
<br />
Zoals [[Klimaatverandering: meest recente stand van zaken#Alarm|elders]] wordt aangegeven, wordt die ambitie steeds onwaarschijnlijker.<br />
<br />
=== Europa ===<br />
Volgens een analyse van BloombergNEF<ref name=":1">[https://about.bnef.com/insights/clean-energy/new-energy-outlook/ New Energy Outlook | BloombergNEF] </ref> zou Europa zijn energiegerelateerde CO₂-emissieplafond voor 2030 '''met negen procent''' kunnen overschrijden. Als de broeikasgasemissies van andere sectoren worden meegerekend, kan de overschrijding oplopen tot '''29 procent''' (702 miljoen ton CO₂-equivalent) – in plaats van de beoogde emissiereductie van 55 procent in 2030.<br />
[[Bestand:EU climate target.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De Europese klimaatdoelen. ETS: Emissions Trading System, inclusief andere broeikasgassen (rode lijn); Netto-nul scenario, inclusief andere broeikasgassen (rode stippellijn); Energie gerelateerde CO<sub>2</sub> emissies (blauw); Andere netto broeikasgasemissies (lichtblauw). Eenheid: miljard ton CO<sub>2</sub> equivalent. Bron: BloombergNEF.''<ref name=":1" /> ]]<br />
De redenen voor het missen van de doelen zijn, volgens Bloomberg:<br />
<br />
* '''Trage elektrificatie,''' bijvoorbeeld met betrekking tot warmtepompen, elektrische voertuigen en uitbreiding van het elektriciteitsnet.<br />
* '''Lage investeringen''' in hernieuwbare energie, netwerkinfrastructuur en koolstofopslag (CCS).<br />
* '''Technologische achterstand''': Belangrijke technologieën zoals waterstofproductie en duurzame brandstoffen voor de lucht- en scheepvaart zijn nog niet volwassen of rendabel.<br />
<br />
Volgens analisten van Bloomberg blijft de EU ver achter bij de ambitie om netto nul ton broeikasgas uit te stoten in 2050. Om in 2050 op een netto-nulpad te blijven, zou de EU de uitstoot van de energiesector met 84 procent moeten verminderen tot slechts een halve gigaton CO₂ in 2040.<br />
<br />
Het Net Zero scenario van Bloomberg, waarin de energiesector in 2050 volledig koolstofvrij is gemaakt, vereist ook dat de investeringen in hernieuwbare energie vanaf 2024 met 23 procent toenemen ten opzichte van 2023, terwijl de uitgaven voor de verkoop van elektrische voertuigen en oplaadinfrastructuur in de periode tot 2050 moeten verdrievoudigen.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Fossiele subsidies ===<br />
Fossiele energie krijgt in Nederland nog steeds veel meer subsidie dan duurzame energie. Volgens recente schattingen en overheidsdocumenten ontvingen fossiele bedrijven in Nederland jaarlijks tussen de €39,7 en €46,4 miljard aan fiscale voordelen, vrijstellingen en regelingen die het gebruik van fossiele brandstoffen ondersteunen. Het gros hiervan bestaat uit belastingkortingen, vrijstellingen voor grootverbruikers en specifieke regelingen voor industrieën als de glastuinbouw en zware industrie.<ref>[https://www.duurzaam-ondernemen.nl/shell-nederland-heeft-het-meest-geprofiteerd-van-fossiele-subsidies/ Shell Nederland heeft het meest geprofiteerd van fossiele subsidies | Duuzaam Ondernemen NL]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/lobbybrieven/inbreng-comissiedebat-fossiele-subsidies.pdf/@@download/file/Inbreng%20comissiedebat%20fossiele%20subsidies.pdf Maak een einde aan fossiele subsidies | Milieudefensie]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/deze-10-grote-bedrijven-krijgen-elk-jaar-miljarden-euros-voor-vervuilen Deze 10 grote bedrijven krijgen elk jaar miljarden voor vervuilen | Milieudefensie]</ref><br />
<br />
Voor duurzame energie wordt er jaarlijks via bijvoorbeeld de SDE++-regeling een bedrag van €8 miljard beschikbaar gesteld in 2025. Ook zijn er miljarden beschikbaar via regelingen zoals de ISDE (o.a. voor warmtepompen en isolatie) en DUMAVA, vooral gericht op particulieren en maatschappelijk vastgoed. Het totaal van die directe subsidies en investeringsmogelijkheden blijft echter substantieel lager dan de fiscale voordelen voor fossiel.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2025/02/21/vanaf-oktober-opnieuw-subsidie-voor-meer-duurzame-energie Vanaf oktober opnieuw subsidie voor meer duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.energy-check.nl/welke-energiesubsidies-zijn-er-in-2025/ Welke energiesubsidies zijn er in 2025? | Energy Check]</ref><br />
<br />
De overheid is bezig met het afbouwen van (delen van) deze fossiele subsidies, maar in 2025 verloopt dit nog traag en zijn de verschillen tussen beide categorieën zeer groot.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/toekomst-fossiele-brandstoffen/fossiele-subsidies Afbouw fossiele subsidies voor bedrijven. Duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.rijksfinancien.nl/miljoenennota/2025/bijlage/3096805 23 Fossiele regelingen | Ministerie van Financiën]</ref><br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Mitigatie =<br />
Mitigatie is het verminderen van iets schadelijks dat zich heeft voorgedaan of het verminderen van de schadelijke gevolgen ervan. Om klimaatverandering tegen te gaan zijn er verschillende strategieën nodig om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|koolstofputten]] te verbeteren. Hier zijn enkele belangrijke methoden:<br />
<br />
'''Overgang naar hernieuwbare energie''': Overschakelen van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energiebronnen zoals zonne-energie, windenergie, waterkracht en geothermische energie. Dit vermindert de uitstoot bij de energieproductie.<br />
<br />
'''Energie-efficiëntie''': Het verbeteren van de energie-efficiëntie in gebouwen, transport en industriële processen om het totale energieverbruik te verminderen.<br />
<br />
'''Bescherming van natuurlijke ecosystemen:''' Het behoud van ecosystemen zoals wetlands, mangroves en veengebieden die grote hoeveelheden koolstof opslaan.<br />
<br />
'''Herbebossing''': Het aanplanten van nieuwe bossen en het herstellen van beschadigde bossen om de vastlegging van koolstof te verbeteren. Bossen fungeren als koolstofputten en absorberen CO<sub>2</sub> uit de atmosfeer.<br />
<br />
'''Duurzame landbouw''': Landbouwpraktijken toepassen die de uitstoot verminderen, zoals precisielandbouw, vruchtwisseling en minder grondbewerking.<br />
<br />
'''Elektrische voertuigen en openbaar vervoer''': Het gebruik van elektrische voertuigen stimuleren en de infrastructuur voor openbaar vervoer verbeteren om de uitstoot van de transportsector te verminderen.<br />
<br />
'''Afvalbeheer''': Het verbeteren van afvalbeheerpraktijken om de methaanuitstoot van stortplaatsen te verminderen en het bevorderen van recycling en compostering.<br />
<br />
'''Internationale samenwerking''': Wereldwijd samenwerken via overeenkomsten zoals de Overeenkomst van Parijs om emissiereductiedoelen te stellen en te behalen.<br />
<br />
'''Koolstofheffingen''': Het implementeren van koolstofbelastingen of cap-and-trade systemen om de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen te stimuleren.<br />
<br />
'''Technologische innovatie:''' Investeren in onderzoek en ontwikkeling van nieuwe technologieën die de uitstoot kunnen verminderen of koolstof uit de atmosfeer kunnen verwijderen.<br />
<br />
'''Koolstofafvang en -opslag (CCS):''' Het opvangen van CO<sub>2</sub>-emissies die ontstaan door het gebruik van fossiele brandstoffen bij de opwekking van elektriciteit en industriële processen, het transporteren ervan en het opslaan buiten de atmosfeer.<br />
<br />
'''Onderwijs en bewustwording''': Bewustwording creëren over klimaatverandering en het publiek voorlichten over duurzame praktijken en het belang van individuele acties.<br />
<br />
Gecombineerd kunnen deze methoden aanzienlijk bijdragen aan het beperken van klimaatverandering en het bereiken van een duurzamere toekomst.<br />
<br />
=== Koolstofbudget ===<br />
Wetenschappers pleiten er voor dat landen hun uitstoot zo snel mogelijk moeten verminderen om de klimaatdoelstellingen te halen. Om te voldoen aan de afspraken van het Akkoord van Parijs moet de uitstoot van broeikasgassen zeer sterk worden verminderd:<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_FullVolume.pdf<nowiki>Climate Change 2023 – Synthesis Report | IPCC]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/nature18307<nowiki>Paris Agreement climate proposals need a boost to keep warming well below 2 °C | Nature]</nowiki></ref><br />
<br />
* '''Koolstofbudget voor 1,5 °C''': Om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 °C kan de mensheid vanaf 2020 maximaal nog ongeveer '''500 gigaton (Gt)''' CO<sub>2</sub> uitstoten. Als de uitstoot op het huidige niveau blijft (ongeveer 40 Gt per jaar), zal dit budget begin 2030 uitgeput zijn. Volgens the Global Carbon Budget bedroeg de totale CO<sub>2</sub>-uitstoot in 2024 41,6 gigaton CO<sub>2</sub>, een lichte stijging ten opzichte van 2023.<br />
* '''Koolstofbudget voor 2 °C''': Om de opwarming te beperken tot 2°C is het budget ongeveer '''1.350 Gt''' CO<sub>2</sub> vanaf 2020. Met een ongewijzigd uitstootniveau zouden we dit budget halverwege de jaren 2050 overschrijden.<br />
<br />
Het gebruik van koolstofafvang en -opslag (CCS) als tegenwicht voor emissies die moeilijk volledig te elimineren zijn, zoals methaan uit de rijstteelt, zal volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) “onvermijdelijk” zijn als de wereld netto nul wil bereiken.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/<nowiki>Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | CarbonBrief]</nowiki></ref><br />
<br />
Hierbij bestaat het gevaar dat bedrijven CCS zullen gebruiken als alternatief voor het verminderen van de broeikasuitstoot: een vorm van greenwashing. <br />
[[Bestand:Emission balloons.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Te verwachten temperatuurstijging bij afbouw van broeikasgas uitstoot volgens drie scenario’s: Stated Policies Scenario (STEPS), Announced Pledges Scenario (APS) en Net Zero Emissions by 2050 (NZE). De lijntjes op de manden onder de ballonnen geven de spreiding aan van de verwachte temperaturen. Bron: IEA, World Energy Outlook 2024.''<ref>[https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2024<nowiki>World Energy Outlook 2024 | IEA]</nowiki></ref>]]<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Net-zero ===<br />
De term "netto nul" betekent dat de uitstoot van broeikasgassen en de verwijdering ervan met elkaar in evenwicht zijn.<ref name=":2">[https://netzeroclimate.org/what-is-net-zero-2/<nowiki>What is net zero? | Oxford Net Zero]</nowiki></ref><ref name=":2" /> Dan zou de opwarming van de aarde moeten stoppen en de ergste gevolgen van klimaatverandering worden vermeden. Het Akkoord van Parijs vereist dat landen "in de tweede helft van deze eeuw een evenwicht bereiken tussen de antropogene emissie van broeikasgassen en de verwijdering ervan door putten". De stijging van de mondiale temperatuur moet beperkt blijven tot ruim onder de 2 °C boven het pre-industriële niveau, en idealiter niet boven de 1,5 °C uitkomen. <br />
<br />
Het doel is om de uitstoot in alle sectoren en activiteiten tegen 2030 met 45% te verminderen ten opzichte van 2010 en rond 2050 netto nul te bereiken. Om dit te bereiken moeten er doelen worden gesteld voor de nabije toekomst en onmiddellijk actie ondernomen. Dit houdt in dat emissies worden verminderd of verwijderd, bijvoorbeeld door bomen te planten. Maar compensatie werkt alleen als het volgens strikte regels gebeurt. Deze regels moeten ervoor zorgen dat de reducties echt zijn, continuïteit hebben en gecontroleerd kunnen worden. Het is ook belangrijk om rekening te houden met een eerlijke verdeling, omdat de mogelijkheden om het netto nulniveau te bereiken voor verschillende landen of groepen verschillend kunnen zijn.<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
==== Zero Emissions Commitment (ZEC) ====<br />
De zero emission commitment (ZEC)<ref name=":3">[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1170744/full<nowiki>The Zero Emissions Commitment and climate stabilization | Frontiers in Science]</nowiki></ref> <ref>[https://gmd.copernicus.org/articles/12/4375/2019/<nowiki>The Zero Emissions Commitment Model Intercomparison Project (ZECMIP) contribution to C4MIP: quantifying committed climate changes following zero carbon emissions | Geoscientific Model Development]</nowiki></ref> is de mate waarin de wereldgemiddelde temperatuur naar verwachting zal veranderen als we stoppen met het uitstoten van CO<sub>2</sub>. Het is een belangrijk hulpmiddel om in te schatten hoeveel koolstof we nog kunnen uitstoten zonder de doelen voor de opwarming van de aarde te overschrijden. Het helpt ons te begrijpen hoe klimaatverandering ons zal beïnvloeden en of we het ongedaan kunnen maken.<br />
[[Bestand:Net zero.jpg|gecentreerd|miniatuur|692x692px|''Gestileerd schema van hoe het CO<sub>2</sub> gehalte in de atmosfeer, de warmteopname door de oceanen, de mondiale oppervlaktetemperatuur en de zeespiegelstijging kunnen evolueren na het bereiken van een netto-nul CO<sub>2</sub>-uitstoot. De tijdvakken zijn indicatief.''<ref name=":3" />]]<br />
Er is veel onzekerheid over de invloed van het ''Zero Emission Commitment (ZEC)'' op het koolstofbudget, dat wil zeggen op de maximale hoeveelheid broeikasgassen die uitgestoten mag worden om nog binnen de doelen van het Akkoord van Parijs te blijven. Als ZEC positief is, dat wil zeggen, als de temperatuur nog blijft stijgen na het bereiken van netto-nul-emissie, vermindert dit het koolstofbudget. Als ZEC negatief is, geeft ons dat meer tijd of maakt het ambitieuzere doelen mogelijk.<br />
<br />
Het is mogelijk dat de aarde met meer dan 15% blijft opwarmen nadat de uitstoot van CO<sub>2</sub>. het netto-nul evenwicht heeft bereikt. Maar ook als de mondiale opwarming stopt, zullen diverse mega-veranderingen op aarde, zoals zeespiegelstijging of de afbraak van biodiversiteit, doorgaan vanwege de opwarming die in het verleden al heeft plaatsgevonden. <br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Duurzame energie ===<br />
Het ontwikkelen en benutten van bronnen van duurzame energie is essentieel in de strijd tegen klimaatverandering. De belangrijkste alternatieven voor fossiele energie zijn:<br />
<br />
'''Zonne-energie''': Het installeren van zonnepanelen om zonne-energie op te wekken is een van de meest toegankelijke vormen van duurzame energie. Dit kan zowel op kleine schaal (op daken van huizen) als op grote schaal (zonneparken) gebeuren.<br />
<br />
'''Windenergie''': Windturbines kunnen op zee (offshore) of op het land (onshore) worden geplaatst om windenergie op te wekken. Dit is een van de snelst groeiende vormen van hernieuwbare energie.<br />
<br />
'''Waterkracht''': Het gebruik van waterkrachtcentrales om elektriciteit op te wekken is een eeuwenoude vorm van duurzame energie. Dit kan variëren van grote stuwdammen tot kleine rivierinstallaties. Grootschalig gebruik van waterkracht door middel van stuwmeren kan de natuur en de belangen van de lokale bevolking ernstig schaden.<br />
<br />
'''Biomassa''': Het verbranden van organisch materiaal zoals hout, landbouwafval of speciaal geteelde energiegewassen om energie op te wekken. Of het produceren van biogas uit afval en mest.<br />
<br />
'''Waterstof''': Waterstof heeft het potentieel om een belangrijke rol te spelen in een duurzame energie-economie, maar of het een duurzame energiebron is, hangt af van hoe het wordt geproduceerd en gebruikt. Om waterstof echt duurzaam te maken, moet men investeren in groene waterstofproductie en de bijbehorende infrastructuur te ontwikkelen.<br />
<br />
'''Geothermische energie''': Het gebruik van de warmte uit de aarde om energie op te wekken. Dit is vooral effectief in gebieden met geothermische activiteit.<br />
<br />
'''Energie-efficiëntie''': Het verbeteren van energie-efficiëntie in gebouwen, voertuigen, apparaten en productieprocessen kan het energieverbruik aanzienlijk verminderen. Dit omvat het gebruik van LED-verlichting, isolatie en slimme thermostaten. Het begrip smart grid betekent dat men het energienetwerk zelf efficiënter gebruikt door pieken en dalen in gebruik en energieproductie af te vlakken of op elkaar af te stemmen.<br />
<br />
'''Elektrificatie:''' Het vervangen van motoren op fossiele energie door elektromotoren in voertuigen en machines kan de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verminderen, mits de benodigde elektriciteit duurzaam is opgewekt.<br />
<br />
'''Energieopslag''': Het ontwikkelen van technologieën voor energieopslag, zoals batterijen en pomp-opslag, om de disbalans tussen energievraag en de hoeveelheid duurzaam opgewekte energie te overbruggen.<br />
<br />
'''Kernenergie''': Is omstreden en is, welbeschouwd, geen duurzame energiebron. Kernenergie kan een energiebron met een lage uitstoot zijn, maar draagt wel degelijk bij aan de opwarming en is netzomin efficiënt als fossiel. Daar komt het afvalopslagprobleem nog bij. Zie Kernenergie.<br />
<br />
=== Duurzaam is efficiënter dan fossiel ===<br />
Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn een universele verspilling van energie. Ongeveer 67% van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren als warmte, kooldioxide, andere oxiden en waterdamp. Slechts de resterende 33% wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.<ref>[https://flowcharts.llnl.gov/<nowiki>Energy Flow Charts: Charting the Complex Relationships among Energy, Water, and Carbon | Lawrence Livermore National Laboratory (LLNL)]</nowiki></ref> <ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/<nowiki>Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</nowiki></ref><br />
<br />
Zo'n verspillend (en schadelijk) energiesysteem is daarom enorm oneconomisch en blijft alleen een kernonderdeel van de wereldwijde energievoorziening dankzij beperkte concurrentie (historisch gezien) en de invloed van de OPEC (Organization of Petroleum Exporting Countries) die de olieprijzen hoog houdt via productieverlagingen wanneer de prijzen dalen.<br />
<br />
Duurzame energie, in tegenstelling tot fossiele en ook kernenergie, gebruikt energie die in een of andere vorm al in het aardsysteem aanwezig is en eindigt als warmte, of we die nu van tevoren gebruiken of niet. Duurzaam warmt de aarde daarmee dus niet extra op.<br />
<br />
Fossiele energie heeft afgedaan, alleen weet nog niet iedereen dat. Duurzame energie is vele malen efficiënter dan fossiel, zoals blijkt uit deze vergelijking door de International Energy Agency (IEA).<ref>[https://www.iea.org/news/global-market-for-key-clean-technologies-set-to-triple-to-more-than-2-trillion-over-the-coming-decade-as-energy-transitions-advance<nowiki>Global market for key clean technologies set to triple to more than $2 trillion over the coming decade as energy transitions advance | IEA]</nowiki></ref><br />
<br />
Zonne-energie is inmiddels goedkoper dan fossiele, hoewel sceptici dat ontkennen.<ref>[https://skepticalscience.com/print.php?r=497<nowiki>Is solar energy more expensive than energy from fossil fuels? | Skeptical Science]</nowiki></ref> (Zie ook [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Is zonne-energie duurder dan fossiel?|Is zonne-energie duurder dan fossiel?]])<br />
[[Bestand:Duurzame energie.png|gecentreerd|miniatuur|615x615px|''Vergelijking van kolen en gas met zonne-energie. Een scheepslading zonnepanelen levert net zoveel energie als 100 scheepsladingen kolen.'']]<br />
Terwijl voorraden fossiele brandstoffen moeten worden aangevuld zodra ze zijn verbruikt, zorgt het toepassen van schone technologieën voor een langdurige energievoorziening. Dit resulteert in een grotere efficiëntie: een enkele reis van een groot containerschip gevuld met zonnepanelen kan de middelen leveren om dezelfde hoeveelheid elektriciteit op te wekken als het aardgas van meer dan 50 grote LNG-tankers of de kolen van meer dan 100 grote bulkschepen.<br />
[[Bestand:Elektriciteitsproductie.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Elektriciteitsproductie in Nederland van 2015 tot 2024. Met name wind- en zonne-energie zijn in die periode sterk gestegen, terwijl het aandeel fossiele energie afgenomen is. Bron: CBS.<ref name=":4">[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/11/helft-elektriciteitsproductie-uit-hernieuwbare-bronnen<nowiki>Helft elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen | CBS]</nowiki></ref> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]De elektriciteitsproductie in Nederland uit hernieuwbare bronnen zoals zon, wind en biomassa steeg in 2024 met 10 procent naar 61 miljard kWh. De productie uit fossiele bronnen daalde met 4 procent. Hierdoor waren hernieuwbare bronnen goed voor ongeveer de helft van de totale elektriciteitsproductie. Tijdens de zonnige en winderige aprilmaand was dit zelfs 63 procent. Voor het derde opeenvolgende jaar voerde Nederland meer elektriciteit uit dan het invoerde, aldus het CBS.<ref name=":4" /><br />
<br />
In 2023 verbruikten wind- en zonne-energie alleen al meer kapitaal dan upstream olie- en gasinvesteringen: 650 miljard dollar per jaar tegenover 480 miljard dollar voor olie en gas, en ze zijn goed voor 15% van de wereldwijde stroomproductie. Elektrische auto's zijn goed voor een op de zes nieuwe verkopen wereldwijd en groeiden de afgelopen jaren met 35% per jaar.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/<nowiki>Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</nowiki></ref><br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Schone technologie ===<br />
Het Rocky Mountain Institute (RMI) brengt elk jaar in kaart hoe ons energiesysteem veranderd onder de veranderingen in hernieuwbare energie, elektrificatie en efficiëntie''<ref name=":5">[https://rmi.org/insight/the-cleantech-revolution/<nowiki>The Cleantech Revolution | Rocky Mountain Institute]</nowiki></ref>.'' Zij stellen: ''"''De afgelopen tien jaar heeft schone technologie een opmerkelijke vooruitgang en groei doorgemaakt. De kosten ervan zijn met wel 80 procent gedaald, terwijl de investeringen bijna 10 keer zo hoog zijn en de opwekking van zonne-energie 12 keer zo hoog is geworden. Ondertussen is elektriciteit uitgegroeid tot de grootste bron van nuttige energie en heeft de toenemende energie-efficiëntie de vraag naar energie met eenvijfde verminderd.”[[Bestand:RMI cleantech revolution-9-scaled.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de groei van zonne-energie, elektrische voertuigen en batterijen. De gevestigde spelers hebben de snelheid van de veranderingen onderschat. Zelfs neutrale partijen hebben hun modellen lineair weergegeven. Maar de veranderingen zijn exponentieel geweest.''<ref name=":5" />]]<br />
“Naarmate de drijvende krachten achter verandering de weerstand blijven overwinnen, zal duurzame energie blijven groeien via S-curves, waardoor de vraag naar fossiele brandstoffen uiteindelijk zal afnemen en het Akkoord van Parijs binnen ons bereik komt,” zegt het RMI. Daarop valt nog wel wat af te dingen. Voorlopig investeren olie- en gasbedrijven nog veel geld om zoveel mogelijk fossiele brandstoffen uit de grond te halen, met een versnelde toename van de uitstoot van broeikasgassen tot gevolg. Op grond daarvan komen op dit moment prognoses voor de opwarming in 2100 uit op 2,6 tot 3,1°C.<br />
<br />
Ondertussen zet China grote stappen in de “groene transitie”. Tweederde van alle nieuwe zonne- en windenergieprojecten wereldwijd zijn in China gevestigd en de omvang en het tempo van het uitfaseren van fossiele brandstoffen overtreffen de internationale voorspellingen, volgens een rapport van Financial Times.<ref>[https://www.ft.com/content/4afdd319-230f-4763-8107-d8a43308dcfc<nowiki>China’s accelerating green transition | Financial Times]</nowiki></ref> Maar om “de industrie van steenkool af te helpen, moet Beijing een echte energiemarkt opzetten”. China moet tot 2030 ongeveer 800 miljard dollar uitgeven om het transmissienetwerk en de onderliggende software te moderniseren, zodat duurzame elektriciteit kan worden geleverd aan de steden en fabrieken. <br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Vuile kant aan schone energie ===<br />
De energietransitie, omschakelen op energie uit hernieuwbare bronnen (zon, wind, water) via elektrificatie en mogelijk waterstof als energiedrager, heeft ook schaduwkanten. Deze bronnen brengen andere vormen van uitbuiting en milieuproblemen met zich mee door herbestemming van natuur op land en in zee en door winning van schaarse mineralen.<br />
<br />
De grondstoffen die nodig zijn om zonnepanelen, windmolens, batterijen en elektromotoren te maken, bevatten koper, chroom, nikkel, goud, lithium en nog veel andere mineralen en zeldzame aardmetalen. De winning van die grondstoffen vraagt enorme hoeveelheden water en energie. Een nieuwe studie in Science geeft aan dat de regionale beschikbaarheid van water zowel de huidige als de toekomstige winning van 32 mineralen beperkt, zie illustratie.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk5318<nowiki>Geological resource production constrained by regional water availability | Science]</nowiki></ref><br />
[[Bestand:Water resources.jpg|miniatuur|300x300px|''De mate waarin de huidige productie van de tien belangrijkste geologische hulpbronnen de regionale waterbeschikbaarheid overschrijdt (oranje). Credit: National Institute of Advanced Industrial Science and Technology (AIST).''<ref>[https://www.aist.go.jp/aist_e/list/latest_research/2025/20250314/en20250314.html<nowiki>A planetary boundary for geological resources: Limits of regional water availability | National Institute of Advanced Industrial Science and Technology (AIST)]</nowiki></ref>]]<br />
Dit artikel in Science beschrijft dat in 25 van de 330 onderzochte mijnen de duurzaamheidsgrenzen voor watergebruik bij de winning van deze mineralen werden overschreden. Naarmate de vraag naar deze stoffen toeneemt door de groeiende energietransitie en economische groei, neemt de bezorgdheid over hun beschikbaarheid en de duurzaamheid van de productie ervan toe. Het onderzoek onderstreept de urgentie van het verbeteren van de grondstoffenefficiëntie, het verbeteren van de recyclebaarheid en het zoeken naar alternatieve bronnen.<br />
<br />
Daar komt bij dat veel van de grondstoffen voor een duurzame transitie afkomstig zijn uit gebieden van inheemse gemeenschappen in voormalige Europese koloniën.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41893-022-00994-6<nowiki>Energy transition minerals and their intersection with land-connected peoples | Nature Sustainability]</nowiki></ref> <ref>[https://www.oneworld.nl/klimaat/onze-energietransitie-is-koloniaal/<nowiki>‘Onze energietransitie is koloniaal!’ | One World]</nowiki></ref> Voor deze gemeenschappen is de energietransitie een bedreiging voor hun bestaan doordat hun leefgebied gebruikt voor grondstoffenwinning. <br />
<br />
Shivant Jhagroe<ref>Jhagroe, S. (2024). ''Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving''. Mazirel Pers, imprint Walburg Pers.</ref> zegt hierover in OneWorld:<ref>[https://www.oneworld.nl/klimaat/voorbij-duurzaamheid-shivant-jhagroe/<nowiki>‘Onze energietransitie zit échte verandering in de weg’ | One World]</nowiki></ref> ''“Duurzaamheid is geen onschuldige ‘linkse hobby’. Het is een politiek breed gesteund machtsregime met soms dodelijke gevolgen, bijvoorbeeld in mijnen in het Mondiale Zuiden, voor onze ‘schone’ energietransitie. Het is wat ik noem ‘groen kolonialisme’: onder het mom van groene technologie of natuurbescherming worden inheemse gemeenschappen benadeeld of verdreven voor witte, westerse belangen en verlangens.”''<br />
<br />
Zie ook Voorbij duurzaamheid.<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Herbebossing ===<br />
Het planten van bomen is een populaire oplossing geworden voor het tegengaan van klimaatverandering, vanwege het vermogen van bomen om koolstof op te slaan in biomassa en daarmee de antropogene verhoging van het CO<sub>2</sub> gehalte in de atmosfeer te verminderen. Echter, bomen planten op de verkeerde plaatsen kan de opwarming versterken in plaats van verminderen.<ref>[https://scitechdaily.com/planting-trees-in-the-wrong-places-could-actually-speed-up-global-warming-scientists-warn/<nowiki>Planting Trees in the Wrong Places Could Actually Speed Up Global Warming, Scientists Warn | SciTechDaily]</nowiki></ref><br />
<br />
Naarmate de mogelijkheden voor bomengroei toenemen door de opwarming van de aarde, worden er meer boomplantprojecten gestart in steeds noordelijker gebieden. Er zijn echter aanwijzingen dat het planten van bomen op hoge breedtegraden contraproductief is voor het tegengaan van klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01573-4 Tree planting is no climate solution at northern high latitudes | Nature Geoscience]</ref><br />
[[Bestand:Arctic tree plantation.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De directe en indirecte effecten van bebossing op klimaatforcering in noordelijke gebieden.'' ''(1) De aanleg van plantages verstoort de voorheen intacte bodem, wat leidt tot een verhoogde afbraak van microbiële koolstof.'' <br />
<br />
''(2) Dit wordt nog verergerd door een verhoogde bodemisolatie veroorzaakt doordat meer sneeuw wordt vastgelegd en een verminderde sneeuwpakking.''<br />
<br />
''(3) Groeiende bomen scheiden koolstof via hun wortels uit, wat de omzetting van bodemkoolstof door wortelgebonden microben versnelt.'' <br />
<br />
''(4) Naarmate de plantage volwassen wordt, verduisteren bomen het oppervlak en verminderen ze de hoeveelheid energie die naar de atmosfeer wordt gereflecteerd.'' <br />
<br />
''(5) Wanneer het nieuwe bos aangetast wordt, neemt de albedo toe terwijl de in de bomen opgeslagen koolstof afneemt.'' <br />
<br />
''Credit: Laura Barbero-Palacios, Greenland Institute of Natural Resources. Bron diagram: [https://www.eurekalert.org/multimedia/1048098 Eurekalert]. [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ Creative Commons BY-NC 4.0 International]'']]In noordelijke en Arctische gebieden is de hoeveelheid teruggekaatst zonlicht (het albedo-effect), belangrijker dan koolstofopslag voor de totale energiebalans. De aanplant van bomen leidt vaak tot een netto opwarming doordat het oppervlak donkerder wordt (verminderde albedo), wat de potentiële mitigatie-effecten van koolstofopslag teniet doet in gebieden waar de biomassa beperkt en weinig veerkrachtig is. Bovendien verstoort de aanplant van bomen koolstofreservoirs in de bodem en heeft het negatieve effecten op de lokale inheemse Arctische natuur.<br />
<br />
In het verleden absorbeerden de ongerepte bossen mondiaal jaarlijks 7,8 miljard ton CO₂ - ongeveer eenvijfde van alle emissies door de mens - maar hun koolstofopslag komt steeds meer in gevaar door de schade die bossen ondervinden van klimaatverandering en door menselijke activiteiten zoals ontbossing. Een nieuwe studie van het Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK)<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-025-57607-x<nowiki>Hedging our bet on forest permanence for the economic viability of climate targets | Nature Communications]</nowiki></ref> laat zien dat als er geen rekening wordt gehouden met het mogelijk afnemende vermogen van bossen om CO₂ te absorberen, het beperken van de mondiale temperatuurstijging, zoals afgesproken in de Parijse akkoorden, aanzienlijk moeilijker, zo niet onmogelijk, en veel duurder kan worden.<br />
<br />
Op dit moment richten de meeste plannen om klimaatverandering aan te pakken zich op het beschermen en uitbreiden van bossen. Maar soms zijn bossen een deel van het probleem in plaats van deel van de oplossing. Zo zijn er steeds meer en steeds fellere bosbranden, zoals rondom Los Angeles in januari 2025, en steeds meer stukken tropisch oerwoud in het Amazonegebied, Zuid-Oost Azië en centraal Afrika worden gekapt. Daardoor komt de enorme hoeveelheid koolstof vrij die in die bossen is opgeslagen. <br />
<br />
Niet alleen om de biodiversiteit te behouden, maar ook om drastische maatschappelijke gevolgen te voorkomen en onze klimaattoekomst veilig te stellen, is het essentieel om naast bosbescherming ook duurzaam landgebruik te bevorderen.<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Emissierechten (ETS) ===<br />
Systemen voor de handel in emissierechten (ETS) zijn ontworpen om de uitstoot van broeikasgassen via marktmechanismen op een kosteneffectieve manier te verminderen. Ze werken volgens het principe van '''cap-and-trade''<nowiki/>', waarbij een regelgevende instantie een bovengrens stelt aan de totale uitstoot die binnen een bepaalde periode is toegestaan. Bedrijven ontvangen of kopen emissierechten, die elk een bepaalde hoeveelheid emissies toestaan. Bedrijven kunnen deze emissierechten verhandelen, waardoor emissiereducties worden gestimuleerd waar dat het minst kostbaar is.<br />
<br />
Dergelijke programma's bestrijken ongeveer 18% van de wereldwijde uitstoot en hebben volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) bijgedragen aan emissiereducties in de EU, de VS en China. De EU beschouwt het Europese ETS programma als succesvol.<ref>[https://climate.ec.europa.eu/news-your-voice/news/record-reduction-2023-ets-emissions-due-largely-boost-renewable-energy-2024-04-03_en<nowiki>Record reduction of 2023 ETS emissions due largely to boost in renewable energy | EU Directorate-General for Climate Action]</nowiki></ref><br />
<br />
Koolstofcompensaties (''carbon offsets'')<ref>[https://interactive.carbonbrief.org/carbon-offsets-2023/index.html<nowiki>In-depth Q&A: Can ‘carbon offsets’ help to tackle climate change? | Carbon Brief]</nowiki></ref> zijn certificaten die broeikasgassen vertegenwoordigen die “vermeden”, “verminderd” of “verwijderd” zijn en die kunnen worden verhandeld tussen een partij die blijft uitstoten en een partij die haar eigen uitstoot feitelijk heeft verminderd of kooldioxide (CO₂) uit de atmosfeer heeft verwijderd. Compensaties worden meestal uitgedrukt in ton CO<sub>2</sub>-equivalent (tCO<sub>2</sub>e) en worden ook verhandelbare “rechten” genoemd.<ref>Wordt vaak door elkaar gebruikt met 'carbon credits' (hoewel kredieten niet noodzakelijkerwijs hoeven te worden gebruikt om claims te doen over CO<sub>2</sub>-neutraliteit of het 'compenseren' van emissies).</ref><br />
<br />
Koolstofcompensatie stelt individuen, bedrijven of overheden in staat om hun uitstoot te compenseren door projecten te steunen die de uitstoot elders verminderen. In theorie kunnen, nadat ze hun uitstoot zoveel mogelijk hebben verminderd, hun compensaties betalen voor koolstofarme technologieën of bosherstel om de uitstoot die ze niet kunnen vermijden “teniet te doen”. Dit zou ook steun kunnen bieden aan relatief goedkope klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden en een grotere wereldwijde ambitie kunnen bevorderen.<br />
<br />
In de praktijk stelt compensatie hen vaak in staat om "business as usual" te rechtvaardigen — het produceren van dezelfde hoeveelheid emissies terwijl ze claims indienen voor reducties die afhankelijk zijn van compensaties. De handel in emissierechten is inmiddels big business geworden. “De grootste bedrijven ter wereld, van Netflix tot Ben & Jerry's, pompen miljarden in een compensatie-industrie waarvan de klimaatclaims steeds meer in strijd lijken te zijn met de werkelijkheid,” schrijft een groep onderzoeksjournalisten. Hun onderzoek laat zien dat slechts 6 procent van de koolstofkredieten daadwerkelijk tot emissiereductie heeft geleid. De rest was waardeloos.<ref>[https://www.source-material.org/vercompanies-carbon-offsetting-claims-inflated-methodologies-flawed/<nowiki>The Carbon Con | SourceMaterial]</nowiki></ref><br />
<br />
George Monbiot in The Guardian:<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/nov/21/donald-trump-science-climate-cop29-carbon-markets<nowiki>Trump’s science-denying fanatics are bad enough. Yet even our climate ‘solutions’ are now the stuff of total delusion | The Guardian]</nowiki></ref> “Koolstofmarkten stellen landen en bedrijven in staat om koolstofkredieten te verhandelen — wat in feite neerkomt op toestemming om door te gaan met vervuilen.” Daarmee zijn ze een vorm van [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Klimaatleugens strafbaar maken|greenwashing]].<br />
<br />
“In theorie zou je een rol voor zulke markten kunnen rechtvaardigen, als ze alleen werden gebruikt om emissies tegen te gaan die anders onmogelijk te verminderen zijn. Maar ze worden routinematig gebruikt als weg van de minste weerstand: een substituut voor decarbonisatie thuis en bedoeld om regeringen in staat te stellen conflicten met machtige belangen, vooral die van de fossiele industrie, te vermijden. De leefwereld is een stortplaats voor falend beleid geworden.”<br />
<br />
Een review van empirische studies naar meer dan 2000 compensatieprojecten in alle belangrijke sectoren laat zien dat deze projecten aanzienlijk minder emissiereducties hebben bereikt dan officieel wordt beweerd.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-53645-z<nowiki>Systematic assessment of the achieved emission reductions of carbon crediting projects | Nature Communications]</nowiki></ref> De onderzoekers schatten dat slechts 12% van het totale volume aan bestaande koolstofkredieten echte emissiereducties zijn, met 0% voor hernieuwbare energie, 0,4% voor kooktoestellen, 25,0% voor bosbouw en 27,5% voor chemische processen. De resulterende 88% in deze vier sectoren zijn geen echte emissiereducties.<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Criminaliteit ===<br />
Het Europese CO<sub>2</sub>-handelsysteem, bedoeld als stimulans voor verduurzaming, blijkt ook gevoelig voor misbruik door criminelen. Zij gebruiken deze handel om zwart geld wit te wassen, doordat de markt internationaal, complex en nog onvoldoende gereguleerd is. Bedrijven kunnen grote sommen geld in emissierechten investeren en deze weer verkopen, waardoor de herkomst van het geld moeilijk te traceren is. Toezichthouders, zoals de Duitse milieuautoriteit, waarschuwen voor deze kwetsbaarheden en zoeken naar betere controlemechanismes. Zonder streng toezicht blijft CO2-handel een aantrekkelijk instrument voor fraudeurs en witwassers, wat het groene doel ondermijnt.<ref>[https://www.ftm.nl/artikelen/de-co2-handel-is-een-ideaal-instrument-voor-witwassers De CO<sub>2</sub>-handel is een ‘ideaal instrument’ voor witwassers | Follow the Money]</ref><br />
<blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Carbon footprint ===<br />
De carbon footprint (koolstofvoetafdruk) is een maat voor de totale hoeveelheid broeikasgassen (waaronder kooldioxide en methaan) die vrijkomt in de atmosfeer als gevolg van de activiteiten van een bepaald individu, organisatie, evenement of product. Het concept wordt gebruikt om de invloed van deze activiteiten op klimaatverandering te kwantificeren.<br />
<br />
Individuele acties zoals het verminderen van de persoonlijke CO₂-voetafdruk zijn onvoldoende om de noodzakelijke veranderingen op grote schaal te bewerkstelligen. Het concept van een ‘koolstofvoetafdruk’ werd populair gemaakt door de grote olie-industrie, met name BP, om de schuld te verleggen van bedrijven naar individueel gedrag.<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/aug/23/big-oil-coined-carbon-footprints-to-blame-us-for-their-greed-keep-them-on-the-hook<nowiki>Big oil coined ‘carbon footprints’ to blame us for their greed. Keep them on the hook | The Guardian]</nowiki></ref> Dit leidt de aandacht af van de noodzaak van collectieve actie op alle niveaus om over te stappen van fossiele brandstoffen naar duurzame energiesystemen.<br />
<br />
Persoonlijke keuzes kunnen weliswaar anderen beïnvloeden en markten creëren voor duurzame producten, maar de onderliggende oorzaken van klimaatverandering pakken ze niet aan. In plaats daarvan is collectieve politieke actie nodig om beleid op te stellen dat schone energie verplicht stelt en de schadelijke effecten van de vervuilende industrie vermindert.<br />
<br />
<blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Negatieve emissie ===<br />
Als we op de huidige weg doorgaan zou, zelfs om binnen de 2°C-doelstelling te blijven, tegen 2100 tussen de 100 en 1.000 Gt CO₂ uit de atmosfeer moeten worden verwijderd, afhankelijk van hoe snel de uitstoot wordt teruggedrongen.<br />
<br />
Negatieve emissie is een manier om CO₂ kwijt te raken. Dit wordt gedaan door de CO₂ uit de lucht te halen en ergens anders op te slaan zodat het niet terug de lucht in gaat. Er zijn een paar manieren om negatieve uitstoot te bereiken.<br />
<br />
Eén manier is om nieuwe bossen aan te planten of oude bossen te herstellen. Dit wordt bebossing en herbebossing genoemd. De bomen nemen CO₂ op door fotosynthese.<br />
<br />
Een andere manier is om het vermogen van de bodem om koolstof op te slaan te vergroten. Dit wordt gedaan door middel van conserverende grondbewerking en bodembedekkers. Bij bio-energie met koolstofvastlegging en -opslag (BECCS) wordt biomassa gekweekt om te verbranden voor energieopwekking, waarbij de CO₂-uitstoot wordt opgevangen en ondergronds wordt opgeslagen. Direct air capture (DAC) maakt gebruik van chemische processen om CO₂ rechtstreeks uit de lucht te vangen en op te slaan.<br />
<br />
Door fijngemalen mineralen te verspreiden over grote gebieden wordt het natuurlijke verweringsproces versneld, waardoor CO₂ uit de atmosfeer wordt verwijderd. Oceaanbemesting voegt voedingsstoffen toe aan de oceaan om de groei van fytoplankton te stimuleren, dat CO₂ absorbeert.<br />
<br />
Deze technologieën worden besproken in het hoofdstuk Wondermiddelen.<br />
<br />
= Wondermiddelen =<br />
'''Er worden veel, vaak technologische, oplossingen voor de gevolgen van klimaatverandering voorgesteld die een kritische toets niet altijd doorstaan. Bij het beoordelen ervan is het belangrijk je af te vragen, wie de oplossing voorstelt, wat diens belang erbij is, wat de kosten zijn, wie voor die kosten opdraait, of het gaat om een in de praktijk bewezen oplossing, of de oplossing voldoende is, en of de oplossing op tijd komt. Veel van de technologieën die we in dit hoofdstuk bespreken, doorstaan deze toets niet en blijken een vorm van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’ te zijn.'''<br />
<br />
Van het planten van bomen tot het verspreiden van fijngemalen silicaatmineralen over het land, de methoden voor het “verwijderen van kooldioxide” (CDR) variëren in aanpak, effecten, mate van ontwikkeling en kosten.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/ Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024]</ref><br />
<br />
Het rapport van de IPCC Working Group III: Mitigation Of Climate Change beveelt aan emissiebeperking te combineren met CO₂-verwijdering.<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/<nowiki>Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change | IPCC]</nowiki></ref><br />
<br />
Het tweede “State of CDR” rapport, geleid door een samenwerking van wetenschappelijke instellingen uit Europa en de VS, heeft als doel samen te vatten waar de wereld op dit moment staat als het gaat om het verwijderen van CO₂ uit de lucht.<ref>[https://www.stateofcdr.org/<nowiki>The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</nowiki></ref><br />
<br />
Let op: Het is belangrijk niet alleen negatief te zijn over geo-engineering, maar er vooral op te wijzen dat wetenschappers een taak hebben hier open over te communiceren. Alleen stoppen met CO₂-uitstoot zal niet voldoende zijn om in de buurt van de Parijse Akkoorden te blijven. Een of andere vorm van CO₂-verwijdering of vermindering van de instraling zal nodig zijn, mits dit niet als uitvlucht wordt gebruikt voor de lobby van de grote energiebedrijven en olieproducerende landen om door te gaan met het gebruiken van fossiele brandstof.<br />
<br />
Om vooroordelen van het publiek over onderzoek naar geo-engineering en koolstofafvang te voorkomen, is het belangrijk dat wetenschappers transparant communiceren over hun projecten, ook door financieringsbronnen of potentiële belangenconflicten bekend te maken en bereid te zijn om te luisteren naar de zorgen van het publiek.<br />
<br />
Zie [https://www.science.org/content/article/geoengineering-fight-climate-change-if-public-can-convinced dit stuk in Science] over de noodzaak voor wetenschappers om met het publiek te communiceren over geo-engineering.<br />
<br />
=== Greenwashing ===<br />
Een van de misleidende tactieken van bedrijven om fossiele brandstoffen te blijven gebruiken, is ‘greenwashing’. Greenwashing is een marketingstrategie waarbij bedrijven, gesteund door hun PR-bureaus, claims doen over hun milieuvriendelijkheid om consumenten te misleiden. Dit wordt vaak gebruikt om een groener imago te creëren dan in werkelijkheid het geval is. Onderzoek toont aan dat het promoten van groene identiteit van bedrijven en merken op de korte termijn uiterst effectief is, omdat consumenten steeds bewuster kiezen voor duurzame opties.<ref>[https://www.bi.team/blogs/there-is-a-growing-epidemic-of-climate-anxiety/<nowiki>Protecting consumers from greenwashing | Behavioural Insights Team (BIT)]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2022/08/23/climate/climate-greenwashing.html<nowiki>How greenwashing fools us | New York Times]</nowiki></ref><br />
<br />
Bedrijven overdrijven de impact van hun milieuvriendelijke initiatieven of projecten om hun imago te verbeteren. Zij gebruiken groene kleuren, bladeren, bomen en andere natuurlijke beelden of termen als "natuurlijk", "eco-vriendelijk" of "duurzaam", zonder dat deze claims worden ondersteund door feiten of certificeringen.<ref>[https://kro-ncrv.nl/programmas/keuringsdienst-van-waarde/eco-schoonmaakmiddelen-echt-beter-of-duurder<nowiki>Zijn eco schoonmaakmiddelen écht beter of vooral duurder? | Keuringsdienst van Waarde, KRO/NCRV]</nowiki></ref> Bedrijven delen selectief positieve milieu-informatie en verbergen negatieve aspecten van hun activiteiten. Een overzicht en classificatie van soorten greenwashing is te vinden in een aflevering uit 2020 van het tijdschrift ''Environmental Sciences Europe''.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1186/s12302-020-0300-3<nowiki>Concepts and forms of greenwashing: a systematic review | Environmental Sciences Europe]</nowiki></ref><br />
<br />
In 2024 hadden banken en andere vermogensbeheerders investeringen ter waarde van meer dan 33 miljard dollar in de grootste oliemaatschappijen via “groene fondsen”. Dit bleek uit een onderzoek van Voxeurop en The Guardian.<ref>[https://voxeurop.eu/en/global-carbon-emissions-european-green-finance-investments/<nowiki>Nearly a fifth of global carbon emissions is propped up by billions of euros in European “green” investments | VoxEurop]</nowiki></ref> Deze oliemaatschappijen zijn verantwoordelijk voor 18% van de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen in de wereld, hebben geen van allen een strategie om aan de Parijse Akkoorden te voldoen en hebben zelfs recent hun duurzaamheidsambities verlaagd. Deze “groene fondsen” worden aangeboden door grote financiële instellingen zoals JP Morgan, DWS/Deutsche Bank en BlackRock. De fondsen zijn bedoeld voor een transitie naar een duurzame economie, maar door te slappe criteria worden ze op grote schaal misbruikt.<br />
<br />
Shell laat een wel heel brutale vorm van greenwashing zien met de startup Onward, in 2024 opgericht en eigendom van Shell, dat in dat jaar $28 miljard winst maakte.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2024/feb/26/shell-climate-tech-startup-onward-oil-gas-jobs-greenwashing<nowiki>A Trojan horse of legitimacy’: Shell launches a ‘climate tech’ startup advertising jobs in oil and gas | The Guardian]</nowiki></ref> Onward zegt de energietransitie te willen versnellen door innovators wereldwijd met elkaar in contact te brengen om energie- en klimaatuitdagingen aan te pakken. Ondanks de groene beelden en taal — “Achieving a net zero future” — richt Onward zich voornamelijk op het verbeteren van olie- en gasresultaten door banen in het verkennen van nieuwe olie- en gasvelden aan te bieden. Exxon, Chevron, SoCal Gas, BP, Southern Company en Saudi Aramco hebben vergelijkbare greenwashing projecten.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Technologische innovaties ===<br />
Omdat het kapitalisme van groei afhankelijk is, zijn technologische innovaties de aangewezen manier om de groei erin te houden. Hier wordt een aantal opties besproken, die echter geen van alle op afzienbare termijn op een maatschappelijk verantwoorde en duurzame manier voor reductie van broeikasgassen kunnen zorgen.<br />
<br />
=== Geo-engineering (klimaatengineering) ===<br />
Geo-engineering verwijst naar grootschalige ingrepen in de oceanen, de bodem en de atmosfeer van de aarde met als doel de effecten van klimaatverandering te verminderen, meestal tijdelijk. Zoals eerder al werd aangegeven, zal elke vorm van geo-engineering altijd gepaard moeten gaan met terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen. Anders is het een schijnoplossing voor de klimaatcrisis die de symptomen van klimaatverandering aanpakt, maar de onderliggende oorzaken negeert en in veel gevallen laat voortbestaan.<ref name=":10">https://www.geoengineeringmonitor.org/<nowiki>What is Geoengineering? | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> <br />
<br />
Er worden twee vormen van geo-engineering onderscheiden, ''Solar Radiation Modification'' (SRM), ook wel aangeduid als zonnestralingsbeheer, en ''Carbon Dioxide Removal'' (CDR), of koolstofverwijdering).<br />
<br />
In oktober 2024 heeft de American Geophysical Union (AGU) een rapport uitgebracht waarin ethische richtlijnen voor geo-engineering zijn vastgelegd.<ref>[https://www.agu.org/Ethicalframeworkprinciples<nowiki>Ethical Framework Principles for Climate Intervention Research | AGU]</nowiki></ref><br />
<br />
