Klimaatwiki - Gebruikersbijdragen [nl]

Desinformatie debunken en 'prebunken'

2026-01-31T11:50:12Z

Barbara: /* Vormen van ontkenning */

<div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;">
[[#top| Top ^]]</div>

= '''In het kort''' =

{| class="wikitable" 
|Er bestaat allerlei misinformatie en desinformatie over klimaatverandering. Dat is een grote bedreiging, want het ondermijnt de steun voor doeltreffende maatregelen tegen de opwarming en heeft invloed op de keuze die mensen maken bij verkiezingen. Daarom is het heel belangrijk dat wetenschappers en klimaatactivisten de mythen ontkrachten.
|}

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
=== Belangrijke termen ===
Over klimaatverandering wordt veel verkeerde informatie verspreid. Soms per ongeluk, maar in veel gevallen ook expres, vaak om klimaatwetenschap of -beleid te ondermijnen. Er zijn een aantal termen te onderscheiden:
*Klimaatontkenning: Het ontkennen van het bestaan of de ernst van klimaatverandering.
*Klimaatscepticisme: Twijfel zaaien over de oorzaken of gevolgen van klimaatverandering, vaak zonder wetenschappelijke basis.
*Misinformatie: Onjuiste informatie verspreid zonder kwade intentie.
*Desinformatie: Onjuiste informatie bewust verspreid om te misleiden.
*Fake news: Valse of misleidende informatie die vaak wordt gepresenteerd als legitiem nieuws.

=== Vormen van ontkenning ===
Klimaatontkennende informatie is vaak geen incident, maar een georganiseerde strategie van bijvoorbeeld denktanks of andere belangenverenigingen om de steun voor klimaatbeleid te ondermijnen. Daarin zijn patronen te herkennen en worden vaak dezelfde (foutieve) argumenten gebruikt:
*''De 5 categorieën van bewuste klimaatontkenning''
**Ontkenning van de opwarming: Beweer dat de aarde niet opwarmt.
**Ontkenning van menselijke invloed: Beweer dat klimaatverandering niet door menselijke activiteiten komt.
**Ontkenning van consensus: Ontken dat er brede wetenschappelijke overeenstemming is over klimaatverandering.
**Ontkenning van de ernst: Minimaliseer de gevolgen van klimaatverandering.
**Ontkenning van oplossingen: Beweer dat er niets gedaan kan worden of dat oplossingen niet effectief zijn.
*''Daarnaast zijn er 15 veelgebruikte argumenten'' die vaak door tegenstanders van klimaatbeleid of klimaatontkenners worden gebruikt (zie [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|15 patronen van klimaatontkenning]]). Deze vallen onder twee categorieën:
**Old denial / Oude ontkenning: Directe ontkenning van feiten, zoals "Het klimaat verandert niet".
**New denial / Nieuwe vormen van ontkenning: Subtielere vormen, zoals het benadrukken van onzekerheden of economische bezwaren.
</div>

== Bronvermelding ==
De teksten en de cartoons van John Cook op deze pagina zijn gepubliceerd met toestemming van Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/ Skeptical Science]</ref> Veel van de cartoons staan ook in het boek ''Cranky Uncle vs Climate Change'' van John Cook.<ref>[https://crankyuncle.com/book/ CRANKY UNCLE vs. CLIMATE CHANGE: How to Understand and Respond to Climate Deniers | Skeptical Science]</ref> De vertalingen van de cartoons in het Nederlands zijn van Nienke de Haan.

Cranky Uncle vs Climate Change gebruikt cartoons, klimaatwetenschap en kritisch denken om klimaatontkenning en misinformatie begrijpelijk te maken. Het boek is gebaseerd op psychologisch onderzoek naar het weerleggen van misinformatie en kiest een creatieve aanpak, waarbij cartoons en visuele analogieën worden gebruikt om de wetenschap boeiend en toegankelijk te maken voor lezers. Het boek is geschreven en getekend door John Cook, een voormalig cartoonist die nu onderzoek doet naar klimaatcommunicatie aan de Monash University. Cranky Uncle vs. Climate Change werd op 25 februari 2020 gepubliceerd door Kensington Books. Meld je aan voor het laatste Cranky Uncle nieuws op [https://Crankyuncle.com crankyuncle.com].

[[Bestand:Sceptici.jpg|gecentreerd|miniatuur|450x450px|''John Cook, Skeptical Science.'']]<blockquote>
<references />
</blockquote>

= Klimaatontkenning, klimaatscepticisme =
'''Klimaatontkenning (climate denial) is een afkorting van ‘ontkenning van klimaatverandering veroorzaakt door menselijk handelen’. Een andere benaming is klimaatscepticisme.'''

Gecoördineerde acties van klimaatontkenning hebben een belangrijke rol gespeeld bij de verspreiding van verkeerde informatie en het uitstellen van zinvolle actie om klimaatverandering tegen te gaan. Onderzoek suggereert dat verkeerde informatie over het klimaat leidt tot een aantal negatieve gevolgen, zoals verminderde kennis over het klimaat, polarisatie bij het publiek, het verdringen van correcte informatie, het versterken van het stilzwijgen over het klimaat en het beïnvloeden van de manier waarop wetenschappers zich publiekelijk uitspreken.

Klimaatscepticisme, en misinformatie in het algemeen, vormt een regelrechte bedreiging voor de democratie, volgens een commentaar in Nature in 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-01587-3 Misinformation poses a bigger threat to democracy than you might think | Nature]</ref> De auteurs zeggen: "In het huidige gepolariseerde politieke klimaat worden onderzoekers die onwaarheden bestrijden aangevallen en bestempeld als niet-gekozen arbiters van de waarheid. Maar de strijd tegen desinformatie is gerechtvaardigd, noodzakelijk en dringend nodig."

=== Klimaatleugens strafbaar maken ===
Klimaatmisinformatie verandert crisis in catastrofe, schrijft een rapport van het International Panel on the Information Environment (IPIE), een systematische review van 300 studies.<ref>[https://www.ipie.info/research/sr2025-1 Information Integrity about Climate Science: A Systematic Review | International Panel on the Information Environment (IPIE)]</ref> De onderzoekers ontdekten dat klimaatontkenning is geëvolueerd tot campagnes die gericht zijn op het in diskrediet brengen van oplossingen, zoals de valse beweringen dat hernieuwbare energie de oorzaak was van de recente grootschalige stroomuitval in Spanje, begin 2025.

Online bots en trollen spelen een grote rol bij het verspreiden van valse verhalen, vooral over het klimaat. De experts zeggen ook dat politieke leiders, ambtenaren en regelgevende instanties steeds vaker het doelwit worden om klimaatmaatregelen te vertragen.

Een samenvatting in The Guardian:<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/jun/19/climate-misinformation-turning-crisis-into-catastrophe-ipie-report Climate misinformation turning crisis into catastrophe, report says | The Guardian]</ref>

Het rapport gaat over klimaatdesinformatie, dat wil zeggen het opzettelijk of onopzettelijk verspreiden van valse informatie over het klimaat. Dit is een groeiende zorg. Elisa Morgera, speciaal rapporteur van de VN voor mensenrechten en klimaatverandering, zegt dat desinformatie en [[Wondermiddelen#Greenwashing|greenwashing]]<ref>Greenwashing is het vervalsen of overdrijven van de groene eigenschappen van een product, dienst of merk.</ref> <ref>[https://greenwash.com/ Greenwash | The Changing Markets Foundation]</ref> door de fossiele brandstofindustrie strafbaar moeten worden gesteld.

"Het is een groot probleem", aldus Dr. Klaus Jensen van de Universiteit van Kopenhagen, die medeverantwoordelijk was voor het IPIE-rapport. "Als we niet over de juiste informatie beschikken, hoe kunnen we dan stemmen voor de juiste doelen en politici, en hoe kunnen politici de duidelijke feiten vertalen naar de nodige maatregelen? Helaas denk ik dat de slechte actoren nog steeds zeer actief zijn en op dit moment waarschijnlijk de overhand hebben."

Jensen voegde hieraan toe: "We hebben ongeveer vijf jaar om de uitstoot te halveren en tot 2050 om koolstofneutraal te worden. Zonder de juiste informatie gaan we dat niet redden. Het is dus mogelijk dat de klimaatcrisis uitmondt in een klimaatramp, tenzij we het probleem van de integriteit van klimaatinformatie aanpakken."

De verkeerde informatie varieert van industrie die fossiel gas promoot als een 'koolstofarme brandstof' tot bizarre complottheorieën, zoals dat bosbranden in Zuid-Californië door ambtenaren zouden zijn gepland om tunnels voor kinderhandel te vernietigen.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Dubieuze publicaties ===
Om hun argumenten legitimiteit te verlenen, zoeken klimaatsceptici soms hun toevlucht tot wetenschappelijke tijdschriften die het minder nauw nemen met normen van wetenschappelijke integriteit. Het gaat daarbij vaak om tijdschriften met zeer korte doorlooptijden (acceptatie binnen enkele dagen). Redactieraden bevatten namen die niet te verifiëren zijn of vermelden wetenschappers zonder hun toestemming. Ze hebben vaak een lage of geen indexering in gevestigde databases ([https://clarivate.com/academia-government/scientific-and-academic-research/research-discovery-and-referencing/web-of-science/ Web of Science], [https://www.scopus.com/sources.uri Scopus], [https://doaj.org/ DOAJ]).

Deze praktijk wordt ''predatory publishing'' (roofzuchtige publicaties) genoemd. Het is een uitbuitend en frauduleus academisch publicatiemodel waarbij tijdschriften of uitgevers hun eigen financiële of reputatievoordeel boven de vooruitgang van de wetenschap stellen. Het wordt gekenmerkt door misleidende of valse informatie over redactionele praktijken, een afwijking van standaard peer-reviewprocedures, een gebrek aan transparantie en het gebruik van agressieve of dwingende wervingstactieken om auteurs aan te trekken.

Roofzuchtige uitgevers maken vaak misbruik van de druk op onderzoekers om te publiceren, waardoor de integriteit en geloofwaardigheid van wetenschappelijke communicatie wordt ondermijnd. Sommige auteurs — met name klimaatsceptici — zijn zich er mogelijk van bewust dat het tijdschrift van slechte kwaliteit of zelfs frauduleus is, maar publiceren er toch in.