Tijdens de jaarlijkse AGU conferentie in 2024 zei Alan Robock, een klimaatwetenschapper aan Rutgers University, het onomwonden: “Ik wil hier niet zijn,” zei hij. “We weten dat de oplossing voor de opwarming van de aarde is om fossiele brandstoffen in de grond te laten zitten.” Toch is het belangrijk dat wetenschappers begrijpen wat de risico's zijn van het uitproberen van deze technieken en hoe ze zich verhouden tot de risico's van het niet uitproberen ervan, zei Robock. “Hoe eerder we dat weten, hoe eerder we verder kunnen.”<ref>[https://www.nytimes.com/2024/12/12/climate/three-questions-from-cutting-edge-climate-science.html<nowiki>Three Questions From Cutting-Edge Climate Science | New York Times]</nowiki></ref><br />
<br />
=== Zonnestralingsbeheer (Solar Radiation Modification) ===<br />
[[Bestand:Solar climate intervention.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vijf methoden van zonnestralingsbeheer. 1) Verhogen van de oppervlakte albedo. 2) Het reflecterend vermogen van wolken boven zee vergroten. 3) Het verhogen van het aantal aerosolen in de stratosfeer. 4) Methoden met gebruikmaking van de ruimtevaart; bijvoorbeeld spiegels die zonnestraling terugkaatsen. 5) Vermindering van cirrusbewolking op grote hoogte. Bron: NOAA.''<ref>[https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/solar-radiation-modification-noaa-state-science-factsheet<nowiki>Solar radiation modification: NOAA State of the Science factsheet | NOAA]</nowiki></ref> ]]Deze methode heeft tot doel de bron van de opwarming, zonnestraling, te verminderen. Onderzoekers bestuderen vooral twee manieren om zonnestraling te beheersen: het helderder maken van wolken op zee en het injecteren van stratosferische aërosolen.<br />
<br />
''Marine cloud brightening'' houdt in dat er heel fijn zout water vanaf boten naar laaghangende wolken boven de oceaan wordt gesproeid om hun helderheid en reflectiviteit te verbeteren.<br />
<br />
Modellen hebben aangetoond dat als je een enorm groot gebied – ongeveer 4% van de oceaan – in de buurt van de evenaar zou besproeien en de wolken daardoor helderder zou maken, de combinatie van meer wolken en daardoor een lagere temperatuur van de zeeoppervlakte eronder wereldwijde gevolgen zou kunnen hebben.<ref name=":10" /><br />
<br />
''Stratospheric aerosol injection'' houdt in dat de hoeveelheid stratosferische aerosolen die zonlicht reflecteren wordt verhoogd, hetzij door directe injectie, hetzij door injectie van een precursor (zoals zwaveldioxide, SO<sub>2</sub>) dat vervolgens in de stratosfeer reageert en aerosolen vormt. Voorgestelde aerosoltypes zijn onder meer sulfaat, calciumcarbonaat en diamantstof. Die zouden op een hoogte (11-48 km) verspreid moeten worden die ver ligt boven de hoogte waarop de meeste vliegtuigen vliegen.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Koolstofverwijdering ===<br />
<br />
Een zeer verdund gas (~0,04%) zoals CO<sub>2</sub> uit de atmosfeer halen is technisch uitdagend, energie-intensief en duur.<br />
<br />
Kooldioxideverwijdering (''carbon dioxide removal'', CDR) omvat opzettelijke menselijke activiteiten die CO<sub>2</sub> verwijderen die al in de atmosfeer aanwezig is en deze duurzaam opslaan in geologische formaties, bodems, oceanen of producten. Het omvat natuurlijke methoden zoals bebossing en technologische methoden zoals directe luchtopname met opslag. CDR vermindert de totale concentratie van atmosferische CO<sub>2</sub>, waardoor het broeikasgasniveaus actief wordt verlaagd en de klimaatverandering wordt tegengegaan. Naast het snel terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen zijn de opschaling en de uitbreiding van CDR op het land dringende prioriteiten als we de temperatuurdoelstelling van het Akkoord van Parijs willen halen.<ref>[https://www.stateofcdr.org/<nowiki>The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</nowiki></ref><br />
<br />
Er zijn veel CDR-methoden om CO₂ op te vangen en op te slaan met verschillende niveaus van ontwikkeling, kosten, potentieel en duurzaamheid. Elke methode heeft duurzaamheidsrisico's die de toepassing op lange termijn kunnen beperken.<br />
<br />
Carbon Capture and Storage (CCS) vangt CO<sub>2</sub>-uitstoot rechtstreeks op van puntbronnen zoals energiecentrales of industriële installaties voordat de CO<sub>2</sub> de atmosfeer bereikt. De opgevangen CO<sub>2</sub> wordt vervolgens getransporteerd en ondergronds opgeslagen. CCS voorkomt dat nieuwe emissies de atmosfeer binnendringen, maar verwijdert geen CO<sub>2</sub> die al in de lucht aanwezig is. Daarom wordt CCS beschouwd als een emissiereductietechnologie, geen verwijderingstechnologie.<br />
<br />
Koolstofverwijdering is een technologie die bij lange na niet voldoende ontwikkeld is om in 2050 netto nul te bereiken. Er zijn enorme hoeveelheden energie nodig die niet voor andere nuttige doeleinden kunnen worden gebruikt, zelfs niet als er hernieuwbare energie wordt gebruikt. Het is ongelooflijk duur, vooral gezien de omvang die nodig is om koolstof op wereldwijde schaal te verwijderen. Met het huidige tempo zal de opslagcapaciteit voor CO<sub>2</sub> naar verwachting rond de 700 miljoen ton per jaar zijn in 2050, slechts 10% van wat er nodig is. Zonder een gecoördineerde wereldwijde inspanning en snelle beleidsveranderingen lijkt het onwaarschijnlijk dat de doelstellingen voor netto nul worden gehaald met CCS-ambities. CCS mag ons niet afleiden van de werkelijk effectieve aanpak van klimaatverandering, namelijk het versneld uitbannen van fossiele brandstoffen.<ref>[https://ce.nl/wp-content/uploads/2023/07/CE_Delft_220460_Koolstofverwijdering_voor_klimaatbeleid_DEF-gecorrigeerd.pdf<nowiki>Koolstofverwijdering voor klimaatbeleid | CE Delft]</nowiki></ref> <ref>https://filelist.tudelft.nl/Websections/Climate%20Action/NL%20TUD%20RouteKaart%20position%20paper%2029%20April%202025.pdf<nowiki>Nederland als innovatiepionier: Een oproep voor dringend leiderschap in koolstofverwijdering | TU Delft]</nowiki></ref><br />
<br />
=== BECCS ===<br />
Het gebruik van landbouwgewassen voor energieopwekking, gecombineerd met koolstofafvang en -opslag (BECCS)<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/technologies/beccs<nowiki>Bioenergy with Carbon Capture and Storage | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> wordt door veel beleidsmakers gezien als een manier om te voldoen aan de Parijse Akkoorden. Het gaat om snelgroeiende gewassen die CO<sub>2</sub> uit de atmosfeer halen. Die verbrand je om er energie uit te halen. En de CO<sub>2</sub> die bij de verbranding vrijkomt, vang je af en stop je in een diepe zoutmijn of leeg gasveld. Dat is precies het omgekeerde van fossiele brandstoffen verbruiken, en tóch levert het je energie op. Die energie komt van de zon, die via fotosynthese CO<sub>2</sub> omzet in brandstof.<br />
<br />
Dit klinkt goed, maar heeft ook een groot nadeel: zeven van de negen planetaire grenzen worden al overschreden en meerdere van deze grenzen hebben te maken met de manier waarop land door mensen wordt gebruikt. Klimaatverandering zou deze grenzen nog meer onder druk kunnen zetten. Een groep onderzoekers uit Potsdam berekende hoeveel biomassa er geproduceerd zou kunnen worden voor BECCS onder verschillende omstandigheden, zoals beperkingen voor stikstofstromen, veranderingen in zoetwatersystemen, veranderingen in het land en bescherming van het milieu.<ref>[https://www.nature.com/articles/s43247-025-02033-6<nowiki>Multiple planetary boundaries preclude biomass crops for carbon capture and storage outside of agricultural areas | Nature Communications Earth & Environment]</nowiki></ref> De druk op de bestaande landbouwgebieden zal toenemen om te voldoen aan de groeiende wereldwijde vraag naar voedsel, veevoer, vezels (katoen) en hout. <br />
<br />
Het resultaat is dat het potentieel voor BECCS van speciale plantages van het snelgroeiende ''Miscanthus'' (olifantsgras) rond 2050 bijna nul is (0,1 gigaton kooldioxide-equivalenten per jaar) bij het IPCC scenario van milde klimaatverandering (Representatieve Concentratiepad (RCP) 4,5). De belangrijkste beperking is dat deze vorm van landgebruik het milieu niet mag vernietigen. Naast milieubescherming en landgebruik geven ook de andere randvoorwaarden uit het onderzoek (beperking stikstof en zoetwater beschikbaarheid) duidelijk grenzen aan. Dit illustreert hoe smal de marges van het ''[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|systeem aarde]]'' zijn als we klimaatverandering proberen te stoppen.<br />
<br />
=== Overzicht geo-engineering projecten ===<br />
<br />
Geoengineering Monitor publiceert een in interactieve wereldkaart<ref name=":9">[https://map.geoengineeringmonitor.org/<nowiki>Geoengineering Map | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> met een overzicht van alle bekende geo-engineering projecten. Voor elke aanklikbare locatie is uitgebreide informatie beschikbaar zoals gebruikte technologie, eigenaar van het project, argumenten voor of tegen de effectiviteit van de technologie. <br />
[[Bestand:Geoengineering map.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Deze interactieve wereldkaart over geo-engineering, opgesteld door ETC Group en de Heinrich Boell Foundation, werpt een licht op de alarmerende uitbreiding van onderzoek en experimenten op het gebied van geo-engineering.''<ref name=":9" />]]<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Bomen planten ===<br />
Het blijkt dat plannen om op grote schaal CO<sub>2</sub> te verwijderen door bomen te planten veel te optimistisch zijn. Een studie van een groep Australische en Scandinavische onderzoekers laat een kloof zien tussen de afhankelijkheid van landbouwgrond voor de verwijdering van kooldioxide (carbon dioxide removal, CDR) in nationale klimaatcommitments en de realiteit.<ref>https://www.nature.com/articles/s41467-024-53466-0<nowiki>Over-reliance on land for carbon dioxide removal in net-zero climate pledges | Nature Communications]</nowiki></ref><br />
<br />
De onderzoekers tonen aan dat de bestaande klimaatcommitments gezamenlijk ongeveer 1 miljard hectare land vereisen voor CDR, waarvan ongeveer 40% bestemd is voor de conversie van bestaand landgebruik naar bossen. Het totale landbouwareaal in de wereld bedraagt 4,9 miljard ha (FAO). De onderzoekers constateren dan ook dat “de resultaten verontrustend zijn” - zowel wat betreft de beperkte beschikbaarheid van voldoende land als de snelheid en omvang van de verandering in landgebruik.<br />
Een artikel in Nature Food<ref>https://www.nature.com/articles/s43016-024-01039-1<nowiki>Enhanced agricultural carbon sinks provide benefits for farmers and the climate | Nature Food]</nowiki></ref> wijst op de (theoretische) mogelijkheid van koolstofvastlegging in landbouwgrond. Idealiter zou dit tegen 2050 een vergelijkbaar cumulatief mitigatiepotentieel kunnen hebben als bebossing, met name in Sub-Sahara Afrika. Dit vraagt ongekend snelle, grootschalige en gecoördineerde actie.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Groene brandstoffen ===<br />
Brandstoffen die worden aangeprezen als 'groene' oplossingen voor het klimaatprobleem blijken bij nadere beschouwing niet, of in beperkte mate, duurzaam te zijn.<br />
<br />
==== Biodiesel ====<br />
'''E-kerosine''', ook wel ''sustainable aviation fuel'' (SAF) genoemd. Deze brandstof wordt gemaakt van gewassen of afval, of door CO<sub>2</sub> en CO uit de rookgassen van fabrieken te laten reageren met waterstof. Waterstof kan op een duurzame manier worden geproduceerd, door elektrolyse van water, maar vaak wordt het gemaakt van aardgas. (Zie ook [[Strategieën tegen klimaatverandering#Waterstof in allerlei kleuren|Waterstof in allerlei kleuren]].)<br />
[[Bestand:SAF.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De verschillende wegen naar sustainable aviation fuel (SAF).''<ref>[http://www.simecomilano.it/wp-content/uploads/2025/01/Simeco_Energy-Transition-Projects_v8.pdf<nowiki>Energy Transistion Projects | SIMECO]</nowiki></ref>]]<br />
SAF kan de huidige vormen van vliegtuigbrandstof vervangen of, waarschijnlijker, ermee gemengd worden, waardoor de uitstoot zou worden verminderd. De EU heeft de lidstaten verplicht duurzame kerosine door de fossiele brandstof te gaan mengen.<ref>[https://www.emissieautoriteit.nl/onderwerpen/refueleu-luchtvaart/refueleu-luchtvaart-verplichtingen-voor-brandstofleveranciers<nowiki>RefuelEU verplichtingen voor brandstofleveranciers | Nederlandse Emissieautoriteit]</nowiki></ref> In 2034 moet er al 6 procent SAF doorheen, in 2039 20 procent en zo verder. Nederland zelf wil nog sneller.<br />
<br />
In 2024 is in Rotterdam het initiatief genomen voor een fabriek voor e-kerosine. Deze zou vanaf 2030 250.000 ton duurzame vliegtuigbrandstof moeten produceren en zal daarmee de grootste fabriek ter wereld zijn op dit gebied. Ook in Amsterdam en Delfzijl worden fabrieken opgezet voor duurzame vliegtuigbrandstof. <br />
<br />
Dit zijn voorbeelden van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’, aldus het Amerikaanse Institute for Policy Studies (IPS), een progressieve denktank zonder banden met het bedrijfsleven. IPS constateert dat de privéjetlobby “duurzame vliegtuigbrandstoffen” als marketingtruc gebruikt en dat die grotendeels een valse oplossing zijn.<ref>[https://ips-dc.org/report-greenwashing-the-skies/ Greenwashing the Skies: How the Private Jet Lobby Uses “Sustainable Aviation Fuels” as a Marketing Ploy | Institute for Policy Studies]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/article/2024/may/14/sustainable-jet-fuel-report ‘Magical thinking’: hopes for sustainable jet fuel not realistic, report finds | The Guardian]</ref><br />
<br />
Chuck Collins, co-auteur van het rapport, zegt: “Om deze brandstoffen op de benodigde schaal te brengen zouden enorme subsidies nodig zijn, de maatschappelijke kosten zouden onaanvaardbaar zijn en het zou ten koste gaan van meer urgente prioriteiten op het gebied van decarbonisatie.”<br />
<br />
Een argument voor de duurzaamheid van SAF/e-kerosine is dat het wordt gemaakt met schone stroom van windparken. Maar omdat het de vraag is of duurzame energie ooit de gehele huidige energiebehoefte kan dekken, werkt dit verder gebruik van fossiel in de hand.<br />
<br />
Bovendien speelt bij de productie van SAF in de meeste gevallen fossiele koolstof — uit rookgassen, of bij de productie van waterstof — een rol. Daardoor kan het nauwelijks als een duurzame oplossing worden beschouwd. Zie ook de rekensommen van Karel Knip in de NRC.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/06/11/lekker-cijferen-met-kunstkerosine-hoeveel-wind-is-er-nodig-om-een-vliegtuig-vol-te-tanken-a4896461 Lekker cijferen met kunstkerosine: hoeveel wind is er nodig om een vliegtuig vol te tanken?]</ref><br />
<br />
==== Waterstof in allerlei kleuren ====<br />
'''Groene waterstof''' kan in principe worden geproduceerd door elektrolyse van water met behulp van groene stroom maar dat gebeurt nog maar op kleine schaal. Tot nu toe wordt waterstof geproduceerd met behulp van fossiele brandstoffen, in de eerste plaats aardgas. Voor elke ton geproduceerde waterstof wordt ongeveer 10 ton CO<sub>2</sub> uitgestoten. De waterstof die op deze manier wordt geproduceerd, wordt ‘'''grijze waterstof’''' genoemd.<ref>[https://www.sfc.com/glossary/blue-hydrogen/ Blue hydrogen-definition | SFC]</ref><br />
<br />
'''Blauwe waterstof''' wordt ook geproduceerd uit aardgas. Het verschil is dat de geproduceerde CO<sub>2</sub> wordt opgevangen en opgeslagen, bijvoorbeeld in voormalige olie- of gasvelden. Dit betekent dat de CO<sub>2</sub> uitstoot lager is. Het wordt daarom ook wel ''decarbonized'' waterstof genoemd.<br />
<br />
'''Turquoise waterstof''' wordt verkregen door het thermisch kraken van methaan. In plaats van CO<sub>2</sub> wordt tijdens dit proces vaste koolstof geproduceerd. Om het proces CO<sub>2</sub>-neutraal te maken, moet de benodigde hoge temperatuur worden geproduceerd uit hernieuwbare energiebronnen en moet de koolstof permanent worden gebonden.<br />
[[Bestand:Blue hydrogen.jpg|miniatuur|400x400px|''De uitstoot van broeikasgassen per kg geproduceerde waterstof, bij verschillende technologieën en verschillende percentages koolstof-afvang. Zelfs in het beste geval is de CO<sub>2</sub> uitstoot nog meer dan 3x zo hoog als de Amerikaanse norm voor ‘schone’ waterstof. Bron: IEEFA.<ref>[https://ieefa.org/articles/blue-hydrogen-not-clean-not-low-carbon-not-solution<nowiki>Blue Hydrogen: Not clean, not low carbon, not a solution | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</nowiki></ref> © 2025 Institute for Energy Economics & Financial Analysis.'']]<br />
De industrie voor fossiele brandstoffen praat graag over blauwe waterstof als klimaatoplossing. In een analyse van de Europese plannen voor blauwe waterstof door Le Monde en DeSmog constateren de onderzoekers echter dat de tientallen voorgestelde projecten voor blauwe waterstof bij elkaar evenveel broeikasgassen dreigen uit te stoten als heel Denemarken. <br />
<br />
Deze bevinding komt op het moment dat Europese ambtenaren overwegen om blauwe waterstof de status van “koolstofarme technologie” te geven, waardoor deze toegang krijgt tot miljarden euro's aan subsidies en voordelige beleggingen. <br />
<br />
<br />
[[Bestand:Blue hydrogen projects.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Blauwe waterstofprojecten in Europa. Bron: Desmog.''<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/12/europes-blue-hydrogen-plans-risk-generating-annual-emissions-on-par-with-denmark/ Europe’s Blue Hydrogen Plans Risk Generating Annual Emissions on par With Denmark | Desmog]</ref> ''Credit: Sabrina Bedford. [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Groene groei (''Green growth'') ===<br />
Op basis van historisch bewijs gaat men er binnen de gangbare economische wetenschap vanuit dat een economie eerst vervuilend is en naarmate de economie groeit en volwassen wordt, de capaciteit ontwikkeld wordt om groener en duurzamer te worden.<ref>Dit wordt de ‘Environmental Kuznets curve’ genoemd. [https://doughnuteconomics.org/university-courses<nowiki>7 Ways to Think Like a 21st Century Economist, Chapter 6: Create to Regenerate | Doughnut Economics for University Courses]</nowiki></ref> Hieruit is het idee ontstaan dat economische groei en de daarmee gepaard gaande negatieve bijeffecten van elkaar ontkoppeld kunnen worden. <br />
<br />
Binnen de duurzaamheid wetenschap is dit '''een aanpak''' geworden onder de noemer ‘'''groene groei'''’ waarbij economische groei en ontwikkeling wordt nagestreefd in combinatie met het terugdringen van bijvoorbeeld milieu-impact en uitstoot van broeikasgassen. Beide dragen hun steentje bij aan een duurzame toekomst waarbij de focus ligt op het bestrijden van klimaatverandering door middel van technologische innovatie. Het beleid is daarom vooral gericht op investeringen in schone technologieën, hernieuwbare energiebronnen, energie-efficiëntie en duurzame landbouwpraktijken. <br />
<br />
Op mondiaal niveau is er geen bewijs voor voldoende ontkoppeling tussen economische groei enerzijds en emissiereducties en materiaalverbruik anderzijds. Dit betekent dat er geen bewijs is dat het tegelijkertijd nastreven van economische groei en het respecteren van de planetaire grenzen mogelijk is.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext<nowiki>Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet]</nowiki></ref> Er is wel veel bewijs voor het tegendeel.<ref>[https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/conl.12713<nowiki>Biodiversity policy beyond economic growth | Conservation Letters]</nowiki></ref> <ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ab842a<nowiki>A systematic review of the evidence on decoupling of GDP, resource use and GHG emissions, part II: synthesizing the insights | Environmental Research Letters]</nowiki></ref> <ref>[https://www.academia.edu/38891704/Is_Green_Growth_Possible<nowiki>Is Green Growth Possible? | New Political Economy]</nowiki></ref> <ref>[https://www.academia.edu/39819762/Decoupling_Debunked_Evidence_and_arguments_against_green_growth_as_a_sole_strategy_for_sustainability_open_access_<nowiki>Decoupling Debunked. Evidence and arguments against green growth as a sole strategy for sustainability (open access) | EEB European Environment Bureau]</nowiki></ref> <ref>https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lanplh/PIIS2542-5196%2823%2900174-2.pdf<nowiki>Is green growth happening? An empirical analysis of achieved versus Paris-compliant CO2–GDP decoupling in high-income countries | Lancet Planet Health]</nowiki></ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352550923002531<nowiki>Level of decoupling between economic growth and environmental pressure on Earth-system processes | Sustainable Production and Consumption]</nowiki></ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0164733&trk=public_post_comment-text<nowiki>Is Decoupling GDP Growth from Environmental Impact Possible? | PLOS One]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-020-16941-y.pdf<nowiki>Scientists’ warning on affluence | Nature Communications]</nowiki></ref><br />
<br />
Ook de theoretische mogelijkheid dat groene groei gerealiseerd kan worden door middel van correct beleid en een markt onder druk, wordt door ecologisch economen weerlegd<ref>[https://www.ioew.de/fileadmin/_migrated/tx_ukioewdb/IOEW_SR_005_Entropy_Law_and_Economic_Process_in_Retrospect.pdf<nowiki>The Entropy Law and the Economic Process in Retrospect | Eastern Economic Journal]</nowiki></ref> en in toenemende mate door natuurkundigen in twijfel getrokken.<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-50295-9<nowiki>The Economic Superorganism. Beyond the Competing Narratives on Energy, Growth, and Policy | Springer Nature]</nowiki></ref> <ref>[https://escholarship.org/uc/item/9js5291m<nowiki>Energy and Human Ambitions on a Finite Planet | eScholarship]</nowiki></ref> <ref>[https://tmurphy.physics.ucsd.edu/papers/limits-econ-final.pdf<nowiki>Limits to economic growth | Nature Physics]</nowiki></ref><br />
<br />
Op internationaal vlak zijn er diverse multilaterale organisaties die een agenda voor groene groei ondersteunen, zoals de Wereldbank,<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/368361468313515918/pdf/691250PUB0Publ067902B09780821395516.pdf<nowiki>Inclusive Green Growth. The Pathway to Sustainable Development | The World Bank]</nowiki></ref> de OECD<ref>[https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2018/03/economic-policy-reforms-2018_g1g8a996/growth-2018-en.pdf<nowiki>Economic Policy Reforms 2018 | OECD]</nowiki></ref> en de Verenigde Naties (''Sustainable Development Goal #8: Eerlijk werk en economische groei'').<ref>[https://sdgs.un.org/goals<nowiki>The 17 Goals | UN Department of Economic and Social Affairs – Sustainable Development]</nowiki></ref> In Nederland pleit de Sociaal Economische Raad (SER) in het rapport ''Perspectief op Brede Welvaart in 2040''<ref>[https://www.ser.nl/-/media/ser/downloads/adviezen/2024/visie-perspectief-op-brede-welvaart.pdf<nowiki>Perspectief op brede welvaart in 2040 | SER]</nowiki></ref> voor “een economie die uitgaat van duurzame groei en innovatie, waarmee we ons verdienvermogen versterken binnen planetaire grenzen door maatschappelijk verantwoord ondernemerschap met een goed werkend Europees level playing field.” Groene groei dus. Door het kabinet Schoof werd ‘groene groei’ opgenomen in de naam van een nieuw ministerie: Klimaat en Groene Groei. Andere Nederlandse bepleiters van groene groei zijn o.a. Barbara Baarsma,<ref>[https://boekenkrant.com/recensie/groene-groei%EF%BF%BC%EF%BF%BC/<nowiki>Over economie en groei | Boekenkrant]</nowiki></ref> Diederik Samsom en Mathijs Bouman.<ref>[https://open.podimo.com/podcast/a94323f8-f8e8-4353-b5a3-3e17f65b3f94<nowiki>Wat Nu? Met Diederik Samsom & Mathijs Bouman | Podimo]</nowiki></ref><blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Donut Economie (''Doughnut Economics'') ===<br />
De Donut combineert de ecologische limieten aan de aarde met menselijk welzijn. Voor de ecologische limieten gaat het uit van ‘de planetaire grenzen’ en voor menselijk welzijn hanteert het de sociale doelstellingen van de Sustainable Development Goals. Tussen dit ecologische plafond en de sociale fundering ligt ‘de ecologisch veilige en sociaal rechtvaardige ruimte voor de mensheid’. Bedenkster Kate Raworth positioneert de Donut als nieuwe economische doelstelling, dit in tegenstelling tot het sturen op BBP (groei), waarvan wordt verwacht dat het welvaart voor iedereen brengt.<ref>[https://doughnuteconomics.org/tools/get-animated-introducing-the-seven-ways Get Animated! Introducing the Seven Ways | Doughnut Economics Action Lab]</ref> De realiteit laat zien dat dat lang niet altijd het geval is.<br />
<br />
Door het verkiezen van de planetaire grenzen boven het nastreven van economische groei, is de Donut in feite een postgroei-gereedschap voor het maken van beleid. Het ecologische plafond enerzijds en de sociale fundering anderzijds zijn als het ware de vangrail voor het totale beleidspakket. Over de invulling van dit beleidspakket doet de Donut geen uitspraken.<ref>[https://ontgroei.degrowth.net/post-growth-degrowth-the-doughnut-and-circular-economy-a-short-guide/ Post-growth, degrowth, the doughnut and circular economy: a short guide | Ontgroei]</ref><br />
<br />
Het is belangrijk om te beseffen dat momenteel (2025) geen enkel land zich in de veilige ruimte van de donut bevindt. Over het algemeen voldoen Westerse landen wel aan de sociale fundering maar breken ze, als we ook internationale handel en productie in ogenschouw nemen, door het ecologische plafond. Veel niet-Westerse landen kampen met het tegenovergestelde probleem: het ecologisch plafond is meer intact voor de interne productie en consumptie maar het schort aan de sociale fundering.<ref>[https://doughnuteconomics.org/news/new-analysis-reveals-that-no-country-is-living-in-the-doughnut New analysis reveals that no country is living in the Doughnut | Doughnut Economics Action Lab]</ref> Ziehier dan ook de postgroei-uitdaging: Hoe te voorzien in welzijn binnen ecologische grenzen?<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet Planetary Health]</ref><br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Regeneratieve landbouw ===<br />
Tijdens de Klimaatweek in september 2024 in New York City stonden 's werelds grootste voedselbedrijven in de rij om hun pro-natuur geloofsbrieven te delen, door te beweren dat ze “regeneratieve landbouw”-praktijken omarmen die hun enorme koolstofvoetafdruk zullen verminderen.<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/22/big-ag-is-using-regenerative-agriculture-to-mask-business-as-usual/ Big Ag Is Using ‘Regenerative Agriculture’ to Mask Business-as-Usual | Desmog]</ref><br />
<br />
Uit een nieuw rapport blijkt echter dat multinationale voedsel- en landbouwbedrijven - zoals Cargill, Bayer en Unilever - die de term gebruiken, hun manier van zakendoen nauwelijks hebben veranderd.<ref>[https://newclimate.org/resources/publications/navigating-regenerative-agriculture-in-corporate-climate-strategies From key emission reduction measure to greenwashing strategy | NewClimate Institute]</ref><br />
<br />
In totaal werden 30 grote landbouwbedrijven geanalyseerd in het rapport, dat in september werd uitgebracht door het New Climate Institute. Uit het rapport bleek dat hoewel ongeveer 80 procent van de bedrijven in hun klimaat- en duurzaamheidsstrategieën sterk refereerde aan de term “regeneratieve landbouw”, slechts een derde doelen had en veel bedrijven niet specifiek aangaven hoe de plannen zouden worden geïmplementeerd of ze slechts toepasten op een klein deel van hun totale activiteiten.<br />
<br />
De bevindingen van het rapport echoën ook eerdere analyses<ref>[https://www.worldbenchmarkingalliance.org/research/2023-food-and-agriculture-and-nature-benchmark/ 2023 Food and Agriculture Benchmark and 2023 Nature Benchmark | World Benchmarking Alliance]</ref> dat de vage definities van “regeneratief” door bedrijven - die een breed scala aan natuurvriendelijke landbouwtechnieken kunnen omvatten zoals no-till en biologische landbouw - de verantwoordingsplicht ondermijnen. Verschillende landbouwprogramma's die onder deze noemer vallen, maken niet duidelijk welke praktijken ze omvatten of welke voordelen ze bieden voor duurzaamheidsinspanningen. En beweringen van bedrijven over lagere emissies worden niet altijd gestaafd.<br />
<br />
Het resultaat is dat de plannen van de bedrijven die in het onderzoek zijn geanalyseerd, niet voldoende zijn om de bedrijven te binden aan transformatieve actie, waarbij de coauteurs van het rapport concluderen dat de plannen van de bedrijven “de ambitie missen die nodig is om vervuiling, aantasting van het milieu en emissies aanzienlijk te verminderen of zelfs de koolstofopslag in de bodem te vergroten”.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Mestvergisting ===<br />
Vergisting van de mest van melkkoeien en varkens tot methaangas, direct ter plaatse, wordt gezien als een veelbelovende oplossing waar bovendien veel geld mee verdiend kan worden.<ref>[https://www.dlvadvies.nl/energie/monomestvergisting Geld verdienen met mestvergisting | DLV Advies]</ref> De optimistische berichten erover gaan voorbij aan de nadelen. Voor omwonenden is dat vooral de stankoverlast maar belangrijker is dat het noch een oplossing is voor het stikstofprobleem, noch voor de uitstoot van broeikasgas, en daarmee allesbehalve een groene oplossing. In een opiniestuk in Eindhovens Dagblad schrijft Jan van Hoof dat mestvergisting nog geen 2% van het totale aardgasverbruik kan vervangen.<br />
<blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Tip voor investeerders ===<br />
In 2023 heeft de fossiele brandstoffensector opnieuw terrein verloren ten opzichte van de markt als geheel. Terwijl de oliemultinationals een daling van 30% in jaarlijkse winsten rapporteren en de sector een jaarlijks verlies van bijna 5% boekt, concludeert een nieuw rapport van het Institute of Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA) dat het niet alleen een slecht jaar was om te investeren in fossiele brandstoffen, maar ook een slecht decennium.<ref>[https://ieefa.org/articles/financial-rationale-investing-fossil-fuel-industry-continues-unravel Financial rationale for investing in fossil fuel industry continues to unravel | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref> <ref name=":12">[https://ieefa.org/resources/passive-investing-warming-world Passive investing in a warming world | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref><br />
<br />
De energietransitie heeft een groot effect op de aandelenmarkten, waarbij fossiele brandstoffen een risicovoller onderdeel worden van passieve beleggingsportefeuilles. In het afgelopen decennium was het financieel beter om aandelen in olie, gas en kolen te verkopen, ook al zijn er recent energiecrises geweest waarbij de brandstofprijzen en dus ook de winsten voor energiebedrijven de pan uit rezen. De traditionele voordelen van de fossiele brandstoffensector zijn verzwakt en af en toe winstgevende kwartalen hebben niets veranderd aan het feit dat de sector op de lange termijn ondermaats heeft gepresteerd.<br />
<br />
Beleggers begrijpen met welke problemen de traditionele energiesector te maken heeft door reductie van broeikasgassen en concurrentie met duurzame energiebronnen. Nu de markten evolueren naar een toekomst met minder koolstof, zijn strategieën zonder fossiele brandstoffen een belangrijke manier voor beleggers om hun weg te vinden temidden van de uitdagingen en kansen van klimaatverandering.<br />
[[Bestand:S&P Standalone Graphic for Factsheet-2.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''De bovenste lijn is de algemene Standard & Poor Index. De onderste is de index van de energiebedrijven uit de S&P 500. Bron: IEEFA.''<ref name=":12" />]]<br />
<br />
En toch, ondanks alle signalen van klimaatverandering energietransitie en klimaatbewuste beleggers zoals pensioenfondsen, zien we dat de fossiele brandstofindustrie nog steeds vasthoudt aan haar oude verhaal en blijft investeren in het exploiteren van nieuwe olie- en gasvelden. Gevestigde fossiele energiebedrijven gaan nog steeds uit van business as usual en zelfs groei. De laatste tijd meer geleid door ideologie dan door investeringslogica. Of gokken ze op schadeclaims bij stranded assets?<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Stranded Assets ===<br />
Gestrande activa, beter bekend als ‘''stranded assets''’, zijn activa die op een bepaald moment vóór het einde van hun economische levensduur (zoals aangenomen bij de investeringsbeslissing) niet langer in staat zijn om een economisch rendement te behalen. In dit geval als gevolg van veranderingen door de overgang naar een koolstofarme economie.<ref>[https://www.smithschool.ox.ac.uk/sites/default/files/2022-04/Stranded-Assets-and-Scenarios-Discussion-Paper.pdf Stranded Assets and Scenarios<br />
Discussion Paper | Oxford Smith School]</ref><br />
<br />
Carbon Tracker<ref>[https://carbontracker.org/resources/terms-list/#stranded-assets Stranded Assets | Carbon Tracker]</ref> wijst erop dat verstandig beleggen kan voorkomen dat investeringen in de fossiele sector leiden tot stranded assets. Mark Carney, de voorzitter van de internationale Financial Stability Board, wijst erop dat een koolstofbudget '''[maak link]''' op basis van de 2 °C doelstelling de grote meerderheid van de fossiele reserves in de wereld tot stranded assets maakt, dat wil zeggen olie, gas en kolen die letterlijk onbrandbaar zullen blijven zonder toepassing van dure carbon capture '''[maak link]''' technologie.<br />
<br />
De mogelijkheid bestaat dat dergelijke stranded assets zullen zal leiden tot miljardenclaims van de fossiele industrie, bij wijze van schadevergoeding omdat zij zich tot slachtoffer zullen uitroepen van klimaatmaatregelen die het gebruik van fossiele energie ontmoedigen of beperken.<ref>[https://www.somo.nl/compensation-for-stranded-assets/ Compensation for stranded assets? | SOMO]</ref><br />
<br />
=== Doodlopende wegen ===<br />
Veel van de oplossingen voor het klimaatprobleem die hiervoor zijn genoemd, zijn doodlopende wegen, ''dead-end pathways'', volgens een analyse gepubliceerd in PLOS Climate in 2025.<ref name=":13">[https://journals.plos.org/climate/article?id=10.1371/journal.pclm.0000693 Dead-end pathways: Conceptualizing, assessing, avoiding | PLOS Climate]</ref> <br />
<br />
Ondanks de dringende noodzaak om klimaatverandering aan te pakken, blijven beleidsmakers opties ondersteunen om emissies te verminderen die in theorie goed lijken, maar in de praktijk de situatie alleen maar verslechteren. Veel oplossingen, zoals efficiëntere benzinemotoren of het terugwinnen van restwarmte uit fossiele brandstoffen, verminderen de uitstoot slechts gedeeltelijk. Ze houden geen rekening met de vraag of ze ons kunnen helpen om in de toekomst naar netto-nul-systemen te gaan.<br />
<br />
De PLOS studie reikt drie criteria aan om de meest problematische richtingen, 'doodlopende wegen', te identificeren en te vermijden. Dat zijn: (1) hoe dicht ze in de buurt kunnen komen van een vrijwel volledige eliminatie van emissies in een bepaald systeem, (2) hoe breed ze kunnen worden toegepast in het gespecificeerde systeem en (3) hoe snel ze kunnen worden geïmplementeerd.<br />
<br />
Vervolgens wordt dit kader gebruikt om drie concrete voorbeelden uit het wegvervoer te bekijken, die elk op een van deze punten tekortschieten. Die voorbeelden zijn: het gebruik van gecomprimeerd aardgas (CNG) in het zware wegtransport in Canada, ethanol in het personenvervoer in de VS, en groene brandstoffen (''e-fuels'') in het personenvervoer in Duitsland. <br />
<br />
Alle drie trajecten zijn doodlopende wegen en vormen een reëel probleem. Zij kunnen middelen vastzetten die het moeilijker maken om klimaatdoelstellingen te halen. Zij kunnen ook degenen aan de macht steunen die tegen klimaatmaatregelen zijn. En zij onttrekken tijd en middelen aan meer haalbare opties.<br />
[[Bestand:Dead-end pathways.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Doodlopende wegen verspillen tijd en middelen. Deze figuur illustreert de gevolgen van het voortzetten van investeringen in een doodlopende weg. In scenario 1 (linkerpaneel) worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg tijdig herbestemd naar de netto-nulweg, waardoor veranderingsprocessen worden versneld. In scenario 2 worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg voortgezet voordat uiteindelijk wordt overgeschakeld op een echte netto-nulweg, wat leidt tot vertragingen en extra verspilling van middelen. Bron: PLOS Climate.<ref name=":13" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]<br />
<br />
=== Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al ===<br />
Dit schrijft Geoengineering Monitor:<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/reasons-to-oppose<nowiki>Key reasons to oppose geoengineering | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref><br />
<br />
"Er zijn al echte, fundamentele, risicoloze of risicovrije, voordelige en langetermijnoplossingen voor klimaatverandering beschikbaar. Deze omvatten agro-ecologie, het verminderen van uitstoot en grondstofverbruik, het invoeren van strenge emissiegrenswaarden, investeren in openbaar vervoer en leefbare en werkbare gemeenschappen, en het stoppen van ontbossing, naast vele andere maatregelen. Het probleem is niet dat deze oplossingen niet werken, maar dat ze onverenigbaar zijn met elk doel of mandaat voor een steeds groeiende economie die gebaseerd is op de exploitatie van eindige natuurlijke hulpbronnen. Het verminderen van emissies roept weerstand op bij de grote oliemaatschappijen; het openbaar vervoer wordt belemmerd door autofabrikanten; grootschalige uitbreiding van agro-ecologie wekt de woede van industriële agro-agribusinessconglomeraten."<br />
<br />
"Om echte oplossingen te laten werken, moet de macht van kleine boeren, gemeenschappen en werknemers toenemen ten opzichte van die van investeerders en de industrie. De belangrijkste belemmeringen voor de uitvoering ervan zijn de vervuilende industrieën en hun investeerders. Een snelle manier om de geloofwaardigheid en goede wil van voorstanders van geo-engineering te controleren, is door na te gaan hoeveel echte inspanningen zij hebben geleverd om echte oplossingen voor klimaatverandering te bepleiten – en door te kijken waar hun geld vandaan komt."<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Adaptatie =<br />
Er is alle reden om aan te nemen dat de doelen van de Parijse Akkoorden — opwarming minder dan 2°C en liefst niet (veel) meer dan 1,5°C — niet gehaald gaan worden. We moeten serieus rekening houden met een wereld die 2,5 tot 3 °C warmer wordt, zegt een rapport van Climate Action Tracker, met alle gevolgen van dien. <ref>[https://climateactiontracker.org/documents/1277/CAT_2024-11-14_GlobalUpdate_COP29.pdf Warming Projections Global Update, November 2024 | Climate Action Tracker]</ref> Zie daarvoor Urgentie onvoldoende onderkend.<br />
<br />
Dat betekent dat we ons moeten voorbereiden op de schadelijke gevolgen van klimaatverandering. Extreme weersomstandigheden zullen vaker voorkomen. De kans op bosbranden, hittegolven en overstromingen neemt plaatselijk toe. Op andere plaatsen vindt woestijnvorming plaats. Door het jaar heen kunnen seizoensgebonden watertekorten en -overschotten optreden. Dat vergt grote aanpassingen aan infrastructuur en opschaling van veiligheidsmaatregelen.<br />
<br />
Infrastructuur en planning spelen een belangrijke rol bij de aanpassing (adaptatie) aan klimaatverandering. Maatregelen tegen overstromingen, zoals barrières, dijken en betere afvoersystemen, beschermen tegen het stijgende waterpeil. Hittebestendige gebouwen ontwerpen en steden vergroenen vermindert het stedelijk hitte-eilandeffect en maakt steden leefbaarder tijdens extreme hittegolven.<br />
<br />
Kustgemeenschappen moeten worden beschermd tegen de stijgende zeespiegel en stormvloeden door de kust te beheren en zeeweringen en mangrovebossen aan te leggen. Door ruimte te geven aan de rivieren wordt het binnenlandse overstromingsrisico verminderd.<br />
<br />
De voedselproductie moet worden aangepast. Door de dierlijke productie drastisch te beperken en een verscheidenheid aan gewassen te verbouwen die zowel hitte en watertekort als wateroverschot kunnen verdragen, kan er bij een eerlijke verdeling voldoende voedsel voor iedereen worden geproduceerd, zelfs bij ongunstige klimaatomstandigheden. Irrigatiesystemen moeten worden verbeterd en watervoorraden beheerd, bijvoorbeeld door water te besparen en regenwater op te vangen. Uitgeputte grondwaterlagen moeten worden aangevuld om de beschikbaarheid van water op langere termijn te garanderen.<br />
<br />
Gezondheids- en sociale stelsels moeten worden aangepast, bijvoorbeeld door de infrastructuur van de gezondheidszorg te verbeteren. Gemeenschappen moeten worden voorbereid op klimaatgerelateerde gezondheidseffecten, zoals hittegolven en besmettelijke ziekten. Voorlichting verhoogt het bewustzijn over klimaatrisico's en helpt mensen weerbaarder te maken om dergelijke risico’s het hoofd te bieden.<br />
<br />
Innovaties op het gebied van energie en technologie, zoals het gebruik van hernieuwbare energie en energie-efficiënte technologieën, moeten de uitstoot van broeikasgassen verminderen. Economische en financiële strategieën, waaronder verzekeringen en initiatieven voor investeringen in een groene economie, moeten zorgen voor financiële stabiliteit en voor het bevorderen van duurzame ontwikkeling.<br />
<br />
Beleids- en bestuurskaders hebben tot taak het opbouwen van deze aanpassingen te ondersteunen. Het is ook belangrijk dat landen samenwerken om kennis en middelen te delen. Dit helpt om ervoor te zorgen dat de te verwachten schade door klimaatverandering te dragen blijft voor iedereen.<br />
<br />
Als niets helpt, zullen mensen wegtrekken uit gebieden die onleefbaar zijn geworden. Grootschalige migratie is dan ook onvermijdelijk en landen die het beter hebben, zullen daar een humaan antwoord op moeten vinden.<br />
<br />
Steeds meer onderzoekers vragen zich af of de structuur en organisatie van samenlevingen zoveel druk en onzekerheid door de gevolgen van de voortschrijdende klimaatverandering kunnen verdragen. Het is niet uitgesloten dat grote maatschappelijke onrust en chaos ontstaat, die heel andere vormen van adaptatie vereist. <br />
<br />
== Transformatieve respons ==<br />
Omdat klimaatverandering zijn weerslag heeft op vrijwel alle facetten van het menselijk leven, zullen de verstoringen van sociaal-ecologische systemen als gevolg van klimaatverandering dientengevolge enorm complex zijn. Conventionele strategieën en oplossingen schieten tekort om dergelijke verstoringen het hoofd te bieden en te bestrijden. Dit vraagt om een integrale interpretatie van klimaatwetenschap: transformatieve klimaatwetenschap. Die wordt gedefinieerd als een open proces van het ontwikkelen, structureren en toepassen van kennis om geïntegreerde adaptatie- en mitigatiestrategieën te verbinden met duurzame ontwikkeling.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/S10113-018-1288-8 Defining transformative climate science to address high-end climate change | Regional Environmental Change]</ref><br />
<br />
Alle adaptieve oplossingen moeten worden gelegd langs de meetlat van duurzaamheid. Veel bestaande strategieën voor coping of stapsgewijze adaptatie aan klimaatverandering zijn niet toereikend, niet duurzaam of onaangepast.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1462901119305337 Transformative adaptation to climate change for sustainable social-ecological systems]</ref><br />
<br />
Daarom zijn fundamenteel andere sociaal-ecologische systemen nodig die de onderliggende oorzaken van kwetsbaarheid aanpakken. Kenmerken van transformatieve aanpassing zijn: herstructurerend, padveranderend, innovatief, op meerdere schalen, systeembreed en blijvend. Deze kenmerken moeten het uitgangspunt zijn bij het ontwerpen van strategieën om te anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering, deze bij te sturen of ervan te herstellen.<br />
<br />
=== Illusie ===<br />
Meteoroloog Gerrit Hiemstra:<ref>[https://www.linkedin.com/posts/gerrithiemstra_noodweer-in-spanje-activity-7257705672417382400-6__v Uitleg noodweer in Spanje bij Eva Jinek | Gerrit Hiemstra, LinkedIn]</ref><br />
“Veel mensen denken dat we met maatregelen voor klimaatadaptatie ons wel kunnen aanpassen aan het veranderende klimaat. De situatie in Spanje in 2024 en op vele andere plekken drukken ons met de neus op het feit dat dit een illusie is. Onze samenleving is ingericht op het oude klimaat. Onze infrastructuur is zo opgebouwd dat we konden leven met het klimaat van vroeger. Het oude klimaat bestaat echter niet meer en dus voldoet onze infrastructuur ook niet meer.”<br />
<br />
“De klimaatverandering gaat zó snel dat we onze infrastructuur niet snel genoeg kunnen aanpassen aan de nieuwe realiteit. Natuurlijk moeten we doen wat we kunnen, maar onze belangrijkste optie is: mitigatie! Dat betekent: de emissie van broeikasgassen zo snel mogelijk verminderen. En dát betekent: zo snel mogelijk stoppen met aardgas, benzine, diesel, kerosine, LPG, etc. en ook de emissie uit de veehouderij zo snel mogelijk decimeren door te stoppen met consumptie van vlees en zuivel.”<br />
<br />
“Het is het één of het ander: óf stoppen met fossiele brandstoffen, vlees en zuivel óf meer klimaatverandering.”<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Einde aan de groei =<br />
<br />
== Postgroei (''Post-growth'') ==<br />
Postgroei vindt zijn oorsprong in de ecologische economie.<ref>[https://www.jstor.org/stable/1239248 In Defense of a Steady-State Economy | American Journal of Agricultural Economics]</ref> Over tijd is dit geëvolueerd tot een tak van de duurzaamheidswetenschap waarbij wordt bijgedragen aan de constructie van een nieuw economisch vakgebied waarin inzichten uit diverse disciplines (bijv. ecologische, antropologische, historische, sociologische en politieke) worden opgenomen om te begrijpen hoe de voorziening in menselijke behoeften in zijn werk gaat.<ref name=":11">{https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet Planetary Health]</ref> Het vakgebied onderzoekt de ecologische, sociale en economische limieten aan groei.<br />
<br />
Met betrekking tot de ecologische grenzen begint postgroei met het uitgangspunt dat er planetaire grenzen zijn die niet gerespecteerd kunnen worden als landen streven naar een ongelimiteerde economische groei, oftewel uitbreiding van productie en consumptie. Overheden streven standaard naar 3% groei per jaar, wat betekent dat de economische output ongeveer elke 23 jaar verdubbelt.<ref>[https://ontgroei.degrowth.net/post-growth-degrowth-the-doughnut-and-circular-economy-a-short-guide/ Post-growth, degrowth, the doughnut and circular economy: a short guide | Ontgroei]</ref> Een kanttekening daarbij is dat veel Westerse landen dit groeipercentage al geruime tijd niet halen.<br />
<br />
Postgroei is, net als ‘groene groei’, een aanpak binnen de duurzaamheid wetenschap. “In het licht van 1) het ontbreken van bewijs voor groene groei, 2) de overmaat aan bewijs tegen groene groei, en 3) de alsmaar kleiner wordende mogelijkheid om ecologische afbraak te voorkomen, verkiest het postgroei vakgebied het voorzichtigheidsprincipe te volgen en het nastreven van economische groei los te laten.”<ref name=":11" /> Met andere woorden, het vasthouden aan economische groei maakt het bereiken van milieudoelstellingen lastiger. Blijven vertrouwen op technologie is onverstandig en onverantwoord in het licht van enerzijds de huidige resultaten en anderzijds wat er op het spel staat. <br />
<br />
Dit gedachtegoed is in ons land op de kaart gezet door onder andere Postgroei Nederland,<ref>[https://www.postgroei.nl/ Postgroei Nederland]</ref> een denktank met deskundigen uit 12 verschillende politieke partijen. <br />
<br />
Hierbij een samenvatting van hun betoog. Zij stellen dat zeven van de negen planetaire grenzen mondiaal zijn overschreden. Hiervoor zijn vijf hoofdoorzaken: de uitstoot van broeikasgassen, materiaalverbruik, watergebruik, landgebruik en emissies van toxische stoffen. Nederland draagt hier disproportioneel aan bij. Alle vijf deze oorzaken moeten tegelijk en voldoende snel omlaag. Er is onvoldoende wetenschappelijk bewijs dat dit mogelijk is in combinatie met economische groei. Dit geldt ook voor de andere landen die disproportioneel bijdragen aan het overschrijden van de planetaire grenzen, zoals nagenoeg alle Westerse landen. <br />
<br />
Volgens Postgroei Nederland zijn de visie van de SER en die van het huidige kabinet "een illusie" die onvoldoende rekening houdt met twee zaken. Ten eerste het feit dat een groot deel van de productie voor binnenlandse consumptie in het buitenland plaatsvindt en daar dus beslag legt op extra gebruik van land, grondstoffen en water en extra broeikasgassen uitstoot. Ten tweede de Jevons-paradox: het verschijnsel dat milieuwinst vaak leidt tot lagere prijzen en daardoor hogere consumptie, waardoor de milieuwinst grotendeels verdwijnt. Als tegenhanger stellen zij daarom een verschuiving van kwantitatieve groei (BBP) naar kwalitatieve groei (kwaliteit van leven) voor. <br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Ontgroei (''Degrowth'') ==<br />
Waar postgroei het nastreven van economische groei als leidende indicator voor de economie loslaat, gaat ontgroei een stap verder door een gelijkwaardige verschuiving van productie en consumptie voor te stellen die het menselijk welzijn vergroot, ongelijkheid vermindert en de ecologische omstandigheden op lokaal en mondiaal niveau verbetert, op de korte en lange termijn.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959652610000259 Crisis or opportunity? Economic degrowth for social equity and ecological sustainability. Introduction to this special issue | Journal of Cleaner Production]</ref><br />