De Amerikaanse bibliothecaris Jeffrey Beall publiceerde in 2008 een regelmatig bijgewerkte lijst van wat hij omschreef als "potentiële, mogelijke of waarschijnlijke roofzuchtige wetenschappelijke open access-uitgevers", de bekende Beall's List.<ref>[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Jeffrey_Beall Jeffrey Beall | Wikipedia]</ref> In 2017 werd hij gedwongen de lijst offline te halen. Sindsdien wordt Beall's List bijgehouden door een postdoc in Europa, die er om veiligheidsredenen de voorkeur aan geeft anoniem te blijven.<ref>[https://beallslist.net/ Beall's List]</ref>

Bij het beoordelen van publicaties die ingaan tegen de consensus over klimaatverandering is het verstandig Beall's List te raadplegen.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Publieke weerbaarheid opbouwen tegen desinformatie ===
[[Bestand:Cranky Uncle.jpg|rechts|kaderloos|184x184px]]
Foutieve informatie wordt onder twee noemers geschaard: misinformatie en desinformatie. Misinformatie refereert naar het ''onbedoeld'' (wijd)verspreiden van verkeerde informatie over bijvoorbeeld het klimaat, bijv. doordat iemand te weinig kennis heeft om foute informatie te herkennen.<ref>[https://doi.org/10.1080/23808985.2024.2323736 Misinformation, Disinformation, and Fake News: Lessons from an Interdisciplinary, Systematic Literature Review | Annals of the International Communication Association]</ref> Desinformatie daarentegen gaat over het ''bewust'' verspreiden van foutieve of verzonnen informatie. Dit verschilt van de bekende term "fake news" in de zin dat fake news specifiek gaat om het brengen van meer spectaculaire, foutieve, informatie onder de noemer "nieuws".<ref>[https://doi.org/10.1007/s13278-023-01028-5 Fake news, disinformation and misinformation in social media: a review | Social Network Analysis and Mining]</ref>[[Bestand:PLOKS.jpg|miniatuur|''De Nederlandstalige versie van de poster PLURV van Skeptical Science en de Duitse site Kimafakten.de.''<ref name=":8">[https://www.klimafakten.de/kommunikation/alle-uebersetzungen-unseres-grossen-plurv-infoposters-zu-desinformations-strategien Alle Übersetzungen unseres großen PLURV-Infoposters zu Desinformations-Strategien | Klimafakten.de]</ref>]]Het ontwikkelen van oplossingen om desinformatie tegen te gaan is belangrijker dan ooit in dit ''post-truth'' tijdperk waarin wetenschap en feiten constant onder vuur liggen. Een belangrijke oplossing om het publiek weerbaarder te maken tegen nepnieuws is jezelf er tegen "vaccineren": voorkomen dat je wordt misleid door de technieken van ontkenning te leren. Daarnaast is het benadrukken van de wetenschappelijke consensus omtrent klimaat belangrijk. Juist het geloof in het bestaan van die wetenschappelijke consensus is waardevol, omdat die kan dienen als de brug ("''gateway belief")'' naar meer geloof in dat opwarming van de aarde waar is, veroorzaakt wordt door mensen en dat er actie ondernomen moet worden.<ref>[http://www.climatechangecommunication.org/all/consensus-handbook/ The Consensus Handbook | Skeptical Science]</ref>

In het Cranky Uncle-spel<ref>[https://crankyuncle.com/ Cranky Uncle game: building resilience against misinformation | John Cook, Skeptical Science]</ref> worden spelers begeleid door een cartoonpersonificatie van de ontkenning van klimaatwetenschap. Cranky Uncle legt 14 technieken van wetenschapsontkenning uit, van nep-experts tot 'cherrypicking' en een aantal verschillende logische drogredenen. De game is ook als app te downloaden voor mobiele telefoons.

Voor gebruik op scholen bevelen we de poster [https://www.klimafakten.de/sites/default/files/downloads/ploks-klimafaktendebasiscursusdesinformatiea3web.pdf PLOKS – Basiscursus Desinformatie] aan.<ref>[https://skepticalscience.com/FLICC-poster-downloads-and-translations.html The FLICC-Poster - Downloads and Translations | Skeptical Science]</ref> Die bestaat ook in andere talen, o.a. Engels, Duits en Frans.<ref name=":8" />
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Taxonomie van klimaatontkenning ===
Een omvangrijke analyse van 20 jaar aan publicaties op websites van conservatieve denktanks en blogs van klimaatontkenners leverde een taxonomie van vormen van klimaatontkenning op.<ref name=":0">[https://www.nature.com/articles/s41598-021-01714-4 Computer-assisted classification of contrarian claims about climate change | Scientific Reports]</ref> Uit het onderzoek blijkt dat de beweringen die daar worden gebruikt, zich hebben gericht op het aanvallen van de integriteit van de klimaatwetenschap en klimaatwetenschappers en, in toenemende mate, het klimaatbeleid en het stimuleren van hernieuwbare energie. Ook laat het de invloed van financiering door bedrijven en stichtingen zien op de productie en verspreiding van specifieke klimaat-sceptische beweringen.[[Bestand:Taxonomy sceptic claims.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Taxonomie van beweringen door klimaatontkenners.''<ref name=":0" />]]
De analyse levert vijf grote categorieën van beweringen op: (1) het gebeurt niet, (2) het ligt niet aan ons, (3) het is niet erg, (4) oplossingen zullen niet werken en (5) klimaatwetenschap/wetenschappers zijn onbetrouwbaar. Deze categorieën zijn de vijf belangrijkste overtuigingen van klimaatontkenners. Binnen deze categorieën op het hoogste niveau zijn er twee subniveaus (27 subclaims, 49 sub-subclaims), die een gedetailleerde afbakening van verschillende specifieke argumenten laten zien. De grootste uitdaging voor iemand die desinformatie over klimaatverandering verspreidt, is de overweldigende wetenschappelijke consensus onder klimaatexperts over de vijf hoofdconclusies van klimaatwetenschap. De site van Skeptical Science geeft uitgebreide toelichtingen bij deze taxonomie van beweringen, ondersteund door peer reviewed referenties.<ref>[https://skepticalscience.com/argument.php?f=taxonomy Climate Myths sorted by taxonomy | Skeptical Science]</ref>

==== De toepassing van desinformatie ====

Desinformatie, in de vorm van de hierboven beschreven frames, wordt vaak gebruikt in combinatie met verschillende activiteiten om politiek en beleid te beinvloeden (zogeheten ''Corporate Political Activities''). Het doel is doorgaans om direct (bijvoorbeeld door lobbyen) of indirect (bijvoorbeeld door publieke opinie te beïnvloeden) voor bedrijven onwenselijk beleid tegen te houden. Uitgebreid onderzoek naar de voedingsindustrie heeft geleid tot een taxonomie opgesteld van deze activiteiten.<ref name=":9">[https://www.ijhpm.com/article_4440.html Corporate Political Activity: Taxonomies and Model of Corporate Influence on Public Policy | International Journal of Health Policy and Management (IJHPM)]</ref> Zie de tabel.
[[Bestand:Tabel 1.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: International Journal of Health Policy and Management.''<ref name=":9" />]]

Hoewel het oorspronkelijke onderzoek over gezondheidsbeleid ging, kunnen we aannemen dat hetzelfde soort tactieken worden gehanteerd voor ander onwenselijk beleid, zoals klimaat. Recent onderzoek toont ook het gebruik van vergelijkbare tactieken door de fossiele industrie.<ref>[https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00221856211070632 ‘We’re in the coal business’: Maintaining fossil fuel hegemony in the face of climate change | Journal of Industrial Relations]</ref>

<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Nieuwe versies van klimaatontkenning ===
[[Bestand:Evidence denier.jpg|miniatuur|300x300px|''Cartoon: John Cook, Skeptical Science.'']]
Klimaatontkenners zijn de afgelopen jaren van tactiek veranderd, blijkt uit een analyse van 12.000 YouTube video’s. Dit onderzoek werd uitgevoerd door het Center for Countering Digital Hate (VK) en verscheen in 2024 onder de titel ''The New Climate Denial''.<ref>[https://counterhate.com/research/new-climate-denial/ The New Climate Denial | Center for Countering Digital Hate]</ref>

Het AI-gestuurde onderzoek van CCDH laat zien dat teksten gebaseerd op deze nieuwe klimaatontkenning nu ruim twee derde uitmaken van alle klimaatontkenning content op YouTube in 2023, tegen 35% in 2018.

Klimaatontkenners zijn overgestapt van Old Denial (Oude Ontkenning):

* De opwarming van de aarde gebeurt niet.
* Door de mens gegenereerde broeikasgassen veroorzaken de opwarming van de aarde niet.

naar New Denial:

* De gevolgen van de opwarming van de aarde zijn gunstig of onschadelijk.
* Extreem weer wordt niet veroorzaakt door opwarming van de aarde.<ref>[https://counterhate.com/wp-content/uploads/2025/07/Extreme-Weather-FINAL.pdf Extreme Weather | Center for Countering Digital Hate]</ref>
* Klimaatoplossingen zullen niet werken.
* Klimaatwetenschap en de klimaatbeweging zijn onbetrouwbaar.

Dit wordt gedreven door aanvallen op klimaatoplossingen, wetenschappers en de klimaatbeweging (actievoerders).

YouTube blijft winst maken met advertenties op inhoud van Old Denial en New Denial. Youtube verdient tot 13,4 miljoen dollar per jaar aan advertenties op de onderzochte kanalen. Hun beleid verbiedt het te gelde maken van Old Denial, maar heeft geen betrekking op New Denial.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== 15 patronen van desinformatie ===
Mario Veen vat de analyses van klimaatontkenning samen in 15 patronen van desinformatie:<ref name=":2"> [https://www.tijdschrifttge.nl/art/50-8382_Klimaatdesinformatie-een-bedreiging-voor-de-volksgezondheid Klimaatdesinformatie: een bedreiging voor de volksgezondheid | Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek]</ref>
[[Bestand:15 patronen klimaatdesinformatie.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Mario Veen.''<ref name=":2" /> ]]
Patronen 1 t/m 5 zijn de wetenschappelijke feiten die door sceptici worden ontkend: klimaatwetenschapsontkenning, of korter, klimaatontkenning. Die regelrechte ontkenning wordt tegenwoordig vaker vervangen door nieuwe ontkenning, patronen 6-15 in dit schema. Patronen 6 t/m 10 zijn veelgebruikte ontkenningstactieken. Patronen 11 t/m 15 zijn vertragingstactieken, het afschuiven van verantwoordelijkheid, de nadruk leggen op de nadelen van klimaatbeleid, of het promoten van ineffectieve maatregelen om te voorkomen dat de productie van fossiele brandstoffen in gevaar komt.