<br />
Om dat te bewerkstelligen is een heel scala aan ingrepen nodig, zoals het stoppen van geplande veroudering van producten, het verminderen van ecologisch-destructieve industrie en het stoppen met reclame daarvoor, het voorzien in universele basisdiensten, baangarantie, hogere loongelijkheid en schuldkwijtschelding voor landen in het globale zuiden.<ref> Hickel, J. (2020). Less is more: How degrowth will save the world. Random House.</ref> <ref> Schmelzer, M., Vetter, A., & Vansintjan, A. (2022). The future is degrowth: A guide to a world beyond capitalism. Verso Books.</ref> <ref> Kallis, G., Paulson, S., D'Alisa, G., & Demaria, F. (2020). The case for degrowth. John Wiley & Sons.</ref> <ref> Parrique, T. (2019). The political economy of degrowth (Doctoral dissertation, Université Clermont Auvergne [2017-2020]; Stockholms universitet).</ref> Ook gaan er stemmen op dat ontgroei een directe of participatieve democratie zou moeten omvatten en dat ‘een gelijkwaardige verschuiving’ niet ver genoeg zou gaan maar dat ‘een rechtvaardige verschuiving’ beter is.<ref>[https://timotheeparrique.com/wp-content/uploads/2025/01/Parrique-T.-2025.-Defining-degrowth-V1-1.pdf Defining degrowth | Working paper]</ref> <ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5238271 A review and classification of beyond GDP measurements<br />
based on degrowth criteria | SSRN]</ref><br />
<br />
Omdat het ecologisch budget eerlijk verdeeld moet worden, roepen ontgroeiers met name de rijksten en de grootste vervuilers op om verantwoordelijkheid te nemen voor het aandeel dat ze hebben bijgedragen aan de problematiek. Ontgroei is daarmee een transitie naar een postgroei economie.<br />
Vanwege de omvang en fundamentele aard van de voorgestelde verandering zijn er diverse fundamentele veranderingen nodig.<ref>[https://caracoldsa.org/what-is-degrowth/ What is Degrowth? | Caracol DSA]</ref><br />
<br />
Allereerst, een waarschijnlijk gevolg van een ontgroei-agenda is een reductie in BBP. Het huidige economische systeem is compleet gebaseerd op groei van het BBP. Deze groeidwang wordt gezien als belangrijke sta-in-de-weg voor de voorgestelde sociaal-rechtvaardige transformatie.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | Lancet Planetary Health]</ref> Daarom is een hervorming van de economie vereist om te blijven functioneren en te voorzien in levensbehoeften. Andere uitdagingen zijn het reorganiseren van het belastingstelsel en eigendom en het bekostigen van de publieke basisvoorzieningen (zorg, onderwijs, onderdak etc.).<br />
<br />
De mogelijkheid om ecologische ineenstorting te voorkomen wordt steeds kleiner. Hoe langer we wachten met het kiezen voor een postgroei aanpak, hoe groter de kans dat degrowth over ons zal worden afgeroepen. Met andere woorden: “Degrowth by design, or degrowth by disaster.”<ref>[https://www.linkedin.com/pulse/37-degrowth-disaster-hans-stegeman-gxzve/ #37 Degrowth by disaster? | Hans Stegeman, LinkedIn]</ref> <br />
<br />
<youtube> https://www.youtube.com/watch?v=6JrBNxmdI2g</youtube><br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Checklist voor strenge en duidelijke netto-nul plannen ==<br />
In een commentaar in Nature schetsen Rogelj et al. (2021)<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-021-00662-3 Net-zero emissions targets are vague: three ways to fix | Nature]</ref> een routekaart naar een net-zero toekomst met de voorwaarden waaraan die zou moeten voldoen. Dat levert de volgende checklist op voor een dergelijke routekaart:<br />
<br />
'''Toepassingsgebied'''<br />
*Aan welk mondiaal temperatuurdoel draagt dit plan bij (de mondiale temperatuur stabiliseren, of pieken en dalen)?<br />
*Wat is de streefdatum voor netto nul?<br />
*Met welke broeikasgassen wordt rekening gehouden?<br />
*Hoe worden de broeikasgassen bij elkaar opgeteld (GWP-100 of andere metriek)?<br />
*Wat is de omvang van de uitstoot (over welke gebieden, tijdspannes of activiteiten)?<br />
*Wat zijn de relatieve bijdragen van reducties, verwijderingen en compensaties?<br />
*Hoe worden de risico's rond verwijderingen en compensaties beheerd?<br />
'''Eerlijkheid'''<br />
*Welke principes worden toegepast?<br />
*Zou het mondiale klimaatdoel worden bereikt als iedereen dit zou doen?<br />
*Wat zijn de gevolgen voor anderen als deze principes universeel worden toegepast?<br />
*Hoe beïnvloedt jouw doelstelling het vermogen van anderen om netto nul te bereiken en hun streven naar andere Sustainable Development Goals?<br />
'''Routekaart'''<br />
*Welke mijlpalen en beleidsmaatregelen zullen de verwezenlijking ondersteunen?<br />
*Welk controle- en beoordelingssysteem zal worden gebruikt om de voortgang te monitoren en het doel bij te stellen?<br />
*Wordt netto-nul aangehouden, of is het een stap in de richting van netto negatief?<br />
<br />
== Voorbij duurzaamheid ==<br />
In Voorbij duurzaamheid stelt Shivant Jhagroe<ref> Jhagroe, S. (2024). Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving. Mazirel Pers, imprint Walburg Pers.</ref> dat het denken en doen vanuit ‘duurzaamheid’ functioneert als groene fopspeen die radicale en rechtvaardige systeemverandering verhindert. Door het sterke geloof in het duurzaamheidssprookje vergeten we hoe nauw duurzaamheid is verweven met kolonialisme, kapitalisme en sociale uitsluiting. Hij houdt daarom een vlammend pleidooi voor een andere politieke taal en verbeelding en maakt de weg vrij voor een ecorechtvaardige samenleving, waarin een liefdevolle zorgplicht voor Aarde en elkaar centraal staat.<br />
<br />
== Kosten en opbrengsten van de transitie naar netto-nul ==<br />
Om in 2050 te komen tot netto nul emissies is wereldwijd naar verwachting een gemiddelde jaarlijkse investering nodig van ongeveer $9,2 biljoen (= $ 9.200 miljard), wat een stijging is van $3,5 biljoen ten opzichte van de huidige uitgaven. Dit komt neer op ongeveer 7,5% van het wereldwijde BBP per jaar en op een totaal van ongeveer 275 biljoen dollar van 2021 tot 2050.<ref name=":14">[https://www.mckinsey.com/capabilities/sustainability/our-insights/the-net-zero-transition-what-it-would-cost-what-it-could-bring#/ The net-zero transition: What it would cost, what it could bring | McKinsey Sustainability]</ref> Deze overgang vereist aanzienlijke investeringen in emissiearme technologieën en infrastructuur, vooral in de startperiode tussen 2026 en 2030.<br />
[[Bestand:Net zero cost.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Extra uitgaven (in biljoen $) die nodig zijn om in 2050 netto nul te bereiken. Schattingen gebaseerd op het Net Zero 2050 scenario van het Network for Greening the Financial System, waarin de opwarming beperkt blijft tot 1,5 °C. Dat is een hypothetisch scenario, geen voorspelling of projectie. Bron: McKinsey.''<ref name=":14" />]]<br />
Tegenover de kosten staan aanzienlijke besparingen volgens een studie van onderzoekers van de Universiteit van Oxford in het tijdschrift Joule.<ref>[https://www.ox.ac.uk/news/2022-09-14-decarbonising-energy-system-2050-could-save-trillions-new-oxford-study<nowiki>Decarbonising the energy system by 2050 could save trillions - new Oxford study | University of Oxford]</nowiki></ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S254243512200410X<nowiki>Empirically grounded technology forecasts and the energy transition | Joule]</nowiki></ref><br />
<br />
Een snelle overgang naar schone energie is goedkoper dan een langzame of geen overgang. Dat weerlegt de veelgehoorde bewering dat de groene transitie duur is. De kosten van groene technologie zijn de afgelopen tien jaar sneller gedaald dan verwacht en zullen waarschijnlijk verder blijven dalen. Al snel zal duurzame energie in vrijwel alle gevallen goedkoper zijn dan fossiele energie. Daarmee is het bereiken van een koolstofneutraal energiesysteem rond 2050 economisch mogelijk en rendabel.<br />
<br />
De onderzoekers berekenden dat de overgang naar een koolstofvrij energiesysteem rond 2050 de wereld naar verwachting ten minste 12 biljoen dollar zal besparen in vergelijking met voortzetting van ons huidige gebruik van fossiele brandstoffen. Het gaat om de totale netto besparingen in de periode tot 2050.<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Duurzame energie =<br />
Zie de wikipagina [[Duurzame energie]].</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Strategie%C3%ABn_tegen_klimaatverandering&diff=3660
Overleg:Strategieën tegen klimaatverandering
2025-08-31T14:17:02Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
"manipuleren" vervangen door "beïnvloeden". Bulletpoint structuur toegevoegd, zinsbouw hier en daar aangepast om tekst beter te laten lopen. - Marit<br />
<br />
Algemene opmerkingen - Arjen:<br />
<br />
- De "pagina" is erg lang. Misschien in kleinere pagina's opsplitsen en een ruime samenvatting toevoegen die daarnaar door verwijst?<br />
<br />
- Misschien een paragraaf toevoegen met globale cijfers, zoals hoeveel oppervlak 4% van de oceaan eigenlijk wel niet is (zonnestralingsbeheer). En hoeveel bosgebied je nodig hebt.<br />
<br />
- Voor wat betreft bossen aanplanten: dat is op zijn minst een langjarige kwestie en op een gegeven moment zijn de bomen volgroeid en nemen netto weinig koolstof meer op. Ik denk dat dit soort overwegingen ook moeten worden opgenomen in de kritische beschouwing.<br />
<br />
- Ik heb een flink aantal afwijkende formats gezien in de referenties - "[http://...] titel" in plaats van de titel en dan de URL.<br />
- Ik heb de vrijheid genomen om een aantal kleine tekstuele aanpassingen door te voeren.<br />
<br />
Specifieke opmerkingen - Arjen:<br />
<br />
- Vierde bulletpoint "Eenvoudig uitgelegd": bomen en planten zijn belangrijk, maar hoeveel gaan ze echt bijdragen aan het terugdringen van CO2?<br />
<br />
- Bulletpoint over gewassen die bestand zijn tegen hoge temperaturen: dit is zo'n technologische oplossing die het gevaar met zich meebrengt dat alles vertraagd wordt.<br />
<br />
- "postgroei economie": link werkt niet.<br />
<br />
- "Niets doen": de laatste zin "kritische bespreking ..." suggereert een verwijzing, maar die ontbreekt.<br />
<br />
- "Biodiversiteit": volgens critici onvoldoende, maar weten we of zelfs deze beperkte besluiten worden nageleefd? Referentie?<br />
<br />
- "Achterstand": "... en bossen veelbelovende mogelijkheden bieden". Ik betwijfel sterk dat bossen in dit rijtje thuis horen.<br />
<br />
- "Fossiele subsidies", laatste regel: dit brokkenkabinet heeft er bitter weinig aan gedaan en zelfs een aantal genomen maatregelen teruggedraaid (zoals "rode diesel").<br />
<br />
- "Mitigatie": hier waarschuwingen voor afleiden van echt noodzakelijke maatregelen? Zoals herbebossing, klinkt leuk maar is een zaak van lange adem, idem CCS - kan leiden tot aandacht op de verkeerde plek.</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Strategie%C3%ABn_tegen_klimaatverandering&diff=3659
Strategieën tegen klimaatverandering
2025-08-31T14:04:15Z
<p>Arjen: Kleine tekstuele wijzigingen - zinnen iets vereenvoudigd.</p>
<hr />
<div><div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;<br />
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;"><span style="color:blue;<br />
font-size:18pt; font-face:verdana,sans-serif; border:0.2em outset #ceebf7;<br />
padding:0.1em; font-weight:bolder; -moz-border-radius:8px; "><br />
[[#top| Top ^]]</span></div><br />
<br />
= '''In een zin''' =<br />
<br />
{| class="wikitable" <span style="font-size:18pt"; cellpadding="10"><br />
| Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet, en om de schade te beperken en met de gevolgen om te gaan, moeten we de uitstoot van broeikasgassen verminderen, hernieuwbare energiebronnen gebruiken, energie efficiënter gebruiken, bossen beschermen, landbouwpraktijken verbeteren, infrastructuur ontwerpen die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, systemen voor vroegtijdige waarschuwing verbeteren, waterbeheer optimaliseren, gewassen ontwikkelen die bestand zijn tegen hogere temperaturen, en voorzichtig geo-engineering onderzoeken. </span><br />
|}<br />
<br />
= <span style="color:#008000"> '''Eenvoudig uitgelegd''' </span> =<br />
<div style="background:#F0FFF0"><br />
Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet. We moeten veel verschillende dingen doen om de schade die klimaatverandering veroorzaakt te beperken en met de gevolgen om te gaan. <br />
<br />
* Eén manier om dit te doen is het verminderen van de belangrijkste oorzaken van klimaatverandering, namelijk de uitstoot van broeikasgassen.<br />
* Het is ook belangrijk om hernieuwbare energiebronnen zoals zonne- en windenergie te gaan gebruiken in plaats van fossiele brandstoffen. <br />
* Ook kunnen we de uitstoot verminderen door efficiënter gebruik te maken van energie in gebouwen en op transport. <br />
* Het is belangrijk om bossen te beschermen en meer bomen te planten omdat ze kooldioxide absorberen, wat helpt om de hoeveelheid CO<sub>2</sub> in de lucht te verminderen. <br />
* Landbouwpraktijken moeten verbeterd worden, zodat vee minder methaangas produceert en de bodem gezonder wordt.<br />
<br />
<br />
We moeten voorbereid zijn op de gevolgen van klimaatverandering. Dit omvat: <br />
<br />
* Het ontwerpen van infrastructuur die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, zoals overstromingen en stormen. <br />
* Het verbeteren van systemen voor vroegtijdige waarschuwing, zodat gemeenschappen zich beter kunnen voorbereiden op rampen en er effectiever op kunnen reageren.<br />
* Beter waterbeheer, zodat we kunnen omgaan met veranderende neerslagpatronen en droogtes. <br />
* Het ontwikkelen van gewassen die bestand zijn tegen stijgende temperaturen om ervoor te zorgen dat we genoeg voedsel kunnen verbouwen op plaatsen waar het warmer wordt.<br />
<br />
<br />
Geo-engineering, hoewel controversieel, biedt mogelijke oplossingen door het klimaatsysteem van de aarde te beïnvloeden:<br />
<br />
* Eén idee is het gebruik van stralingsbeheer, dat zonlicht van de aarde weerkaatst, en een ander idee is het opvangen en opslaan van CO<sub>2</sub>. <br />
* Deze methoden hebben grote risico's en onzekerheden, dus we moeten er goed over nadenken en meer onderzoek doen.<br />
<br />
Het is dus belangrijk om mitigatie (dingen doen om klimaatverandering te verminderen), adaptatie (onze gemeenschappen en economieën in staat stellen om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering) en het onderzoeken van geoengineering op een zorgvuldige manier te combineren. Samenwerken en nieuwe oplossingen vinden zijn belangrijk als we onze planeet willen beschermen voor toekomstige generaties.<br />
<br />
Onderzoek laat zien dat investeren in een duurzame samenleving economisch haalbaar en zelfs winstgevend is.<br />
</div><br />
<br />
= Strategieën tegen klimaatverandering =<br />
'''Er is geen reden om op te geven in het tegen gaan van klimaatverandering. Er zijn nog allerlei oplossingen die we kunnen inzetten. We weten hoe het klimaatsysteem werkt. We weten wat de oorzaken zijn van de huidige opwarming. We weten wat we eraan kunnen doen. Weliswaar is het terugdraaien van de gevolgen van klimaatverandering op de korte termijn niet mogelijk, maar we hebben wel invloed op hoe ernstig die gevolgen zullen zijn.'''<br />
<br />
== Introductie: mitigatie, adaptatie, veerkracht ==<br />
Dit zijn de drie strategieën om klimaatverandering en de gevolgen ervan te verminderen en te weerstaan.<br />
<br />
'''Mitigatie''' is wanneer mensen het gehalte aan broeikasgassen en andere schadelijke stoffen proberen te verminderen. Dit kan zijn door de uitstoot te verminderen of de opname in ecosystemen (‘putten’) te vergroten. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|Mitigatie]].)<br />
<br />
'''Adaptatie''' is wanneer een natuurlijk of menselijk systeem zich aanpast als reactie op het klimaat, door feitelijke of verwachte veranderingen. Dit kan de schade beperken of kansen creëren. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|Adaptatie]].)<br />
<br />
'''Veerkracht''' is het vermogen van mensen en sociale, economische en ecologische systemen om gevaren te weerstaan, te absorberen of op te vangen, zich aan te passen en tijdig en efficiënt te herstellen van de gevolgen van een gevaar, onder andere door het behoud en herstel van de essentiële basisstructuren en -functies, terwijl het vermogen tot aanpassen, leren en transformeren behouden blijft.<br />
<br />
== Stoppen met fossiel ==<br />
De strategie waarover klimaatwetenschappers het eens zijn en die zeker werkt, is het direct minderen van de uitstoot van broeikasgassen als gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen. De verschillende [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC scenario’s]] laten zien wat de gevolgen zijn van meer of minder snel stoppen met fossiel.<br />
<br />
Naast stoppen met fossiel zijn er verschillende methoden om de de gevolgen van klimaatverandering te verminderen ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|mitigatie]]). Sommige kunnen meteen worden toegepast, zoals overgaan naar hernieuwbare energiebronnen en efficiënter gebruik van energie, herbebossing en duurzame landbouw. Andere, zoals koolstofafvang, zijn nog in ontwikkeling en vinden plaats op een veel te kleine schaal om enig effect te maken.<br />
<br />
Dat laatste geldt ook voor de verschillende vormen van [[Strategieën tegen klimaatverandering#Klimaatengineering|klimaatengineering]] die als doel hebben de hoeveelheid inkomende zonnestraling te verminderen. Er bestaan nog geen praktisch toepasbare technieken op voldoende grote schaal. Bovendien zijn de meeste onbetaalbaar.<br />
<br />
Omdat klimaatverandering, met alle schadelijke gevolgen van dien, niet binnen een of enkele generaties terug te draaien is, wordt in een groot deel van de wereld aanpassing ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|adaptatie]]) aan de nieuwe omstandigheden onvermijdelijk. Grote gebieden worden onleefbaar en onveilig. Systemen voor vroegtijdige waarschuwing voor gevaarlijke situaties moeten worden uitgebreid. Infrastructuur moet worden verbeterd en aangepast aan extreme omstandigheden. Waterbeheer moet worden aangepast aan een afwisseling van extreme droogte- en neerslagperioden.<br />
<br />
En tenslotte, misschien wel het belangrijkst, zal de kapitalistische groeieconomie moeten plaatsmaken voor een duurzame, rechtvaardige samenleving. De [[Strategieën tegen klimaatverandering#Ontgroeien|postgroei economie]] benadrukt welzijn, duurzaamheid en gelijkheid boven economische groei, waarvoor veel energie en grondstoffen nodig is.<br />
<br />
Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Fossiele subsidies|Fossiele subsidies]].<br />
<br />
== Niets doen is duurder dan klimaatactie ==<br />
In de jaren '80 bedroegen de gemiddelde kosten van rampen in Europa ongeveer 8 miljard euro per jaar. Recent onderzoek toont aan dat deze jaarlijkse schade door extreme weersomstandigheden en natuurrampen in 2021 en 2022 meer dan 50 miljard euro bedroeg. Dit laat zien dat de kosten van nietsdoen nu al aanzienlijk hoger zijn dan de kosten van klimaatactie. Het illustreert dat preventieve maatregelen om klimaatverandering te bestrijden niet alleen cruciaal zijn voor het voorkomen van toekomstige rampen, maar ook voor het beperken van de economische impact ervan.<br />
<br />
Tegelijkertijd heeft de EU moeite om snel op te treden tegen klimaatverandering en stuit ze op politieke weerstand in veel lidstaten. Milieukwesties en maatregelen zoals regelgeving rond huisverwarming en landbouwvervuiling worden steeds vaker bekritiseerd.<br />
<br />
The Green Deal, het uitgebreide EU-plan om als eerste continent tegen 2050 klimaatneutraal te zijn, staat onder toenemende druk van critici die het te ambitieus en te kostbaar vinden. Populistische en extreem-rechtse partijen grijpen het plan aan als kritiekpunt op de EU-instellingen. <br />
<br />
EU Crisis Management Commissioner Janez Lenarcic benadrukte dat de urgentie van de kwestie overduidelijk is. “We leven in een Europa dat zowel overstroomt als in brand staat. Deze extreme weersomstandigheden zijn nu bijna een jaarlijks terugkerend fenomeen,” zei hij. “De wereldwijde realiteit van klimaatafbraak dringt door tot in het dagelijks leven van de Europeanen.”<ref name=":6">[https://apnews.com/article/eu-climate-floods-wildfires-disaster-8338ec7a0030cc8069800b0e95ed61c9 EU warns deadly flooding and wildfires show climate breakdown is fast becoming the norm | AP] </ref><br />
<br />
=== Klimaatactie is goed voor de economie ===<br />
Uit onderzoek van de denktank van 38 van de belangrijkste kapitalistische landen, de Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), is gebleken dat krachtige maatregelen om de klimaatcrisis aan te pakken de economische groei van landen zal doen toenemen. Dit ondanks beweringen van critici van klimaatmaatregelen dat het de economie zal schaden.<br />
<br />
Als landen ambitieuze doelen stellen voor het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen en vervolgens het beleid uitstippelen om deze doelen te bereiken, zou dit rond 2040 resulteren in een nettogroei van het wereldwijde BBP. Dit staat in een gezamenlijk rapport van de OECD en het Ontwikkelingsprogramma van de VN.<ref name=":7">[https://www.theguardian.com/environment/2025/mar/26/tackling-climate-crisis-will-increase-economic-growth-oecd-research-finds Tackling climate crisis will increase economic growth, OECD research finds | The Guardian]</ref> <ref name=":8">[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/<nowiki>Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | Carbon Brief]</nowiki></ref> De berekening van de nettowinst van 0,23% in 2040 zou in 2050 nog groter zijn, als de baten van het terugdringen van de uitstoot voor de economie zou worden meegerekend.<br />
<br />
Tegen 2050 zou het BBP per hoofd van de bevolking van de rijkste landen met 60% toenemen, terwijl in landen met lagere inkomens die toename in 2050 ten opzichte van 2025 124% zou zijn. Ook ontwikkelingslanden zouden profiteren, met in 2030 175 miljoen minder mensen onder de armoedegrens, als regeringen nu zouden investeren in het terugdringen van emissies.<br />
<br />
Daarentegen zou het mondiale BBP deze eeuw met éénderde kunnen dalen als we de klimaatcrisis ongecontroleerd laten voortduren.<ref>[https://www.bcg.com/publications/2025/investing-in-climate-action Why Investing in Climate Action Makes Good Economic Sense | BCG]</ref><br />
<br />
Daarbij is het de vraag of economische groei wenselijk is. Zie een kritische bespreking van 'Groene Groei' en Ontgroeien (degrowth) en postgroei.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Internationale verdragen ==<br />
Sinds de jaren ‘80 van de vorige eeuw zijn verschillende internationale overeenkomsten tot stand gekomen om vervuiling en klimaatverandering aan te pakken door internationale samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.<br />
<br />
=== Protocol van Montreal ===<br />
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Montreal_Protocol Montreal Protocol | Wikipedia]</ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.<br />
<br />
=== United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) ===<br />
Het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC)<ref>[https://unfccc.int/ UN Climate Change] </ref> is een internationaal milieuverdrag dat in 1992 werd aangenomen om klimaatverandering aan te pakken. Het uiteindelijke doel is om de concentraties broeikasgassen in de atmosfeer te stabiliseren op een niveau dat gevaarlijke menselijke verstoring van het klimaatsysteem voorkomt. Het UNFCCC vormt de basis voor de jaarlijkse Conferences of the Parties (COPs), waarin alle aangesloten landen de wereldwijde klimaatonderhandelingen voeren, nationale commitments voor broeikasgasreductie afspreken en onderhandelen over financiering van klimaatschade en klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden. Ook wordt daar de stand opgemaakt van de resultaten van de acties tegen klimaatverandering tot nu toe.<br />
<br />
De meest recente COP, nummer 29, was die in Bakoe, november 2024. COP28 in 2023 in Dubai maakte geschiedenis doordat voor het eerst, ondanks de aanwezigheid van duizenden lobbyisten van de fossiele industrie, werd afgesproken fossiele brandstoffen op termijn uit te faseren. COP30 zal plaatsvinden in november 2025 in Belem, Brazilië.<br />
<br />
De belangrijkste resultaten van deze jaarvergaderingen zijn het Kyoto-protocol (1997) en de Overeenkomst van Parijs (2015). Ze bepalen de internationale samenwerking op het gebied van klimaatmitigatie en adaptatie en de steun aan ontwikkelingslanden.<br />
<br />
Het IPCC (zie de uitgebreide wikipagina over de scenario's van het [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC)]] is een wereldomvattend wetenschappelijk samenwerkingsverband van ongekende omvang en relevantie, dat de wetenschappelijke kennis over klimaatverandering evalueert en samenbrengt en zo de basis legt onder het UNFCCC. Het IPCC produceert rapporten die een overzicht geven van de huidige staat van kennis over klimaatverandering, de impact ervan en opties voor adaptatie en mitigatie. Deze rapporten zijn cruciaal voor het informeren van beleidsmakers en onderhandelaars binnen het UNFCCC-proces.<br />
<br />
=== Kyoto-protocol ===<br />
Het Kyoto-protocol,<ref>[https://unfccc.int/kyoto_protocol What is the Kyoto Protocol? | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 1997, is een internationale overeenkomst die gekoppeld is aan het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC). Het verplicht de ondertekenende landen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen op basis van de principes van het verdrag. Het protocol introduceerde bindende emissiereductiedoelstellingen voor ontwikkelde landen, met als doel de emissies in de periode 2008-2012 met gemiddeld 5% te verlagen ten opzichte van 1990. Het stelde ook marktmechanismen in zoals de handel in emissierechten om deze doelen te helpen bereiken. Het Kyoto-protocol was een belangrijke stap in het mondiale klimaatbeleid, hoewel de effectiviteit ervan wordt betwist vanwege de verschillende niveaus van deelname en naleving.<br />
<br />
=== Overeenkomst van Parijs ===<br />
De Overeenkomst van Parijs,<ref>[https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement The Paris Agreement | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 2015, is een internationaal verdrag binnen het kader van het UNFCCC dat als doel heeft de opwarming van de aarde te beperken tot "goed beneden" 2 graden Celsius boven het pre-industriële niveau, met inspanningen om de stijging te beperken tot 1,5 graden. In het verdrag verplichten alle deelnemende landen zich om bij te dragen aan het verminderen van broeikasgasemissies en het aanpassen aan klimaatverandering, door middel van Nationally Determined Contributions (NDCs). Deze NDCs worden door de deelnemende landen zelf vastgesteld. De Overeenkomst introduceert ook een mechanisme om de inspanningen elke vijf jaar te verhogen en bevordert financiering en technologische ondersteuning voor ontwikkelingslanden.<br />
<br />
=== Protocol van Montreal ===<br />
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://www.unep.org/ozonaction/ OzonAction | UNEP] </ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.<br />
<br />
Deze overeenkomsten vertegenwoordigen belangrijke internationale inspanningen om klimaatverandering aan te pakken door samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.<br />
<br />
=== Biodiversiteit ===<br />
Naast de COPs in het kader van de UNFCCC is er ook sprake van Conferences of the Parties (COPs) binnen het UN Verdrag inzake Biologische Diversiteit. Dit verdrag is tot stand gekomen op de VN conferentie inzake milieu en ontwikkeling in Rio de Janeiro (1992) en is ondertekend door alle lidstaten van de Verenigde Naties behalve de VS. De meest recente Conferentie van de Partijen van dit verdrag (COP16)<ref>[https://www.cbd.int/conferences/2024 United Nations Biodiversity Conference | Convention on Biological Diversity] </ref> vond plaats eind oktober 2024 in Cali, Colombia, en leverde belangrijke resultaten op. Inheemse volken werden erkend voor hun rol in bescherming van de biodiversiteit, wat leidde tot een nieuw programma en een permanent orgaan. Het Cali-fonds werd opgezet om de voordelen van digitale genetische informatie te delen, met industriële bijdragen.<br />
<br />
Uiteindelijk, na hervatting van de conferentie in februari 2025, werd overeenstemming bereikt over de financiering van 200 miljard dollar per jaar tot 2030 aan ontwikkelingslanden voor de instandhouding van de biodiversiteit. Volgens critici is dit onvoldoende.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/feb/28/cop-16-climate-nature-funding-agreement Cop16 nature summit agrees deal at 11th hour but critics say it is not enough | The Guardian]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Achterstand ==<br />
Najaar 2024 kwam editie 15 van het Emission Gap Report van het UN Environmental Programme uit, getiteld ‘''Emissions Gap Report 2024:'' ''No more hot air … please!''’.<ref name=":0">[https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2024 Emissions Gap Report 2024: No more hot air … please! | United Nations Environment Programme (UNEP)]</ref> Het rapport vindt dat landen drastisch meer ambitie en actie moeten leveren in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions, anders is het doel van 1,5°C van het Akkoord van Parijs binnen een paar jaar niet meer haalbaar. In het rapport wordt gekeken naar hoeveel landen moeten beloven om broeikasgassen terug te dringen en hoeveel ze moeten waarmaken in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions (NDC's), die begin 2025 moeten worden ingediend in de aanloop naar COP30. Er is een reductie nodig van 42 procent in 2030 en 57 procent in 2035 om op schema te komen voor 1,5°C.<br />
[[Bestand:GHG emissions.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Mediane emissiescenario's, naar fig 4.1 in het 2024 UNEP Emission Gap Report.''<ref name=":0" /> ''Grijze stippellijn: scenario zonder nieuw klimaatbeleid na 2010; donkerblauw: bestaand beleid dat al door regeringen is geïmplementeerd; middelblauw: aanvullende voorwaardelijke NDCs; lichtblauw: aanvullende onvoorwaardelijke NDC's; lichtrode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van minder dan 2°C; rode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van 1,5°C. Bron: Carbon Brief.<ref>[https://www.carbonbrief.org/unep-new-climate-pledges-need-quantum-leap-in-ambition-to-deliver-paris-goals/ UNEP: New climate pledges need ‘quantum leap’ in ambition to deliver Paris goals | CarbonBrief] </ref> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ Creative Commons BY-NC-ND 4.0]'']]<br />
Volgens het UNEP rapport zou het nog technisch mogelijk zijn om op een pad van 1,5°C te komen, waarbij zonne-energie, windenergie en bossen veelbelovende mogelijkheden bieden voor een drastische en snelle emissiereductie. Om dit potentieel waar te maken, moeten de deelnemende landen voldoende ambitieuze NDC's formuleren en ondersteunen door een overheidsbrede aanpak, maatregelen die de sociaaleconomische en ecologische nevenvoordelen maximaliseren, door een versterkte internationale samenwerking die een hervorming van de mondiale financiële architectuur omvat, krachtige actie van de particuliere sector en een minimale verzesvoudiging van de investeringen in emissiereductie. De landen van de G20, met name de landen met de grootste uitstoot, zouden het zware werk moeten doen.<br />
<br />
Zoals [[Klimaatverandering: meest recente stand van zaken#Alarm|elders]] wordt aangegeven, wordt die ambitie steeds onwaarschijnlijker.<br />
<br />
=== Europa ===<br />
Volgens een analyse van BloombergNEF<ref name=":1">[https://about.bnef.com/insights/clean-energy/new-energy-outlook/ New Energy Outlook | BloombergNEF] </ref> zou Europa zijn energiegerelateerde CO₂-emissieplafond voor 2030 '''met negen procent''' kunnen overschrijden. Als de broeikasgasemissies van andere sectoren worden meegerekend, kan de overschrijding oplopen tot '''29 procent''' (702 miljoen ton CO₂-equivalent) – in plaats van de beoogde emissiereductie van 55 procent in 2030.<br />
[[Bestand:EU climate target.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De Europese klimaatdoelen. ETS: Emissions Trading System, inclusief andere broeikasgassen (rode lijn); Netto-nul scenario, inclusief andere broeikasgassen (rode stippellijn); Energie gerelateerde CO<sub>2</sub> emissies (blauw); Andere netto broeikasgasemissies (lichtblauw). Eenheid: miljard ton CO<sub>2</sub> equivalent. Bron: BloombergNEF.''<ref name=":1" /> ]]<br />
De redenen voor het missen van de doelen zijn, volgens Bloomberg:<br />
<br />
* '''Trage elektrificatie,''' bijvoorbeeld met betrekking tot warmtepompen, elektrische voertuigen en uitbreiding van het elektriciteitsnet.<br />
* '''Lage investeringen''' in hernieuwbare energie, netwerkinfrastructuur en koolstofopslag (CCS).<br />
* '''Technologische achterstand''': Belangrijke technologieën zoals waterstofproductie en duurzame brandstoffen voor de lucht- en scheepvaart zijn nog niet volwassen of rendabel.<br />
<br />
Volgens analisten van Bloomberg blijft de EU ver achter bij de ambitie om netto nul ton broeikasgas uit te stoten in 2050. Om in 2050 op een net-nul pad te blijven, zou de EU de uitstoot van de energiesector met 84 procent moeten verminderen tot slechts een halve gigaton CO₂ in 2040.<br />
<br />
Het Net Zero scenario van Bloomberg, waarin de energiesector in 2050 volledig koolstofvrij is gemaakt, vereist ook dat de investeringen in hernieuwbare energie vanaf 2024 met 23 procent toenemen ten opzichte van 2023, terwijl de uitgaven voor de verkoop van elektrische voertuigen en oplaadinfrastructuur moeten in de periode tot 2050 verdrievoudigen.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Fossiele subsidies ===<br />
Fossiele energie krijgt in Nederland nog steeds veel meer subsidie dan duurzame energie. Volgens recente schattingen en overheidsdocumenten ontvingen fossiele bedrijven in Nederland jaarlijks tussen de €39,7 en €46,4 miljard aan fiscale voordelen, vrijstellingen en regelingen die het gebruik van fossiele brandstoffen ondersteunen. Het gros hiervan bestaat uit belastingkortingen, vrijstellingen voor grootverbruikers en specifieke regelingen voor industrieën als de glastuinbouw en zware industrie.<ref>[https://www.duurzaam-ondernemen.nl/shell-nederland-heeft-het-meest-geprofiteerd-van-fossiele-subsidies/ Shell Nederland heeft het meest geprofiteerd van fossiele subsidies | Duuzaam Ondernemen NL]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/lobbybrieven/inbreng-comissiedebat-fossiele-subsidies.pdf/@@download/file/Inbreng%20comissiedebat%20fossiele%20subsidies.pdf Maak een einde aan fossiele subsidies | Milieudefensie]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/deze-10-grote-bedrijven-krijgen-elk-jaar-miljarden-euros-voor-vervuilen Deze 10 grote bedrijven krijgen elk jaar miljarden voor vervuilen | Milieudefensie]</ref><br />
<br />
Voor duurzame energie wordt er jaarlijks via bijvoorbeeld de SDE++-regeling een bedrag van €8 miljard beschikbaar gesteld in 2025. Ook zijn er miljarden beschikbaar via regelingen zoals de ISDE (o.a. voor warmtepompen en isolatie) en DUMAVA, vooral gericht op particulieren en maatschappelijk vastgoed. Het totaal van die directe subsidies en investeringsmogelijkheden blijft echter substantieel lager dan de fiscale voordelen voor fossiel.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2025/02/21/vanaf-oktober-opnieuw-subsidie-voor-meer-duurzame-energie Vanaf oktober opnieuw subsidie voor meer duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.energy-check.nl/welke-energiesubsidies-zijn-er-in-2025/ Welke energiesubsidies zijn er in 2025? | Energy Check]</ref><br />
<br />
De overheid is bezig met het afbouwen van (delen van) deze fossiele subsidies, maar in 2025 verloopt dit nog traag en zijn de verschillen tussen beide categorieën zeer groot.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/toekomst-fossiele-brandstoffen/fossiele-subsidies Afbouw fossiele subsidies voor bedrijven. Duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.rijksfinancien.nl/miljoenennota/2025/bijlage/3096805 23 Fossiele regelingen | Ministerie van Financiën]</ref><br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Mitigatie =<br />
Mitigatie is het verminderen van iets schadelijks dat zich heeft voorgedaan of het verminderen van de schadelijke gevolgen ervan. Om klimaatverandering tegen te gaan zijn er verschillende strategieën nodig om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|koolstofputten]] te verbeteren. Hier zijn enkele belangrijke methoden:<br />
<br />
'''Overgang naar hernieuwbare energie''': Overschakelen van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energiebronnen zoals zonne-energie, windenergie, waterkracht en geothermische energie. Dit vermindert de uitstoot bij de energieproductie.<br />
<br />
'''Energie-efficiëntie''': Het verbeteren van de energie-efficiëntie in gebouwen, transport en industriële processen om het totale energieverbruik te verminderen.<br />
<br />
'''Bescherming van natuurlijke ecosystemen:''' Het behoud van ecosystemen zoals wetlands, mangroves en veengebieden die grote hoeveelheden koolstof opslaan.<br />
<br />
'''Herbebossing''': Het aanplanten van nieuwe bossen en het herstellen van beschadigde bossen om de vastlegging van koolstof te verbeteren. Bossen fungeren als koolstofputten en absorberen CO<sub>2</sub> uit de atmosfeer.<br />
<br />
'''Duurzame landbouw''': Landbouwpraktijken toepassen die de uitstoot verminderen, zoals precisielandbouw, vruchtwisseling en minder grondbewerking.<br />
<br />
'''Elektrische voertuigen en openbaar vervoer''': Het gebruik van elektrische voertuigen stimuleren en de infrastructuur voor openbaar vervoer verbeteren om de uitstoot van de transportsector te verminderen.<br />
<br />
'''Afvalbeheer''': Het verbeteren van afvalbeheerpraktijken om de methaanuitstoot van stortplaatsen te verminderen en het bevorderen van recycling en compostering.<br />
<br />
'''Internationale samenwerking''': Wereldwijd samenwerken via overeenkomsten zoals de Overeenkomst van Parijs om emissiereductiedoelen te stellen en te behalen.<br />
<br />
'''Koolstofheffingen''': Het implementeren van koolstofbelastingen of cap-and-trade systemen om de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen te stimuleren.<br />
<br />
'''Technologische innovatie:''' Investeren in onderzoek en ontwikkeling van nieuwe technologieën die de uitstoot kunnen verminderen of koolstof uit de atmosfeer kunnen verwijderen.<br />
<br />
'''Koolstofafvang en -opslag (CCS):''' Het opvangen van CO<sub>2</sub>-emissies die ontstaan door het gebruik van fossiele brandstoffen bij de opwekking van elektriciteit en industriële processen, het transporteren ervan en het opslaan buiten de atmosfeer.<br />
<br />
'''Onderwijs en bewustwording''': Bewustwording creëren over klimaatverandering en het publiek voorlichten over duurzame praktijken en het belang van individuele acties.<br />
<br />
Gecombineerd kunnen deze methoden aanzienlijk bijdragen aan het beperken van klimaatverandering en het bereiken van een duurzamere toekomst.<br />
<br />
=== Koolstofbudget ===<br />
Wetenschappers pleiten er voor dat landen hun uitstoot zo snel mogelijk moeten verminderen om de klimaatdoelstellingen te halen. Om te voldoen aan de afspraken van het Akkoord van Parijs moet de uitstoot van broeikasgassen zeer sterk worden verminderd:<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_FullVolume.pdf<nowiki>Climate Change 2023 – Synthesis Report | IPCC]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/nature18307<nowiki>Paris Agreement climate proposals need a boost to keep warming well below 2 °C | Nature]</nowiki></ref><br />
<br />
* '''Koolstofbudget voor 1,5 °C''': Om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 °C kan de mensheid vanaf 2020 maximaal nog ongeveer '''500 gigaton (Gt)''' CO<sub>2</sub> uitstoten. Als de uitstoot op het huidige niveau blijft (ongeveer 40 Gt per jaar), zal dit budget begin 2030 uitgeput zijn. Volgens the Global Carbon Budget bedroeg de totale CO<sub>2</sub>-uitstoot in 2024 41,6 gigaton CO<sub>2</sub>, een lichte stijging ten opzichte van 2023.<br />
* '''Koolstofbudget voor 2 °C''': Om de opwarming te beperken tot 2°C is het budget ongeveer '''1.350 Gt''' CO<sub>2</sub> vanaf 2020. Met een ongewijzigd uitstootniveau zouden we dit budget halverwege de jaren 2050 overschrijden.<br />
<br />
Het gebruik van koolstofafvang en -opslag (CCS) als tegenwicht voor emissies die moeilijk volledig te elimineren zijn, zoals methaan uit de rijstteelt, zal volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) “onvermijdelijk” zijn als de wereld netto nul wil bereiken.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/<nowiki>Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | CarbonBrief]</nowiki></ref><br />
<br />
Hierbij bestaat het gevaar dat bedrijven CCS zullen gebruiken als alternatief voor het verminderen van de broeikasuitstoot: een vorm van greenwashing. <br />
[[Bestand:Emission balloons.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Te verwachten temperatuurstijging bij afbouw van broeikasgas uitstoot volgens drie scenario’s: Stated Policies Scenario (STEPS), Announced Pledges Scenario (APS) en Net Zero Emissions by 2050 (NZE). De lijntjes op de manden onder de ballonnen geven de spreiding aan van de verwachte temperaturen. Bron: IEA, World Energy Outlook 2024.''<ref>[https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2024<nowiki>World Energy Outlook 2024 | IEA]</nowiki></ref>]]<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Net-zero ===<br />
De term "netto nul" betekent dat de uitstoot van broeikasgassen en de verwijdering ervan met elkaar in evenwicht zijn.<ref name=":2">[https://netzeroclimate.org/what-is-net-zero-2/<nowiki>What is net zero? | Oxford Net Zero]</nowiki></ref><ref name=":2" /> Dan zouden de opwarming van de aarde en de ergste gevolgen van klimaatverandering moeten stoppen. Het Akkoord van Parijs vereist dat landen "in de tweede helft van deze eeuw een evenwicht bereiken tussen de antropogene emissie van broeikasgassen en de verwijdering ervan door putten". De stijging van de mondiale temperatuur moet beperkt blijven tot ruim onder de 2 °C boven het pre-industriële niveau, en idealiter niet boven de 1,5 °C uitkomen. <br />
<br />
Het doel is om de uitstoot in alle sectoren en activiteiten tegen 2030 met 45% te verminderen ten opzichte van 2010 en rond 2050 netto nul te bereiken. Om dit te bereiken moeten er doelen worden gesteld voor de nabije toekomst en onmiddellijk actie ondernomen. Dit houdt in dat emissies worden verminderd of verwijderd, bijvoorbeeld door bomen te planten. Maar compensatie werkt alleen als het volgens strikte regels gebeurt. Deze regels moeten ervoor zorgen dat de reducties echt zijn, continuïteit hebben en gecontroleerd kunnen worden. Het is ook belangrijk om rekening te houden met een eerlijke verdeling, omdat de mogelijkheden om het netto nulniveau te bereiken voor verschillende landen of groepen verschillend kunnen zijn.<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
==== Zero Emissions Commitment (ZEC) ====<br />
De zero emission commitment (ZEC)<ref name=":3">[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1170744/full<nowiki>The Zero Emissions Commitment and climate stabilization | Frontiers in Science]</nowiki></ref> <ref>[https://gmd.copernicus.org/articles/12/4375/2019/<nowiki>The Zero Emissions Commitment Model Intercomparison Project (ZECMIP) contribution to C4MIP: quantifying committed climate changes following zero carbon emissions | Geoscientific Model Development]</nowiki></ref> is de mate waarin de wereldgemiddelde temperatuur naar verwachting zal veranderen als we stoppen met het uitstoten van CO<sub>2</sub>. Het is een belangrijk hulpmiddel om in te schatten hoeveel koolstof we nog kunnen uitstoten zonder de doelen voor de opwarming van de aarde te overschrijden. Het helpt ons te begrijpen hoe klimaatverandering ons zal beïnvloeden en of we het ongedaan kunnen maken.<br />
[[Bestand:Net zero.jpg|gecentreerd|miniatuur|692x692px|''Gestileerd schema van hoe het CO<sub>2</sub> gehalte in de atmosfeer, de warmteopname door de oceanen, de mondiale oppervlaktetemperatuur en de zeespiegelstijging kunnen evolueren na het bereiken van een netto-nul CO<sub>2</sub>-uitstoot. De tijdvakken zijn indicatief.''<ref name=":3" />]]<br />
Er is veel onzekerheid over de invloed van het ''Zero Emission Commitment (ZEC)'' op het koolstofbudget, dat wil zeggen op de maximale hoeveelheid broeikasgassen die uitgestoten mag worden om nog binnen de doelen van het Akkoord van Parijs te blijven. Als ZEC positief is, dat wil zeggen, als de temperatuur nog blijft stijgen na het bereiken van netto-nul-emissie, vermindert dit het koolstofbudget. Als ZEC negatief is, geeft ons dat meer tijd of maakt het ambitieuzere doelen mogelijk.<br />
<br />
Het is mogelijk dat de aarde met meer dan 15% blijft opwarmen nadat de uitstoot van CO<sub>2</sub>. het netto-nul evenwicht heeft bereikt. Maar ook als de mondiale opwarming stopt, zullen diverse mega-veranderingen op aarde, zoals zeespiegelstijging of de afbraak van biodiversiteit, doorgaan vanwege de opwarming die in het verleden al heeft plaatsgevonden. <br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Duurzame energie ===<br />
Het ontwikkelen en benutten van bronnen van duurzame energie is essentieel in de strijd tegen klimaatverandering. De belangrijkste alternatieven voor fossiele energie zijn:<br />
<br />
'''Zonne-energie''': Het installeren van zonnepanelen om zonne-energie op te wekken is een van de meest toegankelijke vormen van duurzame energie. Dit kan zowel op kleine schaal (op daken van huizen) als op grote schaal (zonneparken) gebeuren.<br />
<br />
'''Windenergie''': Windturbines kunnen op zee (offshore) of op het land (onshore) worden geplaatst om windenergie op te wekken. Dit is een van de snelst groeiende vormen van hernieuwbare energie.<br />
<br />
'''Waterkracht''': Het gebruik van waterkrachtcentrales om elektriciteit op te wekken is een eeuwenoude vorm van duurzame energie. Dit kan variëren van grote stuwdammen tot kleine rivierinstallaties. Grootschalig gebruik van waterkracht door middel van stuwmeren kan de natuur en de belangen van de lokale bevolking ernstig schaden.<br />
<br />
'''Biomassa''': Het verbranden van organisch materiaal zoals hout, landbouwafval of speciaal geteelde energiegewassen om energie op te wekken. Of het produceren van biogas uit afval en mest.<br />
<br />
'''Waterstof''': Waterstof heeft het potentieel om een belangrijke rol te spelen in een duurzame energie-economie, maar of het een duurzame energiebron is, hangt af van hoe het wordt geproduceerd en gebruikt. Om waterstof echt duurzaam te maken, moet men investeren in groene waterstofproductie en de bijbehorende infrastructuur te ontwikkelen.<br />
<br />
'''Geothermische energie''': Het gebruik van de warmte uit de aarde om energie op te wekken. Dit is vooral effectief in gebieden met geothermische activiteit.<br />
<br />
'''Energie-efficiëntie''': Het verbeteren van energie-efficiëntie in gebouwen, voertuigen, apparaten en productieprocessen kan het energieverbruik aanzienlijk verminderen. Dit omvat het gebruik van LED-verlichting, isolatie en slimme thermostaten. Het begrip smart grid betekent dat men het energienetwerk zelf efficiënter gebruikt door pieken en dalen in gebruik en energieproductie af te vlakken of op elkaar af te stemmen.<br />
<br />
'''Elektrificatie:''' Het vervangen van motoren op fossiele energie door elektromotoren in voertuigen en machines kan de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verminderen, mits de benodigde elektriciteit duurzaam is opgewekt.<br />
<br />
'''Energieopslag''': Het ontwikkelen van technologieën voor energieopslag, zoals batterijen en pomp-opslag, om de disbalans tussen energievraag en de hoeveelheid duurzaam opgewekte energie te overbruggen.<br />
<br />
'''Kernenergie''': Is omstreden en is, welbeschouwd, geen duurzame energiebron. Kernenergie kan een energiebron met een lage uitstoot zijn, maar draagt wel degelijk bij aan de opwarming en is netzomin efficiënt als fossiel. Daar komt het afvalopslagprobleem nog bij. Zie Kernenergie.<br />
<br />
=== Duurzaam is efficiënter dan fossiel ===<br />
Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn een universele verspilling van energie. Ongeveer 67% van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren als warmte, kooldioxide, andere oxiden en waterdamp. Slechts de resterende 33% wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.<ref>[https://flowcharts.llnl.gov/<nowiki>Energy Flow Charts: Charting the Complex Relationships among Energy, Water, and Carbon | Lawrence Livermore National Laboratory (LLNL)]</nowiki></ref> <ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/<nowiki>Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</nowiki></ref><br />
<br />
Zo'n verspillend (en schadelijk) energiesysteem is daarom enorm oneconomisch en blijft alleen een kernonderdeel van de wereldwijde energievoorziening dankzij beperkte concurrentie (historisch gezien) en de invloed van de OPEC (Organization of Petroleum Exporting Countries) die de olieprijzen hoog houdt via productieverlagingen wanneer de prijzen dalen.<br />
<br />
Duurzame energie, in tegenstelling tot fossiele en ook kernenergie, gebruikt energie die in een of andere vorm al in het aardsysteem aanwezig is en eindigt als warmte, of we die nu van tevoren gebruiken of niet. Duurzaam warmt de aarde daarmee dus niet extra op.<br />
<br />
Fossiele energie heeft afgedaan, alleen weet nog niet iedereen dat. Duurzame energie is vele malen efficiënter dan fossiel, zoals blijkt uit deze vergelijking door de International Energy Agency (IEA).<ref>[https://www.iea.org/news/global-market-for-key-clean-technologies-set-to-triple-to-more-than-2-trillion-over-the-coming-decade-as-energy-transitions-advance<nowiki>Global market for key clean technologies set to triple to more than $2 trillion over the coming decade as energy transitions advance | IEA]</nowiki></ref><br />
<br />
Zonne-energie is inmiddels goedkoper dan fossiele, hoewel sceptici dat ontkennen.<ref>[https://skepticalscience.com/print.php?r=497<nowiki>Is solar energy more expensive than energy from fossil fuels? | Skeptical Science]</nowiki></ref> (Zie ook [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Is zonne-energie duurder dan fossiel?|Is zonne-energie duurder dan fossiel?]])<br />
[[Bestand:Duurzame energie.png|gecentreerd|miniatuur|615x615px|''Vergelijking van kolen en gas met zonne-energie. Een scheepslading zonnepanelen levert net zoveel energie als 100 scheepsladingen kolen.'']]<br />
Terwijl voorraden fossiele brandstoffen moeten worden aangevuld zodra ze zijn verbruikt, zorgt het toepassen van schone technologieën voor een langdurige energievoorziening. Dit resulteert in een grotere efficiëntie: een enkele reis van een groot containerschip gevuld met zonnepanelen kan de middelen leveren om dezelfde hoeveelheid elektriciteit op te wekken als het aardgas van meer dan 50 grote LNG-tankers of de kolen van meer dan 100 grote bulkschepen.<br />
[[Bestand:Elektriciteitsproductie.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Elektriciteitsproductie in Nederland van 2015 tot 2024. Met name wind- en zonne-energie zijn in die periode sterk gestegen, terwijl het aandeel fossiele energie afgenomen is. Bron: CBS.<ref name=":4">[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/11/helft-elektriciteitsproductie-uit-hernieuwbare-bronnen<nowiki>Helft elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen | CBS]</nowiki></ref> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]De elektriciteitsproductie in Nederland uit hernieuwbare bronnen zoals zon, wind en biomassa steeg in 2024 met 10 procent naar 61 miljard kWh. De productie uit fossiele bronnen daalde met 4 procent. Hierdoor waren hernieuwbare bronnen goed voor ongeveer de helft van de totale elektriciteitsproductie. Tijdens de zonnige en winderige aprilmaand was dit zelfs 63 procent. Voor het derde opeenvolgende jaar voerde Nederland meer elektriciteit uit dan het invoerde, aldus het CBS.<ref name=":4" /><br />
<br />
In 2023 verbruikten wind- en zonne-energie alleen al meer kapitaal dan upstream olie- en gasinvesteringen: 650 miljard dollar per jaar tegenover 480 miljard dollar voor olie en gas, en ze zijn goed voor 15% van de wereldwijde stroomproductie. Elektrische auto's zijn goed voor een op de zes nieuwe verkopen wereldwijd en groeiden de afgelopen jaren met 35% per jaar.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/<nowiki>Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</nowiki></ref><br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Schone technologie ===<br />
Het Rocky Mountain Institute (RMI) brengt elk jaar in kaart hoe ons energiesysteem veranderd onder de veranderingen in hernieuwbare energie, elektrificatie en efficiëntie''<ref name=":5">[https://rmi.org/insight/the-cleantech-revolution/<nowiki>The Cleantech Revolution | Rocky Mountain Institute]</nowiki></ref>.'' Zij stellen: ''"''De afgelopen tien jaar heeft schone technologie een opmerkelijke vooruitgang en groei doorgemaakt. De kosten ervan zijn met wel 80 procent gedaald, terwijl de investeringen bijna 10 keer zo hoog zijn en de opwekking van zonne-energie 12 keer zo hoog is geworden. Ondertussen is elektriciteit uitgegroeid tot de grootste bron van nuttige energie en heeft de toenemende energie-efficiëntie de vraag naar energie met eenvijfde verminderd.”[[Bestand:RMI cleantech revolution-9-scaled.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de groei van zonne-energie, elektrische voertuigen en batterijen. De gevestigde spelers hebben de snelheid van de veranderingen onderschat. Zelfs neutrale partijen hebben hun modellen lineair weergegeven. Maar de veranderingen zijn exponentieel geweest.''<ref name=":5" />]]<br />
“Naarmate de drijvende krachten achter verandering de weerstand blijven overwinnen, zal duurzame energie blijven groeien via S-curves, waardoor de vraag naar fossiele brandstoffen uiteindelijk zal afnemen en het Akkoord van Parijs binnen ons bereik komt,” zegt het RMI. Daarop valt nog wel wat af te dingen. Voorlopig investeren olie- en gasbedrijven nog veel geld om zoveel mogelijk fossiele brandstoffen uit de grond te halen, met een versnelde toename van de uitstoot van broeikasgassen tot gevolg. Op grond daarvan komen op dit moment prognoses voor de opwarming in 2100 uit op 2,6 tot 3,1°C.<br />
<br />
Ondertussen zet China grote stappen in de “groene transitie”. Tweederde van alle nieuwe zonne- en windenergieprojecten wereldwijd zijn in China gevestigd en de omvang en het tempo van het uitfaseren van fossiele brandstoffen overtreffen de internationale voorspellingen, volgens een rapport van Financial Times.<ref>[https://www.ft.com/content/4afdd319-230f-4763-8107-d8a43308dcfc<nowiki>China’s accelerating green transition | Financial Times]</nowiki></ref> Maar om “de industrie van steenkool af te helpen, moet Beijing een echte energiemarkt opzetten”. China moet tot 2030 ongeveer 800 miljard dollar uitgeven om het transmissienetwerk en de onderliggende software te moderniseren, zodat duurzame elektriciteit kan worden geleverd aan de steden en fabrieken. <br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Vuile kant aan schone energie ===<br />
De energietransitie, omschakelen op energie uit hernieuwbare bronnen (zon, wind, water) via elektrificatie en mogelijk waterstof als energiedrager, heeft ook schaduwkanten. Deze bronnen brengen andere vormen van uitbuiting en milieuproblemen met zich mee door herbestemming van natuur op land en in zee en door winning van schaarse mineralen.<br />
<br />
De grondstoffen die nodig zijn om zonnepanelen, windmolens, batterijen en elektromotoren te maken, bevatten koper, chroom, nikkel, goud, lithium en nog veel andere mineralen en zeldzame aardmetalen. De winning van die grondstoffen vraagt enorme hoeveelheden water en energie. Een nieuwe studie in Science geeft aan dat de regionale beschikbaarheid van water zowel de huidige als de toekomstige winning van 32 mineralen beperkt, zie illustratie.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk5318<nowiki>Geological resource production constrained by regional water availability | Science]</nowiki></ref><br />
[[Bestand:Water resources.jpg|miniatuur|300x300px|''De mate waarin de huidige productie van de tien belangrijkste geologische hulpbronnen de regionale waterbeschikbaarheid overschrijdt (oranje). Credit: National Institute of Advanced Industrial Science and Technology (AIST).''<ref>[https://www.aist.go.jp/aist_e/list/latest_research/2025/20250314/en20250314.html<nowiki>A planetary boundary for geological resources: Limits of regional water availability | National Institute of Advanced Industrial Science and Technology (AIST)]</nowiki></ref>]]<br />
Dit artikel in Science beschrijft dat in 25 van de 330 onderzochte mijnen de duurzaamheidsgrenzen voor watergebruik bij de winning van deze mineralen werden overschreden. Naarmate de vraag naar deze stoffen toeneemt door de groeiende energietransitie en economische groei, neemt de bezorgdheid over hun beschikbaarheid en de duurzaamheid van de productie ervan toe. Het onderzoek onderstreept de urgentie van het verbeteren van de grondstoffenefficiëntie, het verbeteren van de recyclebaarheid en het zoeken naar alternatieve bronnen.<br />
<br />
Daar komt bij dat veel van de grondstoffen voor een duurzame transitie afkomstig zijn uit gebieden van inheemse gemeenschappen in voormalige Europese koloniën.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41893-022-00994-6<nowiki>Energy transition minerals and their intersection with land-connected peoples | Nature Sustainability]</nowiki></ref> <ref>[https://www.oneworld.nl/klimaat/onze-energietransitie-is-koloniaal/<nowiki>‘Onze energietransitie is koloniaal!’ | One World]</nowiki></ref> Voor deze gemeenschappen is de energietransitie een bedreiging voor hun bestaan doordat hun leefgebied gebruikt voor grondstoffenwinning. <br />
<br />
Shivant Jhagroe<ref>Jhagroe, S. (2024). ''Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving''. Mazirel Pers, imprint Walburg Pers.</ref> zegt hierover in OneWorld:<ref>[https://www.oneworld.nl/klimaat/voorbij-duurzaamheid-shivant-jhagroe/<nowiki>‘Onze energietransitie zit échte verandering in de weg’ | One World]</nowiki></ref> ''“Duurzaamheid is geen onschuldige ‘linkse hobby’. Het is een politiek breed gesteund machtsregime met soms dodelijke gevolgen, bijvoorbeeld in mijnen in het Mondiale Zuiden, voor onze ‘schone’ energietransitie. Het is wat ik noem ‘groen kolonialisme’: onder het mom van groene technologie of natuurbescherming worden inheemse gemeenschappen benadeeld of verdreven voor witte, westerse belangen en verlangens.”''<br />
<br />
Zie ook Voorbij duurzaamheid.<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Herbebossing ===<br />
Het planten van bomen is een populaire oplossing geworden voor het tegengaan van klimaatverandering, vanwege het vermogen van bomen om koolstof op te slaan in biomassa en daarmee de antropogene verhoging van het CO<sub>2</sub> gehalte in de atmosfeer te verminderen. Echter, bomen planten op de verkeerde plaatsen kan de opwarming versterken in plaats van verminderen.<ref>[https://scitechdaily.com/planting-trees-in-the-wrong-places-could-actually-speed-up-global-warming-scientists-warn/<nowiki>Planting Trees in the Wrong Places Could Actually Speed Up Global Warming, Scientists Warn | SciTechDaily]</nowiki></ref><br />
<br />
Naarmate de mogelijkheden voor bomengroei toenemen door de opwarming van de aarde, worden er meer boomplantprojecten gestart in steeds noordelijker gebieden. Er zijn echter aanwijzingen dat het planten van bomen op hoge breedtegraden contraproductief is voor het tegengaan van klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01573-4 Tree planting is no climate solution at northern high latitudes | Nature Geoscience]</ref><br />
[[Bestand:Arctic tree plantation.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De directe en indirecte effecten van bebossing op klimaatforcering in noordelijke gebieden.'' ''(1) De aanleg van plantages verstoort de voorheen intacte bodem, wat leidt tot een verhoogde afbraak van microbiële koolstof.'' <br />
<br />
''(2) Dit wordt nog verergerd door een verhoogde bodemisolatie veroorzaakt doordat meer sneeuw wordt vastgelegd en een verminderde sneeuwpakking.''<br />
<br />
''(3) Groeiende bomen scheiden koolstof via hun wortels uit, wat de omzetting van bodemkoolstof door wortelgebonden microben versnelt.'' <br />
<br />
''(4) Naarmate de plantage volwassen wordt, verduisteren bomen het oppervlak en verminderen ze de hoeveelheid energie die naar de atmosfeer wordt gereflecteerd.'' <br />
<br />
''(5) Wanneer het nieuwe bos aangetast wordt, neemt de albedo toe terwijl de in de bomen opgeslagen koolstof afneemt.'' <br />
<br />
''Credit: Laura Barbero-Palacios, Greenland Institute of Natural Resources. Bron diagram: [https://www.eurekalert.org/multimedia/1048098 Eurekalert]. [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ Creative Commons BY-NC 4.0 International]'']]In noordelijke en Arctische gebieden is de hoeveelheid teruggekaatst zonlicht (het albedo-effect), belangrijker dan koolstofopslag voor de totale energiebalans. De aanplant van bomen leidt vaak tot een netto opwarming doordat het oppervlak donkerder wordt (verminderde albedo), wat de potentiële mitigatie-effecten van koolstofopslag teniet doet in gebieden waar de biomassa beperkt en weinig veerkrachtig is. Bovendien verstoort de aanplant van bomen koolstofreservoirs in de bodem en heeft het negatieve effecten op de lokale inheemse Arctische natuur.<br />
<br />
In het verleden absorbeerden de ongerepte bossen mondiaal jaarlijks 7,8 miljard ton CO₂ - ongeveer eenvijfde van alle emissies door de mens - maar hun koolstofopslag komt steeds meer in gevaar door de schade die bossen ondervinden van klimaatverandering en door menselijke activiteiten zoals ontbossing. Een nieuwe studie van het Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK)<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-025-57607-x<nowiki>Hedging our bet on forest permanence for the economic viability of climate targets | Nature Communications]</nowiki></ref> laat zien dat als er geen rekening wordt gehouden met het mogelijk afnemende vermogen van bossen om CO₂ te absorberen, het beperken van de mondiale temperatuurstijging, zoals afgesproken in de Parijse akkoorden, aanzienlijk moeilijker, zo niet onmogelijk, en veel duurder kan worden.<br />
<br />
Op dit moment richten de meeste plannen om klimaatverandering aan te pakken zich op het beschermen en uitbreiden van bossen. Maar soms zijn bossen een deel van het probleem in plaats van deel van de oplossing. Zo zijn er steeds meer en steeds fellere bosbranden, zoals rondom Los Angeles in januari 2025, en steeds meer stukken tropisch oerwoud in het Amazonegebied, Zuid-Oost Azië en centraal Afrika worden gekapt. Daardoor komt de enorme hoeveelheid koolstof vrij die in die bossen is opgeslagen. <br />
<br />
Niet alleen om de biodiversiteit te behouden, maar ook om drastische maatschappelijke gevolgen te voorkomen en onze klimaattoekomst veilig te stellen, is het essentieel om naast bosbescherming ook duurzaam landgebruik te bevorderen.<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Emissierechten (ETS) ===<br />
Systemen voor de handel in emissierechten (ETS) zijn ontworpen om de uitstoot van broeikasgassen via marktmechanismen op een kosteneffectieve manier te verminderen. Ze werken volgens het principe van '''cap-and-trade''<nowiki/>', waarbij een regelgevende instantie een bovengrens stelt aan de totale uitstoot die binnen een bepaalde periode is toegestaan. Bedrijven ontvangen of kopen emissierechten, die elk een bepaalde hoeveelheid emissies toestaan. Bedrijven kunnen deze emissierechten verhandelen, waardoor emissiereducties worden gestimuleerd waar dat het minst kostbaar is.<br />
<br />
Dergelijke programma's bestrijken ongeveer 18% van de wereldwijde uitstoot en hebben volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) bijgedragen aan emissiereducties in de EU, de VS en China. De EU beschouwt het Europese ETS programma als succesvol.<ref>[https://climate.ec.europa.eu/news-your-voice/news/record-reduction-2023-ets-emissions-due-largely-boost-renewable-energy-2024-04-03_en<nowiki>Record reduction of 2023 ETS emissions due largely to boost in renewable energy | EU Directorate-General for Climate Action]</nowiki></ref><br />
<br />
Koolstofcompensaties (''carbon offsets'')<ref>[https://interactive.carbonbrief.org/carbon-offsets-2023/index.html<nowiki>In-depth Q&A: Can ‘carbon offsets’ help to tackle climate change? | Carbon Brief]</nowiki></ref> zijn certificaten die broeikasgassen vertegenwoordigen die “vermeden”, “verminderd” of “verwijderd” zijn en die kunnen worden verhandeld tussen een partij die blijft uitstoten en een partij die haar eigen uitstoot feitelijk heeft verminderd of kooldioxide (CO₂) uit de atmosfeer heeft verwijderd. Compensaties worden meestal uitgedrukt in ton CO<sub>2</sub>-equivalent (tCO<sub>2</sub>e) en worden ook verhandelbare “rechten” genoemd.<ref>Wordt vaak door elkaar gebruikt met 'carbon credits' (hoewel kredieten niet noodzakelijkerwijs hoeven te worden gebruikt om claims te doen over CO<sub>2</sub>-neutraliteit of het 'compenseren' van emissies).</ref><br />
<br />
Koolstofcompensatie stelt individuen, bedrijven of overheden in staat om hun uitstoot te compenseren door projecten te steunen die de uitstoot elders verminderen. In theorie kunnen, nadat ze hun uitstoot zoveel mogelijk hebben verminderd, hun compensaties betalen voor koolstofarme technologieën of bosherstel om de uitstoot die ze niet kunnen vermijden “teniet te doen”. Dit zou ook steun kunnen bieden aan relatief goedkope klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden en een grotere wereldwijde ambitie kunnen bevorderen.<br />
<br />
In de praktijk stelt compensatie hen vaak in staat om "business as usual" te rechtvaardigen — het produceren van dezelfde hoeveelheid emissies terwijl ze claims indienen voor reducties die afhankelijk zijn van compensaties. De handel in emissierechten is inmiddels big business geworden. “De grootste bedrijven ter wereld, van Netflix tot Ben & Jerry's, pompen miljarden in een compensatie-industrie waarvan de klimaatclaims steeds meer in strijd lijken te zijn met de werkelijkheid,” schrijft een groep onderzoeksjournalisten. Hun onderzoek laat zien dat slechts 6 procent van de koolstofkredieten daadwerkelijk tot emissiereductie heeft geleid. De rest was waardeloos.<ref>[https://www.source-material.org/vercompanies-carbon-offsetting-claims-inflated-methodologies-flawed/<nowiki>The Carbon Con | SourceMaterial]</nowiki></ref><br />
<br />
George Monbiot in The Guardian:<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/nov/21/donald-trump-science-climate-cop29-carbon-markets<nowiki>Trump’s science-denying fanatics are bad enough. Yet even our climate ‘solutions’ are now the stuff of total delusion | The Guardian]</nowiki></ref> “Koolstofmarkten stellen landen en bedrijven in staat om koolstofkredieten te verhandelen — wat in feite neerkomt op toestemming om door te gaan met vervuilen.” Daarmee zijn ze een vorm van [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Klimaatleugens strafbaar maken|greenwashing]].<br />
<br />
“In theorie zou je een rol voor zulke markten kunnen rechtvaardigen, als ze alleen werden gebruikt om emissies tegen te gaan die anders onmogelijk te verminderen zijn. Maar ze worden routinematig gebruikt als weg van de minste weerstand: een substituut voor decarbonisatie thuis en bedoeld om regeringen in staat te stellen conflicten met machtige belangen, vooral die van de fossiele industrie, te vermijden. De leefwereld is een stortplaats voor falend beleid geworden.”<br />
<br />
Een review van empirische studies naar meer dan 2000 compensatieprojecten in alle belangrijke sectoren laat zien dat deze projecten aanzienlijk minder emissiereducties hebben bereikt dan officieel wordt beweerd.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-53645-z<nowiki>Systematic assessment of the achieved emission reductions of carbon crediting projects | Nature Communications]</nowiki></ref> De onderzoekers schatten dat slechts 12% van het totale volume aan bestaande koolstofkredieten echte emissiereducties zijn, met 0% voor hernieuwbare energie, 0,4% voor kooktoestellen, 25,0% voor bosbouw en 27,5% voor chemische processen. De resulterende 88% in deze vier sectoren zijn geen echte emissiereducties.<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Criminaliteit ===<br />
Het Europese CO<sub>2</sub>-handelsysteem, bedoeld als stimulans voor verduurzaming, blijkt ook gevoelig voor misbruik door criminelen. Zij gebruiken deze handel om zwart geld wit te wassen, doordat de markt internationaal, complex en nog onvoldoende gereguleerd is. Bedrijven kunnen grote sommen geld in emissierechten investeren en deze weer verkopen, waardoor de herkomst van het geld moeilijk te traceren is. Toezichthouders, zoals de Duitse milieuautoriteit, waarschuwen voor deze kwetsbaarheden en zoeken naar betere controlemechanismes. Zonder streng toezicht blijft CO2-handel een aantrekkelijk instrument voor fraudeurs en witwassers, wat het groene doel ondermijnt.<ref>[https://www.ftm.nl/artikelen/de-co2-handel-is-een-ideaal-instrument-voor-witwassers De CO<sub>2</sub>-handel is een ‘ideaal instrument’ voor witwassers | Follow the Money]</ref><br />
<blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Carbon footprint ===<br />
De carbon footprint (koolstofvoetafdruk) is een maat voor de totale hoeveelheid broeikasgassen (waaronder kooldioxide en methaan) die vrijkomt in de atmosfeer als gevolg van de activiteiten van een bepaald individu, organisatie, evenement of product. Het concept wordt gebruikt om de invloed van deze activiteiten op klimaatverandering te kwantificeren.<br />
<br />
Individuele acties zoals het verminderen van de persoonlijke CO₂-voetafdruk zijn onvoldoende om de noodzakelijke veranderingen op grote schaal te bewerkstelligen. Het concept van een ‘koolstofvoetafdruk’ werd populair gemaakt door de grote olie-industrie, met name BP, om de schuld te verleggen van bedrijven naar individueel gedrag.<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/aug/23/big-oil-coined-carbon-footprints-to-blame-us-for-their-greed-keep-them-on-the-hook<nowiki>Big oil coined ‘carbon footprints’ to blame us for their greed. Keep them on the hook | The Guardian]</nowiki></ref> Dit leidt de aandacht af van de noodzaak van collectieve actie op alle niveaus om over te stappen van fossiele brandstoffen naar duurzame energiesystemen.<br />
<br />
Persoonlijke keuzes kunnen weliswaar anderen beïnvloeden en markten creëren voor duurzame producten, maar de onderliggende oorzaken van klimaatverandering pakken ze niet aan. In plaats daarvan is collectieve politieke actie nodig om beleid op te stellen dat schone energie verplicht stelt en de schadelijke effecten van de vervuilende industrie vermindert.<br />
<br />
<blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Negatieve emissie ===<br />
Als we op de huidige weg doorgaan zou, zelfs om binnen de 2°C-doelstelling te blijven, tegen 2100 tussen de 100 en 1.000 Gt CO₂ uit de atmosfeer moeten worden verwijderd, afhankelijk van hoe snel de uitstoot wordt teruggedrongen.<br />
<br />
Negatieve emissie is een manier om CO₂ kwijt te raken. Dit wordt gedaan door de CO₂ uit de lucht te halen en ergens anders op te slaan zodat het niet terug de lucht in gaat. Er zijn een paar manieren om negatieve uitstoot te bereiken.<br />
<br />
Eén manier is om nieuwe bossen aan te planten of oude bossen te herstellen. Dit wordt bebossing en herbebossing genoemd. De bomen nemen CO₂ op door fotosynthese.<br />
<br />
Een andere manier is om het vermogen van de bodem om koolstof op te slaan te vergroten. Dit wordt gedaan door middel van conserverende grondbewerking en bodembedekkers. Bij bio-energie met koolstofvastlegging en -opslag (BECCS) wordt biomassa gekweekt om te verbranden voor energieopwekking, waarbij de CO₂-uitstoot wordt opgevangen en ondergronds wordt opgeslagen. Direct air capture (DAC) maakt gebruik van chemische processen om CO₂ rechtstreeks uit de lucht te vangen en op te slaan.<br />
<br />
Door fijngemalen mineralen te verspreiden over grote gebieden wordt het natuurlijke verweringsproces versneld, waardoor CO₂ uit de atmosfeer wordt verwijderd. Oceaanbemesting voegt voedingsstoffen toe aan de oceaan om de groei van fytoplankton te stimuleren, dat CO₂ absorbeert.<br />
<br />
Deze technologieën worden besproken in het hoofdstuk Wondermiddelen.<br />
<br />
= Wondermiddelen =<br />
'''Er worden veel, vaak technologische, oplossingen voor de gevolgen van klimaatverandering voorgesteld die een kritische toets niet altijd doorstaan. Bij het beoordelen ervan is het belangrijk je af te vragen, wie de oplossing voorstelt, wat diens belang erbij is, wat de kosten zijn, wie voor die kosten opdraait, of het gaat om een in de praktijk bewezen oplossing, of de oplossing voldoende is, en of de oplossing op tijd komt. Veel van de technologieën die we in dit hoofdstuk bespreken, doorstaan deze toets niet en blijken een vorm van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’ te zijn.'''<br />
<br />
Van het planten van bomen tot het verspreiden van fijngemalen silicaatmineralen over het land, de methoden voor het “verwijderen van kooldioxide” (CDR) variëren in aanpak, effecten, mate van ontwikkeling en kosten.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/ Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024]</ref><br />
<br />
Het rapport van de IPCC Working Group III: Mitigation Of Climate Change beveelt aan emissiebeperking te combineren met CO₂-verwijdering.<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/<nowiki>Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change | IPCC]</nowiki></ref><br />
<br />
Het tweede “State of CDR” rapport, geleid door een samenwerking van wetenschappelijke instellingen uit Europa en de VS, heeft als doel samen te vatten waar de wereld op dit moment staat als het gaat om het verwijderen van CO₂ uit de lucht.<ref>[https://www.stateofcdr.org/<nowiki>The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</nowiki></ref><br />
<br />
Let op: Het is belangrijk niet alleen negatief te zijn over geo-engineering, maar er vooral op te wijzen dat wetenschappers een taak hebben hier open over te communiceren. Alleen stoppen met CO₂-uitstoot zal niet voldoende zijn om in de buurt van de Parijse Akkoorden te blijven. Een of andere vorm van CO₂-verwijdering of vermindering van de instraling zal nodig zijn, mits dit niet als uitvlucht wordt gebruikt voor de lobby van de grote energiebedrijven en olieproducerende landen om door te gaan met het gebruiken van fossiele brandstof.<br />
<br />
Om vooroordelen van het publiek over onderzoek naar geo-engineering en koolstofafvang te voorkomen, is het belangrijk dat wetenschappers transparant communiceren over hun projecten, ook door financieringsbronnen of potentiële belangenconflicten bekend te maken en bereid te zijn om te luisteren naar de zorgen van het publiek.<br />
<br />
Zie [https://www.science.org/content/article/geoengineering-fight-climate-change-if-public-can-convinced dit stuk in Science] over de noodzaak voor wetenschappers om met het publiek te communiceren over geo-engineering.<br />
<br />
=== Greenwashing ===<br />
Een van de misleidende tactieken van bedrijven om fossiele brandstoffen te blijven gebruiken, is ‘greenwashing’. Greenwashing is een marketingstrategie waarbij bedrijven, gesteund door hun PR-bureaus, claims doen over hun milieuvriendelijkheid om consumenten te misleiden. Dit wordt vaak gebruikt om een groener imago te creëren dan in werkelijkheid het geval is. Onderzoek toont aan dat het promoten van groene identiteit van bedrijven en merken op de korte termijn uiterst effectief is, omdat consumenten steeds bewuster kiezen voor duurzame opties.<ref>[https://www.bi.team/blogs/there-is-a-growing-epidemic-of-climate-anxiety/<nowiki>Protecting consumers from greenwashing | Behavioural Insights Team (BIT)]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2022/08/23/climate/climate-greenwashing.html<nowiki>How greenwashing fools us | New York Times]</nowiki></ref><br />
<br />
Bedrijven overdrijven de impact van hun milieuvriendelijke initiatieven of projecten om hun imago te verbeteren. Zij gebruiken groene kleuren, bladeren, bomen en andere natuurlijke beelden of termen als "natuurlijk", "eco-vriendelijk" of "duurzaam", zonder dat deze claims worden ondersteund door feiten of certificeringen.<ref>[https://kro-ncrv.nl/programmas/keuringsdienst-van-waarde/eco-schoonmaakmiddelen-echt-beter-of-duurder<nowiki>Zijn eco schoonmaakmiddelen écht beter of vooral duurder? | Keuringsdienst van Waarde, KRO/NCRV]</nowiki></ref> Bedrijven delen selectief positieve milieu-informatie en verbergen negatieve aspecten van hun activiteiten. Een overzicht en classificatie van soorten greenwashing is te vinden in een aflevering uit 2020 van het tijdschrift ''Environmental Sciences Europe''.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1186/s12302-020-0300-3<nowiki>Concepts and forms of greenwashing: a systematic review | Environmental Sciences Europe]</nowiki></ref><br />
<br />
In 2024 hadden banken en andere vermogensbeheerders investeringen ter waarde van meer dan 33 miljard dollar in de grootste oliemaatschappijen via “groene fondsen”. Dit bleek uit een onderzoek van Voxeurop en The Guardian.<ref>[https://voxeurop.eu/en/global-carbon-emissions-european-green-finance-investments/<nowiki>Nearly a fifth of global carbon emissions is propped up by billions of euros in European “green” investments | VoxEurop]</nowiki></ref> Deze oliemaatschappijen zijn verantwoordelijk voor 18% van de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen in de wereld, hebben geen van allen een strategie om aan de Parijse Akkoorden te voldoen en hebben zelfs recent hun duurzaamheidsambities verlaagd. Deze “groene fondsen” worden aangeboden door grote financiële instellingen zoals JP Morgan, DWS/Deutsche Bank en BlackRock. De fondsen zijn bedoeld voor een transitie naar een duurzame economie, maar door te slappe criteria worden ze op grote schaal misbruikt.<br />
<br />
Shell laat een wel heel brutale vorm van greenwashing zien met de startup Onward, in 2024 opgericht en eigendom van Shell, dat in dat jaar $28 miljard winst maakte.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2024/feb/26/shell-climate-tech-startup-onward-oil-gas-jobs-greenwashing<nowiki>A Trojan horse of legitimacy’: Shell launches a ‘climate tech’ startup advertising jobs in oil and gas | The Guardian]</nowiki></ref> Onward zegt de energietransitie te willen versnellen door innovators wereldwijd met elkaar in contact te brengen om energie- en klimaatuitdagingen aan te pakken. Ondanks de groene beelden en taal — “Achieving a net zero future” — richt Onward zich voornamelijk op het verbeteren van olie- en gasresultaten door banen in het verkennen van nieuwe olie- en gasvelden aan te bieden. Exxon, Chevron, SoCal Gas, BP, Southern Company en Saudi Aramco hebben vergelijkbare greenwashing projecten.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Technologische innovaties ===<br />
Omdat het kapitalisme van groei afhankelijk is, zijn technologische innovaties de aangewezen manier om de groei erin te houden. Hier wordt een aantal opties besproken, die echter geen van alle op afzienbare termijn op een maatschappelijk verantwoorde en duurzame manier voor reductie van broeikasgassen kunnen zorgen.<br />
<br />
=== Geo-engineering (klimaatengineering) ===<br />
Geo-engineering verwijst naar grootschalige ingrepen in de oceanen, de bodem en de atmosfeer van de aarde met als doel de effecten van klimaatverandering te verminderen, meestal tijdelijk. Zoals eerder al werd aangegeven, zal elke vorm van geo-engineering altijd gepaard moeten gaan met terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen. Anders is het een schijnoplossing voor de klimaatcrisis die de symptomen van klimaatverandering aanpakt, maar de onderliggende oorzaken negeert en in veel gevallen laat voortbestaan.<ref name=":10">https://www.geoengineeringmonitor.org/<nowiki>What is Geoengineering? | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> <br />
<br />
Er worden twee vormen van geo-engineering onderscheiden, ''Solar Radiation Modification'' (SRM), ook wel aangeduid als zonnestralingsbeheer, en ''Carbon Dioxide Removal'' (CDR), of koolstofverwijdering).<br />
<br />
In oktober 2024 heeft de American Geophysical Union (AGU) een rapport uitgebracht waarin ethische richtlijnen voor geo-engineering zijn vastgelegd.<ref>[https://www.agu.org/Ethicalframeworkprinciples<nowiki>Ethical Framework Principles for Climate Intervention Research | AGU]</nowiki></ref><br />
<br />
Tijdens de jaarlijkse AGU conferentie in 2024 zei Alan Robock, een klimaatwetenschapper aan Rutgers University, het onomwonden: “Ik wil hier niet zijn,” zei hij. “We weten dat de oplossing voor de opwarming van de aarde is om fossiele brandstoffen in de grond te laten zitten.” Toch is het belangrijk dat wetenschappers begrijpen wat de risico's zijn van het uitproberen van deze technieken en hoe ze zich verhouden tot de risico's van het niet uitproberen ervan, zei Robock. “Hoe eerder we dat weten, hoe eerder we verder kunnen.”<ref>[https://www.nytimes.com/2024/12/12/climate/three-questions-from-cutting-edge-climate-science.html<nowiki>Three Questions From Cutting-Edge Climate Science | New York Times]</nowiki></ref><br />
<br />
=== Zonnestralingsbeheer (Solar Radiation Modification) ===<br />
[[Bestand:Solar climate intervention.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vijf methoden van zonnestralingsbeheer. 1) Verhogen van de oppervlakte albedo. 2) Het reflecterend vermogen van wolken boven zee vergroten. 3) Het verhogen van het aantal aerosolen in de stratosfeer. 4) Methoden met gebruikmaking van de ruimtevaart; bijvoorbeeld spiegels die zonnestraling terugkaatsen. 5) Vermindering van cirrusbewolking op grote hoogte. Bron: NOAA.''<ref>[https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/solar-radiation-modification-noaa-state-science-factsheet<nowiki>Solar radiation modification: NOAA State of the Science factsheet | NOAA]</nowiki></ref> ]]Deze methode heeft tot doel de bron van de opwarming, zonnestraling, te verminderen. Onderzoekers bestuderen vooral twee manieren om zonnestraling te beheersen: het helderder maken van wolken op zee en het injecteren van stratosferische aërosolen.<br />
<br />
''Marine cloud brightening'' houdt in dat er heel fijn zout water vanaf boten naar laaghangende wolken boven de oceaan wordt gesproeid om hun helderheid en reflectiviteit te verbeteren.<br />
<br />
Modellen hebben aangetoond dat als je een enorm groot gebied – ongeveer 4% van de oceaan – in de buurt van de evenaar zou besproeien en de wolken daardoor helderder zou maken, de combinatie van meer wolken en daardoor een lagere temperatuur van de zeeoppervlakte eronder wereldwijde gevolgen zou kunnen hebben.<ref name=":10" /><br />
<br />
''Stratospheric aerosol injection'' houdt in dat de hoeveelheid stratosferische aerosolen die zonlicht reflecteren wordt verhoogd, hetzij door directe injectie, hetzij door injectie van een precursor (zoals zwaveldioxide, SO<sub>2</sub>) dat vervolgens in de stratosfeer reageert en aerosolen vormt. Voorgestelde aerosoltypes zijn onder meer sulfaat, calciumcarbonaat en diamantstof. Die zouden op een hoogte (11-48 km) verspreid moeten worden die ver ligt boven de hoogte waarop de meeste vliegtuigen vliegen.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Koolstofverwijdering ===<br />
<br />
Een zeer verdund gas (~0,04%) zoals CO<sub>2</sub> uit de atmosfeer halen is technisch uitdagend, energie-intensief en duur.<br />
<br />
Kooldioxideverwijdering (''carbon dioxide removal'', CDR) omvat opzettelijke menselijke activiteiten die CO<sub>2</sub> verwijderen die al in de atmosfeer aanwezig is en deze duurzaam opslaan in geologische formaties, bodems, oceanen of producten. Het omvat natuurlijke methoden zoals bebossing en technologische methoden zoals directe luchtopname met opslag. CDR vermindert de totale concentratie van atmosferische CO<sub>2</sub>, waardoor het broeikasgasniveaus actief wordt verlaagd en de klimaatverandering wordt tegengegaan. Naast het snel terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen zijn de opschaling en de uitbreiding van CDR op het land dringende prioriteiten als we de temperatuurdoelstelling van het Akkoord van Parijs willen halen.<ref>[https://www.stateofcdr.org/<nowiki>The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</nowiki></ref><br />
<br />
Er zijn veel CDR-methoden om CO₂ op te vangen en op te slaan met verschillende niveaus van ontwikkeling, kosten, potentieel en duurzaamheid. Elke methode heeft duurzaamheidsrisico's die de toepassing op lange termijn kunnen beperken.<br />
<br />
Carbon Capture and Storage (CCS) vangt CO<sub>2</sub>-uitstoot rechtstreeks op van puntbronnen zoals energiecentrales of industriële installaties voordat de CO<sub>2</sub> de atmosfeer bereikt. De opgevangen CO<sub>2</sub> wordt vervolgens getransporteerd en ondergronds opgeslagen. CCS voorkomt dat nieuwe emissies de atmosfeer binnendringen, maar verwijdert geen CO<sub>2</sub> die al in de lucht aanwezig is. Daarom wordt CCS beschouwd als een emissiereductietechnologie, geen verwijderingstechnologie.<br />
<br />
Koolstofverwijdering is een technologie die bij lange na niet voldoende ontwikkeld is om in 2050 netto nul te bereiken. Er zijn enorme hoeveelheden energie nodig die niet voor andere nuttige doeleinden kunnen worden gebruikt, zelfs niet als er hernieuwbare energie wordt gebruikt. Het is ongelooflijk duur, vooral gezien de omvang die nodig is om koolstof op wereldwijde schaal te verwijderen. Met het huidige tempo zal de opslagcapaciteit voor CO<sub>2</sub> naar verwachting rond de 700 miljoen ton per jaar zijn in 2050, slechts 10% van wat er nodig is. Zonder een gecoördineerde wereldwijde inspanning en snelle beleidsveranderingen lijkt het onwaarschijnlijk dat de doelstellingen voor netto nul worden gehaald met CCS-ambities. CCS mag ons niet afleiden van de werkelijk effectieve aanpak van klimaatverandering, namelijk het versneld uitbannen van fossiele brandstoffen.<ref>[https://ce.nl/wp-content/uploads/2023/07/CE_Delft_220460_Koolstofverwijdering_voor_klimaatbeleid_DEF-gecorrigeerd.pdf<nowiki>Koolstofverwijdering voor klimaatbeleid | CE Delft]</nowiki></ref> <ref>https://filelist.tudelft.nl/Websections/Climate%20Action/NL%20TUD%20RouteKaart%20position%20paper%2029%20April%202025.pdf<nowiki>Nederland als innovatiepionier: Een oproep voor dringend leiderschap in koolstofverwijdering | TU Delft]</nowiki></ref><br />
<br />
=== BECCS ===<br />
Het gebruik van landbouwgewassen voor energieopwekking, gecombineerd met koolstofafvang en -opslag (BECCS)<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/technologies/beccs<nowiki>Bioenergy with Carbon Capture and Storage | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> wordt door veel beleidsmakers gezien als een manier om te voldoen aan de Parijse Akkoorden. Het gaat om snelgroeiende gewassen die CO<sub>2</sub> uit de atmosfeer halen. Die verbrand je om er energie uit te halen. En de CO<sub>2</sub> die bij de verbranding vrijkomt, vang je af en stop je in een diepe zoutmijn of leeg gasveld. Dat is precies het omgekeerde van fossiele brandstoffen verbruiken, en tóch levert het je energie op. Die energie komt van de zon, die via fotosynthese CO<sub>2</sub> omzet in brandstof.<br />
<br />
Dit klinkt goed, maar heeft ook een groot nadeel: zeven van de negen planetaire grenzen worden al overschreden en meerdere van deze grenzen hebben te maken met de manier waarop land door mensen wordt gebruikt. Klimaatverandering zou deze grenzen nog meer onder druk kunnen zetten. Een groep onderzoekers uit Potsdam berekende hoeveel biomassa er geproduceerd zou kunnen worden voor BECCS onder verschillende omstandigheden, zoals beperkingen voor stikstofstromen, veranderingen in zoetwatersystemen, veranderingen in het land en bescherming van het milieu.<ref>[https://www.nature.com/articles/s43247-025-02033-6<nowiki>Multiple planetary boundaries preclude biomass crops for carbon capture and storage outside of agricultural areas | Nature Communications Earth & Environment]</nowiki></ref> De druk op de bestaande landbouwgebieden zal toenemen om te voldoen aan de groeiende wereldwijde vraag naar voedsel, veevoer, vezels (katoen) en hout. <br />
<br />
Het resultaat is dat het potentieel voor BECCS van speciale plantages van het snelgroeiende ''Miscanthus'' (olifantsgras) rond 2050 bijna nul is (0,1 gigaton kooldioxide-equivalenten per jaar) bij het IPCC scenario van milde klimaatverandering (Representatieve Concentratiepad (RCP) 4,5). De belangrijkste beperking is dat deze vorm van landgebruik het milieu niet mag vernietigen. Naast milieubescherming en landgebruik geven ook de andere randvoorwaarden uit het onderzoek (beperking stikstof en zoetwater beschikbaarheid) duidelijk grenzen aan. Dit illustreert hoe smal de marges van het ''[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|systeem aarde]]'' zijn als we klimaatverandering proberen te stoppen.<br />
<br />
=== Overzicht geo-engineering projecten ===<br />
<br />
Geoengineering Monitor publiceert een in interactieve wereldkaart<ref name=":9">[https://map.geoengineeringmonitor.org/<nowiki>Geoengineering Map | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> met een overzicht van alle bekende geo-engineering projecten. Voor elke aanklikbare locatie is uitgebreide informatie beschikbaar zoals gebruikte technologie, eigenaar van het project, argumenten voor of tegen de effectiviteit van de technologie. <br />
[[Bestand:Geoengineering map.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Deze interactieve wereldkaart over geo-engineering, opgesteld door ETC Group en de Heinrich Boell Foundation, werpt een licht op de alarmerende uitbreiding van onderzoek en experimenten op het gebied van geo-engineering.''<ref name=":9" />]]<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Bomen planten ===<br />
Het blijkt dat plannen om op grote schaal CO<sub>2</sub> te verwijderen door bomen te planten veel te optimistisch zijn. Een studie van een groep Australische en Scandinavische onderzoekers laat een kloof zien tussen de afhankelijkheid van landbouwgrond voor de verwijdering van kooldioxide (carbon dioxide removal, CDR) in nationale klimaatcommitments en de realiteit.<ref>https://www.nature.com/articles/s41467-024-53466-0<nowiki>Over-reliance on land for carbon dioxide removal in net-zero climate pledges | Nature Communications]</nowiki></ref><br />
<br />
De onderzoekers tonen aan dat de bestaande klimaatcommitments gezamenlijk ongeveer 1 miljard hectare land vereisen voor CDR, waarvan ongeveer 40% bestemd is voor de conversie van bestaand landgebruik naar bossen. Het totale landbouwareaal in de wereld bedraagt 4,9 miljard ha (FAO). De onderzoekers constateren dan ook dat “de resultaten verontrustend zijn” - zowel wat betreft de beperkte beschikbaarheid van voldoende land als de snelheid en omvang van de verandering in landgebruik.<br />
Een artikel in Nature Food<ref>https://www.nature.com/articles/s43016-024-01039-1<nowiki>Enhanced agricultural carbon sinks provide benefits for farmers and the climate | Nature Food]</nowiki></ref> wijst op de (theoretische) mogelijkheid van koolstofvastlegging in landbouwgrond. Idealiter zou dit tegen 2050 een vergelijkbaar cumulatief mitigatiepotentieel kunnen hebben als bebossing, met name in Sub-Sahara Afrika. Dit vraagt ongekend snelle, grootschalige en gecoördineerde actie.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Groene brandstoffen ===<br />
Brandstoffen die worden aangeprezen als 'groene' oplossingen voor het klimaatprobleem blijken bij nadere beschouwing niet, of in beperkte mate, duurzaam te zijn.<br />
<br />
==== Biodiesel ====<br />
'''E-kerosine''', ook wel ''sustainable aviation fuel'' (SAF) genoemd. Deze brandstof wordt gemaakt van gewassen of afval, of door CO<sub>2</sub> en CO uit de rookgassen van fabrieken te laten reageren met waterstof. Waterstof kan op een duurzame manier worden geproduceerd, door elektrolyse van water, maar vaak wordt het gemaakt van aardgas. (Zie ook [[Strategieën tegen klimaatverandering#Waterstof in allerlei kleuren|Waterstof in allerlei kleuren]].)<br />
[[Bestand:SAF.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De verschillende wegen naar sustainable aviation fuel (SAF).''<ref>[http://www.simecomilano.it/wp-content/uploads/2025/01/Simeco_Energy-Transition-Projects_v8.pdf<nowiki>Energy Transistion Projects | SIMECO]</nowiki></ref>]]<br />
SAF kan de huidige vormen van vliegtuigbrandstof vervangen of, waarschijnlijker, ermee gemengd worden, waardoor de uitstoot zou worden verminderd. De EU heeft de lidstaten verplicht duurzame kerosine door de fossiele brandstof te gaan mengen.<ref>[https://www.emissieautoriteit.nl/onderwerpen/refueleu-luchtvaart/refueleu-luchtvaart-verplichtingen-voor-brandstofleveranciers<nowiki>RefuelEU verplichtingen voor brandstofleveranciers | Nederlandse Emissieautoriteit]</nowiki></ref> In 2034 moet er al 6 procent SAF doorheen, in 2039 20 procent en zo verder. Nederland zelf wil nog sneller.<br />
<br />
In 2024 is in Rotterdam het initiatief genomen voor een fabriek voor e-kerosine. Deze zou vanaf 2030 250.000 ton duurzame vliegtuigbrandstof moeten produceren en zal daarmee de grootste fabriek ter wereld zijn op dit gebied. Ook in Amsterdam en Delfzijl worden fabrieken opgezet voor duurzame vliegtuigbrandstof. <br />
<br />
Dit zijn voorbeelden van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’, aldus het Amerikaanse Institute for Policy Studies (IPS), een progressieve denktank zonder banden met het bedrijfsleven. IPS constateert dat de privéjetlobby “duurzame vliegtuigbrandstoffen” als marketingtruc gebruikt en dat die grotendeels een valse oplossing zijn.<ref>[https://ips-dc.org/report-greenwashing-the-skies/ Greenwashing the Skies: How the Private Jet Lobby Uses “Sustainable Aviation Fuels” as a Marketing Ploy | Institute for Policy Studies]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/article/2024/may/14/sustainable-jet-fuel-report ‘Magical thinking’: hopes for sustainable jet fuel not realistic, report finds | The Guardian]</ref><br />
<br />
Chuck Collins, co-auteur van het rapport, zegt: “Om deze brandstoffen op de benodigde schaal te brengen zouden enorme subsidies nodig zijn, de maatschappelijke kosten zouden onaanvaardbaar zijn en het zou ten koste gaan van meer urgente prioriteiten op het gebied van decarbonisatie.”<br />
<br />
Een argument voor de duurzaamheid van SAF/e-kerosine is dat het wordt gemaakt met schone stroom van windparken. Maar omdat het de vraag is of duurzame energie ooit de gehele huidige energiebehoefte kan dekken, werkt dit verder gebruik van fossiel in de hand.<br />
<br />
Bovendien speelt bij de productie van SAF in de meeste gevallen fossiele koolstof — uit rookgassen, of bij de productie van waterstof — een rol. Daardoor kan het nauwelijks als een duurzame oplossing worden beschouwd. Zie ook de rekensommen van Karel Knip in de NRC.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/06/11/lekker-cijferen-met-kunstkerosine-hoeveel-wind-is-er-nodig-om-een-vliegtuig-vol-te-tanken-a4896461 Lekker cijferen met kunstkerosine: hoeveel wind is er nodig om een vliegtuig vol te tanken?]</ref><br />
<br />
==== Waterstof in allerlei kleuren ====<br />
'''Groene waterstof''' kan in principe worden geproduceerd door elektrolyse van water met behulp van groene stroom maar dat gebeurt nog maar op kleine schaal. Tot nu toe wordt waterstof geproduceerd met behulp van fossiele brandstoffen, in de eerste plaats aardgas. Voor elke ton geproduceerde waterstof wordt ongeveer 10 ton CO<sub>2</sub> uitgestoten. De waterstof die op deze manier wordt geproduceerd, wordt ‘'''grijze waterstof’''' genoemd.<ref>[https://www.sfc.com/glossary/blue-hydrogen/ Blue hydrogen-definition | SFC]</ref><br />
<br />
'''Blauwe waterstof''' wordt ook geproduceerd uit aardgas. Het verschil is dat de geproduceerde CO<sub>2</sub> wordt opgevangen en opgeslagen, bijvoorbeeld in voormalige olie- of gasvelden. Dit betekent dat de CO<sub>2</sub> uitstoot lager is. Het wordt daarom ook wel ''decarbonized'' waterstof genoemd.<br />
<br />
'''Turquoise waterstof''' wordt verkregen door het thermisch kraken van methaan. In plaats van CO<sub>2</sub> wordt tijdens dit proces vaste koolstof geproduceerd. Om het proces CO<sub>2</sub>-neutraal te maken, moet de benodigde hoge temperatuur worden geproduceerd uit hernieuwbare energiebronnen en moet de koolstof permanent worden gebonden.<br />
[[Bestand:Blue hydrogen.jpg|miniatuur|400x400px|''De uitstoot van broeikasgassen per kg geproduceerde waterstof, bij verschillende technologieën en verschillende percentages koolstof-afvang. Zelfs in het beste geval is de CO<sub>2</sub> uitstoot nog meer dan 3x zo hoog als de Amerikaanse norm voor ‘schone’ waterstof. Bron: IEEFA.<ref>[https://ieefa.org/articles/blue-hydrogen-not-clean-not-low-carbon-not-solution<nowiki>Blue Hydrogen: Not clean, not low carbon, not a solution | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</nowiki></ref> © 2025 Institute for Energy Economics & Financial Analysis.'']]<br />
De industrie voor fossiele brandstoffen praat graag over blauwe waterstof als klimaatoplossing. In een analyse van de Europese plannen voor blauwe waterstof door Le Monde en DeSmog constateren de onderzoekers echter dat de tientallen voorgestelde projecten voor blauwe waterstof bij elkaar evenveel broeikasgassen dreigen uit te stoten als heel Denemarken. <br />
<br />
Deze bevinding komt op het moment dat Europese ambtenaren overwegen om blauwe waterstof de status van “koolstofarme technologie” te geven, waardoor deze toegang krijgt tot miljarden euro's aan subsidies en voordelige beleggingen. <br />
<br />
<br />
[[Bestand:Blue hydrogen projects.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Blauwe waterstofprojecten in Europa. Bron: Desmog.''<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/12/europes-blue-hydrogen-plans-risk-generating-annual-emissions-on-par-with-denmark/ Europe’s Blue Hydrogen Plans Risk Generating Annual Emissions on par With Denmark | Desmog]</ref> ''Credit: Sabrina Bedford. [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Groene groei (''Green growth'') ===<br />
Op basis van historisch bewijs gaat men er binnen de gangbare economische wetenschap vanuit dat een economie eerst vervuilend is en naarmate de economie groeit en volwassen wordt, de capaciteit ontwikkeld wordt om groener en duurzamer te worden.<ref>Dit wordt de ‘Environmental Kuznets curve’ genoemd. [https://doughnuteconomics.org/university-courses<nowiki>7 Ways to Think Like a 21st Century Economist, Chapter 6: Create to Regenerate | Doughnut Economics for University Courses]</nowiki></ref> Hieruit is het idee ontstaan dat economische groei en de daarmee gepaard gaande negatieve bijeffecten van elkaar ontkoppeld kunnen worden. <br />