Een veelgebruikte strategie van wetenschapsontkenning is het denigreren van echte experts en het opvoeren van pseudo-experts. Daarnaast wordt er veel gebruik gemaakt van "cherrypicking": zorgvuldig gegevens selecteren die een bepaald standpunt lijken te bevestigen, terwijl je andere gegevens negeert die dat standpunt tegenspreken.

Complotdenkers suggereren dat er een geheim plan bestaat om een kwaadwillige actie uit te voeren, zoals het verbergen van een waarheid. Zij hebben het idee dat autoriteiten, inclusief wetenschappers en artsen, deel zijn van een kwade opzet. Complotdenken is besmettelijk: iemand die heeft geaccepteerd dat het coronavirus een strategie van de overheid was om de bevolking te controleren, zal hetzelfde sneller aannemen over klimaatwetenschap.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/gch2.201600008 Inoculating the Public against Misinformation about Climate Change | Global Challenges]</ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0175799 Neutralizing misinformation through inoculation: Exposing misleading argumentation techniques reduces their influence | PLOS One]</ref>

Op [https://www.hu.nl/nieuws/tips-om-klimaatdesinformatie-te-herkennen deze pagina] licht Mario Veen de 15 patronen verder toe.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Trumps klimaatrapport ===

Trumps boodschap aan de wereld: groene energie is oplichterij en klimaatwetenschap is iets voor 'domme mensen'.<ref>[https://www.nytimes.com/2025/09/23/climate/trump-climate-energy-united-nations-unga.html Trump to World: Green Energy Is a Scam and Climate Science Is From ‘Stupid People’ | The New York Times]</ref> In een opmerkelijke toespraak voor de Verenigde Naties, september 2025, haalde de president uit naar windturbines, milieuactivisten en bondgenoten over de hele wereld, terwijl hij de gevaren van klimaatverandering bagatelliseerde.

De regering-Trump heeft de federale inspanningen om de gevaarlijke opwarming van de aarde te monitoren en daarop te reageren, volledig onderuit gehaald. Milieuregels worden versoepeld, hernieuwbare energie actief tegen gewerkt, terwijl fossiele brandstoffen juist worden gepromoot.

In 2025 gaf de regering-Trump het Amerikaanse Ministerie van Energie (DoE) opdracht een rapport te schrijven om de terugdraaiing van klimaatregelgeving te rechtvaardigen. Het 140 pagina's tellende rapport, dat in een record tijd is geschreven, is getiteld "''A Critical Review of Impacts of Greenhouse Gas Emissions on the US Climate''" (Een kritische evaluatie van de gevolgen van broeikasgasemissies voor het klimaat in de VS).<ref>[https://www.energy.gov/sites/default/files/2025-07/DOE_Critical_Review_of_Impacts_of_GHG_Emissions_on_the_US_Climate_July_2025.pdf A Critical Review of Impacts of Greenhouse Gas Emissions on the US Climate | United States Department of Energy (EPA)]</ref> Het rapport is een van de belangrijkste stappen die president Trump tot nu toe heeft genomen om de federale klimaatinspanningen te dwarsbomen. Als dit door de rechter wordt gesteund, zouden toekomstige regeringen op grond van de ''Clean Air Act'' geen bevoegdheid meer hebben om de uitstoot van broeikasgassen door de verbranding van fossiele brandstoffen te reguleren.

Het rapport bevat "minstens 100 onjuiste of misleidende beweringen", aldus een factcheck door Carbon Brief, waarbij vooraanstaande klimaatwetenschappers betrokken waren.<ref name=":7">[https://interactive.carbonbrief.org/doe-factcheck/index.html Factcheck: Trump’s climate report includes more than 100 false or misleading claims | Carbon Brief]</ref>
[[Bestand:Fact check.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Het DoE rapport nadat het door wetenschappers is beoordeeld.

Pagina's die rood zijn gemarkeerd bevatten onjuiste beweringen, terwijl pagina's die oranje zijn gemarkeerd misleidende beweringen bevatten. Pagina's kunnen meer dan één onjuiste of misleidende bewering bevatten. Pagina's die niet zijn gemarkeerd, zijn delen van het rapport die door de geciteerde auteur als juist zijn aangemerkt of waarover geen opmerkingen zijn ontvangen van de uitgenodigde deskundigen. Bron: Carbon Brief.<ref name=":7" /> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ Creative Commons License BY-NC-ND 4.0].'']]
Belangrijkste punten:
*Het rapport, dat op 23 juli 2025 door DoE is gepubliceerd, beweert dat "door CO₂ veroorzaakte opwarming mogelijk minder schadelijk is voor de economie dan wordt aangenomen" en suggereert dat "agressief emissiebeleid meer kwaad dan goed kan doen". Beide beweringen zijn misleidend.
*Het rapport is "in twee maanden tijd in elkaar geflanst" door vijf zorgvuldig geselecteerde onderzoekers die in het verleden standpunten hebben verdedigd die "in strijd zijn met de gangbare klimaatwetenschap".
*Deskundigen bekritiseren het rapport vanwege "feitelijke onjuistheden, verkeerd weergegeven onderzoek, slechte bronvermeldingen en selectief gebruik van gegevens".
*Het DoE beweert dat het rapport een interne peer review heeft ondergaan, maar het wordt algemeen gezien als een poging om de "''endangerment finding''" van 2009 te ondermijnen, waarin broeikasgassen als een gevaar voor de volksgezondheid werden aangemerkt en die ten grondslag ligt aan de federale emissieregels.