<br />
Binnen de duurzaamheid wetenschap is dit '''een aanpak''' geworden onder de noemer ‘'''groene groei'''’ waarbij economische groei en ontwikkeling wordt nagestreefd in combinatie met het terugdringen van bijvoorbeeld milieu-impact en uitstoot van broeikasgassen. Beide dragen hun steentje bij aan een duurzame toekomst waarbij de focus ligt op het bestrijden van klimaatverandering door middel van technologische innovatie. Het beleid is daarom vooral gericht op investeringen in schone technologieën, hernieuwbare energiebronnen, energie-efficiëntie en duurzame landbouwpraktijken. <br />
<br />
Op mondiaal niveau is er geen bewijs voor voldoende ontkoppeling tussen economische groei enerzijds en emissiereducties en materiaalverbruik anderzijds. Dit betekent dat er geen bewijs is dat het tegelijkertijd nastreven van economische groei en het respecteren van de planetaire grenzen mogelijk is.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext<nowiki>Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet]</nowiki></ref> Er is wel veel bewijs voor het tegendeel.<ref>[https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/conl.12713<nowiki>Biodiversity policy beyond economic growth | Conservation Letters]</nowiki></ref> <ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ab842a<nowiki>A systematic review of the evidence on decoupling of GDP, resource use and GHG emissions, part II: synthesizing the insights | Environmental Research Letters]</nowiki></ref> <ref>[https://www.academia.edu/38891704/Is_Green_Growth_Possible<nowiki>Is Green Growth Possible? | New Political Economy]</nowiki></ref> <ref>[https://www.academia.edu/39819762/Decoupling_Debunked_Evidence_and_arguments_against_green_growth_as_a_sole_strategy_for_sustainability_open_access_<nowiki>Decoupling Debunked. Evidence and arguments against green growth as a sole strategy for sustainability (open access) | EEB European Environment Bureau]</nowiki></ref> <ref>https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lanplh/PIIS2542-5196%2823%2900174-2.pdf<nowiki>Is green growth happening? An empirical analysis of achieved versus Paris-compliant CO2–GDP decoupling in high-income countries | Lancet Planet Health]</nowiki></ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352550923002531<nowiki>Level of decoupling between economic growth and environmental pressure on Earth-system processes | Sustainable Production and Consumption]</nowiki></ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0164733&trk=public_post_comment-text<nowiki>Is Decoupling GDP Growth from Environmental Impact Possible? | PLOS One]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-020-16941-y.pdf<nowiki>Scientists’ warning on affluence | Nature Communications]</nowiki></ref><br />
<br />
Ook de theoretische mogelijkheid dat groene groei gerealiseerd kan worden door middel van correct beleid en een markt onder druk, wordt door ecologisch economen weerlegd<ref>[https://www.ioew.de/fileadmin/_migrated/tx_ukioewdb/IOEW_SR_005_Entropy_Law_and_Economic_Process_in_Retrospect.pdf<nowiki>The Entropy Law and the Economic Process in Retrospect | Eastern Economic Journal]</nowiki></ref> en in toenemende mate door natuurkundigen in twijfel getrokken.<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-50295-9<nowiki>The Economic Superorganism. Beyond the Competing Narratives on Energy, Growth, and Policy | Springer Nature]</nowiki></ref> <ref>[https://escholarship.org/uc/item/9js5291m<nowiki>Energy and Human Ambitions on a Finite Planet | eScholarship]</nowiki></ref> <ref>[https://tmurphy.physics.ucsd.edu/papers/limits-econ-final.pdf<nowiki>Limits to economic growth | Nature Physics]</nowiki></ref><br />
<br />
Op internationaal vlak zijn er diverse multilaterale organisaties die een agenda voor groene groei ondersteunen, zoals de Wereldbank,<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/368361468313515918/pdf/691250PUB0Publ067902B09780821395516.pdf<nowiki>Inclusive Green Growth. The Pathway to Sustainable Development | The World Bank]</nowiki></ref> de OECD<ref>[https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2018/03/economic-policy-reforms-2018_g1g8a996/growth-2018-en.pdf<nowiki>Economic Policy Reforms 2018 | OECD]</nowiki></ref> en de Verenigde Naties (''Sustainable Development Goal #8: Eerlijk werk en economische groei'').<ref>[https://sdgs.un.org/goals<nowiki>The 17 Goals | UN Department of Economic and Social Affairs – Sustainable Development]</nowiki></ref> In Nederland pleit de Sociaal Economische Raad (SER) in het rapport ''Perspectief op Brede Welvaart in 2040''<ref>[https://www.ser.nl/-/media/ser/downloads/adviezen/2024/visie-perspectief-op-brede-welvaart.pdf<nowiki>Perspectief op brede welvaart in 2040 | SER]</nowiki></ref> voor “een economie die uitgaat van duurzame groei en innovatie, waarmee we ons verdienvermogen versterken binnen planetaire grenzen door maatschappelijk verantwoord ondernemerschap met een goed werkend Europees level playing field.” Groene groei dus. Door het kabinet Schoof werd ‘groene groei’ opgenomen in de naam van een nieuw ministerie: Klimaat en Groene Groei. Andere Nederlandse bepleiters van groene groei zijn o.a. Barbara Baarsma,<ref>[https://boekenkrant.com/recensie/groene-groei%EF%BF%BC%EF%BF%BC/<nowiki>Over economie en groei | Boekenkrant]</nowiki></ref> Diederik Samsom en Mathijs Bouman.<ref>[https://open.podimo.com/podcast/a94323f8-f8e8-4353-b5a3-3e17f65b3f94<nowiki>Wat Nu? Met Diederik Samsom & Mathijs Bouman | Podimo]</nowiki></ref><blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Donut Economie (''Doughnut Economics'') ===<br />
De Donut combineert de ecologische limieten aan de aarde met menselijk welzijn. Voor de ecologische limieten gaat het uit van ‘de planetaire grenzen’ en voor menselijk welzijn hanteert het de sociale doelstellingen van de Sustainable Development Goals. Tussen dit ecologische plafond en de sociale fundering ligt ‘de ecologisch veilige en sociaal rechtvaardige ruimte voor de mensheid’. Bedenkster Kate Raworth positioneert de Donut als nieuwe economische doelstelling, dit in tegenstelling tot het sturen op BBP (groei), waarvan wordt verwacht dat het welvaart voor iedereen brengt.<ref>[https://doughnuteconomics.org/tools/get-animated-introducing-the-seven-ways Get Animated! Introducing the Seven Ways | Doughnut Economics Action Lab]</ref> De realiteit laat zien dat dat lang niet altijd het geval is.<br />
<br />
Door het verkiezen van de planetaire grenzen boven het nastreven van economische groei, is de Donut in feite een postgroei-gereedschap voor het maken van beleid. Het ecologische plafond enerzijds en de sociale fundering anderzijds zijn als het ware de vangrail voor het totale beleidspakket. Over de invulling van dit beleidspakket doet de Donut geen uitspraken.<ref>[https://ontgroei.degrowth.net/post-growth-degrowth-the-doughnut-and-circular-economy-a-short-guide/ Post-growth, degrowth, the doughnut and circular economy: a short guide | Ontgroei]</ref><br />
<br />
Het is belangrijk om te beseffen dat momenteel (2025) geen enkel land zich in de veilige ruimte van de donut bevindt. Over het algemeen voldoen Westerse landen wel aan de sociale fundering maar breken ze, als we ook internationale handel en productie in ogenschouw nemen, door het ecologische plafond. Veel niet-Westerse landen kampen met het tegenovergestelde probleem: het ecologisch plafond is meer intact voor de interne productie en consumptie maar het schort aan de sociale fundering.<ref>[https://doughnuteconomics.org/news/new-analysis-reveals-that-no-country-is-living-in-the-doughnut New analysis reveals that no country is living in the Doughnut | Doughnut Economics Action Lab]</ref> Ziehier dan ook de postgroei-uitdaging: Hoe te voorzien in welzijn binnen ecologische grenzen?<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet Planetary Health]</ref><br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Regeneratieve landbouw ===<br />
Tijdens de Klimaatweek in september 2024 in New York City stonden 's werelds grootste voedselbedrijven in de rij om hun pro-natuur geloofsbrieven te delen, door te beweren dat ze “regeneratieve landbouw”-praktijken omarmen die hun enorme koolstofvoetafdruk zullen verminderen.<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/22/big-ag-is-using-regenerative-agriculture-to-mask-business-as-usual/ Big Ag Is Using ‘Regenerative Agriculture’ to Mask Business-as-Usual | Desmog]</ref><br />
<br />
Uit een nieuw rapport blijkt echter dat multinationale voedsel- en landbouwbedrijven - zoals Cargill, Bayer en Unilever - die de term gebruiken, hun manier van zakendoen nauwelijks hebben veranderd.<ref>[https://newclimate.org/resources/publications/navigating-regenerative-agriculture-in-corporate-climate-strategies From key emission reduction measure to greenwashing strategy | NewClimate Institute]</ref><br />
<br />
In totaal werden 30 grote landbouwbedrijven geanalyseerd in het rapport, dat in september werd uitgebracht door het New Climate Institute. Uit het rapport bleek dat hoewel ongeveer 80 procent van de bedrijven in hun klimaat- en duurzaamheidsstrategieën sterk refereerde aan de term “regeneratieve landbouw”, slechts een derde doelen had en veel bedrijven niet specifiek aangaven hoe de plannen zouden worden geïmplementeerd of ze slechts toepasten op een klein deel van hun totale activiteiten.<br />
<br />
De bevindingen van het rapport echoën ook eerdere analyses<ref>[https://www.worldbenchmarkingalliance.org/research/2023-food-and-agriculture-and-nature-benchmark/ 2023 Food and Agriculture Benchmark and 2023 Nature Benchmark | World Benchmarking Alliance]</ref> dat de vage definities van “regeneratief” door bedrijven - die een breed scala aan natuurvriendelijke landbouwtechnieken kunnen omvatten zoals no-till en biologische landbouw - de verantwoordingsplicht ondermijnen. Verschillende landbouwprogramma's die onder deze noemer vallen, maken niet duidelijk welke praktijken ze omvatten of welke voordelen ze bieden voor duurzaamheidsinspanningen. En beweringen van bedrijven over lagere emissies worden niet altijd gestaafd.<br />
<br />
Het resultaat is dat de plannen van de bedrijven die in het onderzoek zijn geanalyseerd, niet voldoende zijn om de bedrijven te binden aan transformatieve actie, waarbij de coauteurs van het rapport concluderen dat de plannen van de bedrijven “de ambitie missen die nodig is om vervuiling, aantasting van het milieu en emissies aanzienlijk te verminderen of zelfs de koolstofopslag in de bodem te vergroten”.<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Mestvergisting ===<br />
Vergisting van de mest van melkkoeien en varkens tot methaangas, direct ter plaatse, wordt gezien als een veelbelovende oplossing waar bovendien veel geld mee verdiend kan worden.<ref>[https://www.dlvadvies.nl/energie/monomestvergisting Geld verdienen met mestvergisting | DLV Advies]</ref> De optimistische berichten erover gaan voorbij aan de nadelen. Voor omwonenden is dat vooral de stankoverlast maar belangrijker is dat het noch een oplossing is voor het stikstofprobleem, noch voor de uitstoot van broeikasgas, en daarmee allesbehalve een groene oplossing. In een opiniestuk in Eindhovens Dagblad schrijft Jan van Hoof dat mestvergisting nog geen 2% van het totale aardgasverbruik kan vervangen.<br />
<blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Tip voor investeerders ===<br />
In 2023 heeft de fossiele brandstoffensector opnieuw terrein verloren ten opzichte van de markt als geheel. Terwijl de oliemultinationals een daling van 30% in jaarlijkse winsten rapporteren en de sector een jaarlijks verlies van bijna 5% boekt, concludeert een nieuw rapport van het Institute of Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA) dat het niet alleen een slecht jaar was om te investeren in fossiele brandstoffen, maar ook een slecht decennium.<ref>[https://ieefa.org/articles/financial-rationale-investing-fossil-fuel-industry-continues-unravel Financial rationale for investing in fossil fuel industry continues to unravel | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref> <ref name=":12">[https://ieefa.org/resources/passive-investing-warming-world Passive investing in a warming world | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref><br />
<br />
De energietransitie heeft een groot effect op de aandelenmarkten, waarbij fossiele brandstoffen een risicovoller onderdeel worden van passieve beleggingsportefeuilles. In het afgelopen decennium was het financieel beter om aandelen in olie, gas en kolen te verkopen, ook al zijn er recent energiecrises geweest waarbij de brandstofprijzen en dus ook de winsten voor energiebedrijven de pan uit rezen. De traditionele voordelen van de fossiele brandstoffensector zijn verzwakt en af en toe winstgevende kwartalen hebben niets veranderd aan het feit dat de sector op de lange termijn ondermaats heeft gepresteerd.<br />
<br />
Beleggers begrijpen met welke problemen de traditionele energiesector te maken heeft door reductie van broeikasgassen en concurrentie met duurzame energiebronnen. Nu de markten evolueren naar een toekomst met minder koolstof, zijn strategieën zonder fossiele brandstoffen een belangrijke manier voor beleggers om hun weg te vinden temidden van de uitdagingen en kansen van klimaatverandering.<br />
[[Bestand:S&P Standalone Graphic for Factsheet-2.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''De bovenste lijn is de algemene Standard & Poor Index. De onderste is de index van de energiebedrijven uit de S&P 500. Bron: IEEFA.''<ref name=":12" />]]<br />
<br />
En toch, ondanks alle signalen van klimaatverandering energietransitie en klimaatbewuste beleggers zoals pensioenfondsen, zien we dat de fossiele brandstofindustrie nog steeds vasthoudt aan haar oude verhaal en blijft investeren in het exploiteren van nieuwe olie- en gasvelden. Gevestigde fossiele energiebedrijven gaan nog steeds uit van business as usual en zelfs groei. De laatste tijd meer geleid door ideologie dan door investeringslogica. Of gokken ze op schadeclaims bij stranded assets?<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Stranded Assets ===<br />
Gestrande activa, beter bekend als ‘''stranded assets''’, zijn activa die op een bepaald moment vóór het einde van hun economische levensduur (zoals aangenomen bij de investeringsbeslissing) niet langer in staat zijn om een economisch rendement te behalen. In dit geval als gevolg van veranderingen door de overgang naar een koolstofarme economie.<ref>[https://www.smithschool.ox.ac.uk/sites/default/files/2022-04/Stranded-Assets-and-Scenarios-Discussion-Paper.pdf Stranded Assets and Scenarios<br />
Discussion Paper | Oxford Smith School]</ref><br />
<br />
Carbon Tracker<ref>[https://carbontracker.org/resources/terms-list/#stranded-assets Stranded Assets | Carbon Tracker]</ref> wijst erop dat verstandig beleggen kan voorkomen dat investeringen in de fossiele sector leiden tot stranded assets. Mark Carney, de voorzitter van de internationale Financial Stability Board, wijst erop dat een koolstofbudget '''[maak link]''' op basis van de 2 °C doelstelling de grote meerderheid van de fossiele reserves in de wereld tot stranded assets maakt, dat wil zeggen olie, gas en kolen die letterlijk onbrandbaar zullen blijven zonder toepassing van dure carbon capture '''[maak link]''' technologie.<br />
<br />
De mogelijkheid bestaat dat dergelijke stranded assets zullen zal leiden tot miljardenclaims van de fossiele industrie, bij wijze van schadevergoeding omdat zij zich tot slachtoffer zullen uitroepen van klimaatmaatregelen die het gebruik van fossiele energie ontmoedigen of beperken.<ref>[https://www.somo.nl/compensation-for-stranded-assets/ Compensation for stranded assets? | SOMO]</ref><br />
<br />
=== Doodlopende wegen ===<br />
Veel van de oplossingen voor het klimaatprobleem die hiervoor zijn genoemd, zijn doodlopende wegen, ''dead-end pathways'', volgens een analyse gepubliceerd in PLOS Climate in 2025.<ref name=":13">[https://journals.plos.org/climate/article?id=10.1371/journal.pclm.0000693 Dead-end pathways: Conceptualizing, assessing, avoiding | PLOS Climate]</ref> <br />
<br />
Ondanks de dringende noodzaak om klimaatverandering aan te pakken, blijven beleidsmakers opties ondersteunen om emissies te verminderen die in theorie goed lijken, maar in de praktijk de situatie alleen maar verslechteren. Veel oplossingen, zoals efficiëntere benzinemotoren of het terugwinnen van restwarmte uit fossiele brandstoffen, verminderen de uitstoot slechts gedeeltelijk. Ze houden geen rekening met de vraag of ze ons kunnen helpen om in de toekomst naar netto-nul-systemen te gaan.<br />
<br />
De PLOS studie reikt drie criteria aan om de meest problematische richtingen, 'doodlopende wegen', te identificeren en te vermijden. Dat zijn: (1) hoe dicht ze in de buurt kunnen komen van een vrijwel volledige eliminatie van emissies in een bepaald systeem, (2) hoe breed ze kunnen worden toegepast in het gespecificeerde systeem en (3) hoe snel ze kunnen worden geïmplementeerd.<br />
<br />
Vervolgens wordt dit kader gebruikt om drie concrete voorbeelden uit het wegvervoer te bekijken, die elk op een van deze punten tekortschieten. Die voorbeelden zijn: het gebruik van gecomprimeerd aardgas (CNG) in het zware wegtransport in Canada, ethanol in het personenvervoer in de VS, en groene brandstoffen (''e-fuels'') in het personenvervoer in Duitsland. <br />
<br />
Alle drie trajecten zijn doodlopende wegen en vormen een reëel probleem. Zij kunnen middelen vastzetten die het moeilijker maken om klimaatdoelstellingen te halen. Zij kunnen ook degenen aan de macht steunen die tegen klimaatmaatregelen zijn. En zij onttrekken tijd en middelen aan meer haalbare opties.<br />
[[Bestand:Dead-end pathways.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Doodlopende wegen verspillen tijd en middelen. Deze figuur illustreert de gevolgen van het voortzetten van investeringen in een doodlopende weg. In scenario 1 (linkerpaneel) worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg tijdig herbestemd naar de netto-nulweg, waardoor veranderingsprocessen worden versneld. In scenario 2 worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg voortgezet voordat uiteindelijk wordt overgeschakeld op een echte netto-nulweg, wat leidt tot vertragingen en extra verspilling van middelen. Bron: PLOS Climate.<ref name=":13" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]<br />
<br />
=== Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al ===<br />
Dit schrijft Geoengineering Monitor:<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/reasons-to-oppose<nowiki>Key reasons to oppose geoengineering | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref><br />
<br />
"Er zijn al echte, fundamentele, risicoloze of risicovrije, voordelige en langetermijnoplossingen voor klimaatverandering beschikbaar. Deze omvatten agro-ecologie, het verminderen van uitstoot en grondstofverbruik, het invoeren van strenge emissiegrenswaarden, investeren in openbaar vervoer en leefbare en werkbare gemeenschappen, en het stoppen van ontbossing, naast vele andere maatregelen. Het probleem is niet dat deze oplossingen niet werken, maar dat ze onverenigbaar zijn met elk doel of mandaat voor een steeds groeiende economie die gebaseerd is op de exploitatie van eindige natuurlijke hulpbronnen. Het verminderen van emissies roept weerstand op bij de grote oliemaatschappijen; het openbaar vervoer wordt belemmerd door autofabrikanten; grootschalige uitbreiding van agro-ecologie wekt de woede van industriële agro-agribusinessconglomeraten."<br />
<br />
"Om echte oplossingen te laten werken, moet de macht van kleine boeren, gemeenschappen en werknemers toenemen ten opzichte van die van investeerders en de industrie. De belangrijkste belemmeringen voor de uitvoering ervan zijn de vervuilende industrieën en hun investeerders. Een snelle manier om de geloofwaardigheid en goede wil van voorstanders van geo-engineering te controleren, is door na te gaan hoeveel echte inspanningen zij hebben geleverd om echte oplossingen voor klimaatverandering te bepleiten – en door te kijken waar hun geld vandaan komt."<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Adaptatie =<br />
Er is alle reden om aan te nemen dat de doelen van de Parijse Akkoorden — opwarming minder dan 2°C en liefst niet (veel) meer dan 1,5°C — niet gehaald gaan worden. We moeten serieus rekening houden met een wereld die 2,5 tot 3 °C warmer wordt, zegt een rapport van Climate Action Tracker, met alle gevolgen van dien. <ref>[https://climateactiontracker.org/documents/1277/CAT_2024-11-14_GlobalUpdate_COP29.pdf Warming Projections Global Update, November 2024 | Climate Action Tracker]</ref> Zie daarvoor Urgentie onvoldoende onderkend.<br />
<br />
Dat betekent dat we ons moeten voorbereiden op de schadelijke gevolgen van klimaatverandering. Extreme weersomstandigheden zullen vaker voorkomen. De kans op bosbranden, hittegolven en overstromingen neemt plaatselijk toe. Op andere plaatsen vindt woestijnvorming plaats. Door het jaar heen kunnen seizoensgebonden watertekorten en -overschotten optreden. Dat vergt grote aanpassingen aan infrastructuur en opschaling van veiligheidsmaatregelen.<br />
<br />
Infrastructuur en planning spelen een belangrijke rol bij de aanpassing (adaptatie) aan klimaatverandering. Maatregelen tegen overstromingen, zoals barrières, dijken en betere afvoersystemen, beschermen tegen het stijgende waterpeil. Hittebestendige gebouwen ontwerpen en steden vergroenen vermindert het stedelijk hitte-eilandeffect en maakt steden leefbaarder tijdens extreme hittegolven.<br />
<br />
Kustgemeenschappen moeten worden beschermd tegen de stijgende zeespiegel en stormvloeden door de kust te beheren en zeeweringen en mangrovebossen aan te leggen. Door ruimte te geven aan de rivieren wordt het binnenlandse overstromingsrisico verminderd.<br />
<br />
De voedselproductie moet worden aangepast. Door de dierlijke productie drastisch te beperken en een verscheidenheid aan gewassen te verbouwen die zowel hitte en watertekort als wateroverschot kunnen verdragen, kan er bij een eerlijke verdeling voldoende voedsel voor iedereen worden geproduceerd, zelfs bij ongunstige klimaatomstandigheden. Irrigatiesystemen moeten worden verbeterd en watervoorraden beheerd, bijvoorbeeld door water te besparen en regenwater op te vangen. Uitgeputte grondwaterlagen moeten worden aangevuld om de beschikbaarheid van water op langere termijn te garanderen.<br />
<br />
Gezondheids- en sociale stelsels moeten worden aangepast, bijvoorbeeld door de infrastructuur van de gezondheidszorg te verbeteren. Gemeenschappen moeten worden voorbereid op klimaatgerelateerde gezondheidseffecten, zoals hittegolven en besmettelijke ziekten. Voorlichting verhoogt het bewustzijn over klimaatrisico's en helpt mensen weerbaarder te maken om dergelijke risico’s het hoofd te bieden.<br />
<br />
Innovaties op het gebied van energie en technologie, zoals het gebruik van hernieuwbare energie en energie-efficiënte technologieën, moeten de uitstoot van broeikasgassen verminderen. Economische en financiële strategieën, waaronder verzekeringen en initiatieven voor investeringen in een groene economie, moeten zorgen voor financiële stabiliteit en voor het bevorderen van duurzame ontwikkeling.<br />
<br />
Beleids- en bestuurskaders hebben tot taak het opbouwen van deze aanpassingen te ondersteunen. Het is ook belangrijk dat landen samenwerken om kennis en middelen te delen. Dit helpt om ervoor te zorgen dat de te verwachten schade door klimaatverandering te dragen blijft voor iedereen.<br />
<br />
Als niets helpt, zullen mensen wegtrekken uit gebieden die onleefbaar zijn geworden. Grootschalige migratie is dan ook onvermijdelijk en landen die het beter hebben, zullen daar een humaan antwoord op moeten vinden.<br />
<br />
Steeds meer onderzoekers vragen zich af of de structuur en organisatie van samenlevingen zoveel druk en onzekerheid door de gevolgen van de voortschrijdende klimaatverandering kunnen verdragen. Het is niet uitgesloten dat grote maatschappelijke onrust en chaos ontstaat, die heel andere vormen van adaptatie vereist. <br />
<br />
== Transformatieve respons ==<br />
Omdat klimaatverandering zijn weerslag heeft op vrijwel alle facetten van het menselijk leven, zullen de verstoringen van sociaal-ecologische systemen als gevolg van klimaatverandering dientengevolge enorm complex zijn. Conventionele strategieën en oplossingen schieten tekort om dergelijke verstoringen het hoofd te bieden en te bestrijden. Dit vraagt om een integrale interpretatie van klimaatwetenschap: transformatieve klimaatwetenschap. Die wordt gedefinieerd als een open proces van het ontwikkelen, structureren en toepassen van kennis om geïntegreerde adaptatie- en mitigatiestrategieën te verbinden met duurzame ontwikkeling.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/S10113-018-1288-8 Defining transformative climate science to address high-end climate change | Regional Environmental Change]</ref><br />
<br />
Alle adaptieve oplossingen moeten worden gelegd langs de meetlat van duurzaamheid. Veel bestaande strategieën voor coping of stapsgewijze adaptatie aan klimaatverandering zijn niet toereikend, niet duurzaam of onaangepast.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1462901119305337 Transformative adaptation to climate change for sustainable social-ecological systems]</ref><br />
<br />
Daarom zijn fundamenteel andere sociaal-ecologische systemen nodig die de onderliggende oorzaken van kwetsbaarheid aanpakken. Kenmerken van transformatieve aanpassing zijn: herstructurerend, padveranderend, innovatief, op meerdere schalen, systeembreed en blijvend. Deze kenmerken moeten het uitgangspunt zijn bij het ontwerpen van strategieën om te anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering, deze bij te sturen of ervan te herstellen.<br />
<br />
=== Illusie ===<br />
Meteoroloog Gerrit Hiemstra:<ref>[https://www.linkedin.com/posts/gerrithiemstra_noodweer-in-spanje-activity-7257705672417382400-6__v Uitleg noodweer in Spanje bij Eva Jinek | Gerrit Hiemstra, LinkedIn]</ref><br />
“Veel mensen denken dat we met maatregelen voor klimaatadaptatie ons wel kunnen aanpassen aan het veranderende klimaat. De situatie in Spanje in 2024 en op vele andere plekken drukken ons met de neus op het feit dat dit een illusie is. Onze samenleving is ingericht op het oude klimaat. Onze infrastructuur is zo opgebouwd dat we konden leven met het klimaat van vroeger. Het oude klimaat bestaat echter niet meer en dus voldoet onze infrastructuur ook niet meer.”<br />
<br />
“De klimaatverandering gaat zó snel dat we onze infrastructuur niet snel genoeg kunnen aanpassen aan de nieuwe realiteit. Natuurlijk moeten we doen wat we kunnen, maar onze belangrijkste optie is: mitigatie! Dat betekent: de emissie van broeikasgassen zo snel mogelijk verminderen. En dát betekent: zo snel mogelijk stoppen met aardgas, benzine, diesel, kerosine, LPG, etc. en ook de emissie uit de veehouderij zo snel mogelijk decimeren door te stoppen met consumptie van vlees en zuivel.”<br />
<br />
“Het is het één of het ander: óf stoppen met fossiele brandstoffen, vlees en zuivel óf meer klimaatverandering.”<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Einde aan de groei =<br />
<br />
== Postgroei (''Post-growth'') ==<br />
Postgroei vindt zijn oorsprong in de ecologische economie.<ref>[https://www.jstor.org/stable/1239248 In Defense of a Steady-State Economy | American Journal of Agricultural Economics]</ref> Over tijd is dit geëvolueerd tot een tak van de duurzaamheidswetenschap waarbij wordt bijgedragen aan de constructie van een nieuw economisch vakgebied waarin inzichten uit diverse disciplines (bijv. ecologische, antropologische, historische, sociologische en politieke) worden opgenomen om te begrijpen hoe de voorziening in menselijke behoeften in zijn werk gaat.<ref name=":11">{https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet Planetary Health]</ref> Het vakgebied onderzoekt de ecologische, sociale en economische limieten aan groei.<br />
<br />
Met betrekking tot de ecologische grenzen begint postgroei met het uitgangspunt dat er planetaire grenzen zijn die niet gerespecteerd kunnen worden als landen streven naar een ongelimiteerde economische groei, oftewel uitbreiding van productie en consumptie. Overheden streven standaard naar 3% groei per jaar, wat betekent dat de economische output ongeveer elke 23 jaar verdubbelt.<ref>[https://ontgroei.degrowth.net/post-growth-degrowth-the-doughnut-and-circular-economy-a-short-guide/ Post-growth, degrowth, the doughnut and circular economy: a short guide | Ontgroei]</ref> Een kanttekening daarbij is dat veel Westerse landen dit groeipercentage al geruime tijd niet halen.<br />
<br />
Postgroei is, net als ‘groene groei’, een aanpak binnen de duurzaamheid wetenschap. “In het licht van 1) het ontbreken van bewijs voor groene groei, 2) de overmaat aan bewijs tegen groene groei, en 3) de alsmaar kleiner wordende mogelijkheid om ecologische afbraak te voorkomen, verkiest het postgroei vakgebied het voorzichtigheidsprincipe te volgen en het nastreven van economische groei los te laten.”<ref name=":11" /> Met andere woorden, het vasthouden aan economische groei maakt het bereiken van milieudoelstellingen lastiger. Blijven vertrouwen op technologie is onverstandig en onverantwoord in het licht van enerzijds de huidige resultaten en anderzijds wat er op het spel staat. <br />
<br />
Dit gedachtegoed is in ons land op de kaart gezet door onder andere Postgroei Nederland,<ref>[https://www.postgroei.nl/ Postgroei Nederland]</ref> een denktank met deskundigen uit 12 verschillende politieke partijen. <br />
<br />
Hierbij een samenvatting van hun betoog. Zij stellen dat zeven van de negen planetaire grenzen mondiaal zijn overschreden. Hiervoor zijn vijf hoofdoorzaken: de uitstoot van broeikasgassen, materiaalverbruik, watergebruik, landgebruik en emissies van toxische stoffen. Nederland draagt hier disproportioneel aan bij. Alle vijf deze oorzaken moeten tegelijk en voldoende snel omlaag. Er is onvoldoende wetenschappelijk bewijs dat dit mogelijk is in combinatie met economische groei. Dit geldt ook voor de andere landen die disproportioneel bijdragen aan het overschrijden van de planetaire grenzen, zoals nagenoeg alle Westerse landen. <br />
<br />
Volgens Postgroei Nederland zijn de visie van de SER en die van het huidige kabinet "een illusie" die onvoldoende rekening houdt met twee zaken. Ten eerste het feit dat een groot deel van de productie voor binnenlandse consumptie in het buitenland plaatsvindt en daar dus beslag legt op extra gebruik van land, grondstoffen en water en extra broeikasgassen uitstoot. Ten tweede de Jevons-paradox: het verschijnsel dat milieuwinst vaak leidt tot lagere prijzen en daardoor hogere consumptie, waardoor de milieuwinst grotendeels verdwijnt. Als tegenhanger stellen zij daarom een verschuiving van kwantitatieve groei (BBP) naar kwalitatieve groei (kwaliteit van leven) voor. <br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Ontgroei (''Degrowth'') ==<br />
Waar postgroei het nastreven van economische groei als leidende indicator voor de economie loslaat, gaat ontgroei een stap verder door een gelijkwaardige verschuiving van productie en consumptie voor te stellen die het menselijk welzijn vergroot, ongelijkheid vermindert en de ecologische omstandigheden op lokaal en mondiaal niveau verbetert, op de korte en lange termijn.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959652610000259 Crisis or opportunity? Economic degrowth for social equity and ecological sustainability. Introduction to this special issue | Journal of Cleaner Production]</ref><br />
<br />
Om dat te bewerkstelligen is een heel scala aan ingrepen nodig, zoals het stoppen van geplande veroudering van producten, het verminderen van ecologisch-destructieve industrie en het stoppen met reclame daarvoor, het voorzien in universele basisdiensten, baangarantie, hogere loongelijkheid en schuldkwijtschelding voor landen in het globale zuiden.<ref> Hickel, J. (2020). Less is more: How degrowth will save the world. Random House.</ref> <ref> Schmelzer, M., Vetter, A., & Vansintjan, A. (2022). The future is degrowth: A guide to a world beyond capitalism. Verso Books.</ref> <ref> Kallis, G., Paulson, S., D'Alisa, G., & Demaria, F. (2020). The case for degrowth. John Wiley & Sons.</ref> <ref> Parrique, T. (2019). The political economy of degrowth (Doctoral dissertation, Université Clermont Auvergne [2017-2020]; Stockholms universitet).</ref> Ook gaan er stemmen op dat ontgroei een directe of participatieve democratie zou moeten omvatten en dat ‘een gelijkwaardige verschuiving’ niet ver genoeg zou gaan maar dat ‘een rechtvaardige verschuiving’ beter is.<ref>[https://timotheeparrique.com/wp-content/uploads/2025/01/Parrique-T.-2025.-Defining-degrowth-V1-1.pdf Defining degrowth | Working paper]</ref> <ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5238271 A review and classification of beyond GDP measurements<br />
based on degrowth criteria | SSRN]</ref><br />
<br />
Omdat het ecologisch budget eerlijk verdeeld moet worden, roepen ontgroeiers met name de rijksten en de grootste vervuilers op om verantwoordelijkheid te nemen voor het aandeel dat ze hebben bijgedragen aan de problematiek. Ontgroei is daarmee een transitie naar een postgroei economie.<br />
Vanwege de omvang en fundamentele aard van de voorgestelde verandering zijn er diverse fundamentele veranderingen nodig.<ref>[https://caracoldsa.org/what-is-degrowth/ What is Degrowth? | Caracol DSA]</ref><br />
<br />
Allereerst, een waarschijnlijk gevolg van een ontgroei-agenda is een reductie in BBP. Het huidige economische systeem is compleet gebaseerd op groei van het BBP. Deze groeidwang wordt gezien als belangrijke sta-in-de-weg voor de voorgestelde sociaal-rechtvaardige transformatie.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | Lancet Planetary Health]</ref> Daarom is een hervorming van de economie vereist om te blijven functioneren en te voorzien in levensbehoeften. Andere uitdagingen zijn het reorganiseren van het belastingstelsel en eigendom en het bekostigen van de publieke basisvoorzieningen (zorg, onderwijs, onderdak etc.).<br />
<br />
De mogelijkheid om ecologische ineenstorting te voorkomen wordt steeds kleiner. Hoe langer we wachten met het kiezen voor een postgroei aanpak, hoe groter de kans dat degrowth over ons zal worden afgeroepen. Met andere woorden: “Degrowth by design, or degrowth by disaster.”<ref>[https://www.linkedin.com/pulse/37-degrowth-disaster-hans-stegeman-gxzve/ #37 Degrowth by disaster? | Hans Stegeman, LinkedIn]</ref> <br />
<br />
<youtube> https://www.youtube.com/watch?v=6JrBNxmdI2g</youtube><br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Checklist voor strenge en duidelijke netto-nul plannen ==<br />
In een commentaar in Nature schetsen Rogelj et al. (2021)<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-021-00662-3 Net-zero emissions targets are vague: three ways to fix | Nature]</ref> een routekaart naar een net-zero toekomst met de voorwaarden waaraan die zou moeten voldoen. Dat levert de volgende checklist op voor een dergelijke routekaart:<br />
<br />
'''Toepassingsgebied'''<br />
*Aan welk mondiaal temperatuurdoel draagt dit plan bij (de mondiale temperatuur stabiliseren, of pieken en dalen)?<br />
*Wat is de streefdatum voor netto nul?<br />
*Met welke broeikasgassen wordt rekening gehouden?<br />
*Hoe worden de broeikasgassen bij elkaar opgeteld (GWP-100 of andere metriek)?<br />
*Wat is de omvang van de uitstoot (over welke gebieden, tijdspannes of activiteiten)?<br />
*Wat zijn de relatieve bijdragen van reducties, verwijderingen en compensaties?<br />
*Hoe worden de risico's rond verwijderingen en compensaties beheerd?<br />
'''Eerlijkheid'''<br />
*Welke principes worden toegepast?<br />
*Zou het mondiale klimaatdoel worden bereikt als iedereen dit zou doen?<br />
*Wat zijn de gevolgen voor anderen als deze principes universeel worden toegepast?<br />
*Hoe beïnvloedt jouw doelstelling het vermogen van anderen om netto nul te bereiken en hun streven naar andere Sustainable Development Goals?<br />
'''Routekaart'''<br />
*Welke mijlpalen en beleidsmaatregelen zullen de verwezenlijking ondersteunen?<br />
*Welk controle- en beoordelingssysteem zal worden gebruikt om de voortgang te monitoren en het doel bij te stellen?<br />
*Wordt netto-nul aangehouden, of is het een stap in de richting van netto negatief?<br />
<br />
== Voorbij duurzaamheid ==<br />
In Voorbij duurzaamheid stelt Shivant Jhagroe<ref> Jhagroe, S. (2024). Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving. Mazirel Pers, imprint Walburg Pers.</ref> dat het denken en doen vanuit ‘duurzaamheid’ functioneert als groene fopspeen die radicale en rechtvaardige systeemverandering verhindert. Door het sterke geloof in het duurzaamheidssprookje vergeten we hoe nauw duurzaamheid is verweven met kolonialisme, kapitalisme en sociale uitsluiting. Hij houdt daarom een vlammend pleidooi voor een andere politieke taal en verbeelding en maakt de weg vrij voor een ecorechtvaardige samenleving, waarin een liefdevolle zorgplicht voor Aarde en elkaar centraal staat.<br />
<br />
== Kosten en opbrengsten van de transitie naar netto-nul ==<br />
Om in 2050 te komen tot netto nul emissies is wereldwijd naar verwachting een gemiddelde jaarlijkse investering nodig van ongeveer $9,2 biljoen (= $ 9.200 miljard), wat een stijging is van $3,5 biljoen ten opzichte van de huidige uitgaven. Dit komt neer op ongeveer 7,5% van het wereldwijde BBP per jaar en op een totaal van ongeveer 275 biljoen dollar van 2021 tot 2050.<ref name=":14">[https://www.mckinsey.com/capabilities/sustainability/our-insights/the-net-zero-transition-what-it-would-cost-what-it-could-bring#/ The net-zero transition: What it would cost, what it could bring | McKinsey Sustainability]</ref> Deze overgang vereist aanzienlijke investeringen in emissiearme technologieën en infrastructuur, vooral in de startperiode tussen 2026 en 2030.<br />
[[Bestand:Net zero cost.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Extra uitgaven (in biljoen $) die nodig zijn om in 2050 netto nul te bereiken. Schattingen gebaseerd op het Net Zero 2050 scenario van het Network for Greening the Financial System, waarin de opwarming beperkt blijft tot 1,5 °C. Dat is een hypothetisch scenario, geen voorspelling of projectie. Bron: McKinsey.''<ref name=":14" />]]<br />
Tegenover de kosten staan aanzienlijke besparingen volgens een studie van onderzoekers van de Universiteit van Oxford in het tijdschrift Joule.<ref>[https://www.ox.ac.uk/news/2022-09-14-decarbonising-energy-system-2050-could-save-trillions-new-oxford-study<nowiki>Decarbonising the energy system by 2050 could save trillions - new Oxford study | University of Oxford]</nowiki></ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S254243512200410X<nowiki>Empirically grounded technology forecasts and the energy transition | Joule]</nowiki></ref><br />
<br />
Een snelle overgang naar schone energie is goedkoper dan een langzame of geen overgang. Dat weerlegt de veelgehoorde bewering dat de groene transitie duur is. De kosten van groene technologie zijn de afgelopen tien jaar sneller gedaald dan verwacht en zullen waarschijnlijk verder blijven dalen. Al snel zal duurzame energie in vrijwel alle gevallen goedkoper zijn dan fossiele energie. Daarmee is het bereiken van een koolstofneutraal energiesysteem rond 2050 economisch mogelijk en rendabel.<br />
<br />
De onderzoekers berekenden dat de overgang naar een koolstofvrij energiesysteem rond 2050 de wereld naar verwachting ten minste 12 biljoen dollar zal besparen in vergelijking met voortzetting van ons huidige gebruik van fossiele brandstoffen. Het gaat om de totale netto besparingen in de periode tot 2050.<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Duurzame energie =<br />
Zie de wikipagina [[Duurzame energie]].</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Strategie%C3%ABn_tegen_klimaatverandering&diff=3658
Overleg:Strategieën tegen klimaatverandering
2025-08-31T13:54:22Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
"manipuleren" vervangen door "beïnvloeden". Bulletpoint structuur toegevoegd, zinsbouw hier en daar aangepast om tekst beter te laten lopen. - Marit<br />
<br />
Algemene opmerkingen - Arjen:<br />
- De "pagina" is erg lang. Misschien in kleinere pagina's opsplitsen en een ruime samenvatting toevoegen die daarnaar door verwijst?<br />
- Misschien een paragraaf toevoegen met globale cijfers, zoals hoeveel oppervlak 4% van de oceaan eigenlijk wel niet is (zonnestralingsbeheer). En hoeveel bosgebied je nodig hebt.<br />
- Voor wat betreft bossen aanplanten: dat is op zijn minst een langjarige kwestie en op een gegeven moment zijn de bomen volgroeid en nemen netto weinig koolstof meer op. Ik denk dat dit soort overwegingen ook moeten worden opgenomen in de kritische beschouwing.<br />
- Ik heb een flink aantal afwijkende formats gezien in de referenties - "[http://...] titel" in plaats van de titel en dan de URL.<br />
- Ik heb de vrijheid genomen om een aantal kleine tekstuele aanpassingen door te voeren.</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Strategie%C3%ABn_tegen_klimaatverandering&diff=3657
Overleg:Strategieën tegen klimaatverandering
2025-08-31T13:48:30Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
"manipuleren" vervangen door "beïnvloeden". Bulletpoint structuur toegevoegd, zinsbouw hier en daar aangepast om tekst beter te laten lopen. - Marit<br />
<br />
Algemene opmerkingen:<br />
- De "pagina" is erg lang. Misschien in kleinere pagina's opsplitsen en een ruime samenvatting toevoegen die daarnaar door verwijst?<br />
- Misschien een paragraaf toevoegen met globale cijfers, zoals hoeveel oppervlak 4% van de oceaan eigenlijk wel niet is.</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Economische_gevolgen&diff=3429
Overleg:Economische gevolgen
2025-08-13T19:28:44Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.<br />
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.<br />
Ook andere feedback is welkom.<br />
<br />
== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
Bulletpoint-structuur toegevoegd. Misschien nog interessant om een bulletpoint toe te voegen over de ongelijkheid van de economische gevolgen voor verschillende bevolkingsgroepen? - Marit<br />
<br />
Gedaan. Dick<br />
<br />
----<br />
(Arjen, dd. 13 augustus)<br />
Ik heb mijn commentaar hieronder gekopieerd, niet meteen verwerkt in de pagina :). Deels kleine tekstuele aanpassingen, soms wat groter. Een enkele opmerking die niet tot verandering van de tekst hoeft te leiden. <br />
<br />
<br />
Opmerkingen bij pagina Economische gevolgen<br />
<br />
Eenvoudig uitgelegd:<br />
-------------------<br />
<br />
"... leiden warmere temperaturen" --> "... leiden hogere temperaturen"<br />
<br />
Bronnen: "Natre" --> "Nature"<br />
<br />
<br />
Wat merken we nu al?:<br />
--------------------<br />
<br />
Algemeen: ik vond het verwarrend omdat er nogal wat getallen genoemd<br />
worden waarbij een soort hiërarchie van ernst wordt gesuggereerd, maar:<br />
"27 rampen ter waarde van 1 miljard dollard" versus twee rampen van 60<br />
en 55 miljard doet raar aan.<br />
<br />
Dan is er het tweetal: 320 miljard wereldwijd en de tien duurste rampen<br />
229 miljard.<br />
<br />
Ik wil voorstellen om deze informatie in een tabel te vangen. Dan staat<br />
het onder elkaar in plaats van verstrooid in de tekst. Bijvoorbeeld:<br />
<br />
Schade door de tien duurste rampen: rampen benoemen en bedragen.<br />
Dan de totale schade in 2024 voor de VS, Europa en de hele wereld.<br />
Dan de branden in Los Angeles in 2025.<br />
<br />
Is een schatting van 13,87 miljard dollar niet al te nauwkeurig? Waarom<br />
niet "bijna 14 miljard"?<br />
<br />
De schade door de overstromingen in Polen lijkt dan reuze mee te<br />
vallen, tussen maar 2,3 en 5,3 miljard tegenover 77 miljard totaal aan<br />
kosten.<br />
<br />
<br />
Landbouw als oorzaak van de klimaatcrisis:<br />
-----------------------------------------<br />
<br />
"25% van de totale broeikasemissie": Is hier een referentie voor?<br />
<br />
"en is ook ..." -> ". Hierin is ook ..."<br />
<br />
"Krap 3% van het gewicht van alle landzoogdieren ..." - ik begrijp wat<br />
je wilt zeggen, maar het klinkt heel raar :). Misschien iets als:<br />
"De overige landzoogdieren leven inderdaad in het wild,<br />
maar maken qua massa niet meer dan 3% van het totaal uit."<br />
<br />
Bronnen:<br />
Misschien dit als extra bron, een "briefing" van ECNO -<br />
https://newclimate.org/resources/publications/towards-a-climate-neutral-eu-agrifood-system<br />
<br />
<br />
Landbouwcrisis in Nederland:<br />
---------------------------<br />
<br />
"tegen te houden tegen feitelijke ontwikkelingen in een romantisch ..." -><br />
"tegen te houden en tegen feitelijke ontwikkelingen in een romantisch ..."<br />
<br />
<br />
Stagnatie in de landbouwtransitie in Nederland:<br />
----------------------------------------------<br />
<br />
"stagneert inmiddels" - is dat erg? We leren altijd dat economische<br />
groei goed is en moet gebeuren, maar Nederland is een van de grootste<br />
exporteurs van landbouwproducten. Moet dat echt nog meer worden?<br />
<br />
Geen bronnen maar wel een kopje "Bronnen".<br />
<br />
<br />
Wat staat ons deze eeuw te wachten?:<br />
-----------------------------------<br />
<br />
"jaarlijks 38 duizend miljard" - klopt dit bedrag? Of is er een<br />
vertaalfout gemaakt?<br />
<br />
<br />
Gevolgen voor de landbouw, mondiaal;<br />
-----------------------------------<br />
<br />
"nationale vraag naar calorieën in het strengste emissiescenario" -<br />
leken denken niet in calorieën, Misschien gewoon: "voedselvraag".<br />
Hoe moet ik dat "strengste" scenario zien? De grootste reductie?<br />
<br />
"verre van hypothetisch kunnen blijken ..." -> "verre van hypothetisch zijn."<br />
We hoeven niet zo'n grote omhaal van woorden te gebruiken.<br />
<br />
"Op de lange termijn leiden tot ..." - hier ontbreekt iets, "zal dit<br />
leiden"?<br />
<br />
"3 graden C", verderop "graden Celsius" - gebruik consequent het<br />
gradenteken en "C".<br />
<br />
"3/4" als apart teken: of alle breuken met zo'n apart teken of allemaal<br />
in schrijfmachinestijl.<br />
<br />
<br />
Landbouw in Nederland:<br />
---------------------<br />
<br />
Hier zou ook een verwijzing kunnen komen naar dat rapport van ECNO.<br />
<br />
Nu geen bronnen maar wel een kopje "Bronnen".<br />
<br />
<br />
Solvabiliteit:<br />
-------------<br />
<br />
"langzamere actie" -> "minder en tragere actie"<br />
<br />
<br />
Infrastructuur:<br />
--------------<br />
<br />
Met de huidige bosbranden kunnen we daar nieue informatie aan toevoegen!<br />
<br />
<br />
Verzekeringen:<br />
-------------<br />
<br />
"wereldwijde" -> "wereldwijd"<br />
<br />
"een potentieel ,,, knelpunt" - hier zit een factor duizend tussen de<br />
genoemde bedragen. Ik zou hier wat meer uitleg willen.<br />
<br />
<br />
"De verliezen worden verergerd door ... en huiseigenaren die ..." - het<br />
lijkt nu alsof de huiseigenaren de schade veroorzaken. Misschien iets<br />
als: "en doordat huiseigenaren schade ondervinden die ..."<br />
<br />
<br />
Einde kapitalisme:<br />
-----------------<br />
<br />
Uniformeer de temperatuuraanduidingen.<br />
<br />
"het onmogelijk zou zijn" -> "het onmogelijk is"<br />
<br />
"financiële stabiliteit zou instorten" - het is de financiële wereld die<br />
instort. Misschien: "financiële stabiliteit niet meer gegarandeerd is"<br />
<br />
<br />
Toerisme:<br />
--------<br />
<br />
"regelmatig" -> "geregeld"<br />
<br />
<br />
Regionale verschillen:<br />
---------------------<br />
<br />
Tabel: "BBP"? Elders "BNP". gebruik consequent de een of de ander.<br />
<br />
<br />
Verdieping: uitstoot door toerisme:<br />
----------------------------------<br />
<br />
"Bij gebruik van verschillende berekeningsmethoden" - is dat relevant?<br />
Ik zou het helemaal weglaten.</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Opwarmingsscenario%E2%80%99s_van_het_IPCC&diff=2678
Opwarmingsscenario’s van het IPCC
2025-05-20T19:06:12Z
<p>Arjen: Enkele zinnen vereenvoudigd, her en der typfouten en curieuze woorden gecorrigeerd.</p>
<hr />
<div>= <span style="color:#008000">'''Eenvoudig uitgelegd''' </span> =<br />
<div style="background:#F0FFF0"> <br />
Het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) gebruikt scenario's om toekomstige klimaatverandering en de gevolgen daarvan te voorspellen. Deze scenario's, die Representatieve Concentratiepaden (RCP's) worden genoemd, beschrijven verschillende emissieniveaus voor broeikasgassen. <br />
<br />
* RCP2.6 is het meest optimistisch en gaat uit van sterke emissiereducties die leiden tot een lage temperatuurstijging. <br />
* RCP4.5 en RCP6.0 zijn tussenliggende scenario's met matige emissiereducties. <br />
* RCP8.5 is het slechtst denkbare scenario, met hoge emissies die leiden tot een aanzienlijke opwarming en ernstige gevolgen. <br />
<br />
Deze scenario's helpen wetenschappers en beleidsmakers om mogelijke toekomsten te begrijpen en plannen te maken voor klimaatadaptatie en -mitigatie.<br />
<br />
Shared Socioeconomic Pathways (SSP's) zijn scenario's die verschillende manieren beschrijven waarop de wereld zich zou kunnen ontwikkelen als er geen klimaatbeleid wordt gevoerd, waarbij de nadruk ligt op sociaaleconomische factoren zoals bevolkingsgroei, economische ontwikkeling en technologische vooruitgang. <br />
<br />
* Ze worden gebruikt naast Representatieve Concentratiepaden (RCP's) om de terugkoppelingen tussen klimaatverandering en deze factoren te analyseren.<br />