Klimaatwetenschappers, waaronder degenen die in het rapport worden geciteerd, hebben de beweringen ontkracht en wijzen op het gebrek aan wetenschappelijke onderbouwing.<ref>[https://www.desmog.com/2025/09/02/85-climate-experts-condemn-trump-climate-report-as-junk-science/ Scores of Climate Experts Condemn Trump Climate Report as ‘Junk Science’ | DeSmog]</ref>

In september 2025 publiceerde de ''National Academies for Science, Engineering and Mathematics'' (NASEM) een update<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/archives/2025/09/lil-nas-express/ Lil’ NAS Express | Real Climate]</ref> van de ''EPA Endangerment finding'' uit 2009,<ref>[https://www.epa.gov/climate-change/endangerment-and-cause-or-contribute-findings-greenhouse-gases-under-section-202a Endangerment and Cause or Contribute Findings for Greenhouse Gases Under Section 202(a) of the Clean Air Act | U.S. Environmental Protection Agency]</ref> het rapport waarop Trumps klimaatrapport een 'correctie' zou moeten zijn.

Het komt niet als een verrassing dat de NASEM update de conclusies van de ''EPA Endangerment finding'' uit 2009 bevestigt en zelfs versterkt. Er zijn inmiddels 15 jaar voorbij gegaan waarin meetmethoden zijn verbeterd, nieuwe data zijn verzameld en waarin diverse klimaatrampen zijn geweest waarvan kan worden [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Attributie|aangetoond]] dat ze heviger worden als gevolg van de opwarming. NASEM constateert dat het bewijs dat een verband legt tussen stijgende emissies en negatieve gevolgen voor de menselijke gezondheid "wetenschappelijk onomstreden" is.

Voor een meer technische kritiek van een van de centrale punten van het DoE rapport, zie Andrew Desslers post op ''The Climate Brink''.<ref>[https://www.theclimatebrink.com/p/is-this-the-most-embarrassing-error Is this the most embarrassing error in the DOE Climate Working Group Report? | The Climate Brink]</ref> Dressler stelt vast dat het onmogelijk is dat het rapport onafhankelijke peer review heeft ondergaan. Daarvoor bevat het teveel fundamentele fouten die door iedere expert waren gesignaleerd.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Clintel ===
In Nederland opereert sinds 2019 de klimaatsceptische organisatie Clintel die flink aan de weg timmert met argumenten die een effectieve klimaataanpak onderuit halen. Met steun van oliebedrijven en een invloedrijk "old boys" network voert Clintel een internationale campagne tegen klimaatwetgeving en duurzaam beleid, blijkt uit onderzoek van Platform Authentieke Journalistiek, Follow the Money en Pointer.<ref>[https://pointer.kro-ncrv.nl/klimaattwijfel-zaaien-met-hulp-van-oliegeld-en-populistisch-rechts-netwerk Klimaattwijfel zaaien met hulp van oliegeld en populistisch rechts netwerk | Pointer]</ref> <ref>[https://www.ftm.nl/artikelen/clintel-klimaatsceptici-fossiele-industrie?share=j9S34C%2FkVKoLSwdWRsDlEFDqqmA2NoBhYDa3ks3mPKb1aEA8TqHBfuOm%2B0F7 Klimaatsceptisch Nederland profiteert nog altijd van netwerk en geld uit fossiele industrie | Follow the Money]</ref> Hoewel de onjuistheid van hun argumenten keer op keer is aangetoond, wordt de desinformatie van Clintel vaak overgenomen door Nederlandse en Europese politici.

In totaal 24 bedrijven, waaronder ook Hoogovens, DSM, Gasunie, NAM, KLM en Schiphol, sponsoren met meer dan een miljoen euro de activiteiten van Clintel, met als doel klimaatbeleid tegen te houden. Het draaiboek dat daarbij werd gebruikt, is een kopie van de strategie die werd ingezet door de Amerikaanse tabaksindustrie en olie-industrie.

Ze gebruiken daarbij drogredenen als: "CO2 speelt geen rol bij de opwarming van de aarde", "Klimaatverandering wordt vrijwel niet door de mens veroorzaakt", "CO2 is goed voor planten". Het zijn dezelfde argumenten die eind jaren tachtig al door de Amerikaanse olie-industrie werden gebruikt en nu nog steeds door klimaatsceptici in Nederland, waaronder Clintel, worden herkauwd. Zie ook dit artikel op Klimaatveranda.<ref>[https://klimaatveranda.nl/2020/03/06/clintel-slordig-met-feiten-en-met-de-eigen-principes/ Clintel, slordig met feiten en met de eigen principes | Klimaatveranda]</ref>

Door artikelen uit te brengen in tijdschriften met weinig tot geen degelijke peer‑review – vaak aangeduid als ''[[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Dubieuze publicaties|<nowiki/>'predatory publications'<nowiki/>]]'' – trachten ze een schijn van wetenschappelijke betrouwbaarheid te scheppen. Zo verschenen een paar artikelen van Clintel medewerkers in het tijdschrift met de betrouwbaar klinkende titel
''Atmospheric and Climate Sciences'' van de als roofuitgever bekend staande SCIRP.<ref>[https://www.scirp.org/journal/journalarticles?journalid=492 Atmospheric and Climate Sciences]</ref> Een andere strategie is klimaatsceptische artikelen publiceren in tijdschriften waarvan de redacteuren en reviewers expertise missen op het gebied van klimatologie. Bijvoorbeeld het tijdschrift ''American Journal of Economics and Sociology''.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/journal/15367150 American Journal of Economics and Sociology]</ref>