* SSP's helpen wetenschappers om te onderzoeken hoe verschillende sociaaleconomische ontwikkelingen de uitstoot van broeikasgassen kunnen beïnvloeden en of het haalbaar is om klimaatdoelstellingen te halen. Ze worden gebruikt in klimaatmodellen zoals CMIP6 om het zesde evaluatierapport van het IPCC te onderbouwen.</div><br />
= Opwarmingsscenario’s van het IPCC =<br />
'''Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) is een intergouvernementeel orgaan van de Verenigde Naties.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Intergovernmental_Panel_on_Climate_Change Intergovernmental Panel on Climate Change | Wikipedia] </ref> Haar taak is het bevorderen van wetenschappelijke kennis over klimaatverandering veroorzaakt door menselijke activiteiten. De Wereld Meteorologische Organisatie (WMO) en het Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP) hebben het IPCC in 1988 opgericht. De Verenigde Naties bekrachtigden de oprichting van het IPCC later dat jaar. Het heeft een secretariaat in Genève, Zwitserland, dat wordt gehost door de WMO.''' <br />
<br />
'''Het IPCC wordt bestuurd door 195 lidstaten en spreekt dus namens alle VN lidstaten. De lidstaten kiezen een bureau van wetenschappers voor een beoordelingscyclus. Een cyclus duurt meestal zes tot zeven jaar. Het bureau selecteert experts op hun vakgebied om de rapporten van het IPCC voor te bereiden. Er is een formeel nominatieproces door regeringen en waarnemende organisaties om deze experts te vinden. Het IPCC heeft drie werkgroepen en een taakgroep die het wetenschappelijk werk uitvoeren.'''<br />
<br />
Een lijst van alle IPCC rapporten vind je op de site van het IPCC.<ref>[https://www.ipcc.ch/reports/ Reports | IPCC]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Werkwijze ==<br />
Bij het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) zijn duizenden wetenschappers en experts betrokken die op vrijwillige basis bijdragen aan de rapporten. Bij de bijdrage van werkgroep II aan het zesde evaluatierapport (AR6) waren bijvoorbeeld 270 experts uit 67 landen betrokken, waarvan 57% afkomstig was uit ontwikkelingslanden en landen met een overgangseconomie.<ref name=":1">[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/about/authors/ Authors | IPCC]</ref> <br />
[[Bestand:Authors.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''270 auteurs uit 67 landen beoordeelden de effecten van klimaatverandering op ecosystemen en menselijke gemeenschappen op mondiaal en regionaal niveau, hun kwetsbaarheid, aanpassingsmogelijkheden en beperkingen en opties voor het bereiken van klimaatbestendige ontwikkeling.''<ref name=":1" />]]<br />
Deze medewerkers hebben verschillende achtergronden, waaronder de academische wereld, onderzoeksinstellingen, industrie, overheid en niet-gouvernementele organisaties (NGO's). Ze beoordelen en synthetiseren peer-reviewed wetenschappelijke literatuur om uitgebreide beoordelingen te geven van klimaatverandering, de gevolgen ervan en mogelijke maatregelen. Het IPCC doet geen eigen onderzoek, maar vertrouwt op de collectieve expertise van deze vrijwilligers om ervoor te zorgen dat zijn rapporten objectief en volledig zijn.<br />
<br />
Voor specifieke rapporten kan het aantal betrokken wetenschappers variëren. Bij het zesde evaluatierapport waren bijvoorbeeld 234 wetenschappers betrokken die meer dan 14.000 onderzoekspapers bekeken om hun bevindingen samen te stellen. Dit benadrukt de uitgebreide samenwerking en expertise die komt kijken bij het produceren van IPCC-rapporten.<br />
<br />
=== Zorgvuldigheid en betrouwbaarheid ===<br />
Iedereen die dat wil kan een indruk krijgen van de zorgvuldigheid en betrouwbaarheid van het werk van het IPCC in het artikel ''Implementing FAIR data principles in the IPCC seventh assessment cycle: Lessons learned and future prospects''.<ref name=":2">[https://journals.plos.org/climate/article?id=10.1371/journal.pclm.0000533 Implementing FAIR data principles in the IPCC seventh assessment cycle: Lessons learned and future prospects | PLOS Climate]</ref><br />
<br />
Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) komt elke vijf tot zeven jaar bij elkaar om te praten over wat we weten over klimaatverandering. Vervolgens vertellen ze politici wat ze hebben geleerd. Dit gebeurt meestal in de vorm van Assessment Reports (AR's). Deze rapporten gaan over de wetenschappelijke basis van klimaatverandering, de gevolgen en toekomstige risico's en opties voor aanpassing aan en vermindering van klimaatverandering. Deze rapporten zijn in de loop der tijd steeds langer en gedetailleerder geworden en bevatten steeds meer referenties en gegevens. <br />
<br />
Tijdens de zesde beoordelingscyclus werd een grootschalige collectieve inspanning geleverd voor het archiveren van digitale producten die werden beoordeeld en gegenereerd tijdens het IPCC-proces. De belangrijkste redenen hiervoor waren om het werk van het IPCC transparanter te maken, de resultaten steeds opnieuw te kunnen gebruiken, beter gebruik te maken van de diensten van het IPCC Data Distribution Centre (DDC) en in het algemeen de beste manieren van open wetenschap te volgen. <br />
<br />
In dit artikel<ref name=":2" /> wordt nader uitgelegd waarom het belangrijk is om zorg te dragen voor digitale objecten in het IPCC. Er wordt uitgelegd hoe de FAIR (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable) en open data principes zijn gebruikt en er wordt gekeken naar de goede en slechte kanten van de AR6 ervaring. Het eindigt met een aantal suggesties voor hoe de aanpak voor AR7 sterker en groter kan worden gemaakt. <br />
<br />
Deze omvatten: het beter integreren van digitale curatieactiviteiten in het werkplan en de workflow van het IPCC; het bieden van betere ondersteuning aan IPCC-auteurs en -bijdragers door vroegtijdige training en het gebruik van geschikte software; het verbeteren van de standaardisatie en harmonisatie van data- en softwareverwerking in werkgroepen (WG's); en het nauw samenwerken met belangrijke externe dataleveranciers en onderzoeksorganisaties.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= IPCC scenario’s =<br />
Voor een uitleg van de IPCC rapporten voor niet-experts kun je terecht op de site ''IPCC in mensentaal''.<ref>[https://elketiendegraadtelt.nl/index.php/mensentaal/ Wat staat er in het VN klimaatrapport? | Elke tiende graad telt]</ref><br />
<br />
De volgende beschrijving van de verschillende toekomstverwachtingen voor de opwarming in de rest van deze eeuw komt uit het boek van Tim Lenton (2016, 95-97).<ref>Lenton, T. (2016). ''Earth system science: a very short introduction''. Oxford University Press.</ref> De getallen zijn geactualiseerd.<br />
<br />
Momenteel bedraagt de CO<sub>2</sub>-uitstoot door fossiele brandstoffen en verandering van landgebruik bijna 42 Gigaton per jaar.<ref>[https://www.carbonbrief.org/analysis-global-co2-emissions-will-reach-new-high-in-2024-despite-slower-growth/ Analysis: Global CO2 emissions will reach new high in 2024 despite slower growth | Carbon Brief]</ref><br />
[[Bestand:CO2 plus land use.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''iteUitstoot van CO<sub>2</sub> door fossiele brandstoffen en verandering van landgebruik. Bron Our World in Data.''<ref>[https://ourworldindata.org/co2-emissions CO₂ emissions | Our World in Data]</ref>]]<br />
De uitstoot groeide de afgelopen dertig jaar gemiddeld met ongeveer 2% per jaar, maar de laatste tien jaar met bijna 3% per jaar, ondanks de wereldwijde recessie. Als de groeipercentages van 2-3 procent per jaar aanhouden, zal dit de uitstoot binnen nog eens 25-35 jaar (halverwege deze eeuw) verdubbelen.<br />
<br />
Een dergelijke exponentiële groei levert echter ongeloofwaardig hoge cijfers op als we deze extrapoleren naar het einde van de eeuw. Uiteindelijk moet de groei worden beperkt door het feit dat fossiele brandstoffen een eindige bron zijn. Niettemin voorspellen business-as-usual scenario's een drievoudige toename van de CO<sub>2</sub>-uitstoot tegen het einde van deze eeuw. Modellen voor het aardsysteem voorspellen dat dit de atmosferische CO<sub>2</sub>-concentratie zou doen stijgen tot boven de 1000 ppm — van een pre-industrieel niveau van 280 ppm.<br />
<br />
Het wordt een heel ander verhaal als we collectief en resoluut handelen om de stijgende trend van CO<sub>2</sub>-uitstoot te stoppen en vervolgens te verminderen - een 'sterk mitigatie'-scenario. Dergelijke scenario's worden opgesteld om te illustreren wat er gewonnen kan worden door resoluut actie te ondernemen om klimaatverandering aan te pakken en hebben vaak een doel achter zich, zoals het beperken van de opwarming van de aarde tot minder dan 2 °C. <br />
<br />
Helaas worden ze vaak snel achterhaald, omdat de werkelijke uitstoot exponentieel is gestegen. Daarentegen laten sterke mitigatiescenario's zien dat de wereldwijde uitstoot halverwege deze eeuw tot minder dan de helft van het huidige niveau kan zijn gedaald en daarna verder afneemt tot nul. <br />
<br />
Een belangrijke boodschap van de aardsysteemmodellen is dat de CO<sub>2</sub>-uitstoot uiteindelijk tot nul moet worden gereduceerd om de stijging van de CO<sub>2</sub>-concentratie in de atmosfeer een halt toe te roepen. Op de korte termijn kan de CO<sub>2</sub>-concentratie in de atmosfeer worden gestabiliseerd door de uitstoot te verminderen tot een niveau dat overeenkomt met de flux van CO<sub>2</sub> naar de diepe oceaan, ongeveer 10% van de huidige uitstoot. Dit zou de atmosferische CO<sub>2</sub>-concentratie kunnen stabiliseren op ongeveer 560 ppm (twee keer het pre-industriële niveau) of iets hoger. <br />
<br />
De meest optimistische scenario's streven echter naar een stabilisatie van de atmosferische CO<sub>2</sub>-concentratie rond 450 ppm over een eeuw. Gezien de recente groei van de CO<sub>2</sub>-uitstoot vereisen deze scenario's waarin de opwarming van de aarde beperkt blijft tot 2 °C, dat samenlevingen tegen het einde van deze eeuw opzettelijk CO<sub>2</sub> uit de atmosfeer verwijderen. <br />
<br />
Tussen deze twee uitersten ligt een reeks sociaaleconomische scenario's met verschillende aannames over de groei van de vraag naar energie of de inspanningen om de CO<sub>2</sub>-uitstoot te beperken. Deze weerspiegelen verhaallijnen zoals voortdurende globalisering of afdaling naar een meer politiek gefragmenteerde wereld. Meestal worden geïntegreerde beoordelingsmodellen gebruikt om deze scenario's te genereren. <br />
<br />
De uiteindelijke beperking voor CO<sub>2</sub>-uitstoot is dat er maar zoveel fossiele brandstof in de grond zit. De hoeveelheid is echter groot — minstens 5.000 miljard ton koolstof - en de schattingen zijn de laatste tijd hoger geworden, omdat de winningsmethoden zijn verbeterd. Als de prijs van fossiele brandstoffen stijgt, neemt de omvang van de reserves toe waarvan het rendabel wordt om ze te winnen. Maar dat geldt ook voor de stimulans om over te schakelen op andere, goedkopere energiebronnen. <br />
<br />
Sommige scenario's gaan verder dan een eeuw en worden beperkt door een schatting van de totale voorraad fossiele brandstoffen, waardoor ze een instructieve indicatie geven van de mate waarin we het klimaat op de lange termijn zouden kunnen veranderen. Deze kunnen het best worden gezien als 'gedachte-experimenten'.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Wat zijn RCP's? ==<br />
[[Bestand:RCP guide.png|rechts|kaderloos|284x284px]]<br />
Representative Concentration Pathways (RCP) zijn scenario's voor klimaatverandering om toekomstige concentraties van broeikasgassen te voorspellen. Deze paden (of trajecten) beschrijven toekomstige broeikasgasconcentraties (geen emissies) en zijn formeel goedgekeurd door het IPCC. De trajecten beschrijven verschillende scenario's voor klimaatverandering, die allemaal mogelijk werden geacht afhankelijk van de hoeveelheid broeikasgassen die de komende jaren worden uitgestoten. (Zie voor een meer uitgebreide bespreking van de RCP’s ''The Beginner's Guide to Representative Concentration Pathways'' op de website van ''Skeptical Science''.<ref>[https://skepticalscience.com/docs/RCP_Guide.pdf The Beginner's Guide to Representative Concentration Pathways | Skeptical Science]</ref>)<br />
<br />
De vier RCP’s - oorspronkelijk RCP2.6, RCP4.5, RCP6 en RCP8.5 - zijn gelabeld naar de verwachte veranderingen in stralingsforcering van het jaar 1750 tot het jaar 2100 (respectievelijk 2,6, 4,5, 6 en 8,5 W/m<sup>2</sup>). Het begrip stralingsforcering wordt in de klimaatwetenschap gebruikt om het verschil uit te drukken tussen de invallende energie van de zon en de energie die door de aarde wordt uitgezonden naar de ruimte in de vorm van gereflecteerde straling en warmtestraling (nl.wikipedia.org). Hogere waarden betekenen een hogere uitstoot van broeikasgassen en dus hogere temperaturen aan het aardoppervlak en meer uitgesproken effecten van klimaatverandering. De lagere RCP-waarden zijn wenselijker voor de mens, maar vereisen grotere inspanningen om de klimaatverandering tegen te gaan.<br />
<br />
In het Zesde Assessment Report (AR6) van het IPCC<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/IPCC_Sixth_Assessment_Report IPCC Sixth Assessment Report | Wikipedia]</ref> worden de oorspronkelijke paden nu samen met de gedeelde sociaaleconomische paden ([[Opwarmingsscenario’s van het IPCC#Wat zijn SSP’s?|Shared Socioeconomic Pathways, SSP’s]]) bekeken. Er zijn drie nieuwe RCP's, namelijk RCP1.9, RCP3.4 en RCP7. Hieronder volgt een korte beschrijving van de RCP's: <br />
<br />
* RCP1.9 is een pad dat de opwarming van de aarde beperkt tot minder dan 1,5 °C, het ambitieuze doel van het Akkoord van Parijs. <br />
* RCP2.6 is een ''zeer streng'' pad. <br />
* RCP3.4 vertegenwoordigt een tussenweg tussen de ''zeer strenge'' RCP2.6 en de minder strenge mitigatie-inspanningen van RCP4.5. <br />
* RCP4.5 wordt door het IPCC beschreven als een ''gemiddeld scenario''.<br />
* In RCP6 piekt de uitstoot rond 2080, waarna deze afneemt. <br />
* RCP7 is eerder een ''basisresultaat'' dan een mitigatiedoel. <br />
* In RCP8.5 blijven de emissies gedurende de hele 21e eeuw stijgen.<br />
<br />
Voor het uitgebreide RCP2.6 scenario wordt een opwarming van de aarde van 0,0 tot 1,2 °C voorspeld voor het eind van de 23e eeuw (gemiddelde van 2281-2300), ten opzichte van 1986-2005. Voor het uitgebreide RCP8.5 wordt een opwarming van de aarde van 3,0 tot 12,6 °C voorspeld over dezelfde periode.<br />
<br />
Er zijn periodiek nieuwe reeksen scenario's voor onderzoek naar klimaatverandering nodig om rekening te houden met wetenschappelijke ontwikkelingen in het begrijpen van het klimaatsysteem en om nieuwe gegevens mee te nemen over recente historische emissies, beperking van klimaatverandering en gevolgen, aanpassing en kwetsbaarheid.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Wat zijn SSP’s? ==<br />
'''Gedeelde sociaaleconomische paden (SSP's)''' zijn scenario's van verwachte wereldwijde economische, demografische en sociale veranderingen tot 2100, zoals gedefinieerd in het zesde IPCC-beoordelingsrapport over klimaatverandering in 2021.<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf Summary for Policymakers | IPCC]</ref> Ze worden tevens gebruikt om in beeld te brengen hoe de wereld zich mogelijk ontwikkelt bij afwezigheid van klimaatbeleid en met welke maatregelen verschillende RCP’s bereikt kunnen worden.<ref name=":0">[https://www.carbonbrief.org/explainer-how-shared-socioeconomic-pathways-explore-future-climate-change/ Explainer: How ‘Shared Socioeconomic Pathways’ explore future climate change | Carbon Brief]</ref><br />
<br />
De SSP's zijn gebaseerd op alternatieve sociaal-economische ontwikkelingen. Deze verhaallijnen zijn kwalitatieve beschrijvingen van de logica die elementen van de verhaallijnen met elkaar verbindt. In termen van kwantitatieve elementen geven ze gegevens bij de scenario's over de nationale bevolking, verstedelijking en het BBP (per hoofd van de bevolking). De SSP's kunnen worden gekwantificeerd met verschillende Integrated Assessment Models (IAM's) om mogelijke toekomstige routes te verkennen, zowel wat betreft sociaaleconomische als klimaatroutes.<br />
<br />
=== SSP narratieven ===<br />
De SSP's zijn gebaseerd op vijf mogelijke toekomstscenario's. Deze beschrijven brede trends in de economie en maatschappij die de toekomst zouden kunnen bepalen.<br />
<br />
Dit zijn: een wereld van op duurzaamheid gerichte groei en gelijkheid (SSP1); een “middle of the road” wereld waarin men doorgaat op de ingeslagen weg (SSP2); een gefragmenteerde wereld van “herlevend nationalisme” (SSP3); een wereld van steeds toenemende ongelijkheid (SSP4); en een wereld van snelle en onbeperkte groei in economische output en energieverbruik (SSP5).<br />
[[Bestand:Global CO2 emissions by SSP.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Wereldwijde CO<sub>2</sub>-emissies (GtCO<sub>2</sub>) uitgesplitst per SSP. Bron: Carbon Brief.''<ref name=":0" />]]<br />
'''SSP1. Duurzaamheid - “Taking the Green Road” (Minimale uitdagingen voor mitigatie en aanpassing)'''<br />
<br />
De wereld verschuift geleidelijk, maar volledig, naar een duurzamere weg, met de nadruk op een meer inclusieve ontwikkeling die de ecologische grenzen respecteert. Wereldwijd worden gemeenschappen beter beheerd, investeringen in onderwijs en gezondheidszorg versnellen de demografische transitie en de nadruk op economische groei verschuift naar een bredere nadruk op menselijk welzijn. Gedreven door een toenemende inzet om ontwikkelingsdoelen te bereiken wordt de ongelijkheid tussen en binnen landen verminderd. Consumptie is gericht op lage materiële groei en lagere grondstof- en energie-intensiteit.<br />
<br />
'''SSP2. “Middle of the Road” (Middelgrote uitdagingen voor mitigatie en adaptatie)'''<br />
<br />
De wereld volgt een pad waarin sociale, economische en technologische trends niet duidelijk afwijken van het verleden. Ontwikkeling en inkomensgroei verlopen ongelijkmatig, waarbij sommige landen relatief goede vooruitgang boeken terwijl andere achterblijven bij de verwachtingen. Wereldwijde en nationale instellingen werken aan het bereiken van duurzame ontwikkelingsdoelen, maar boeken slechts geringe vooruitgang. Milieusystemen gaan achteruit, hoewel er enkele verbeteringen zijn en over het algemeen de intensiteit van het gebruik van hulpbronnen en energie afneemt. De wereldwijde bevolkingsgroei is gematigd en vlakt af in de tweede helft van de eeuw. Inkomensongelijkheid blijft bestaan of verbetert slechts langzaam en er blijven uitdagingen om de kwetsbaarheid voor maatschappelijke en milieuveranderingen te verminderen.<br />
<br />
'''SSP3'''. '''Regionale rivaliteit — “A Rocky Road” (Hoge uitdagingen voor mitigatie en adaptatie)'''<br />
<br />
Een herlevend nationalisme, zorgen over concurrentievermogen en veiligheid en regionale conflicten dwingen landen om zich steeds meer te richten op binnenlandse of hoogstens regionale kwesties. Het beleid verschuift in de loop van de tijd steeds meer naar nationale en regionale veiligheidskwesties. Landen richten zich op het bereiken van doelen voor energie- en voedselzekerheid binnen hun eigen regio ten koste van bredere ontwikkeling. Investeringen in onderwijs en technologische ontwikkeling nemen af. De economische ontwikkeling verloopt traag, de consumptie is materiaal-intensief en de ongelijkheid blijft bestaan of verergert in de loop van de tijd. De bevolkingsgroei is laag in geïndustrialiseerde en hoog in ontwikkelingslanden. Een lage internationale prioriteit voor het aanpakken van milieuproblemen leidt in sommige regio's tot een sterke achteruitgang van het milieu.<br />
<br />
'''SSP4.''' '''Ongelijkheid - “A Road Divided” (Lage uitdagingen voor mitigatie, hoge uitdagingen voor aanpassing)'''<br />
<br />
Zeer ongelijke investeringen in menselijk kapitaal, gecombineerd met toenemende ongelijkheid in economische kansen en politieke macht, leiden tot toenemende ongelijkheid en stratificatie, zowel tussen als binnen landen. Na verloop van tijd wordt de kloof groter tussen een internationaal verbonden samenleving die bijdraagt aan kennis- en kapitaalintensieve sectoren van de wereldeconomie, en een gefragmenteerde ‘periferie’, een verzameling van samenlevingen met lagere inkomens en een laag opleidingsniveau die werken in een arbeidsintensieve, laagtechnologische economie. De sociale cohesie verslechtert en conflicten en onrust komen steeds vaker voor. De technologische ontwikkeling is hoog in de high-tech economie en aanverwante sectoren. De wereldwijd verbonden energiesector diversificeert, met investeringen in zowel koolstofintensieve brandstoffen zoals steenkool en onconventionele olie, maar ook koolstofarme energiebronnen. Het milieubeleid richt zich op lokale kwesties in gebieden met een midden- en hoog inkomen.<br />
<br />
'''SSP5.''' '''Ontwikkeling op basis van fossiele brandstoffen - "'Taking the Highway'" (Hoge uitdagingen voor mitigatie, lage uitdagingen voor adaptatie)'''<br />
<br />
Deze wereld vertrouwt steeds meer op concurrerende markten, innovatie en participerende samenlevingen om snelle technologische vooruitgang en de ontwikkeling van menselijk kapitaal te produceren als de weg naar duurzame ontwikkeling. Wereldwijde markten zijn steeds meer geïntegreerd. Er wordt ook veel geïnvesteerd in gezondheid, onderwijs en instellingen om het menselijk en sociaal kapitaal te vergroten. Tegelijkertijd gaat de drang naar economische en sociale ontwikkeling gepaard met de exploitatie van overvloedige fossiele brandstoffen en het overnemen van grondstof- en energie-intensieve levensstijlen over de hele wereld. Al deze factoren leiden tot een snelle groei van de wereldeconomie, terwijl de wereldbevolking piekt en afneemt in de 21e eeuw. Lokale milieuproblemen zoals luchtvervuiling worden met succes aangepakt. Er is vertrouwen in het vermogen om sociale en ecologische systemen effectief te beheren, indien nodig ook door middel van geo-engineering.<br />
<br />
Het rapport (IPCC AR6) benadrukt dat bij een verdere stijging van de gemiddelde temperatuur ook de extremen zullen toenemen, zowel wat betreft hitte als neerslag als orkanen. Voor elke graad opwarming kan er 7% meer neerslag vallen. Gebeurtenissen die nu slechts eens in de 50 jaar voorkomen, zullen in een wereld die 2 °C warmer is, al bijna 14 keer meer kans hebben om voor te komen, dus eens in de paar jaar.<br />
<br />
“Het klimaatsysteem zal steeds ingrijpender veranderen naarmate de opwarming verder toeneemt. Extremen zullen nog extremer worden en we zullen meer ijsmassa verliezen,” waarschuwen de onderzoekers. Deze veranderingen hebben verstrekkende gevolgen voor ecosystemen, menselijke veiligheid en economische stabiliteit wereldwijd.<br />
<br />
Het rapport (IPCC AR6<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/IPCC_Sixth_Assessment_Report IPCC Sixth Assessment Report | Wikipedia]</ref>) benadrukt dat bepaalde processen onomkeerbaar zijn op de langere termijn, met name in de traag reagerende componenten van ons klimaatsysteem, zoals de ijsmassa’s, de oceanen en de zeespiegelstijging. Volgens projecties van het IPCC is er een aanzienlijke kans dat er in de komende decennia al een jaar zal zijn met een ijsvrije Noordpool, en dat dit steeds vaker zal gebeuren naarmate de opwarming doorzet.<br />
<br />
De onzekerheden over lange-termijnvoorspellingen zijn echter groot, voornamelijk door de complexiteit van kantelpunten in het klimaatsysteem, zoals het afsmelten van de Antarctische ijskap, het afsterven van het Amazone regenwoud, het smelten van de permafrost of veranderingen in oceaanstromingen. Deze kantelpunten kunnen plotselinge en onvoorspelbare veranderingen veroorzaken, waardoor de zeespiegelstijging veel sneller en extremer zou kunnen verlopen dan momenteel wordt verwacht.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Gevolgen van de verschillende IPCC scenario’s =<br />
Een interactieve pagina van Carbon Brief<ref>[https://interactive.carbonbrief.org/one-point-five-pathways/index.html Interactive: The pathways to meeting the Paris Agreement’s 1.5C limit | Carbon Brief]</ref> laat de gevolgen van de verschillende scenario’s voor de temperatuur zien. De gegevens zijn gebaseerd op het IPCC rapport van de AR6 Working Group III (WG3).<br />
<br />
Bij een opwarming van 1,5 °C in 2050 met weinig of geen ‘overshoot’ zou de temperatuur aan het eind van deze eeuw op ongeveer +1,3 °C uitkomen. Daarvoor is het nodig dat de broeikasgas emissies vanaf nu onmiddellijk teruggedraaid worden en in 2100 op nul uitkomen. Dat ideale scenario gaan we waarschijnlijk niet halen.<br />
[[Bestand:1.5C no overshoot.png|gecentreerd|kaderloos|500x500px]]<br />
Een waarschijnlijker — maar nog steeds optimistisch — scenario waarin klimaatbeleid na 2020 wordt versterkt en waarbij halverwege deze eeuw de emissies versneld afnemen, komt uit op een opwarming rond 1,75 °C.<br />
[[Bestand:Gradual strengthening.png|gecentreerd|kaderloos|500x500px]]<br />
Wanneer de wereld, overheden en bedrijven, matig actie ondernemen — de situatie die we nu zien — kan de temperatuurstijging uitkomen op ongeveer 2,7 °C. Voor andere, meer of minder negatieve scenario’s kun je terecht op de pagina van Carbon Brief. Daar kun je ook kiezen voor 2050 als einddatum.<br />
[[Bestand:Moderate action.png|gecentreerd|kaderloos|500x500px]]<br />
Voortzetting van de huidige politiek — geen of nauwelijks klimaatactie — leidt tot een stijging van meer dan 3 °C. De situatie in de wereld op dit moment geeft weinig reden om te geloven dat deze politiek snel zal veranderen. Bovendien is er weinig reden voor optimisme dat de temperatuur zal dalen na een ‘overshoot’ die enkele tientallen jaren aanhoudt. Alleen een snelle en drastische beperking van emissies op de korte termijn is effectief om klimaatrisico’s te beperken.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-024-08020-9 Overconfidence in climate overshoot | Nature]</ref> <ref>[https://www.carbonbrief.org/guest-post-how-to-minimise-the-risks-from-overshooting-the-1-5c-limit/ Guest post: How to minimise the risks from overshooting the 1.5C limit | Carbon Brief]</ref><br />
<br />
Sommige onderzoekers beschouwen de verwachtingen van het IPCC als te pessimistisch. De meeste klimaatmodellen waarop het IPCC zich baseert, zouden te hoge temperaturen geven en de SSP3-7.0 en SSP5-8.5 scenario's zijn onwaarschijnlijk. Vermoedelijk speelt daarbij ook een rol dat de onzekerheden in de IPCC modellen tien jaar geleden groter waren dan nu.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1674987123002414 Impacts and risks of “realistic” global warming projections for the 21st century | Geoscience Frontiers]</ref> <ref>[https://www.science.org/content/article/use-too-hot-climate-models-exaggerates-impacts-global-warming Use of ‘too hot’ climate models exaggerates impacts of global warming | Science]</ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41612-024-00693-3 Halving of the uncertainty in projected warming over the past decade | Nature Climate and Atmospheric Science]</ref> <br />
<br />
De CAT-thermometer geeft mogelijk meer realistische scenario’s dan het IPCC. Het RCP5-8.5 is weliswaar minder waarschijnlijk dan bv. RCP4.5 of RCP6, maar ook bij meer waarschijnlijke scenario’s moet de wereld rekening houden met rampen en een mate van maatschappelijke ontwrichting die zijn weerga niet kent. Ook moet rekening gehouden worden met de mogelijkheid dat de antropogene koolstofemissies al bij ‘mildere’ temperatuurstijging onomkeerbare veranderingen (kantelpunten) veroorzaken die nu vaak als te pessimistisch worden afgeserveerd.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote></div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Opwarmingsscenario%E2%80%99s_van_het_IPCC&diff=2677
Overleg:Opwarmingsscenario’s van het IPCC
2025-05-20T19:04:40Z
<p>Arjen: Aantekeningen bij mijn (Arjen) wijzigingen. Niet alles is wat mij betreft opgelost.</p>
<hr />
<div>Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.<br />
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.<br />
Ook andere feedback is welkom.<br />
<br />
== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
Bulletpoint structuur toegevoegd - Marit<br />
<br />
"klimaatmodelleringen" - een vreemd woord, gewijzigd in "klimaatmodellen" - Arjen<br />
<br />
"curatieactiviteiten" - een moeilijk woord, maar ik weet zo even geen alternatief - Arjen<br />
<br />
"projecties" -> "toekomstverwachtingen" (anglicisme) - Arjen<br />
<br />
"Tussen deze twee uitersten" - het is mij niet helemaal duidelijk welke uitersten. Ik heb daarom de tekst niet aangepast - Arjen<br />
<br />
"scenario waarin klimaatbeleid na 2020 wordt versterkt" - we zitten nu al in 2025! - Arjen<br />
<br />
"onzekerheden in de IPCC modellen" - de zin waar dit fragment uit komt is verwarrend. Ik weet niet wat ik ermee aan moet. Ik heb het voor het moment zo gelaten - Arjen</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Gevolgen_voor_de_oceanen&diff=2659
Gevolgen voor de oceanen
2025-05-16T09:23:18Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>= <span style="color:#008000">'''Eenvoudig uitgelegd''' </span> =<br />
<div style="background:#F0FFF0"><br />
Klimaatverandering verstoort oceaan ecosystemen en kustgemeenschappen. Het oppervlak van onze planeet bestaat voor 72% uit oceanen. Ze produceren de helft van de zuurstof op aarde, reguleren gas en vochthuishouding, zijn een voedselbron, en zijn essentieel voor onze economie.<br />
<br />
* Door de toename van broeikasgassen, zoals kooldioxide, in de atmosfeer stijgt de temperatuur wereldwijd. De oceanen warmen op en zetten uit. Dat uitzetten draagt bij aan de stijging van de zeespiegel naast het smelten van de ijskappen en gletsjers. <br />
* Het smelten van de ijskappen en gletsjers beïnvloedt stromingen, weerpatronen en ecosystemen, denk aan de leefomgeving van de ijsbeer.<br />
* Daarnaast neemt de oceaan meer kooldioxide uit de atmosfeer en wordt zuurder. Dit is schadelijk voor het ecosysteem, denk aan schelpdieren waarvan de schelp dunner wordt doordat de kalk oplost.<br />
* De hogere temperatuur zorgt voor warmestress bij koralen: die verbleken doordat ze de essentiële algen waarmee ze samenleven uitstoten bij te hoge temperaturen.</div><br />
<br />
= Gevolgen voor de oceanen =<br />
'''Oceanen produceren de helft van de zuurstof op aarde, reguleren gas- en vochthuishouding, zijn een voedselbron, en zijn essentieel voor onze economie.<ref>[https://marine.copernicus.eu/nl/explainers/why-ocean-important Waarom is de oceaan belangrijk? | Copernicus Marine Services]</ref>''' '''De effecten van klimaatverandering op de oceanen hebben, door middel van positieve en negatieve terugkoppeling, gevolgen voor andere onderdelen van het klimaatsysteem.'''<br />
<br />
'''De zeespiegel is de afgelopen 140 jaar met ongeveer 0,23 meter (m) gestegen.'''<ref>[https://weather.metoffice.gov.uk/climate-change/organisations-and-reports/past-and-future-sea-level-rise Past and future sea level rise | Met Office]</ref> '''Dit komt door de opwarming van de aarde, veroorzaakt door de aanwezigheid van door de mens geproduceerde broeikasgassen. De oceanen absorberen het grootste deel van de warmte.'''<ref>[https://marine.copernicus.eu/ocean-climate-portal/ocean-heat-content Ocean Heat Content | Copernicus Marine Services]</ref> '''Sinds 1955 hebben de oceanen ongeveer 372 zettajoule (372 x 10<sup>21</sup> Joule) aan warmte geabsorbeerd.'''<ref>[https://climate.nasa.gov/vital-signs/ocean-warming/?intent=121 Ocean Warming | NASA]</ref> '''Dit is een gigantische hoeveelheid energie: het jaarlijkse energieverbruik van de mensheid is ongeveer 0,5 ZJ; de energie om de temperatuur van de atmosfeer van de aarde met 1 °C te verhogen is ongeveer 2,2 ZJ.'''<br />
<br />
Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: energiebalans|Verdieping: Energiebalans]].<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Zeespiegelstijging door opwarming =<br />
'''Er zijn twee hoofdoorzaken van de wereldgemiddelde zeespiegelstijging: (1) de oceaan zet uit door opwarming (thermische expansie); (2) er komt meer water in de oceanen door het verlies van ijs op het land. Daarnaast zorgt verandering in de hoeveelheid water (grondwater, meren) die op het land is opgeslagen ook voor extra stijging (maximaal 10%).'''<ref>[https://weather.metoffice.gov.uk/climate-change/organisations-and-reports/past-and-future-sea-level-rise Past and future sea level rise | Met Office]</ref>[[Bestand:Contributors sea level rise.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''NASA-analyse toont zeespiegelstijging sinds het begin van de satelliet hoogtemetingen (met radar) in 1993 (zwarte lijn), plus onafhankelijke schattingen van de verschillende bijdragen aan de zeespiegelstijging: thermische uitzetting (rood) en wateraanvoer, voornamelijk door het smelten van gletsjers (blauw). Bij elkaar opgeteld (paarse lijn) komen deze afzonderlijke schattingen heel goed overeen met het waargenomen zeeniveau. Bron: NOAA Climate.gov.''<ref name=":0">[https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-global-sea-level Climate Change: Global Sea Level | NOAA]</ref><br />
<br />
]]<br />
De volgende time-lapse video van Google Earth laat zien hoe sinds 1984 op veel plaatsen in de wereld gletsjers zijn verdwenen en wat de consequenties daarvan zijn voor de zeespiegelstijging'''.'''<br />
<br />
<youtube> https://youtu.be/NHf-xSvpF-Y?si=pDccokm9RIPgB1J7</youtube><br />
<br />
Het wereldgemiddelde zeeniveau is sinds 1880 met 0,21-0,24 m gestegen.De stijging gaat in deze tijd in een versneld tempo: van 1,4 mm/jaar in de 20e eeuw tot 3,6 mm/jaar in de periode 2006-2015, en 4,3 mm/jaar na 2015.<ref name=":0" /><br />
<br />
[[Bestand:Graph sealevel.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Veranderingen in het zeeniveau in millimeters sinds 1880. Bron: NOAA.''<ref name=":0" />]]<br />
In 2023 lag het wereldgemiddelde zeeniveau 101,4 millimeter (0,1 m) boven het niveau van 1993, en was toen het hoogste jaargemiddelde in de satellietwaarnemingen. In de afgelopen jaren was ongeveer een derde van de zeespiegelstijging te wijten aan het warmer worden van het water. Het aandeel door het smelten van gletsjers, met name die op Groenland en Antarctica wordt steeds groter en vormt twee derde. Het jaar 2024 werd het warmste sinds 1880, met een gemiddelde stijging van 1,5°C sinds de industriële revolutie.<ref>[https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024 Global Climate Highlights 2024 | Copernicus]</ref> In 2024 draaide die verhouding smelten/uitzetten om en werd twee derde van de zeespiegelstijging veroorzaakt door het uitzetten van de ongewoon warme oceanen.<ref>[https://www.jpl.nasa.gov/news/nasa-analysis-shows-unexpected-amount-of-sea-level-rise-in-2024/ NASA Analysis Shows Unexpected Amount of Sea Level Rise in 2024 | NASA JPL]</ref><br />
<br />
De zeespiegelstijging op een specifieke locatie kan door verschillende processen anders zijn dan het wereldgemiddelde. Dat kunnen veranderingen zijn in de oceaan in de buurt van die locatie, veranderingen in het zwaartekrachtsveld van de aarde door veranderingen in de opslag van ijs of water op het land, de verticale beweging van land, en veranderende windpatronen. De zeespiegelstijging door het smelten van de Groenlandse ijskap zal bijvoorbeeld weinig effect hebben op het Verenigd Koninkrijk en Nederland, maar elders weer meer. (Zie [[Gevolgen voor de oceanen#Europa|Regionale verschillen: Europa]].) Regionale verschillen ontstaan ook door natuurlijke variabiliteit in de windsterkte. In de trechter van de Noordzee bijvoorbeeld wordt het water in het kanaal opgestuwd.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Wat merken we nu al? =<br />
<br />
'''Begin januari 2025 publiceerde de Copernicus Climate Change Service (C3S) van de EU het rapport ''Global Climate Highlights 2024''. Over de oceanen schrijft het rapport:<ref name=":1">[https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024 Global Climate Highlights 2024 | Copernicus]</ref>'''<br />
<br />
* '''De jaargemiddelde zee oppervlakte temperatuur (SST) boven de extrapolaire (tussen 60°S en 60°N) oceaan bereikte een recordhoogte van 20,87°C in 2024.'''<br />
* '''De extrapolaire SST bereikte recordhoogten voor de tijd van het jaar van januari tot juni 2024, na de reeks maandrecords die in mei 2023 begon. Van juli tot december 2024 was de SST de op één na warmste, na 2023.'''<br />
* '''2024 werd weliswaar beïnvloed door de resteffecten van de sterke [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño]] gebeurtenis in 2023 maar ook de temperaturen tijdens El Niño laten een stijging zien met de tijd.'''<br />
* '''Record waarden werden gemeten in de Noord-Atlantische Oceaan, de westelijke Stille Oceaan en de Indische Oceaan.'''<br />
<br />
[[Bestand:Record SST 2024.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Vergelijking tussen de maandelijkse zeeoppervlakte temperatuur (SST) anomalieën voor de extrapolaire oceaan (60°S-60°NB; verticale as) en de maandelijkse SST anomalieën voor de Niño 3.4 regio (5°N-5°S, 170°-120°WL; horizontale as). Anomalieën zijn relatief ten opzichte van het gemiddelde voor de referentieperiode 1991-2020 voor de corresponderende maand.'' ''Gegevens:'' ''ERA5.'' ''Credit: C3S/ECMWF.''<ref name=":1" /><br />
<br />
]]<br />
De figuur laat duidelijk zien dat de hoge SST waarden in 2024 deels te verklaren zijn met het El Niño 2023-24 effect maar dat ook El Niño periodes een lange-termijn opwarming hebben.<br />
<br />
In sommige kustgebieden heeft de zeespiegelstijging al geleid tot afkalven van duinen en het in zee verdwijnen van huizen. In landbouwgebieden vindt verzilting plaats. In vlakke landen als Nederland levert het problemen op met de waterafvoer van rivieren. Daarnaast ontstaan problemen voor dijken en andere waterkeringen'''.'''<br />
<br />
<youtube>https://www.youtube.com/watch?v=NHf-xSvpF-Y</youtube><br />
<br />
== Oceaanverzuring ==<br />
Zie ook: [[Feedbacks en tipping points#Oceaanverzuring|Tipping points — Oceaanverzuring]].<br />
De concentratie van het broeikasgas kooldioxide (CO<sub>2</sub>) is enorm toegenomen sinds het begin van de industriële revolute.<ref>[https://www.co2.earth/<nowiki/>Earth's CO<sub>2</sub> Home Page | CO2.earth]</ref><sub> </sub>De oceaan absorbeert 30% van de CO<sub>2</sub> in de atmosfeer en dus is de concentratie ook hier toegenomen. Opgelost vormt CO<sub>2</sub> met water een zwak zuur door de vorming van waterstof ionen. De oceanen worden daardoor zuurder (m.a.w. de pH-waarde van het zeewater neemt af). Deze processen zijn goed omschreven en kunnen daarom gemodelleerd worden tot modellen die wereldwijd de pH veranderingen voorspellen.<ref name=":5">[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022MS003563 Global Surface Ocean Acidification Indicators From 1750 to 2100 | Journal of Advances in Modeling Earth Systems (JAMES)]</ref> De toename van CO<sub>2</sub> in de oceanen heeft ervoor gezorgd dat de gemiddelde concentratie waterstof ionen met 30% is gestegen sinds het begin van de industriële revolutie (de pH is gedaald van gemiddeld 8,2 naar 8,05).<ref name=":2">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/acidification.html What is Ocean Acidification? | NOAA]</ref>[[Bestand:Trends T CO2 pH.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Trends in temperatuur, CO<sub>2</sub> en pH. Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1). Grafiek: Philippe Rekacewicz.''<ref>[https://www.grida.no/resources/13362 Trends in temperature, CO2 and pH | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]<br />
De figuur hierboven laat gevolgen zien van stijging van de CO<sub>2</sub>-concentratie in de atmosfeer voor de CO<sub>2</sub>-concentratie en de zuurgraad in de oceaan en voor de temperatuur op land en in de oceaan. Veranderingen van de CO<sub>2</sub>-concentratie in de atmosfeer in rood; partiële CO<sub>2</sub>-druk in de oceaan in groen; pH van de oceaan in paars. De lichtgekleurde banden geven de variabiliteit binnen de jaren aan. De blauwe grafieken geven de afwijking van de gemiddelde temperatuur (1880-2018) van het land en de oceanen (streepjeslijn).<br />
<br />
De volgende animatie laat de veranderingen zien van de pH van het oppervlaktewater vanaf 1750 tot 2100.<ref name=":5" /><br />
<br />
<youtube>https://www.youtube.com/watch?v=HWOySGFiHjs</youtube><br />
<br />
Deze kaart zou voor deze eeuw blauwe oceanen moeten laten zien. De gemiddelde pH-waarde van een oceaan voor de industriële revolutie was 8,2 en op veel plaatsen is de grens van 7,95-8,0 al overschreden. Kalk lost op onder zure omstandigheden, dus een afname van de pH is vooral schadelijk voor dieren die een kalkskelet hebben, zoals schelpdieren en koralen. Door de verzuring wordt het voedselweb beïnvloed.<ref name=":2" /><blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Wat staat ons deze eeuw te wachten? =<br />
<br />
== Zeeniveau ==<br />
'''Het wereldgemiddelde zeeniveau (GMSL) is sinds 1900 ongeveer 0,21 m gestegen, in een versnellend tempo. In 2023 bereikte GMSL zijn hoogste waarde tot dan toe. Voorspellingen van het GMSL zijn gedaan met computersimulaties waarin verschillende scenario’s gekozen zijn voor de uitstoot van broeikasgassen, de zogenaamde SSP's, SSP betekent Shared Socioeconomic Pathway. De GMSL zal tegen 2100 waarschijnlijk 0,28-0,55 m gestegen zijn bij een scenario met zeer lage emissies (SSP1-1,9) en 0,63-1,02 m bij een scenario met zeer hoge emissies (SSP5-8,5) ten opzichte van het gemiddelde van 1995-2014. GMSL-simulaties die rekening houden met de mogelijkheid van een snelle desintegratie van de polaire ijskappen voorspellen een stijging tot 5 m in 2150'''.<ref name=":6">[https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators/global-and-european-sea-level-rise Global and European sea level rise | European Environment Agency (EEA)]</ref><br />
[[Bestand:Projected GMSL.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Waargenomen stijging van het gemiddelde zeeniveau (GMSL) en projecties tot 2150 voor verschillende scenario’s van het IPCC. Bron: European Environment Agency.''<ref name=":6" />]]<br />
[[Bestand:Sea level changes.png|miniatuur|''Prognose van zeespiegelverandering door alle bronnen, inclusief verlies van ijskappen, verlies van berggletsjers en thermische expansie, onder het Representative Concentration Pathway (RCP) 8.5: het meest ernstige scenario met de hoogste uitstoot.''<ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2017ef000663 Evolving Understanding of Antarctic Ice-Sheet Physics and Ambiguity in Probabilistic Sea-Level Projections | Earth's Future]</ref>]]<br />
(Zie Verdieping: [[Gevolgen voor de oceanen#Verdieping: ‘High-end’ schatting van zeespiegelstijging|High-end’ schatting van zeespiegelstijging]].)<br />
<br />
Deze voorspelde stijgingen zullen een grote impact hebben op kustgebieden en eilanden wereldwijd. Latijns-Amerika, het Caribisch gebied, de Stille Oceaan en kleine eilandstaten in ontwikkeling (SIDS) zullen naar verwachting veel land en essentiële infrastructuur verliezen door permanente overstromingen. Honderden dichtbevolkte steden zullen worden blootgesteld aan een verhoogd overstromingsrisico als we op dezelfde weg doorgaan.<br />
<br />
De processen die leiden tot zeespiegelstijging zijn goed begrepen. Onzekerheid bestaat echter over de belangrijkste processen die de snelheid bepalen waarmee het ijs van de polaire ijskappen in de toekomst zal afnemen. Dat maakt het moeilijk om nauwkeurige voorspellingen te doen. <br />
<br />
Het meest ernstige scenario met de hoogste uitstoot is weliswaar het minst waarschijnlijk maar de gevolgen zijn dusdanig ernstig dat dit op alle mogelijke manieren moet worden vermeden.<br />
<br />
== Effecten op het zeeleven ==<br />
'''De effecten die het meest in het nieuws komen zijn die door temperatuursverhoging. Het smelten van het zeeijs is desastreus voor de iconische ijsbeer.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.aan8677 High-energy, high-fat lifestyle challenges an Arctic apex predator, the polar bear | Science]</ref> <ref>[https://www.usgs.gov/centers/alaska-science-center/science/polar-bear-research Polar Bear Research | USGS]</ref> In warmere streken worden koraalriffen ernstig bedreigd. In 2025 werd bekend gemaakt dat 84% van de koraalriffen zijn verbleekt, een teken van slechte conditie met kans op sterfte.'''<ref>[https://icriforum.org/4gbe-2025/ 84% of the world’s coral reefs impacted in the most intense global coral bleaching event ever | International Coral Reef Initiative (ICRI)]</ref><br />
<br />
Dichter bij huis zijn de gevolgen ook ernstig, vooral in de ondiepe zeeën en kustgebieden. Niet alleen verdrinken ecosystemen, denk aan de wadplaten in de Waddenzee of mangrove bossen, maar ook de temperatuur neemt in ondiep water sneller toe. Dit is nadelig voor bijvoorbeeld schelpdieren en heeft in de Nederlandse Zeeuwse kust en Waddenzee verschillende keren geleid tot massale sterfte van kokkels.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00227-020-3659-1<nowiki/>Winters not too cold, summers not too warm: long-term effects of climate change on the dynamics of a dominant species in the Wadden Sea: the cockle ''Cerastoderma edule'' L. | Marine Biology]</ref> Door de opwarming neemt ook de zuurstof in het water af, waardoor planten en dieren dood kunnen gaan. Deze ecosystemen zijn kraamkamers, bieden bescherming en zijn belangrijke foerageergebieden voor trekvogels. Een verslechtering van de omstandigheden hier, heeft gevolgen hebben voor de rest van het mariene ecosysteem.<ref>[https://climatecosmos.com/nature-and-wildlife-conservation/the-shocking-impact-of-climate-change-on-ocean-life/ The Shocking Impact of Climate Change on Ocean Life | Climate Cosmos]</ref><br />
<br />
De verzuring van de oceanen beïnvloedt het mariene leven door het werkelijk zuurder worden van het water en door de hieraan gekoppelde vermindering van carbonaat ionen. Uit laboratorium studies<ref>[https://www.epa.gov/ocean-acidification/effects-ocean-and-coastal-acidification-marine-life Effects of Ocean and Coastal Acidification on Marine Life | U.S. Environmental Protection Agency (EPA)]</ref> is gebleken dat<br />
<br />
# dieren met kalkskeletten of kalkhuisjes direct benadeeld worden, bijvoorbeeld schelpen, zeeëgels, koraal;<br />
# organismen die gevoelig zijn voor de zuurgraad meer energie moeten steken in de bescherming tegen de lagere pH of schade ondervinden, zoals mossels, zeeëgels en krabben, maar ook larven van veel dieren zullen zich minder goed ontwikkelen;<br />
# dieren hoger in de voedselketen of voedselweb benadeeld worden door afname van voedsel.<br />
<br />
(Merk op: Tegenwoordig spreekt men liever van een voedselweb om aan te geven dat een ecosysteem uit meerdere voedselketens bestaat, die schakels gemeenschappelijk hebben.<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Voedselweb Voedselweb | Wikipedia]</ref>)<br />
<br />
Niet alle dieren reageren op dezelfde manier, bovendien zijn andere omstandigheden, zoals voedsel en de aanwezigheid van andere organismen, belangrijke factoren die in laboratorium studies niet meegenomen kunnen worden. Zo heeft de temperatuursverhoging een negatieve invloed op gevoeligheid voor de zuurgraad en is dus een dubbel negatief effect van de klimaatsverandering.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/gcb.12179 Impacts of ocean acidification on marine organisms: quantifying sensitivities and interaction with warming | Global Change Biology]</ref> <br />
<br />
Effecten die elkaar beïnvloeden zijn ook gemeten in recente studies aan algen in equatoriale wateren.<ref>[https://www.science.org/content/article/more-carbon-dioxide-oceans-could-harm-carbon-eating-microbes-speed-climate-change More carbon dioxide in oceans could harm carbon-eating microbes, speed climate change | Science]</ref> <ref>[https://www.pnas.org/doi/abs/10.1073/pnas.2423680122 Eukaryotic phytoplankton drive a decrease in primary production in response to elevated CO2 in the tropical and subtropical oceans | PNAS]</ref> Algen of fytoplankton vormen de basis van de voedselweb in zee. Het groeit dichtbij het oceaanoppervlak, waar het zonlicht dat de fotosynthese <ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Fotosynthese Fotosynthese | Wikipedia]</ref> aandrijft, kan doordringen. Fytoplankton neemt CO<sub>2</sub> op en produceert zuurstof en is dus belangrijk voor het ecosysteem. Gebleken is dat de effecten van de zuurgraad afhangen van de beschikbaarheid van nitraat, een belangrijke voedingsstof en een biologisch bruikbare vorm van stikstof. Bovendien bleek per soort fytoplankton de gevoeligheid voor de zuurgraad en temperatuur te verschillen. <br />
<br />
De onderzoekers voorspellen dat in equatoriale gebieden de toenemende verzuring van de oceanen binnen een halve eeuw de opname CO<sub>2</sub> drastisch zal verminderen. Vermindering van de CO<sub>2</sub> opname capaciteit van de oceanen versnelt de opwarming en dit is daarmee een serieus effect van de verzuring.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Regionale verschillen =<br />
<br />
=== Europa ===<br />
'''In de toekomst zal de relatieve zeespiegelverandering langs het grootste deel van de Europese kustlijn naar verwachting redelijk vergelijkbaar zijn met het mondiale gemiddelde. De belangrijkste uitzonderingen zijn de noordelijke Oostzee en de noordelijke Noorse kusten. Hier stijgt het land als gevolg van veranderingen in het zwaartekrachtsveld van de Groenlandse ijskap en door postglaciale opheffing.'''<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Postglaciale_opheffing Postglaciale opheffing | Wikipadia]</ref><br />
<br />
Dat laatste refereert aan een al millennia durend proces. Het landijs dat in Scandinavië lag gedurende de laatste ijstijd was zo zwaar dat het het land naar beneden drukte. Sinds de Scandinavische ijskap is weggesmolten ‘ontspant’ de aardplaat hier en stijgt langzaam. Als gevolg daarvan trekt de zee zich hier langzaam terug. Deze relatieve zeespiegel bokst op tegen de zeespiegelstijging door klimaatverandering. Verwachting is dan ook dat de zeespiegel ten opzichte van land in deze regio's langzamer zal stijgen dan elders, of zelfs dalen.<br />
[[Bestand:Historical and futur sea level Europe.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Ontwikkeling in het verleden en verwachte verandering van de relatieve zeespiegel in Europa.''<ref>[https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators/global-and-european-sea-level-rise Global and European sea level rise | European Environment Agency (EEA)]</ref>]]<br />
<br />
=== Nederland ===<br />
'''Langs de Nederlandse kust begon zo’n 60 jaar geleden een versnelling van de zeespiegelstijging. Die versnelling hangt samen met een krachtiger windeffect als gevolg van het naar het noorden verschuiven en sterker worden van de straalstroom (jet streams).'''<ref name=":3">[https://os.copernicus.org/articles/19/991/2023/ The acceleration of sea-level rise along the coast of the Netherlands started in the 1960s | Ocean Science]</ref><br />
[[Bestand:Zeespiegeltrends.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''De stand van de zeespiegel langs de Nederlandse kust sinds 1890. De waarde voor elk jaar is gebaseerd op ca. 262.000 metingen. De groene lijn laat de best passende trend zien.''<ref>[https://www.deltares.nl/expertise/onze-expertises/zeespiegelstijging/zeespiegelmonitor Zeespiegelmonitor | Deltares]</ref>]]<br />
Nederland heeft sinds de Watersnoodramp van 1953 de Deltawerken aangelegd en talloze dijken versterkt. Bij verdere stijging van de zeespiegel kan die infrastructuur onvoldoende blijken om het westen van Nederland te beschermen. Meteorologen van de Universiteit Utrecht en het KNMI wijzen erop dat een langdurige, gecontroleerde evacuatie overwogen moet worden.<ref name=":3" /> De stijgende zeespiegel vormt een aanzienlijk risico voor het gebied en de bevolking, wat onvoorstelbare investeringen en werkzaamheden vereist om hen te beschermen.<br />
<br />
Earth.Org heeft gemodelleerd hoe enkele van deze toekomstige extreme overstromingsscenario's in Amsterdam eruit zouden kunnen zien in 2100. Deze modellen benadrukken de urgentie van het ontwikkelen van duurzame en effectieve strategieën om de stad en haar bewoners te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering.<ref name=":4">[https://earth.org/data_visualization/sea-level-rise-by-2100-amsterdam/ Sea Level Rise Projection Map – Amsterdam | Earth.Org]</ref><br />
[[Bestand:Sea level 2100 Amsterdam copy.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Zeespiegelstijging in 2100. Projecties van zeespiegelstijging in 2100 voor Amsterdam en omgeving voor twee scenario's. De hoeveelheid stijging is aangegeven in meters (mild = 2m; extreem = 4m). De verplaatsing van de bevolking is rechtsonder aangegeven.''<ref name=":4" /><br />
<br />
]]<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= <span style="color:#039"> '''Verdieping''' </span> =<br />
<div style="background:#F0F8FF"><br />
== <span style="color:#039"> '''Verdieping''': ‘High-end’ schatting van zeespiegelstijging </span> ==<br />
Een groep van 28 wetenschappers en deskundigen heeft een nieuwe schatting gepubliceerd voor de hoogst mogelijke stijging van de zeespiegel. Dit wordt de 'high-end' schatting genoemd. Dit is omdat het laat zien wat er in de toekomst zou kunnen gebeuren, in plaats van wat het meest waarschijnlijk is. Deze schatting is vooral interessant voor belanghebbenden die plannen maken voor de lange termijn, voor degenen die betrokken zijn bij infrastructurele projecten met een lange levensduur of bij landgebruik aan de kust.<ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022EF002751 A High-End Estimate of Sea Level Rise for Practitioners | Earth's Future]</ref><br />
<br />
De nieuwe schattingen zijn gebaseerd op een veelheid aan bewijsmateriaal en fysische waarschijnlijkheid voor elke zeespiegelcomponent, inclusief de belangrijke bijdrage van de Antarctische ijskap. Deze aanpak leidt tot vergelijkbare resultaten voor opwarmingsscenario’s op de korte termijn (2100) vergeleken met het laatste IPPC AR6 rapport. Een lage opwarming van 2°C geeft 0,8 m stijging voor beide prognoses, hoge opwarming van 5°C geeft 1,3-1,6 m stijging volgens de nieuwe aanpak versus 1,6 volgens IPCC AR6. Echter de lange-termijnvoorspellingen voor 2300 geven lagere zeespiegel niveaus vergeleken met het IPCC AR6. Een lage opwarming van 2°C geeft 2,2-2,5 m stijging versus 3,1 m volgens IPCC AR6, een sterke opwarming van 8-10°C geeft 8,6-10,4 m stijging versus 16,2 m volgens het IPCC AR6.<br />
<br />
Tegen het einde van de eeuw zouden grote Antarctische ijskappen kunnen instorten. Dit kan leiden tot een catastrofale zeespiegelstijging van 9 tot 10 m tegen 2300 bij een sterk opwarmingsscenario. Als we het Akkoord van Parijs nakomen, kunnen we de potentiële opwarming van de zeespiegel beperken tot 2,2-2,5 m. We moeten dus voorbereid zijn om zowel de klimaatverandering aan te pakken als onze kustversterking en kust bewoning. <blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote></div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Gevolgen_voor_de_oceanen&diff=2658
Overleg:Gevolgen voor de oceanen
2025-05-16T09:22:46Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.<br />
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.<br />
Ook andere feedback is welkom.<br />
<br />
== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
Ik heb wat dubbele informatie eruit gehaald en bulletpoints structuur toegevoegd. Sidenote: dit is tot nu toe de enige Eenvoudig uitgelegd met een hele bronnenlijst erbij. Verder geen probleem, maar ik weet niet hoe consistent we daarin willen zijn? - Marit<br />
<br />
Opgelost. Dick<br />
<br />
Suggestie: een paragraaf over de Warme Golfstroom (AMOC). Ik zag in de gauwigheid nog geen verwijzing daarnaar. Er zijn aanwijzingen dat die instabiel aan het worden is. - Arjen <br />
- Hier heb ik nog geen tekst voor.<br />
<br />
"koralen die verbleken" - koralen verbleken door te hoge watertemperaturen, niet door verzuring - Arjen<br />
Gebeurd. Tekst uitgebreid.<br />
<br />
"om de temperatuur van de atmosfeer van de aarde met 1 C te verhogen" - misschien ter vergelijking hoeveel energie er nodig is voor het opwarmen van de oceanen met 1 graad? - Arjen<br />
Berekening:<br />
We moeten weten wat de hoeveelheid water in de oceaan is. Volgens https://oceanservice.noaa.gov/facts/oceanwater.html is de hoeveelheid wat 1,335*10^9 km3 = 1,335*10^18 m3 = 1,335*10^21 liter. 1 liter is ongeveer 1 kg.<br />
Met een warmtecapaciteit van 4183 J/kg.K levert dit op: 4183 J/kg.K * 1,335*10^21 kg = 5,5883*10^24 J/K.<br />
De 372 zettajoule betekent dus een opwarming van grofweg 0,07 K. Hm, ik denk dat dit alleen maar verwarring gaat leveren.<br />
<br />
"In 2023 lag het wereldgemiddelde ... 101,4 millimeter (1 m)" - dit is 10 cm, niet 1 m - Arjen<br />
Gebeurd.<br />
<br />
"Tegenwoordig spreekt men ..." - kennelijk een toelichting op punt 3 erboven. Voetnoot van maken? - Arjen<br />
Gebeurd: tussen haakjes gezet.<br />
<br />
"tegen 2300 ..." - dat is een tijdhorizon die menige lezer zeer ver weg zal vinden. Met andere woorden: om nu al voor maatregelen te pleiten ...? Kunnen we het verhaal sterker maken door te refereren aan 2100? - Arjen<br />
Nog niet veranderd.<br />
<br />
Directe wijzigingen in de pagina: een paar kleine tekstuele dingen en decimale punten veranderd in decimale komma's. - Arjen</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Gevolgen_voor_de_waterhuishouding&diff=2653
Overleg:Gevolgen voor de waterhuishouding
2025-05-16T08:58:32Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.<br />
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.<br />
Ook andere feedback is welkom.<br />
<br />
== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
Bulletpoint structuur toegevoegd. "mitigeren" veranderd in "in toom te houden" (dat is duidelijkere taal om direct te gebruiken bij uitleg aan publiek) - Marit<br />
<br />
"In de late winter ...": het is niet duidelijk wat wat bedoeld wordt met "intensivering van de luchtcirculatie". Gaat het hier om de straalstroom? Dat is een term die veel mensen wel zullen kennen. Ook "hogedruksystemen ... nemen juist enorm toe". Gaat het hier om de omvang of de relatieve drukverschillen? Wat is uiteindelijk het netto resultaat? Ik zal nog nadenken over een alternatieve formulering. - Arjen<br />
<br />
Alternatief:<br />
<br />
"In de late winter treedt volgens het onderzoek een aanzienlijk sterkere luchtcirculatie op boven de Noord-Atlantische Oceaan en West-Europa. Dit leidt tot meer neerslag boven het noordwesten van Europa en een hoger overstromingsrisico voor deze gebieden. In de nazomer zorgen actievere hogedruksystemen voor de kust van het Verenigd Koninkrijk daarentegen voor minder neerslag en langere droge perioden over grote delen van West- en Centraal-Europa." Gebeurd.<br />
<br />
(Iets compactere bewoording en geen percentages meer, omdat het onduidelijk is wat er eigenlijk verandert) - Arjen<br />
<br />
<br />
"Door de droogte ...": de tekst hiervoor gaat over Europa, maar opeens komt er de term "moesson droogtes" (de spatie hoort hier niet, maar dat is een andere kwestie). Voorzover ik weet kent Europa geen moesson. Dit maakt de tekst onduidelijk. <br />
Voorstel:<br />
<br />
Door de droogte in de zomermaanden en de opwarming van de winter zal de vraag naar irrigatiewater toenemen en tegelijk wordt de voorraad grondwater niet aangevuld. Dit maakt het nodig om extra maatregelen te nemen voor het beheer van grond- en oppervlaktewater, zodat de landbouwproductie ook tijdens langdurige droge perioden in de toekomst veilig wordt gesteld. Gebeurd.<br />
<br />
- Arjen<br />
<br />
"Woestijnvorming": <br />
Ik heb een hekel aan nauwkeurige percentages als in dit geval 77,6 en 40,6. Ik zou ze afronden tot gehele getallen. En de frase "bijna een derde groter dan India" las ik in eerste instantie als "bijna een derde VAN India". Waarom niet: "groter dan India" - Arjen - Gebeurd, de percentages heb ik ongemoeid gelaten.<br />
<br />
Aan het eind van de pagina: "Zie ook: Gevolgen voor de landbouwproductiviteit." - dit zou een hyperlink moeten zijn. - Arjen<br />
<br />
Alle voorgestelde wijzigingen doorgevoerd (behalve die percentages). - Arjen<br />
<br />
Is er al een pagina over landbouw?</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Gevolgen_voor_de_waterhuishouding&diff=2651
Gevolgen voor de waterhuishouding
2025-05-16T08:57:32Z
<p>Arjen: Enkele tekstuele wijzigingen, zie Overleg.</p>
<hr />
<div>= <span style="color:#008000">'''Eenvoudig uitgelegd''' </span> =<br />
<div style="background:#F0FFF0"><br />
Klimaatverandering heeft een significante invloed op de waterkringloop. <br />
<br />
* Door de opwarming van de aarde verdampt er meer water uit de oceanen, wat de waterkringloop versnelt. Hierdoor valt er meer neerslag, maar deze is niet gelijkmatig verdeeld over de wereld. Sommige gebieden ervaren extreme regenval, terwijl andere te maken krijgen met langdurige droogtes.<br />
<br />
* Deze veranderingen in neerslagpatronen leiden tot extreme weersomstandigheden, zoals zware regenbuien en droogtes. Dit verstoort de natuurlijke balans van de waterkringloop en resulteert in waterschaarste in bepaalde regio's. Bovendien draagt klimaatverandering bij aan de uitbreiding van woestijnen. Droogte en verhoogde temperaturen verhogen de kans op woestijnvorming, wat de beschikbaarheid van water en de biodiversiteit verder vermindert.<br />
<br />
Al met al zorgen deze veranderingen ervoor dat de waterkringloop minder voorspelbaar wordt, met gevolgen voor de beschikbaarheid van zoet water en ecosystemen wereldwijd. Het is essentieel om deze effecten te begrijpen en in toom te houden om de toekomst van onze planeet te waarborgen.<br />
</div><br />
[[Bestand:Water cycle.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De waterkringloop. Het kleine diagram rechts is een vereenvoudigd schema van de kringloop. Bron: Wikipedia.'']]<br />
<br />
= Gevolgen voor de waterhuishouding =<br />
'''De wetenschap is duidelijk: het klimaat verandert en zal blijven veranderen, wat vooral via water van invloed zal zijn op samenlevingen. Klimaatverandering zal invloed hebben op hoeveel water er beschikbaar is, hoe goed het is en hoeveel er is, voor de basisbehoeften van mensen. Dit betekent dat miljarden mensen misschien niet zullen kunnen genieten van de mensenrechten op water en sanitaire voorzieningen. Het veranderen van de watercyclus zal ook gevaarlijk zijn voor de energieopwekking, beschikbaarheid van voldoende voedsel, de gezondheid, economische ontwikkeling en het verminderen van armoede. Dit zal het erg moeilijk maken om de Duurzame Ontwikkelingsdoelen te halen.''' <br />
<br />
Een rapport van het UN Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR) in 2020 inventariseerde de gevolgen van overstromingen wereldwijd. Van 2000 tot 2019 hebben overstromingen het leven van minstens 1,65 miljard mensen ontwricht — het hoogste aantal van alle typen rampen. In 2040 zal 41 procent van de wereldbevolking blootgesteld worden aan het risico van overstromingen. Zuid- en Zuidoost-Azië zouden tot de zwaarst getroffen regio’s behoren, met meer dan twee miljard mensen in gevaar.<ref>[https://www.undrr.org/publication/human-cost-disasters-overview-last-20-years-2000-2019 The human cost of disasters: an overview of the last 20 years (2000-2019) | UNDRR] </ref><blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Relatie met de opwarming ==<br />
De opwarming van de aarde veroorzaakt zowel intensere droogtes als extremere overstromingen. Dit is het gevolg van de warmere atmosfeer. Warmere lucht kan meer vocht vasthouden, wat in sommige gebieden leidt tot heviger regenval en overstromingen. Tegelijkertijd kan het ook vocht uit de bodem zuigen, waardoor droogte in andere gebieden verergert.<br />
<br />
De intensivering van droogte en regenval is de afgelopen 20 jaar sterk toegenomen, wat heeft geleid tot mislukte oogsten, schade aan de infrastructuur en humanitaire crises. De frequentie van extreme natte en droge gebeurtenissen was ongeveer vier per jaar in de periode 2015-2021, vergeleken met drie per jaar in de 13 jaar daarvoor.<ref>[https://www.nasa.gov/centers-and-facilities/goddard/warming-makes-droughts-extreme-wet-events-more-frequent-intense/ Warming Makes Droughts, Extreme Wet Events More Frequent, Intense | NASA] </ref> Deze toename van 25% is sterk gekoppeld aan de stijgende gemiddelde temperatuur op aarde. Bij voortdurende opwarming zullen droogtes en overstromingen steeds frequenter voorkomen. Dit zijn niet zomaar barre weersomstandigheden, ze leiden tot extremen zoals mislukte oogsten, schade aan huizen en infrastructuur en soms zelfs tot slachtoffers van humanitaire crises. Zie [[Wat merken we nu al?]]<br />
<br />
Dankzij twee satellietmissies, Gravity Recovery and Climate Experiment (GRACE) en GRACE Follow-On (GRACE-FO), is het nu mogelijk veranderingen in de aanwezigheid van water op het land te monitoren. Een sterke toe- of afname op een bepaalde locatie wordt gedefinieerd als een extreme gebeurtenis. Het onderzoek, gepubliceerd in ''Nature'', rapporteert 1.056 extreme gebeurtenissen in de periode 2002-2021.<ref>[https://www.nature.com/articles/s44221-023-00040-5 Changing intensity of hydroclimatic extreme events revealed by GRACE and GRACE-FO | Nature Water] </ref><br />
<br />
De totale hoeveelheid aan extreme gebeurtenissen was sterk gecorreleerd met de wereldgemiddelde temperatuur, Als je deze lijn doortrekt naar de toekomst is te verwachten dat de voortdurende opwarming van de aarde meer van zulke extreme gebeurtenissen zullen plaatsvinden.<br />
<br />
Een studie door onderzoekers van de Vrije Universiteit, het KNMI en de Universiteit van Potsdam heeft bekeken wat dit alles betekent voor Europa. De studie legt een verband tussen veranderingen van luchtcirculatie bij verschillende CO<sub>2</sub>-concentraties en de frequentie van overstromingen en droogte in Europa.<ref>[https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/34/6/JCLI-D-20-0311.1.xml Changes in North Atlantic Atmospheric Circulation in a Warmer Climate Favor Winter Flooding and Summer Drought over Europe | Journal of Climate] </ref><br />
<br />
In de late winter treedt volgens het onderzoek een aanzienlijk sterkere luchtcirculatie op boven de Noord-Atlantische Oceaan en West-Europa. Dit leidt tot meer neerslag boven het noordwesten van Europa en een hoger overstromingsrisico voor deze gebieden. In de nazomer zorgen actievere hogedruksystemen voor de kust van het Verenigd Koninkrijk daarentegen voor minder neerslag en langere droge perioden over grote delen van West- en Centraal-Europa<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Wat merken we nu al? ==<br />
'''We zien steeds meer extreme weersomstandigheden zoals overstromingen en zware neerslag, maar tegelijkertijd is meer dan driekwart van de planeet de afgelopen decennia droger geworden, volgens een nieuwe analyse van VN-wetenschappers.'''<ref>[https://www.unccd.int/resources/reports/global-threat-drying-lands-regional-and-global-aridity-trends-and-future The global threat of drying lands: Regional and global aridity trends and future projections | UNCCD] </ref><br />
<br />
=== 2025 ===<br />
Volgens een overzicht van Copernicus Climate Change Service was maart 2025 de warmste maart ooit in Europa, met het laagste niveau winterijs in het Noordpoolgebied.<ref name=":7">[https://climate.copernicus.eu/copernicus-warmest-march-europe-and-lowest-arctic-winter-sea-ice Copernicus: Warmest March in Europe and lowest Arctic winter sea ice]</ref><br />
[[Bestand:EU neerslag en temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Afwijkingen in de luchttemperatuur aan het aardoppervlak en neerslag voor maart 2025 ten opzichte van de gemiddelden voor maart in de periode 1991-2020. De neerslagafwijkingen komen overeen met de totale neerslag voor de maand, uitgedrukt als een percentage van het gemiddelde voor 1991-2020. Bron: ERA5. Bronvermelding: C3S/ECMWF.''<ref name=":7" />]]In sommige delen van Europa was het de droogste maand maart ooit (o.a. in Nederland<ref>[https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/recorddroge-maart-met-veel-zon/ Recorddroge maart met veel zon | KNMI]</ref>) en in andere delen de natste maart.<br />
<br />
=== Waterverlies ===<br />
Het water dat is opgeslagen op het land is aan het verdwijnen, volgens een nieuwe analyse gepubliceerd in Science.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adw5851 Permanent shifts in the global water cycle | Science]</ref> <ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adq6529 Abrupt sea level rise and Earth’s gradual pole shift reveal permanent hydrological regime changes in the 21st century | Science]</ref> In de afgelopen twee decennia is meer dan 2600 Gt (miljard metrische ton) water dat vroeger was opgeslagen in de bodem, sneeuw en zoet water permanent verplaatst naar de oceaan.<br />
<br />
Om een cijfer te krijgen dat ze konden vertrouwen, moesten de onderzoekers drie lange-termijn, wereldwijde datasets — anomalieën in de wateropslag, veranderingen in het zeeniveau en de beweging van de aardas — integreren met geavanceerde klimaat- en hydrologische modellering. “Het was een puzzel van alle disciplines die op het juiste moment kwam om iets te verifiëren dat voorheen niet mogelijk was,” leggen de auteurs uit.<br />
<br />
Op basis van deze analyses is dit enorme en onopgemerkte verlies van terrestrisch water waarschijnlijk te wijten aan klimaatverandering, en is vermoedelijk onomkeerbaar. Dat betekent dat er simpelweg minder water zal zijn voor gewassen en dorstige dieren, waaronder mensen.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Droogte ===<br />
Grote delen van de wereld worden droger met ernstige gevolgen voor de voedselvoorziening en de ecologie. Deze eeuw zullen hongersnoden omvangrijker zijn en frequenter voorkomen. Het is waarschijnlijk dat in sommige regio’s mensen gedwongen zullen zijn om te migreren naar andere gebieden. In 2023 zijn 12.000 mensen wereldwijd gestorven als direct gevolg van klimaatrampen. <br />
<br />
7,6% van het land op aarde — een gebied groter dan Canada — heeft de kritische droogte bereikt. Deze verschuiving betrof regio's die zijn veranderd van niet-droge gebieden naar droge gebieden of naar drogere categorieën binnen bestaande droge gebieden. Het merendeel van deze gebieden is van vochtige landschappen veranderd in droge gebieden, wat een zeer negatieve invloed heeft op de landbouw, ecosystemen en de mensen die er wonen. Slechts 0,8% van het landoppervlak is vochtiger geworden. <ref>[https://www.unccd.int/resources/reports/global-threat-drying-lands-regional-and-global-aridity-trends-and-future The global threat of drying lands: Regional and global aridity trends and future projections | UNCCD] </ref><br />
[[Bestand:Global drought vulnerability index (2023).png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Kwetsbaarheid van gebieden voor droogte. Bron: Global Drought Snapshot (2023).''<ref>[https://www.unccd.int/sites/default/files/2023-12/Global%20drought%20snapshot%202023.pdf Global Drought Snapshot 2023 | UNCCD]</ref>]]<br />
In Europa worden vooral de landen rond de Middellandse Zee getroffen door droogte en misoogsten.<ref>[https://reliefweb.int/report/world/2023-review-climate-disasters-claimed-12000-lives-globally-2023 2023 In Review: Climate disasters claimed 12,000 lives globally in 2023 | ReliefWeb] </ref><br />
<br />
Dat neemt niet weg dat ook in andere delen van Europa door extreem weer (dat weer door klimaatverandering getriggerd wordt) slachtoffers maakt. In 2024 was dit het geval in Slovenië, Hongarije, Italië, Tsjechië, Slowakije, Noorwegen en Groot-Brittanië. In onze directe omgeving zijn de overstromingen het Duitse Ahrdal en omliggende dalen, inclusief het Belgische dal van de Ourthe en het Nederlandse Geuldal bij Valkenburg voorbeelden. Hierbij zijn ook dodelijke slachtoffers gevallen. Extreme neerslag in 2024 heeft tot slechte oogsten en veel problemen geleid in Noord-Nederland. <br />
<br />
Door de droogte in de zomermaanden en de opwarming van de winter zal de vraag naar irrigatiewater toenemen en tegelijk wordt de voorraad grondwater niet aangevuld. Dit maakt het nodig om extra maatregelen te nemen voor het beheer van grond- en oppervlaktewater, zodat de landbouwproductie ook tijdens langdurige droge perioden in de toekomst veilig wordt gesteld.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
==== Woestijnvorming ====<br />
Het UNCCD rapport toont aan dat 77,6% van het totale landoppervlak op aarde de afgelopen drie decennia droger is geworden ten opzichte van de voorgaande 30 jaar.<ref>[https://www.unccd.int/resources/reports/global-threat-drying-lands-regional-and-global-aridity-trends-and-future The global threat of drying lands: Regional and global aridity trends and future projections | UNCCD]</ref><br />
[[Bestand:Woestijnvorming.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Schematische voorstelling van de verschillende fasen van woestijnvorming van gezonde vegetatie naar woestijn, die gepaard gaan met een afname van de bodemkwaliteit.''<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.aay5958 Global ecosystem thresholds driven by aridity | Science] </ref>]]<br />
In dezelfde periode zijn de droge gebieden met ongeveer 4,3 miljoen vierkante kilometer gegroeid - dat is een gebied dat groter is dan India, het 7e grootste land ter wereld. Droge gebieden maken nu 40,6% van het landoppervlak van de aarde uit, Antarctica niet meegerekend.<br />
<br />
Voor de terugkoppelingen die meewerken aan het proces van woestijnvorming als gevolg van de toename van broeikasgassen, zie [[Feedbacks en tipping points#Terugkoppeling waterdamp|Terugkoppeling: Waterdamp]].<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Overstromingen ===<br />
'''De waterafvoer van Europese rivieren is ernstig verstoord. Een deel van de rivieren had in de zomer van 2024 een extreem lage afvoer, terwijl anderen juist een zeer hoge afvoer hadden, die gepaard ging met overstromingen. Bijna een derde van het Europese rivierennetwerk kreeg te maken met overstromingen in 2024, volgens het rapport State of the European Climate, waarbij 12% de drempel voor “ernstige” overstromingen overschreed. Delen van West-Europa kenden de natste jaren ooit.'''<br />
[[Bestand:Anomalies river flow.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Afwijking in het gemiddelde rivierdebiet voor juni tot en met augustus 2024 ten opzichte van het gemiddelde voor de referentieperiode 1991-2020. De categorieën 'uitzonderlijk hoog (laag)', 'opvallend hoog (laag)', 'boven (onder) gemiddeld' en 'nabij gemiddeld' hebben betrekking op de percentielbereiken >90 (<10), 75-90 (10-25), 60-75 (25-40) en 40-60 voor de referentieperiode 1991-2020. Blauwtinten duiden op een hoger, en roodtinten op een lager debiet dan gemiddeld. Grijs geeft een bijna gemiddeld debiet aan. Alleen rivieren met een afwateringsgebied van meer dan 1.000 km<sup>2</sup> worden getoond. Gegevensbron: EFAS v5. Credit: CEMS/C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus] </ref>]]<br />
Terwijl sommige regio's lijden onder extreme droogte hebben andere gebieden juist te maken met extreme overstromingen. Oorzaak is de opwarming van de oceanen die leidt tot meer neerslag en krachtiger stormen boven land. <br />
<br />
Drie enorme overstromingen in Azië, Afrika en Europa hebben in september 2024 meer dan 1500 levens geëist en meer dan 15 miljard dollar gekost.<ref>[https://yaleclimateconnections.org/2024/09/epic-floods-are-wreaking-havoc-from-africa-to-asia-to-europe/ Epic floods are wreaking havoc from Africa to Asia to Europe | Yale Climate Connections] </ref><br />
<br />
In 2022 en 2023 waren er zware regenbuien in Zuid-Limburg en omgeving die hebben geleid tot overstromingen en schade aan huizen en infrastructuur. In het voorjaar van 2024 waren er na zware buien weer overstromingen in Limburg. De verwachting is dat in de toekomst vaker extreme neerslag en overstromingen zullen voorkomen.<br />
<br />
In september 2024 waren grote gebieden in Oostenrijk, Tsjechië, Polen en Roemenië overstroomd door uitzonderlijk zware regenval. The Guardian sprak van “Ramp van ongekende omvang.”<ref>[https://www.theguardian.com/world/2024/sep/15/catastrophe-of-epic-proportions-six-drown-in-europe-amid-heavy-floods-storm-boris-poland-austria-slovakia-hungary ‘Catastrophe of epic proportions’: eight drown in Europe amid heavy floods | The Guardian] </ref> Door de storm Boris waren rivieren buiten hun oevers getreden en zaten mensen vast in hun huizen. Tientallen mensen verloren hun leven. Nog meer mensen werden dakloos.<br />
[[Bestand:Storm Boris.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''(Links) Totale neerslag (mm) tijdens Storm Boris van 12-16 september 2024. Gegevens: E-OBS. Krediet: KNMI/ C3S/ECMWF. (Rechts) Kaart met rivieren met bovenstroomse gebieden groter dan 1000 km2 (grijs), en de rivieren waar het debiet de overstromingsdrempels 'matig' (tweejarige terugkeerperiode) (blauw), 'hoog' (vijfjarige terugkeerperiode) (oranje) en 'ernstig' (20-jarige terugkeerperiode) (paars) overschreed op elke dag van 12-21 september 2024. Gegevens: EFAS. Credit: CEMS/C3S/ECMWF. Bron: Copernicus Climate Change Service (C3S) and World Meteorological Organization (WMO).''<ref name=":3">[https://climate.copernicus.eu/sites/default/files/custom-uploads/ESOTC-2024/press-resources/ESOTC-2024-report.pdf European State of the Climate 2024 | Copernicus Climate Change Service (C3S) and World Meteorological Organization (WMO)]</ref>]]<br />
<br />
Noodweer in de Sahel en West-Afrika heeft geleid tot grote overstromingen en meer dan duizend doden. Honderdduizenden woningen zijn verwoest.<br />
<br />
Afrika betaalt een disproportioneel hoge prijs voor klimaatverandering, zoals de Wereld Meteorologische Organisatie onlangs aangaf. Dit is extra schrijnend omdat het continent de laagste uitstoot van broeikasgassen ter wereld heeft. Droogte is daarbij een van de meest voorkomende problemen, wat leidt tot misoogsten en hongersnood. <br />
[[Bestand:Polen overstromingen.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Satellietbeelden van de rivier de Oder in het zuidoosten van Polen voor en na de overstroming, opgenomen op 4 september 2024 en op 20 september 2024 door de Operational Land Imager van Landsat 8.''<ref name=":1">[https://scitechdaily.com/water-world-europes-epic-flood-disaster-explained/ Water World: Europe’s Epic Flood Disaster Explained | SciTechDaily] </ref>]]<br />
In de zomer van 2024 hebben overstromingen verwoestingen aangericht op vier continenten, waarbij de invloed van klimaatverandering steeds duidelijker wordt. Warme atmosferische omstandigheden, veroorzaakt door de opwarming van de aarde, vergroten de intensiteit van extreme regenval, wat leidt tot catastrofale overstromingen en aardverschuivingen.<ref name=":1" /> <br />
<br />
Een recente analyse van wetenschappers van World Weather Attribution<ref>[https://www.worldweatherattribution.org/climate-change-and-high-exposure-increased-costs-and-disruption-to-lives-and-livelihoods-from-flooding-associated-with-exceptionally-heavy-rainfall-in-central-europe/ Climate change and high exposure increased costs and disruption to lives and livelihoods from flooding associated with exceptionally heavy rainfall in Central Europe | World Weather Attribution] </ref> toont aan dat klimaatverandering de kans op extreme regenval, zoals die verantwoordelijk was voor de recente overstromingen in Midden-Europa, heeft verdubbeld. The Guardian berichtte dat de regens ook minstens 7% zwaarder waren door de invloed van klimaatverandering.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/sep/25/global-heating-doubled-chance-of-extreme-rain-in-europe-in-september Global heating ‘doubled’ chance of extreme rain in Europe in September | The Guardian] </ref> Deze overstromingen, veroorzaakt door storm Boris die in september over Midden-Europa trok, troffen landen als Oostenrijk, Tsjechië, Hongarije, Polen, Roemenië en Slowakije. De hevige regenval zette kleine beekjes om in woeste rivieren, wat resulteerde in grote schade aan huizen en de dood van minstens twee dozijn mensen.<br />
<br />
In de regio Valencia in Spanje werd extreme neerslag gevolgd door verwoestende modderstromen. Dit soort herfstweer is niet ongewoon, maar de uitzonderlijk hoge temperatuur van de Middellandse Zee versterkte het effect van een geïsoleerd lagedrukgebied boven de Golf van Cádiz. Op sommige plaatsen viel in 8 uur tijd evenveel regen als normaal in een heel jaar. De schade in de regio werd nog versterkt door ontbossing in het achterland.<br />
[[Bestand:Floods Spain.jpg|miniatuur|''(Links) Totale neerslag (mm) in Spanje op 29 oktober 2024. Gegevens: AEMET, SAIH en SIAR. Krediet: AEMET/C3S/ ECMWF. (Rechts) Kaart met rivieren met bovenstroomse gebieden groter dan 1000 km2 (grijs), en die waar het rivierdebiet de overstromingsdrempels 'matig' (tweejarige terugkeerperiode) (blauw), 'hoog' (vijfjarige terugkeerperiode) (oranje) en 'ernstig' (20-jarige terugkeerperiode) (paars) overschreed op elke dag van 25-31 oktober 2024. Gegevens: EFAS. Credit: CEMS/C3S/ECMWF. Bron: Cnopernicus Climate Change Service (C3S) and World Meteorological Organization (WMO).''<ref name=":3" />|gecentreerd|650x650px]]<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==<br />
'''De vooruitzichten voor 2025 laten verhoogde risico's zien. Klimaatvoorspellingen wijzen op een mogelijke verdroging in het noorden van Zuid-Amerika, het zuiden van Afrika en delen van Azië. De Sahel en Europa hebben een verhoogd overstromingsrisico. Extreme gebeurtenissen zoals plotselinge overstromingen na hevige neerslag zal vaker voorkomen,''' <br />
<br />
=== Extreem nat en extreem droog ===<br />
Een van de redenen waarom de bosbranden in Zuid-Californië in 2025 zo hevig zijn geweest, is de 'hydroklimaat whiplash' - een plotselinge, intense schommeling tussen zeer nat en zeer droog weer. In Californië betekende deze 'whiplash' een weelderige plantengroei in de aanloop naar het bosbrandseizoen - wat een tondeldoos van brandstof werd in de extreme droogte en warmte die volgden. Een ander recent voorbeeld zijn de stortregens en overstromingen in Oost-Afrika na jaren van droogte, waardoor duizenden hectaren gewassen werden vernietigd en meer dan 2 miljoen mensen hun huizen moesten verlaten. Aanpassingsmaatregelen moeten rekening houden met zowel natte als droge extremen, zegt klimaatwetenschapper Daniel Swain, die mede-auteur is van een nieuw artikel over dit fenomeen.<ref>[https://www.earth.com/news/climate-whiplash-from-floods-to-droughts-and-wildfires/ "Hydroclimate whiplash" is wreaking havoc across the U.S. | Earth.com] </ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s43017-024-00624-z Hydroclimate volatility on a warming Earth | Nature] </ref><br />
<br />
=== Droogte ===<br />
Het hierboven aangehaalde UNCCD onderzoek<ref name=":2">[https://www.unccd.int/resources/reports/global-threat-drying-lands-regional-and-global-aridity-trends-and-future The global threat of drying lands: Regional and global aridity trends and future projections | UNCCD] </ref> zegt dat als we de broeikasgassen niet stoppen, tegen het einde van deze eeuw nog eens 3% van de vochtige gebieden in de wereld droog zullen zijn.<br />
[[Bestand:Droogte-index 2050-2100.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Verwachte veranderingen in de droogte-index voor de periode 2021-2050 halverwege de eeuw (linker paneel) en de periode 2071-2100 aan het eind van de eeuw (rechter paneel) ten opzichte van de referentieperiode 1981-2010, volgens IPCC scenario’s SSP1-2.6, SSP2-4.5, SSP3-7.0 en SSP5-8.5 (van boven naar beneden). Bruin is droger en groen is vochtiger.''<ref name=":2" />]]<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Regionale verschillen ==<br />
Naarmate de aarde opwarmt, zal de mondiale hydrologische cyclus naar verwachting aanzienlijk veranderen, met een algemene trend dat natte regio's natter worden en droge regio's droger. Dit komt door de toename van de hoeveelheid water die de atmosfeer kan vasthouden als de temperatuur stijgt. De snelheid waarmee deze versterking van de watercyclus plaatsvindt, kan echter langzamer zijn dan eerder werd geschat.<br />
<br />
Waargenomen trends:<ref>[https://www.nature.com/articles/srep18018 Global land moisture trends: drier in dry and wetter in wet over land | Nature] </ref><br />
<br />
* Een aanzienlijk deel van de verdrogingstrends (~53%) doet zich voor in droge gebieden, terwijl ~48% van de vernattingstrends zich voordoet in vochtige gebieden.<br />
* De droge randen van de tropen breiden zich uit naarmate de subtropen naar het noorden en zuiden opschuiven en droger weer brengen in gebieden zoals het Middellandse Zeegebied. De randen van de tropen verplaatsen zich met een snelheid van ongeveer 0,2 tot 0,3 breedtegraad per decennium.<br />
<br />
Regionale en seizoensgebonden beschikbaarheid van water kan deze veranderingen echter veranderen. Daarnaast kunnen verschuivingen in de atmosferische circulatie regionale afwijkingen van de verwachte patronen veroorzaken.<br />
<br />
De intensivering van de waterkringloop – heviger neerslag in de ene regio en toenemende droogte in andere – als gevolg van klimaatverandering heeft wereldwijd via verschillende mechanismen een grote invloed op de landbouw.<ref>[https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2014/06/climate-change-water-and-agriculture_g1g3fd78/9789264209138-en.pdf Climate Change, Water and Agriculture | OECD Studies on Water] </ref> <ref>[https://www.mhwm.pl/Acceleration-of-the-hydrological-cycle-and-its-impact-on-water-availability-over,188920,0,2.html</ref><br />
<br />
Zie ook: Gevolgen voor de landbouwproductiviteit.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote></div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Gevolgen_voor_de_oceanen&diff=2533
Gevolgen voor de oceanen
2025-05-13T17:35:47Z
<p>Arjen: Enkele kleine tekstuele verbeteringen, decimale punten vervangen door decimale komma's.</p>
<hr />
<div>= <span style="color:#008000">'''Eenvoudig uitgelegd''' </span> =<br />
<div style="background:#F0FFF0"><br />
Klimaatverandering verstoort oceaan ecosystemen en kustgemeenschappen. Het oppervlak van onze planeet bestaat voor 72% uit oceanen. Ze produceren de helft van de zuurstof op aarde, reguleren gas en vochthuishouding, zijn een voedselbron, en zijn essentieel voor onze economie.<br />
<br />
* Door de toename van broeikasgassen, zoals kooldioxide, in de atmosfeer stijgt de temperatuur wereldwijd. De oceanen warmen op en zetten uit. Dat uitzetten draagt bij aan de stijging van de zeespiegel naast het smelten van de ijskappen en gletsjers. <br />
* Het smelten van de ijskappen en gletsjers beïnvloedt stromingen, weerpatronen en ecosystemen, denk aan de leefomgeving van de ijsbeer.<br />
* Daarnaast neemt de oceaan meer kooldioxide uit de atmosfeer en wordt zuurder. Dit is schadelijk voor het ecosysteem, denk aan schelpdieren en koralen die verbleken.</div><br />
<br />
= Gevolgen voor de oceanen =<br />
'''Oceanen produceren de helft van de zuurstof op aarde, reguleren gas- en vochthuishouding, zijn een voedselbron, en zijn essentieel voor onze economie.<ref>[https://marine.copernicus.eu/nl/explainers/why-ocean-important Waarom is de oceaan belangrijk? | Copernicus Marine Services]</ref>''' '''De effecten van klimaatverandering op de oceanen hebben, door middel van positieve en negatieve terugkoppeling, gevolgen voor andere onderdelen van het klimaatsysteem.'''<br />
<br />
'''De zeespiegel is de afgelopen 140 jaar met ongeveer 0,23 meter (m) gestegen.'''<ref>[https://weather.metoffice.gov.uk/climate-change/organisations-and-reports/past-and-future-sea-level-rise Past and future sea level rise | Met Office]</ref> '''Dit komt door de opwarming van de aarde, veroorzaakt door de aanwezigheid van door de mens geproduceerde broeikasgassen. De oceanen absorberen het grootste deel van de warmte.'''<ref>[https://marine.copernicus.eu/ocean-climate-portal/ocean-heat-content Ocean Heat Content | Copernicus Marine Services]</ref> '''Sinds 1955 hebben de oceanen ongeveer 372 zettajoule (372 x 10<sup>21</sup> Joule) aan warmte geabsorbeerd.'''<ref>[https://climate.nasa.gov/vital-signs/ocean-warming/?intent=121 Ocean Warming | NASA]</ref> '''Dit is een gigantische hoeveelheid energie: het jaarlijkse energieverbruik van de mensheid is ongeveer 0,5 ZJ; de energie om de temperatuur van de atmosfeer van de aarde met 1 °C te verhogen is ongeveer 2,2 ZJ.'''<br />
<br />
Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: energiebalans|Verdieping: Energiebalans]].<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Zeespiegelstijging door opwarming =<br />
'''Er zijn twee hoofdoorzaken van de wereldgemiddelde zeespiegelstijging: (1) de oceaan zet uit door opwarming (thermische expansie); (2) er komt meer water in de oceanen door het verlies van ijs op het land. Daarnaast zorgt verandering in de hoeveelheid water (grondwater, meren) die op het land is opgeslagen ook voor extra stijging (maximaal 10%).'''<ref>[https://weather.metoffice.gov.uk/climate-change/organisations-and-reports/past-and-future-sea-level-rise Past and future sea level rise | Met Office]</ref>[[Bestand:Contributors sea level rise.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''NASA-analyse toont zeespiegelstijging sinds het begin van de satelliet hoogtemetingen (met radar) in 1993 (zwarte lijn), plus onafhankelijke schattingen van de verschillende bijdragen aan de zeespiegelstijging: thermische uitzetting (rood) en wateraanvoer, voornamelijk door het smelten van gletsjers (blauw). Bij elkaar opgeteld (paarse lijn) komen deze afzonderlijke schattingen heel goed overeen met het waargenomen zeeniveau. Bron: NOAA Climate.gov.''<ref name=":0">[https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-global-sea-level Climate Change: Global Sea Level | NOAA]</ref><br />
<br />
]]<br />
De volgende time-lapse video van Google Earth laat zien hoe sinds 1984 op veel plaatsen in de wereld gletsjers zijn verdwenen en wat de consequenties daarvan zijn voor de zeespiegelstijging'''.'''<br />
<br />
<youtube> https://youtu.be/NHf-xSvpF-Y?si=pDccokm9RIPgB1J7</youtube><br />
<br />
Het wereldgemiddelde zeeniveau is sinds 1880 met 0,21-0,24 m gestegen.De stijging gaat in deze tijd in een versneld tempo: van 1,4 mm/jaar in de 20e eeuw tot 3,6 mm/jaar in de periode 2006-2015, en 4,3 mm/jaar na 2015.<ref name=":0" /><br />
<br />
[[Bestand:Graph sealevel.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Veranderingen in het zeeniveau in millimeters sinds 1880. Bron: NOAA.''<ref name=":0" />]]<br />
In 2023 lag het wereldgemiddelde zeeniveau 101,4 millimeter (0,1 m) boven het niveau van 1993, en was toen het hoogste jaargemiddelde in de satellietwaarnemingen. In de afgelopen jaren was ongeveer een derde van de zeespiegelstijging te wijten aan het warmer worden van het water. Het aandeel door het smelten van gletsjers, met name die op Groenland en Antarctica wordt steeds groter en vormt twee derde. Het jaar 2024 werd het warmste sinds 1880, met een gemiddelde stijging van 1,5°C sinds de industriële revolutie.<ref>[https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024 Global Climate Highlights 2024 | Copernicus]</ref> In 2024 draaide die verhouding smelten/uitzetten om en werd twee derde van de zeespiegelstijging veroorzaakt door het uitzetten van de ongewoon warme oceanen.<ref>[https://www.jpl.nasa.gov/news/nasa-analysis-shows-unexpected-amount-of-sea-level-rise-in-2024/ NASA Analysis Shows Unexpected Amount of Sea Level Rise in 2024 | NASA JPL]</ref><br />
<br />
De zeespiegelstijging op een specifieke locatie kan door verschillende processen anders zijn dan het wereldgemiddelde. Dat kunnen veranderingen zijn in de oceaan in de buurt van die locatie, veranderingen in het zwaartekrachtsveld van de aarde door veranderingen in de opslag van ijs of water op het land, de verticale beweging van land, en veranderende windpatronen. De zeespiegelstijging door het smelten van de Groenlandse ijskap zal bijvoorbeeld weinig effect hebben op het Verenigd Koninkrijk en Nederland, maar elders weer meer. (Zie [[Gevolgen voor de oceanen#Europa|Regionale verschillen: Europa]].) Regionale verschillen ontstaan ook door natuurlijke variabiliteit in de windsterkte. In de trechter van de Noordzee bijvoorbeeld wordt het water in het kanaal opgestuwd.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Wat merken we nu al? =<br />
<br />
'''Begin januari 2025 publiceerde de Copernicus Climate Change Service (C3S) van de EU het rapport ''Global Climate Highlights 2024''. Over de oceanen schrijft het rapport:<ref name=":1">[https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024 Global Climate Highlights 2024 | Copernicus]</ref>'''<br />
<br />
* '''De jaargemiddelde zee oppervlakte temperatuur (SST) boven de extrapolaire (tussen 60°S en 60°N) oceaan bereikte een recordhoogte van 20,87°C in 2024.'''<br />
* '''De extrapolaire SST bereikte recordhoogten voor de tijd van het jaar van januari tot juni 2024, na de reeks maandrecords die in mei 2023 begon. Van juli tot december 2024 was de SST de op één na warmste, na 2023.'''<br />
* '''2024 werd weliswaar beïnvloed door de resteffecten van de sterke [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño]] gebeurtenis in 2023 maar ook de temperaturen tijdens El Niño laten een stijging zien met de tijd.'''<br />
* '''Record waarden werden gemeten in de Noord-Atlantische Oceaan, de westelijke Stille Oceaan en de Indische Oceaan.'''<br />
<br />
[[Bestand:Record SST 2024.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Vergelijking tussen de maandelijkse zeeoppervlakte temperatuur (SST) anomalieën voor de extrapolaire oceaan (60°S-60°NB; verticale as) en de maandelijkse SST anomalieën voor de Niño 3.4 regio (5°N-5°S, 170°-120°WL; horizontale as). Anomalieën zijn relatief ten opzichte van het gemiddelde voor de referentieperiode 1991-2020 voor de corresponderende maand.'' ''Gegevens:'' ''ERA5.'' ''Credit: C3S/ECMWF.''<ref name=":1" /><br />
<br />
]]<br />
De figuur laat duidelijk zien dat de hoge SST waarden in 2024 deels te verklaren zijn met het El Niño 2023-24 effect maar dat ook El Niño periodes een lange-termijn opwarming hebben.<br />
<br />
In sommige kustgebieden heeft de zeespiegelstijging al geleid tot afkalven van duinen en het in zee verdwijnen van huizen. In landbouwgebieden vindt verzilting plaats. In vlakke landen als Nederland levert het problemen op met de waterafvoer van rivieren. Daarnaast ontstaan problemen voor dijken en andere waterkeringen'''.'''<br />
<br />
<youtube>https://www.youtube.com/watch?v=NHf-xSvpF-Y</youtube><br />
<br />
== Oceaanverzuring ==<br />
Zie ook: [[Feedbacks en tipping points#Oceaanverzuring|Tipping points — Oceaanverzuring]].<br />
De concentratie van het broeikasgas kooldioxide (CO<sub>2</sub>) is enorm toegenomen sinds het begin van de industriële revolute.<ref>[https://www.co2.earth/<nowiki/>Earth's CO<sub>2</sub> Home Page | CO2.earth]</ref><sub> </sub>De oceaan absorbeert 30% van de CO<sub>2</sub> in de atmosfeer en dus is de concentratie ook hier toegenomen. Opgelost vormt CO<sub>2</sub> met water een zwak zuur door de vorming van waterstof ionen. De oceanen worden daardoor zuurder (m.a.w. de pH-waarde van het zeewater neemt af). Deze processen zijn goed omschreven en kunnen daarom gemodelleerd worden tot modellen die wereldwijd de pH veranderingen voorspellen.<ref name=":5">[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022MS003563 Global Surface Ocean Acidification Indicators From 1750 to 2100 | Journal of Advances in Modeling Earth Systems (JAMES)]</ref> De toename van CO<sub>2</sub> in de oceanen heeft ervoor gezorgd dat de gemiddelde concentratie waterstof ionen met 30% is gestegen sinds het begin van de industriële revolutie (de pH is gedaald van gemiddeld 8,2 naar 8,05).<ref name=":2">[https://oceanservice.noaa.gov/facts/acidification.html What is Ocean Acidification? | NOAA]</ref>[[Bestand:Trends T CO2 pH.png|gecentreerd|miniatuur|565x565px|''Trends in temperatuur, CO<sub>2</sub> en pH. Bron: Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1). Grafiek: Philippe Rekacewicz.''<ref>[https://www.grida.no/resources/13362 Trends in temperature, CO2 and pH | GRID Arendal, Noorwegen]</ref>]]<br />
De figuur hierboven laat gevolgen zien van stijging van de CO<sub>2</sub>-concentratie in de atmosfeer voor de CO<sub>2</sub>-concentratie en de zuurgraad in de oceaan en voor de temperatuur op land en in de oceaan. Veranderingen van de CO<sub>2</sub>-concentratie in de atmosfeer in rood; partiële CO<sub>2</sub>-druk in de oceaan in groen; pH van de oceaan in paars. De lichtgekleurde banden geven de variabiliteit binnen de jaren aan. De blauwe grafieken geven de afwijking van de gemiddelde temperatuur (1880-2018) van het land en de oceanen (streepjeslijn).<br />
<br />
De volgende animatie laat de veranderingen zien van de pH van het oppervlaktewater vanaf 1750 tot 2100.<ref name=":5" /><br />
<br />
<youtube>https://www.youtube.com/watch?v=HWOySGFiHjs</youtube><br />
<br />
Deze kaart zou voor deze eeuw blauwe oceanen moeten laten zien. De gemiddelde pH-waarde van een oceaan voor de industriële revolutie was 8,2 en op veel plaatsen is de grens van 7,95-8,0 al overschreden. Kalk lost op onder zure omstandigheden, dus een afname van de pH is vooral schadelijk voor dieren die een kalkskelet hebben, zoals schelpdieren en koralen. Door de verzuring wordt het voedselweb beïnvloed.<ref name=":2" /><blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Wat staat ons deze eeuw te wachten? =<br />
<br />
== Zeeniveau ==<br />
'''Het wereldgemiddelde zeeniveau (GMSL) is sinds 1900 ongeveer 0,21 m gestegen, in een versnellend tempo. In 2023 bereikte GMSL zijn hoogste waarde tot dan toe. Voorspellingen van het GMSL zijn gedaan met computersimulaties waarin verschillende scenario’s gekozen zijn voor de uitstoot van broeikasgassen, de zogenaamde SSP's, SSP betekent Shared Socioeconomic Pathway. De GMSL zal tegen 2100 waarschijnlijk 0,28-0,55 m gestegen zijn bij een scenario met zeer lage emissies (SSP1-1,9) en 0,63-1,02 m bij een scenario met zeer hoge emissies (SSP5-8,5) ten opzichte van het gemiddelde van 1995-2014. GMSL-simulaties die rekening houden met de mogelijkheid van een snelle desintegratie van de polaire ijskappen voorspellen een stijging tot 5 m in 2150'''.<ref name=":6">[https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators/global-and-european-sea-level-rise Global and European sea level rise | European Environment Agency (EEA)]</ref><br />
[[Bestand:Projected GMSL.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Waargenomen stijging van het gemiddelde zeeniveau (GMSL) en projecties tot 2150 voor verschillende scenario’s van het IPCC. Bron: European Environment Agency.''<ref name=":6" />]]<br />
[[Bestand:Sea level changes.png|miniatuur|''Prognose van zeespiegelverandering door alle bronnen, inclusief verlies van ijskappen, verlies van berggletsjers en thermische expansie, onder het Representative Concentration Pathway (RCP) 8.5: het meest ernstige scenario met de hoogste uitstoot.''<ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2017ef000663 Evolving Understanding of Antarctic Ice-Sheet Physics and Ambiguity in Probabilistic Sea-Level Projections | Earth's Future]</ref>]]<br />
(Zie Verdieping: [[Gevolgen voor de oceanen#Verdieping: ‘High-end’ schatting van zeespiegelstijging|High-end’ schatting van zeespiegelstijging]].)<br />
<br />