In het [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Veelvoorkomende misvattingen over klimaatverandering|tweede deel van deze wikipagina]] worden veel van de argumenten van dit soort klimaatsceptische organisaties, die de belangen van de fossiele industrie behartigen, gedebunkt.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Databases van klimaatontkenners ==
Er bestaan verschillende databases van personen en organisaties die erop uit zijn om het publiek en onze gekozen leiders ervan te weerhouden de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en de opwarming van de aarde tegen te gaan.

* Skeptical Science houdt een vrij beknopte lijst bij van bronnen die misinformatie verspreiden.<ref>[https://skepticalscience.com/misinformers.php Climate misinformation by source | Skeptical Science]</ref>
* De kritische journalistieke website DeSmog heeft een uitgebreide en actuele database van personen en organisaties die desinformatie verspreiden.<ref>[https://www.desmog.com/climate-disinformation-database/ Climate Disinformation Database | DeSmog]</ref>
* Een derde database van klimaatontkenners wordt gepubliceerd door Source Watch.<ref>[https://www.sourcewatch.org/index.php?title=Climate_Change_Deniers Climate Change Deniers | Source Watch]</ref> <nowiki></ref></nowiki>
<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Fact Brief Quiz ==
[[Bestand:Quiz.jpg|rechts|kaderloos|300x300px]]Skeptical Science publiceert in samenwerking met [https://gigafact.org/ Gigafact] een serie Fact Briefs over klimaatmythen. Deze wikipagina is voor een belangrijk deel daarop gebaseerd.

Om je kennis op het gebied van klimaatverandering te testen, kun je [https://gigafact.org/fact-brief-quiz/skeptical-science hier] de Fact Brief Quizz doen.</ref>
<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Klimaatontkenning bestrijden ==
Door gebruik te maken van de kennis van de patronen van klimaatdesinformatie kunnen we desinformatie op twee manieren bestrijden: door debunken en 'prebunken'.<ref name=":1">[https://www.tijdschrifttge.nl/art/50-8382_Klimaatdesinformatie-een-bedreiging-voor-de-volksgezondheid Klimaatdesinformatie: een bedreiging voor de volksgezondheid | Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek]</ref> Bij debunken reageer je op desinformatie die al is verspreid. Bij ‘prebunken’ communiceer je preventief voordat men aan desinformatie is blootgesteld. Desinformatieonderzoekers maken vaak de vergelijking tussen desinformatie als een virus, en prebunktechnieken als het vaccineren of op andere manieren weerbaarheid opbouwen tegen een virus.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/gch2.201600008 Inoculating the Public against Misinformation about Climate Change | Global Challenges]</ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0175799 Neutralizing misinformation through inoculation: Exposing misleading argumentation techniques reduces their influence | PLOS One]</ref>
[[Bestand:McFeit.jpg|miniatuur|''De McFeit (truth sandwich).''<ref name=":1" />]]
Bij debunken is overdragen van informatie niet genoeg. In discussie gaan is vaak contraproductief. Vooral op sociale media is het soms beter om juist niet op desinformatie te reageren om het zo niet onbedoeld te verspreiden. Debunken kan zowel op inhoudsniveau ([[Reageer op klimaatsceptici#15 patronen van desinformatie|Tabel hierboven]], patroon 1 t/m 5) als op procesniveau (patronen 6 t/m 15).

De ‘McFeit’ (''truth sandwich'') is een prebunktechniek die preventief weerbaarheid vergroot. Je communiceert eerst een feit, benoemt ''daarna'' de desinformatie die over dat feit rondgaat en benoemt expliciet waarom dit onbetrouwbare informatie is. Tot slot herhaal je het feit in andere woorden. Dat is de methode die we [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Veelvoorkomende misvattingen over klimaatverandering|hierna]] ook gebruiken.

Belangrijk: wees terughoudend met het herhalen van klimaatdesinformatie, en als je deze toch benoemt, begin dan altijd met de betrouwbare informatie. Het risico is anders dat de desinformatie blijft hangen en je het tegenovergestelde bereikt.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

= Veelvoorkomende misvattingen over klimaatverandering =
Hieronder vind je 15 veel voorkomende misvattingen over het klimaat, die ook met regelmaat worden ingezet als desinformatie. Bij elke misvatting staat in een lichtrood tekstblok de klimaatmythe beschreven, en in het groen de wetenschappelijke feiten en uitleg.
[[Bestand:Boiling frogs.jpg|gecentreerd|kaderloos|650x650px]]

== Is de opwarming gestopt in <s>1968</s>, <s>1978</s>, <s>1998</s>, <s>2010</s>, 2018? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
De huidige opwarming van de aarde is 200 jaar geleden begonnen tijdens de Industriële Revolutie. De opwarming laat een gestage langetermijn trend zien naar een gemiddelde temperatuur van 1,3 °C boven het pre-industriële niveau. De oorzaak van deze opwarming is de uitstoot van broeikasgassen door het verbranden van fossiele brandstoffen.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
De opwarming van de aarde is al twee eeuwen aan de gang en wordt veroorzaakt door menselijk handelen. Op de korte termijn kan de gemiddelde temperatuur op aarde constant zijn of iets dalen. Dat heeft geen effect op de langetermijntrend die in de afgelopen decennia een versnelling laat zien.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">