Deze voorspelde stijgingen zullen een grote impact hebben op kustgebieden en eilanden wereldwijd. Latijns-Amerika, het Caribisch gebied, de Stille Oceaan en kleine eilandstaten in ontwikkeling (SIDS) zullen naar verwachting veel land en essentiële infrastructuur verliezen door permanente overstromingen. Honderden dichtbevolkte steden zullen worden blootgesteld aan een verhoogd overstromingsrisico als we op dezelfde weg doorgaan.<br />
<br />
De processen die leiden tot zeespiegelstijging zijn goed begrepen. Onzekerheid bestaat echter over de belangrijkste processen die de snelheid bepalen waarmee het ijs van de polaire ijskappen in de toekomst zal afnemen. Dat maakt het moeilijk om nauwkeurige voorspellingen te doen. <br />
<br />
Het meest ernstige scenario met de hoogste uitstoot is weliswaar het minst waarschijnlijk maar de gevolgen zijn dusdanig ernstig dat dit op alle mogelijke manieren moet worden vermeden.<br />
<br />
== Effecten op het zeeleven ==<br />
'''De effecten die het meest in het nieuws komen zijn die door temperatuursverhoging. Het smelten van het zeeijs is desastreus voor de iconische ijsbeer.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.aan8677 High-energy, high-fat lifestyle challenges an Arctic apex predator, the polar bear | Science]</ref> <ref>[https://www.usgs.gov/centers/alaska-science-center/science/polar-bear-research Polar Bear Research | USGS]</ref> In warmere streken worden koraalriffen ernstig bedreigd. In 2025 werd bekend gemaakt dat 84% van de koraalriffen zijn verbleekt, een teken van slechte conditie met kans op sterfte.'''<ref>[https://icriforum.org/4gbe-2025/ 84% of the world’s coral reefs impacted in the most intense global coral bleaching event ever | International Coral Reef Initiative (ICRI)]</ref><br />
<br />
Dichter bij huis zijn de gevolgen ook ernstig, vooral in de ondiepe zeeën en kustgebieden. Niet alleen verdrinken ecosystemen, denk aan de wadplaten in de Waddenzee of mangrove bossen, maar ook de temperatuur neemt in ondiep water sneller toe. Dit is nadelig voor bijvoorbeeld schelpdieren en heeft in de Nederlandse Zeeuwse kust en Waddenzee verschillende keren geleid tot massale sterfte van kokkels.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00227-020-3659-1<nowiki/>Winters not too cold, summers not too warm: long-term effects of climate change on the dynamics of a dominant species in the Wadden Sea: the cockle ''Cerastoderma edule'' L. | Marine Biology]</ref> Door de opwarming neemt ook de zuurstof in het water af, waardoor planten en dieren dood kunnen gaan. Deze ecosystemen zijn kraamkamers, bieden bescherming en zijn belangrijke foerageergebieden voor trekvogels. Een verslechtering van de omstandigheden hier, heeft gevolgen hebben voor de rest van het mariene ecosysteem.<ref>[https://climatecosmos.com/nature-and-wildlife-conservation/the-shocking-impact-of-climate-change-on-ocean-life/ The Shocking Impact of Climate Change on Ocean Life | Climate Cosmos]</ref><br />
<br />
De verzuring van de oceanen beïnvloedt het mariene leven door het werkelijk zuurder worden van het water en door de hieraan gekoppelde vermindering van carbonaat ionen. Uit laboratorium studies<ref>[https://www.epa.gov/ocean-acidification/effects-ocean-and-coastal-acidification-marine-life Effects of Ocean and Coastal Acidification on Marine Life | U.S. Environmental Protection Agency (EPA)]</ref> is gebleken dat<br />
<br />
# dieren met kalkskeletten of kalkhuisjes direct benadeeld worden, bijvoorbeeld schelpen, zeeëgels, koraal;<br />
# organismen die gevoelig zijn voor de zuurgraad meer energie moeten steken in de bescherming tegen de lagere pH of schade ondervinden, zoals mossels, zeeëgels en krabben, maar ook larven van veel dieren zullen zich minder goed ontwikkelen;<br />
# dieren hoger in de voedselketen of voedselweb benadeeld worden door afname van voedsel.<br />
<br />
Tegenwoordig spreekt men liever van een voedselweb om aan te geven dat een ecosysteem uit meerdere voedselketens bestaat, die schakels gemeenschappelijk hebben.<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Voedselweb Voedselweb | Wikipedia]</ref><br />
<br />
Niet alle dieren reageren op dezelfde manier, bovendien zijn andere omstandigheden, zoals voedsel en de aanwezigheid van andere organismen, belangrijke factoren die in laboratorium studies niet meegenomen kunnen worden. Zo heeft de temperatuursverhoging een negatieve invloed op gevoeligheid voor de zuurgraad en is dus een dubbel negatief effect van de klimaatsverandering.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/gcb.12179 Impacts of ocean acidification on marine organisms: quantifying sensitivities and interaction with warming | Global Change Biology]</ref> <br />
<br />
Effecten die elkaar beïnvloeden zijn ook gemeten in recente studies aan algen in equatoriale wateren.<ref>[https://www.science.org/content/article/more-carbon-dioxide-oceans-could-harm-carbon-eating-microbes-speed-climate-change More carbon dioxide in oceans could harm carbon-eating microbes, speed climate change | Science]</ref> <ref>[https://www.pnas.org/doi/abs/10.1073/pnas.2423680122 Eukaryotic phytoplankton drive a decrease in primary production in response to elevated CO2 in the tropical and subtropical oceans | PNAS]</ref> Algen of fytoplankton vormen de basis van de voedselweb in zee. Het groeit dichtbij het oceaanoppervlak, waar het zonlicht dat de fotosynthese <ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Fotosynthese Fotosynthese | Wikipedia]</ref> aandrijft, kan doordringen. Fytoplankton neemt CO<sub>2</sub> op en produceert zuurstof en is dus belangrijk voor het ecosysteem. Gebleken is dat de effecten van de zuurgraad afhangen van de beschikbaarheid van nitraat, een belangrijke voedingsstof en een biologisch bruikbare vorm van stikstof. Bovendien bleek per soort fytoplankton de gevoeligheid voor de zuurgraad en temperatuur te verschillen. <br />
<br />
De onderzoekers voorspellen dat in equatoriale gebieden de toenemende verzuring van de oceanen binnen een halve eeuw de opname CO<sub>2</sub> drastisch zal verminderen. Vermindering van de CO<sub>2</sub> opname capaciteit van de oceanen versnelt de opwarming en dit is daarmee een serieus effect van de verzuring.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= Regionale verschillen =<br />
<br />
=== Europa ===<br />
'''In de toekomst zal de relatieve zeespiegelverandering langs het grootste deel van de Europese kustlijn naar verwachting redelijk vergelijkbaar zijn met het mondiale gemiddelde. De belangrijkste uitzonderingen zijn de noordelijke Oostzee en de noordelijke Noorse kusten. Hier stijgt het land als gevolg van veranderingen in het zwaartekrachtsveld van de Groenlandse ijskap en door postglaciale opheffing.'''<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Postglaciale_opheffing Postglaciale opheffing | Wikipadia]</ref><br />
<br />
Dat laatste refereert aan een al millennia durend proces. Het landijs dat in Scandinavië lag gedurende de laatste ijstijd was zo zwaar dat het het land naar beneden drukte. Sinds de Scandinavische ijskap is weggesmolten ‘ontspant’ de aardplaat hier en stijgt langzaam. Als gevolg daarvan trekt de zee zich hier langzaam terug. Deze relatieve zeespiegel bokst op tegen de zeespiegelstijging door klimaatverandering. Verwachting is dan ook dat de zeespiegel ten opzichte van land in deze regio's langzamer zal stijgen dan elders, of zelfs dalen.<br />
[[Bestand:Historical and futur sea level Europe.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Ontwikkeling in het verleden en verwachte verandering van de relatieve zeespiegel in Europa.''<ref>[https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators/global-and-european-sea-level-rise Global and European sea level rise | European Environment Agency (EEA)]</ref>]]<br />
<br />
=== Nederland ===<br />
'''Langs de Nederlandse kust begon zo’n 60 jaar geleden een versnelling van de zeespiegelstijging. Die versnelling hangt samen met een krachtiger windeffect als gevolg van het naar het noorden verschuiven en sterker worden van de straalstroom (jet streams).'''<ref name=":3">[https://os.copernicus.org/articles/19/991/2023/ The acceleration of sea-level rise along the coast of the Netherlands started in the 1960s | Ocean Science]</ref><br />
[[Bestand:Zeespiegeltrends.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''De stand van de zeespiegel langs de Nederlandse kust sinds 1890. De waarde voor elk jaar is gebaseerd op ca. 262.000 metingen. De groene lijn laat de best passende trend zien.''<ref>[https://www.deltares.nl/expertise/onze-expertises/zeespiegelstijging/zeespiegelmonitor Zeespiegelmonitor | Deltares]</ref>]]<br />
Nederland heeft sinds de Watersnoodramp van 1953 de Deltawerken aangelegd en talloze dijken versterkt. Bij verdere stijging van de zeespiegel kan die infrastructuur onvoldoende blijken om het westen van Nederland te beschermen. Meteorologen van de Universiteit Utrecht en het KNMI wijzen erop dat een langdurige, gecontroleerde evacuatie overwogen moet worden.<ref name=":3" /> De stijgende zeespiegel vormt een aanzienlijk risico voor het gebied en de bevolking, wat onvoorstelbare investeringen en werkzaamheden vereist om hen te beschermen.<br />
<br />
Earth.Org heeft gemodelleerd hoe enkele van deze toekomstige extreme overstromingsscenario's in Amsterdam eruit zouden kunnen zien in 2100. Deze modellen benadrukken de urgentie van het ontwikkelen van duurzame en effectieve strategieën om de stad en haar bewoners te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering.<ref name=":4">[https://earth.org/data_visualization/sea-level-rise-by-2100-amsterdam/ Sea Level Rise Projection Map – Amsterdam | Earth.Org]</ref><br />
[[Bestand:Sea level 2100 Amsterdam copy.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Zeespiegelstijging in 2100. Projecties van zeespiegelstijging in 2100 voor Amsterdam en omgeving voor twee scenario's. De hoeveelheid stijging is aangegeven in meters (mild = 2m; extreem = 4m). De verplaatsing van de bevolking is rechtsonder aangegeven.''<ref name=":4" /><br />
<br />
]]<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
= <span style="color:#039"> '''Verdieping''' </span> =<br />
<div style="background:#F0F8FF"><br />
== <span style="color:#039"> '''Verdieping''': ‘High-end’ schatting van zeespiegelstijging </span> ==<br />
Een groep van 28 wetenschappers en deskundigen heeft een nieuwe schatting gepubliceerd voor de hoogst mogelijke stijging van de zeespiegel. Dit wordt de 'high-end' schatting genoemd. Dit is omdat het laat zien wat er in de toekomst zou kunnen gebeuren, in plaats van wat het meest waarschijnlijk is. Deze schatting is vooral interessant voor belanghebbenden die plannen maken voor de lange termijn, voor degenen die betrokken zijn bij infrastructurele projecten met een lange levensduur of bij landgebruik aan de kust.<ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022EF002751 A High-End Estimate of Sea Level Rise for Practitioners | Earth's Future]</ref><br />
<br />
De nieuwe schattingen zijn gebaseerd op een veelheid aan bewijsmateriaal en fysische waarschijnlijkheid voor elke zeespiegelcomponent, inclusief de belangrijke bijdrage van de Antarctische ijskap. Deze aanpak leidt tot vergelijkbare resultaten voor opwarmingsscenario’s op de korte termijn (2100) vergeleken met het laatste IPPC AR6 rapport. Een lage opwarming van 2°C geeft 0,8 m stijging voor beide prognoses, hoge opwarming van 5°C geeft 1,3-1,6 m stijging volgens de nieuwe aanpak versus 1,6 volgens IPCC AR6. Echter de lange-termijnvoorspellingen voor 2300 geven lagere zeespiegel niveaus vergeleken met het IPCC AR6. Een lage opwarming van 2°C geeft 2,2-2,5 m stijging versus 3,1 m volgens IPCC AR6, een sterke opwarming van 8-10°C geeft 8,6-10,4 m stijging versus 16,2 m volgens het IPCC AR6.<br />
<br />
Tegen het einde van de eeuw zouden grote Antarctische ijskappen kunnen instorten. Dit kan leiden tot een catastrofale zeespiegelstijging van 9 tot 10 m tegen 2300 bij een sterk opwarmingsscenario. Als we het Akkoord van Parijs nakomen, kunnen we de potentiële opwarming van de zeespiegel beperken tot 2,2-2,5 m. We moeten dus voorbereid zijn om zowel de klimaatverandering aan te pakken als onze kustversterking en kust bewoning. <blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote></div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Gevolgen_voor_de_oceanen&diff=2532
Overleg:Gevolgen voor de oceanen
2025-05-13T17:27:04Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.<br />
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.<br />
Ook andere feedback is welkom.<br />
<br />
== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
Ik heb wat dubbele informatie eruit gehaald en bulletpoints structuur toegevoegd. Sidenote: dit is tot nu toe de enige Eenvoudig uitgelegd met een hele bronnenlijst erbij. Verder geen probleem, maar ik weet niet hoe consistent we daarin willen zijn? - Marit<br />
<br />
Opgelost. Dick<br />
<br />
Suggestie: een paragraaf over de Warme Golfstroom (AMOC). Ik zag in de gauwigheid nog geen verwijzing daarnaar. Er zijn aanwijzingen dat die instabiel aan het worden is. - Arjen<br />
<br />
"koralen die verbleken" - koralen verbleken door te hoge watertemperaturen, niet door verzuring - Arjen<br />
<br />
"om de temperatuur van de atmosfeer van de aarde met 1 C te verhogen" - misschien ter vergelijking hoeveel energie er nodig is voor het opwarmen van de oceanen met 1 graad? - Arjen<br />
<br />
"In 2023 lag het wereldgemiddelde ... 101,4 millimeter (1 m)" - dit is 10 cm, niet 1 m - Arjen<br />
<br />
"Tegenwoordig spreekt men ..." - kennelijk een toelichting op punt 3 erboven. Voetnoot van maken? - Arjen<br />
<br />
"tegen 2300 ..." - dat is een tijdhorizon die menige lezer zeer ver weg zal vinden. Met andere woorden: om nu al voor maatregelen te pleiten ...? Kunnen we het verhaal sterker maken door te refereren aan 2100? - Arjen<br />
<br />
Directe wijzigingen in de pagina: een paar kleine tekstuele dingen en decimale punten veranderd in decimale komma's. - Arjen</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Gevolgen_voor_de_waterhuishouding&diff=2531
Overleg:Gevolgen voor de waterhuishouding
2025-05-13T17:18:36Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.<br />
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.<br />
Ook andere feedback is welkom.<br />
<br />
== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
Bulletpoint structuur toegevoegd. "mitigeren" veranderd in "in toom te houden" (dat is duidelijkere taal om direct te gebruiken bij uitleg aan publiek) - Marit<br />
<br />
"In de late winter ...": het is niet duidelijk wat wat bedoeld wordt met "intensivering van de luchtcirculatie". Gaat het hier om de straalstroom? Dat is een term die veel mensen wel zullen kennen. Ook "hogedruksystemen ... nemen juist enorm toe". Gaat het hier om de omvang of de relatieve drukverschillen? Wat is uiteindelijk het netto resultaat? Ik zal nog nadenken over een alternatieve formulering. - Arjen<br />
<br />
Alternatief:<br />
<br />
"In de late winter treedt volgens het onderzoek een aanzienlijk sterkere luchtcirculatie op boven de Noord-Atlantische Oceaan en West-Europa. Dit leidt tot meer neerslag boven het noordwesten van Europa en een hoger overstromingsrisico voor deze gebieden. In de nazomer zorgen actievere hogedruksystemen voor de kust van het Verenigd Koninkrijk daarentegen voor minder neerslag en langere droge perioden over grote delen van West- en Centraal-Europa." <br />
<br />
(Iets compactere bewoording en geen percentages meer, omdat het onduidelijk is wat er eigenlijk verandert) - Arjen<br />
<br />
<br />
"Door de droogte ...": de tekst hiervoor gaat over Europa, maar opeens komt er de term "moesson droogtes" (de spatie hoort hier niet, maar dat is een andere kwestie). Voorzover ik weet kent Europa geen moesson. Dit maakt de tekst onduidelijk. <br />
Voorstel:<br />
<br />
Door de droogte in de zomermaanden en de opwarming van de winter zal de vraag naar irrigatiewater toenemen en tegelijk wordt de voorraad grondwater niet aangevuld. Dit maakt het nodig om extra maatregelen te nemen voor het beheer van grond- en oppervlaktewater, zodat de landbouwproductie ook tijdens langdurige droge perioden in de toekomst veilig wordt gesteld.<br />
<br />
- Arjen<br />
<br />
"Woestijnvorming": <br />
Ik heb een hekel aan nauwkeurige percentages als in dit geval 77,6 en 40,6. Ik zou ze afronden tot gehele getallen. En de frase "bijna een derde groter dan India" las ik in eerste instantie als "bijna een derde VAN India". Waarom niet: "groter dan India" - Arjen<br />
<br />
Aan het eind van de pagina: "Zie ook: Gevolgen voor de landbouwproductiviteit." - dit zou een hyperlink moeten zijn. - Arjen</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Gevolgen_voor_de_oceanen&diff=2508
Overleg:Gevolgen voor de oceanen
2025-05-12T19:31:27Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.<br />
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.<br />
Ook andere feedback is welkom.<br />
<br />
== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
Ik heb wat dubbele informatie eruit gehaald en bulletpoints structuur toegevoegd. Sidenote: dit is tot nu toe de enige Eenvoudig uitgelegd met een hele bronnenlijst erbij. Verder geen probleem, maar ik weet niet hoe consistent we daarin willen zijn? - Marit<br />
<br />
Opgelost. Dick<br />
<br />
Suggestie: een paragraaf over de Warme Golfstroom (AMOC). Ik zag in de gauwigheid nog geen verwijzing daarnaar. Er zijn aanwijzingen dat die instabiel aan het worden is. - Arjen</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Gevolgen_voor_de_waterhuishouding&diff=2507
Overleg:Gevolgen voor de waterhuishouding
2025-05-12T19:24:42Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.<br />
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.<br />
Ook andere feedback is welkom.<br />
<br />
== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
Bulletpoint structuur toegevoegd. "mitigeren" veranderd in "in toom te houden" (dat is duidelijkere taal om direct te gebruiken bij uitleg aan publiek) - Marit<br />
<br />
"In de late winter ...": het is niet duidelijk wat wat bedoeld wordt met "intensivering van de luchtcirculatie". Gaat het hier om de straalstroom? Dat is een term die veel mensen wel zullen kennen. Ook "hogedruksystemen ... nemen juist enorm toe". Gaat het hier om de omvang of de relatieve drukverschillen? Wat is uiteindelijk het netto resultaat? Ik zal nog nadenken over een alternatieve formulering. - Arjen<br />
<br />
"Door de droogte ...": de tekst hiervoor gaat over Europa, maar opeens komt er de term "moesson droogtes" (de spatie hoort hier niet, maar dat is een andere kwestie). Voorzover ik weet kent Europa geen moesson. Dit maakt de tekst onduidelijk. <br />
Voorstel:<br />
<br />
Door de droogte in de zomermaanden en de opwarming van de winter zal de vraag naar irrigatiewater toenemen en tegelijk wordt de voorraad grondwater niet aangevuld. Dit maakt het nodig om extra maatregelen te nemen voor het beheer van grond- en oppervlaktewater, zodat de landbouwproductie ook tijdens langdurige droge perioden in de toekomst veilig wordt gesteld.<br />
<br />
- Arjen<br />
<br />
"Woestijnvorming": <br />
Ik heb een hekel aan nauwkeurige percentages als in dit geval 77,6 en 40,6. Ik zou ze afronden tot gehele getallen. En de frase "bijna een derde groter dan India" las ik in eerste instantie als "bijna een derde VAN India". Waarom niet: "groter dan India" - Arjen<br />
<br />
Aan het eind van de pagina: "Zie ook: Gevolgen voor de landbouwproductiviteit." - dit zou een hyperlink moeten zijn. - Arjen</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Gevolgen_voor_de_waterhuishouding&diff=2506
Overleg:Gevolgen voor de waterhuishouding
2025-05-12T19:18:38Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.<br />
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.<br />
Ook andere feedback is welkom.<br />
<br />
== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
Bulletpoint structuur toegevoegd. "mitigeren" veranderd in "in toom te houden" (dat is duidelijkere taal om direct te gebruiken bij uitleg aan publiek) - Marit<br />
<br />
"In de late winter ...": het is niet duidelijk wat wat bedoeld wordt met "intensivering van de luchtcirculatie". Gaat het hier om de straalstroom? Dat is een term die veel mensen wel zullen kennen. Ook "hogedruksystemen ... nemen juist enorm toe". Gaat het hier om de omvang of de relatieve drukverschillen? Wat is uiteindelijk het netto resultaat? Ik zal nog nadenken over een alternatieve formulering. - Arjen<br />
<br />
"Door de droogte ...": de tekst hiervoor gaat over Europa, maar opeens komt er de term "moesson droogtes" (de spatie hoort hier niet, maar dat is een andere kwestie). Voorzover ik weet kent Europa geen moesson. Dit maakt de tekst onduidelijk. <br />
Voorstel:<br />
<br />
Door de droogte in de zomermaanden en de opwarming van de winter zal de vraag naar irrigatiewater toenemen en tegelijk wordt de voorraad grondwater niet aangevuld. Dit maakt het nodig om extra maatregelen te nemen voor het beheer van grond- en oppervlaktewater, zodat de landbouwproductie ook tijdens langdurige droge perioden in de toekomst veilig wordt gesteld.<br />
<br />
- Arjen<br />
<br />
"Woestijnvorming": <br />
Ik heb een hekel aan nauwkeurige percentages als in dit geval 77,6 en 40,6. Ik zou ze afronden tot gehele getallen. En de frase "bijna een derde groter dan India" las ik in eerste instantie als "bijna een derde VAN India". Waarom niet: "groter dan India" - Arjen</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Gevolgen_voor_de_waterhuishouding&diff=2505
Overleg:Gevolgen voor de waterhuishouding
2025-05-12T19:15:22Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.<br />
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.<br />
Ook andere feedback is welkom.<br />
<br />
== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
Bulletpoint structuur toegevoegd. "mitigeren" veranderd in "in toom te houden" (dat is duidelijkere taal om direct te gebruiken bij uitleg aan publiek) - Marit<br />
<br />
"In de late winter ...": het is niet duidelijk wat wat bedoeld wordt met "intensivering van de luchtcirculatie". Gaat het hier om de straalstroom? Dat is een term die veel mensen wel zullen kennen. Ook "hogedruksystemen ... nemen juist enorm toe". Gaat het hier om de omvang of de relatieve drukverschillen? Wat is uiteindelijk het netto resultaat? Ik zal nog nadenken over een alternatieve formulering. - Arjen<br />
<br />
"Door de droogte ...": de tekst hiervoor gaat over Europa, maar opeens komt er de term "moesson droogtes" (de spatie hoort hier niet, maar dat is een andere kwestie). Voorzover ik weet kent Europa geen moesson. Dit maakt de tekst onduidelijk. <br />
Voorstel:<br />
<br />
Door de droogte in de zomermaanden en de opwarming van de winter zal de vraag naar irrigatiewater toenemen en tegelijk wordt de voorraad grondwater niet aangevuld. Dit maakt het nodig om extra maatregelen te nemen voor het beheer van grond- en oppervlaktewater, zodat de landbouwproductie ook tijdens langdurige droge perioden in de toekomst veilig wordt gesteld.<br />
<br />
- Arjen</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Overleg:Gevolgen_voor_de_waterhuishouding&diff=2503
Overleg:Gevolgen voor de waterhuishouding
2025-05-12T19:06:17Z
<p>Arjen: </p>
<hr />
<div>Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.<br />
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.<br />
Ook andere feedback is welkom.<br />
<br />
== Eenvoudig uitgelegd ==<br />
<br />
Bulletpoint structuur toegevoegd. "mitigeren" veranderd in "in toom te houden" (dat is duidelijkere taal om direct te gebruiken bij uitleg aan publiek) - Marit<br />
<br />
"In de late winter ...": het is niet duidelijk wat wat bedoeld wordt met "intensivering van de luchtcirculatie". Gaat het hier om de straalstroom? Dat is een term die veel mensen wel zullen kennen. Ook "hogedruksystemen ... nemen juist enorm toe". Gaat het hier om de omvang of de relatieve drukverschillen? Wat is uiteindelijk het netto resultaat? Ik zal nog nadenken over een alternatieve formulering - Arjen</div>
Arjen
https://klimaatwiki.org/index.php?title=Gevolgen_voor_de_waterhuishouding&diff=2501
Gevolgen voor de waterhuishouding
2025-05-12T18:57:27Z
<p>Arjen: "te" verwijderd - oorspronkelijke tekst: "te in te tomen ..."</p>
<hr />
<div>= <span style="color:#008000">'''Eenvoudig uitgelegd''' </span> =<br />
<div style="background:#F0FFF0"><br />
Klimaatverandering heeft een significante invloed op de waterkringloop. <br />
<br />
* Door de opwarming van de aarde verdampt er meer water uit de oceanen, wat de waterkringloop versnelt. Hierdoor valt er meer neerslag, maar deze is niet gelijkmatig verdeeld over de wereld. Sommige gebieden ervaren extreme regenval, terwijl andere te maken krijgen met langdurige droogtes.<br />
<br />
* Deze veranderingen in neerslagpatronen leiden tot extreme weersomstandigheden, zoals zware regenbuien en droogtes. Dit verstoort de natuurlijke balans van de waterkringloop en resulteert in waterschaarste in bepaalde regio's. Bovendien draagt klimaatverandering bij aan de uitbreiding van woestijnen. Droogte en verhoogde temperaturen verhogen de kans op woestijnvorming, wat de beschikbaarheid van water en de biodiversiteit verder vermindert.<br />
<br />
Al met al zorgen deze veranderingen ervoor dat de waterkringloop minder voorspelbaar wordt, met gevolgen voor de beschikbaarheid van zoet water en ecosystemen wereldwijd. Het is essentieel om deze effecten te begrijpen en in toom te houden om de toekomst van onze planeet te waarborgen.<br />
</div><br />
[[Bestand:Water cycle.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De waterkringloop. Het kleine diagram rechts is een vereenvoudigd schema van de kringloop. Bron: Wikipedia.'']]<br />
<br />
= Gevolgen voor de waterhuishouding =<br />
'''De wetenschap is duidelijk: het klimaat verandert en zal blijven veranderen, wat vooral via water van invloed zal zijn op samenlevingen. Klimaatverandering zal invloed hebben op hoeveel water er beschikbaar is, hoe goed het is en hoeveel er is, voor de basisbehoeften van mensen. Dit betekent dat miljarden mensen misschien niet zullen kunnen genieten van de mensenrechten op water en sanitaire voorzieningen. Het veranderen van de watercyclus zal ook gevaarlijk zijn voor de energieopwekking, beschikbaarheid van voldoende voedsel, de gezondheid, economische ontwikkeling en het verminderen van armoede. Dit zal het erg moeilijk maken om de Duurzame Ontwikkelingsdoelen te halen.''' <br />
<br />
Een rapport van het UN Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR) in 2020 inventariseerde de gevolgen van overstromingen wereldwijd. Van 2000 tot 2019 hebben overstromingen het leven van minstens 1,65 miljard mensen ontwricht — het hoogste aantal van alle typen rampen. In 2040 zal 41 procent van de wereldbevolking blootgesteld worden aan het risico van overstromingen. Zuid- en Zuidoost-Azië zouden tot de zwaarst getroffen regio’s behoren, met meer dan twee miljard mensen in gevaar.<ref>[https://www.undrr.org/publication/human-cost-disasters-overview-last-20-years-2000-2019 The human cost of disasters: an overview of the last 20 years (2000-2019) | UNDRR] </ref><blockquote>'''Bron:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Relatie met de opwarming ==<br />
De opwarming van de aarde veroorzaakt zowel intensere droogtes als extremere overstromingen. Dit is het gevolg van de warmere atmosfeer. Warmere lucht kan meer vocht vasthouden, wat in sommige gebieden leidt tot heviger regenval en overstromingen. Tegelijkertijd kan het ook vocht uit de bodem zuigen, waardoor droogte in andere gebieden verergert.<br />
<br />
De intensivering van droogte en regenval is de afgelopen 20 jaar sterk toegenomen, wat heeft geleid tot mislukte oogsten, schade aan de infrastructuur en humanitaire crises. De frequentie van extreme natte en droge gebeurtenissen was ongeveer vier per jaar in de periode 2015-2021, vergeleken met drie per jaar in de 13 jaar daarvoor.<ref>[https://www.nasa.gov/centers-and-facilities/goddard/warming-makes-droughts-extreme-wet-events-more-frequent-intense/ Warming Makes Droughts, Extreme Wet Events More Frequent, Intense | NASA] </ref> Deze toename van 25% is sterk gekoppeld aan de stijgende gemiddelde temperatuur op aarde. Bij voortdurende opwarming zullen droogtes en overstromingen steeds frequenter voorkomen. Dit zijn niet zomaar barre weersomstandigheden, ze leiden tot extremen zoals mislukte oogsten, schade aan huizen en infrastructuur en soms zelfs tot slachtoffers van humanitaire crises. Zie [[Wat merken we nu al?]]<br />
<br />
Dankzij twee satellietmissies, Gravity Recovery and Climate Experiment (GRACE) en GRACE Follow-On (GRACE-FO), is het nu mogelijk veranderingen in de aanwezigheid van water op het land te monitoren. Een sterke toe- of afname op een bepaalde locatie wordt gedefinieerd als een extreme gebeurtenis. Het onderzoek, gepubliceerd in ''Nature'', rapporteert 1.056 extreme gebeurtenissen in de periode 2002-2021.<ref>[https://www.nature.com/articles/s44221-023-00040-5 Changing intensity of hydroclimatic extreme events revealed by GRACE and GRACE-FO | Nature Water] </ref><br />
<br />
De totale hoeveelheid aan extreme gebeurtenissen was sterk gecorreleerd met de wereldgemiddelde temperatuur, Als je deze lijn doortrekt naar de toekomst is te verwachten dat de voortdurende opwarming van de aarde meer van zulke extreme gebeurtenissen zullen plaatsvinden.<br />
<br />
Een studie door onderzoekers van de Vrije Universiteit, het KNMI en de Universiteit van Potsdam heeft bekeken wat dit alles betekent voor Europa. De studie legt een verband tussen veranderingen van luchtcirculatie bij verschillende CO<sub>2</sub>-concentraties en de frequentie van overstromingen en droogte in Europa.<ref>[https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/34/6/JCLI-D-20-0311.1.xml Changes in North Atlantic Atmospheric Circulation in a Warmer Climate Favor Winter Flooding and Summer Drought over Europe | Journal of Climate] </ref><br />
<br />
In de late winter treedt volgens het onderzoek een aanzienlijke intensivering van de luchtcirculatie op ( +24% tot +36%) boven de Noord-Atlantische Oceaan en West-Europa. Dit leidt tot meer neerslag boven het noordwesten van Europa met een hoog overstromingsrisico voor deze gebieden. In de nazomer nemen hogedruksystemen voor de kust van het Verenigd Koninkrijk juist enorm toe (variërend van +57% tot +67%) . Dan is er juist minder neerslag en langere droge perioden over grote delen van West- en Centraal-Europa.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Wat merken we nu al? ==<br />
'''We zien steeds meer extreme weersomstandigheden zoals overstromingen en zware neerslag, maar tegelijkertijd is meer dan driekwart van de planeet de afgelopen decennia droger geworden, volgens een nieuwe analyse van VN-wetenschappers.'''<ref>[https://www.unccd.int/resources/reports/global-threat-drying-lands-regional-and-global-aridity-trends-and-future The global threat of drying lands: Regional and global aridity trends and future projections | UNCCD] </ref><br />
<br />
=== 2025 ===<br />
Volgens een overzicht van Copernicus Climate Change Service was maart 2025 de warmste maart ooit in Europa, met het laagste niveau winterijs in het Noordpoolgebied.<ref name=":7">[https://climate.copernicus.eu/copernicus-warmest-march-europe-and-lowest-arctic-winter-sea-ice Copernicus: Warmest March in Europe and lowest Arctic winter sea ice]</ref><br />
[[Bestand:EU neerslag en temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Afwijkingen in de luchttemperatuur aan het aardoppervlak en neerslag voor maart 2025 ten opzichte van de gemiddelden voor maart in de periode 1991-2020. De neerslagafwijkingen komen overeen met de totale neerslag voor de maand, uitgedrukt als een percentage van het gemiddelde voor 1991-2020. Bron: ERA5. Bronvermelding: C3S/ECMWF.''<ref name=":7" />]]In sommige delen van Europa was het de droogste maand maart ooit (o.a. in Nederland<ref>[https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/recorddroge-maart-met-veel-zon/ Recorddroge maart met veel zon | KNMI]</ref>) en in andere delen de natste maart.<br />
<br />
=== Waterverlies ===<br />
Het water dat is opgeslagen op het land is aan het verdwijnen, volgens een nieuwe analyse gepubliceerd in Science.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adw5851 Permanent shifts in the global water cycle | Science]</ref> <ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adq6529 Abrupt sea level rise and Earth’s gradual pole shift reveal permanent hydrological regime changes in the 21st century | Science]</ref> In de afgelopen twee decennia is meer dan 2600 Gt (miljard metrische ton) water dat vroeger was opgeslagen in de bodem, sneeuw en zoet water permanent verplaatst naar de oceaan.<br />
<br />
Om een cijfer te krijgen dat ze konden vertrouwen, moesten de onderzoekers drie lange-termijn, wereldwijde datasets — anomalieën in de wateropslag, veranderingen in het zeeniveau en de beweging van de aardas — integreren met geavanceerde klimaat- en hydrologische modellering. “Het was een puzzel van alle disciplines die op het juiste moment kwam om iets te verifiëren dat voorheen niet mogelijk was,” leggen de auteurs uit.<br />
<br />
Op basis van deze analyses is dit enorme en onopgemerkte verlies van terrestrisch water waarschijnlijk te wijten aan klimaatverandering, en is vermoedelijk onomkeerbaar. Dat betekent dat er simpelweg minder water zal zijn voor gewassen en dorstige dieren, waaronder mensen.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Droogte ===<br />
Grote delen van de wereld worden droger met ernstige gevolgen voor de voedselvoorziening en de ecologie. Deze eeuw zullen hongersnoden omvangrijker zijn en frequenter voorkomen. Het is waarschijnlijk dat in sommige regio’s mensen gedwongen zullen zijn om te migreren naar andere gebieden. In 2023 zijn 12.000 mensen wereldwijd gestorven als direct gevolg van klimaatrampen. <br />
<br />
7,6% van het land op aarde — een gebied groter dan Canada — heeft de kritische droogte bereikt. Deze verschuiving betrof regio's die zijn veranderd van niet-droge gebieden naar droge gebieden of naar drogere categorieën binnen bestaande droge gebieden. Het merendeel van deze gebieden is van vochtige landschappen veranderd in droge gebieden, wat een zeer negatieve invloed heeft op de landbouw, ecosystemen en de mensen die er wonen. Slechts 0,8% van het landoppervlak is vochtiger geworden. <ref>[https://www.unccd.int/resources/reports/global-threat-drying-lands-regional-and-global-aridity-trends-and-future The global threat of drying lands: Regional and global aridity trends and future projections | UNCCD] </ref><br />
[[Bestand:Global drought vulnerability index (2023).png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Kwetsbaarheid van gebieden voor droogte. Bron: Global Drought Snapshot (2023).''<ref>[https://www.unccd.int/sites/default/files/2023-12/Global%20drought%20snapshot%202023.pdf Global Drought Snapshot 2023 | UNCCD]</ref>]]<br />
In Europa worden vooral de landen rond de Middellandse Zee getroffen door droogte en misoogsten.<ref>[https://reliefweb.int/report/world/2023-review-climate-disasters-claimed-12000-lives-globally-2023 2023 In Review: Climate disasters claimed 12,000 lives globally in 2023 | ReliefWeb] </ref><br />
<br />
Dat neemt niet weg dat ook in andere delen van Europa door extreem weer (dat weer door klimaatverandering getriggerd wordt) slachtoffers maakt. In 2024 was dit het geval in Slovenië, Hongarije, Italië, Tsjechië, Slowakije, Noorwegen en Groot-Brittanië. In onze directe omgeving zijn de overstromingen het Duitse Ahrdal en omliggende dalen, inclusief het Belgische dal van de Ourthe en het Nederlandse Geuldal bij Valkenburg voorbeelden. Hierbij zijn ook dodelijke slachtoffers gevallen. Extreme neerslag in 2024 heeft tot slechte oogsten en veel problemen geleid in Noord-Nederland. <br />
<br />
Door de droogte in de zomermaanden en de opwarming van de winter zal de vraag naar irrigatiewater toenemen en de aanvulling van grondwater afnemen. Dit maakt de implementatie van grondwater duurzaamheidsmaatregelen noodzakelijk om de landbouwproductie tijdens moesson droogtes in de toekomst veilig te stellen.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
==== Woestijnvorming ====<br />
Het UNCCD rapport toont aan dat 77,6% van het totale landoppervlak op aarde de afgelopen drie decennia droger is geworden ten opzichte van de voorgaande 30 jaar.<ref>[https://www.unccd.int/resources/reports/global-threat-drying-lands-regional-and-global-aridity-trends-and-future The global threat of drying lands: Regional and global aridity trends and future projections | UNCCD]</ref><br />
[[Bestand:Woestijnvorming.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Schematische voorstelling van de verschillende fasen van woestijnvorming van gezonde vegetatie naar woestijn, die gepaard gaan met een afname van de bodemkwaliteit.''<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.aay5958 Global ecosystem thresholds driven by aridity | Science] </ref>]]<br />
In dezelfde periode zijn de droge gebieden met ongeveer 4,3 miljoen vierkante kilometer gegroeid - dat is een gebied dat bijna een derde groter is dan India, het 7e grootste land ter wereld. Droge gebieden maken nu 40,6% van het landoppervlak van de aarde uit, Antarctica niet meegerekend.<br />
<br />
Voor de terugkoppelingen die meewerken aan het proces van woestijnvorming als gevolg van de toename van broeikasgassen, zie [[Feedbacks en tipping points#Terugkoppeling waterdamp|Terugkoppeling: Waterdamp]].<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
=== Overstromingen ===<br />
'''De waterafvoer van Europese rivieren is ernstig verstoord. Een deel van de rivieren had in de zomer van 2024 een extreem lage afvoer, terwijl anderen juist een zeer hoge afvoer hadden, die gepaard ging met overstromingen. Bijna een derde van het Europese rivierennetwerk kreeg te maken met overstromingen in 2024, volgens het rapport State of the European Climate, waarbij 12% de drempel voor “ernstige” overstromingen overschreed. Delen van West-Europa kenden de natste jaren ooit.'''<br />
[[Bestand:Anomalies river flow.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Afwijking in het gemiddelde rivierdebiet voor juni tot en met augustus 2024 ten opzichte van het gemiddelde voor de referentieperiode 1991-2020. De categorieën 'uitzonderlijk hoog (laag)', 'opvallend hoog (laag)', 'boven (onder) gemiddeld' en 'nabij gemiddeld' hebben betrekking op de percentielbereiken >90 (<10), 75-90 (10-25), 60-75 (25-40) en 40-60 voor de referentieperiode 1991-2020. Blauwtinten duiden op een hoger, en roodtinten op een lager debiet dan gemiddeld. Grijs geeft een bijna gemiddeld debiet aan. Alleen rivieren met een afwateringsgebied van meer dan 1.000 km<sup>2</sup> worden getoond. Gegevensbron: EFAS v5. Credit: CEMS/C3S/ECMWF.''<ref>[https://climate.copernicus.eu/copernicus-record-breaking-heat-stress-southeastern-europe-during-summer-2024 Record-breaking heat stress in southeastern Europe during summer 2024 | Copernicus] </ref>]]<br />
Terwijl sommige regio's lijden onder extreme droogte hebben andere gebieden juist te maken met extreme overstromingen. Oorzaak is de opwarming van de oceanen die leidt tot meer neerslag en krachtiger stormen boven land. <br />
<br />
Drie enorme overstromingen in Azië, Afrika en Europa hebben in september 2024 meer dan 1500 levens geëist en meer dan 15 miljard dollar gekost.<ref>[https://yaleclimateconnections.org/2024/09/epic-floods-are-wreaking-havoc-from-africa-to-asia-to-europe/ Epic floods are wreaking havoc from Africa to Asia to Europe | Yale Climate Connections] </ref><br />
<br />
In 2022 en 2023 waren er zware regenbuien in Zuid-Limburg en omgeving die hebben geleid tot overstromingen en schade aan huizen en infrastructuur. In het voorjaar van 2024 waren er na zware buien weer overstromingen in Limburg. De verwachting is dat in de toekomst vaker extreme neerslag en overstromingen zullen voorkomen.<br />
<br />
In september 2024 waren grote gebieden in Oostenrijk, Tsjechië, Polen en Roemenië overstroomd door uitzonderlijk zware regenval. The Guardian sprak van “Ramp van ongekende omvang.”<ref>[https://www.theguardian.com/world/2024/sep/15/catastrophe-of-epic-proportions-six-drown-in-europe-amid-heavy-floods-storm-boris-poland-austria-slovakia-hungary ‘Catastrophe of epic proportions’: eight drown in Europe amid heavy floods | The Guardian] </ref> Door de storm Boris waren rivieren buiten hun oevers getreden en zaten mensen vast in hun huizen. Tientallen mensen verloren hun leven. Nog meer mensen werden dakloos.<br />
[[Bestand:Storm Boris.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''(Links) Totale neerslag (mm) tijdens Storm Boris van 12-16 september 2024. Gegevens: E-OBS. Krediet: KNMI/ C3S/ECMWF. (Rechts) Kaart met rivieren met bovenstroomse gebieden groter dan 1000 km2 (grijs), en de rivieren waar het debiet de overstromingsdrempels 'matig' (tweejarige terugkeerperiode) (blauw), 'hoog' (vijfjarige terugkeerperiode) (oranje) en 'ernstig' (20-jarige terugkeerperiode) (paars) overschreed op elke dag van 12-21 september 2024. Gegevens: EFAS. Credit: CEMS/C3S/ECMWF. Bron: Copernicus Climate Change Service (C3S) and World Meteorological Organization (WMO).''<ref name=":3">[https://climate.copernicus.eu/sites/default/files/custom-uploads/ESOTC-2024/press-resources/ESOTC-2024-report.pdf European State of the Climate 2024 | Copernicus Climate Change Service (C3S) and World Meteorological Organization (WMO)]</ref>]]<br />
<br />
Noodweer in de Sahel en West-Afrika heeft geleid tot grote overstromingen en meer dan duizend doden. Honderdduizenden woningen zijn verwoest.<br />
<br />
Afrika betaalt een disproportioneel hoge prijs voor klimaatverandering, zoals de Wereld Meteorologische Organisatie onlangs aangaf. Dit is extra schrijnend omdat het continent de laagste uitstoot van broeikasgassen ter wereld heeft. Droogte is daarbij een van de meest voorkomende problemen, wat leidt tot misoogsten en hongersnood. <br />
[[Bestand:Polen overstromingen.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Satellietbeelden van de rivier de Oder in het zuidoosten van Polen voor en na de overstroming, opgenomen op 4 september 2024 en op 20 september 2024 door de Operational Land Imager van Landsat 8.''<ref name=":1">[https://scitechdaily.com/water-world-europes-epic-flood-disaster-explained/ Water World: Europe’s Epic Flood Disaster Explained | SciTechDaily] </ref>]]<br />
In de zomer van 2024 hebben overstromingen verwoestingen aangericht op vier continenten, waarbij de invloed van klimaatverandering steeds duidelijker wordt. Warme atmosferische omstandigheden, veroorzaakt door de opwarming van de aarde, vergroten de intensiteit van extreme regenval, wat leidt tot catastrofale overstromingen en aardverschuivingen.<ref name=":1" /> <br />
<br />
Een recente analyse van wetenschappers van World Weather Attribution<ref>[https://www.worldweatherattribution.org/climate-change-and-high-exposure-increased-costs-and-disruption-to-lives-and-livelihoods-from-flooding-associated-with-exceptionally-heavy-rainfall-in-central-europe/ Climate change and high exposure increased costs and disruption to lives and livelihoods from flooding associated with exceptionally heavy rainfall in Central Europe | World Weather Attribution] </ref> toont aan dat klimaatverandering de kans op extreme regenval, zoals die verantwoordelijk was voor de recente overstromingen in Midden-Europa, heeft verdubbeld. The Guardian berichtte dat de regens ook minstens 7% zwaarder waren door de invloed van klimaatverandering.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/sep/25/global-heating-doubled-chance-of-extreme-rain-in-europe-in-september Global heating ‘doubled’ chance of extreme rain in Europe in September | The Guardian] </ref> Deze overstromingen, veroorzaakt door storm Boris die in september over Midden-Europa trok, troffen landen als Oostenrijk, Tsjechië, Hongarije, Polen, Roemenië en Slowakije. De hevige regenval zette kleine beekjes om in woeste rivieren, wat resulteerde in grote schade aan huizen en de dood van minstens twee dozijn mensen.<br />
<br />
In de regio Valencia in Spanje werd extreme neerslag gevolgd door verwoestende modderstromen. Dit soort herfstweer is niet ongewoon, maar de uitzonderlijk hoge temperatuur van de Middellandse Zee versterkte het effect van een geïsoleerd lagedrukgebied boven de Golf van Cádiz. Op sommige plaatsen viel in 8 uur tijd evenveel regen als normaal in een heel jaar. De schade in de regio werd nog versterkt door ontbossing in het achterland.<br />
[[Bestand:Floods Spain.jpg|miniatuur|''(Links) Totale neerslag (mm) in Spanje op 29 oktober 2024. Gegevens: AEMET, SAIH en SIAR. Krediet: AEMET/C3S/ ECMWF. (Rechts) Kaart met rivieren met bovenstroomse gebieden groter dan 1000 km2 (grijs), en die waar het rivierdebiet de overstromingsdrempels 'matig' (tweejarige terugkeerperiode) (blauw), 'hoog' (vijfjarige terugkeerperiode) (oranje) en 'ernstig' (20-jarige terugkeerperiode) (paars) overschreed op elke dag van 25-31 oktober 2024. Gegevens: EFAS. Credit: CEMS/C3S/ECMWF. Bron: Cnopernicus Climate Change Service (C3S) and World Meteorological Organization (WMO).''<ref name=":3" />|gecentreerd|650x650px]]<br />
<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Wat staat ons deze eeuw te wachten? ==<br />
'''De vooruitzichten voor 2025 laten verhoogde risico's zien. Klimaatvoorspellingen wijzen op een mogelijke verdroging in het noorden van Zuid-Amerika, het zuiden van Afrika en delen van Azië. De Sahel en Europa hebben een verhoogd overstromingsrisico. Extreme gebeurtenissen zoals plotselinge overstromingen na hevige neerslag zal vaker voorkomen,''' <br />
<br />
=== Extreem nat en extreem droog ===<br />
Een van de redenen waarom de bosbranden in Zuid-Californië in 2025 zo hevig zijn geweest, is de 'hydroklimaat whiplash' - een plotselinge, intense schommeling tussen zeer nat en zeer droog weer. In Californië betekende deze 'whiplash' een weelderige plantengroei in de aanloop naar het bosbrandseizoen - wat een tondeldoos van brandstof werd in de extreme droogte en warmte die volgden. Een ander recent voorbeeld zijn de stortregens en overstromingen in Oost-Afrika na jaren van droogte, waardoor duizenden hectaren gewassen werden vernietigd en meer dan 2 miljoen mensen hun huizen moesten verlaten. Aanpassingsmaatregelen moeten rekening houden met zowel natte als droge extremen, zegt klimaatwetenschapper Daniel Swain, die mede-auteur is van een nieuw artikel over dit fenomeen.<ref>[https://www.earth.com/news/climate-whiplash-from-floods-to-droughts-and-wildfires/ "Hydroclimate whiplash" is wreaking havoc across the U.S. | Earth.com] </ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s43017-024-00624-z Hydroclimate volatility on a warming Earth | Nature] </ref><br />
<br />
=== Droogte ===<br />
Het hierboven aangehaalde UNCCD onderzoek<ref name=":2">[https://www.unccd.int/resources/reports/global-threat-drying-lands-regional-and-global-aridity-trends-and-future The global threat of drying lands: Regional and global aridity trends and future projections | UNCCD] </ref> zegt dat als we de broeikasgassen niet stoppen, tegen het einde van deze eeuw nog eens 3% van de vochtige gebieden in de wereld droog zullen zijn.<br />
[[Bestand:Droogte-index 2050-2100.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Verwachte veranderingen in de droogte-index voor de periode 2021-2050 halverwege de eeuw (linker paneel) en de periode 2071-2100 aan het eind van de eeuw (rechter paneel) ten opzichte van de referentieperiode 1981-2010, volgens IPCC scenario’s SSP1-2.6, SSP2-4.5, SSP3-7.0 en SSP5-8.5 (van boven naar beneden). Bruin is droger en groen is vochtiger.''<ref name=":2" />]]<br />
<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote><br />
<br />
== Regionale verschillen ==<br />
Naarmate de aarde opwarmt, zal de mondiale hydrologische cyclus naar verwachting aanzienlijk veranderen, met een algemene trend dat natte regio's natter worden en droge regio's droger. Dit komt door de toename van de hoeveelheid water die de atmosfeer kan vasthouden als de temperatuur stijgt. De snelheid waarmee deze versterking van de watercyclus plaatsvindt, kan echter langzamer zijn dan eerder werd geschat.<br />
<br />
Waargenomen trends:<ref>[https://www.nature.com/articles/srep18018 Global land moisture trends: drier in dry and wetter in wet over land | Nature] </ref><br />
<br />
* Een aanzienlijk deel van de verdrogingstrends (~53%) doet zich voor in droge gebieden, terwijl ~48% van de vernattingstrends zich voordoet in vochtige gebieden.<br />
* De droge randen van de tropen breiden zich uit naarmate de subtropen naar het noorden en zuiden opschuiven en droger weer brengen in gebieden zoals het Middellandse Zeegebied. De randen van de tropen verplaatsen zich met een snelheid van ongeveer 0,2 tot 0,3 breedtegraad per decennium.<br />
<br />
Regionale en seizoensgebonden beschikbaarheid van water kan deze veranderingen echter veranderen. Daarnaast kunnen verschuivingen in de atmosferische circulatie regionale afwijkingen van de verwachte patronen veroorzaken.<br />
<br />
De intensivering van de waterkringloop – heviger neerslag in de ene regio en toenemende droogte in andere – als gevolg van klimaatverandering heeft wereldwijd via verschillende mechanismen een grote invloed op de landbouw.<ref>[https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2014/06/climate-change-water-and-agriculture_g1g3fd78/9789264209138-en.pdf Climate Change, Water and Agriculture | OECD Studies on Water] </ref> <ref>[https://www.mhwm.pl/Acceleration-of-the-hydrological-cycle-and-its-impact-on-water-availability-over,188920,0,2.html</ref><br />
<br />
Zie ook: Gevolgen voor de landbouwproductiviteit.<blockquote>'''Bronnen:'''<br />
<references /><br />
</blockquote></div>
Arjen