Het is niet warmer geworden sinds 1998

In de jaren 1998-2005 is de temperatuur niet gestegen. Deze periode valt samen met het feit dat de samenleving steeds meer CO2 in de atmosfeer blijft pompen. ([https://web.archive.org/web/20080221004846/http://www.telegraph.co.uk/opinion/main.jhtml?xml=/opinion/2006/04/09/do0907.xml Bob Carter])
</div>Deze mythe is een voorbeeld van cherrypicking ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|patroon 6]]).

Steeds weer pikken klimaatsceptici een periode waarin de temperatuur tijdelijk niet stijgt, of zelfs iets daalt, als bewijs dat de aarde niet opwarmt. Voorbeelden zijn de jaren na 1968, 1978, 1998 en 2010.

1998 was een uitzonderlijk warm jaar, een sterk [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño-jaar]], dat werd gekenmerkt door een aanzienlijke piek in de wereldwijde temperaturen. In de decennia daarna zijn de gemiddelde jaartemperaturen weer verder gestegen.

El Niño is de warme fase van een cyclisch klimaatpatroon waarbij de zeetemperatuur in delen van de Stille Oceaan hoger of lager is dan gemiddeld. Dit verschijnsel beïnvloedt het weer in de rest van de wereld. De El Niño van 1998 stak boven de stijgende temperatuurtrendlijn uit die het gevolg is van door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde.

De opwaartse trend op lange termijn van de gemiddelde temperatuur op aarde heeft zich echter voortgezet. In de afgelopen kwart eeuw hebben de tien warmste jaren in de geschiedenis zich allemaal voorgedaan sinds 2010, met 2024 als voorlopige recordhouder.

==== Meer feiten en uitleg ====
Een van de meest voorkomende misverstanden onder klimaatsceptici is het verwarren van kortetermijnruis met het langetermijnsignaal.[[Bestand:Escalator.gif|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Escalator 2022. Bron: Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/graphics.php?g=465 Escalator 2022 | Skeptical Science]</ref> Bron voor gegevens gebruikt in de grafiek: Wereldgemiddelde maandelijkse temperatuur anomalieën, ten opzichte van het gemiddelde van 1850-1900, van Berkeley Earth.<ref>[https://berkeley-earth-temperature.s3.us-west-1.amazonaws.com/Global/Land_and_Ocean_complete.txt The Berkeley Earth Land/Ocean Temperature Record | Berkeley Earth]</ref>'']]
Deze animatie laat zien hoe dezelfde temperatuurgegevens (zwart) die worden gebruikt om de opwarmingstrend op lange termijn van 0,19°C per decennium (rood) vast te stellen, verkeerd kunnen worden gebruikt om korte perioden te “cherrypicken” die het valse argument lijken te ondersteunen. Die perioden laten een afkoelingstrend zien, simpelweg omdat de eindpunten zorgvuldig zijn gekozen en de trend wordt gedomineerd door kortetermijn ruis in de gegevens (blauwe stappen).

Verschillende factoren kunnen een grote invloed hebben op kortetermijntemperaturen: oceaancycli zoals de El Niño Southern Oscillation (ENSO) of de 11-jarige zonnecyclus. Deze kortetermijncycli hebben geen langetermijneffect op de temperatuur van de aarde, in tegenstelling tot de aanhoudende opwaartse trend die wordt veroorzaakt door de opwarming van de aarde als gevolg van de uitstoot van broeikasgassen door de mens.

Bovendien accumuleert de hele planeet warmte als gevolg van een verstoorde [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Energiebalans|energiebalans]]. De atmosfeer warmt op. Oceanen accumuleren energie. Land absorbeert energie en ijs absorbeert warmte om te smelten. Om een volledig beeld te krijgen van de opwarming van de aarde, moet je de hele warmte-inhoud van de aarde bekijken. Meer dan 90% van de warmte van de opwarming van de aarde gaat naar het opwarmen van de oceanen, terwijl minder dan 3% gaat naar het verhogen van de temperatuur van de atmosfeer en de oppervlaktelucht, daar waar wij leven. <blockquote>
<references />
</blockquote>

== Ontkracht koud weer de opwarming van de aarde? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Sinds het midden van de jaren zeventig zijn de temperaturen wereldwijd met ongeveer 0,2 graden Celsius per decennium gestegen. Het weer heeft echter zijn eigen dramatische ups en downs over de langetermijntrend. We verwachten zelfs tijdens de opwarming van de aarde record koude temperaturen. In de afgelopen tien jaar kwamen hoge dagtemperaturen echter twee keer zo vaak voor als lage. Deze tendens naar warmere dagen zal naar verwachting toenemen naarmate de opwarming van de aarde doorzet in de 21e eeuw.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
Een lokale koude dag heeft niets te maken met de langetermijntrend van stijgende temperaturen op aarde.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">

Het is ijskoud!

“Oostenrijk krijgt vandaag te maken met de vroegste sneeuwval in de geschiedenis, in de bergen is al 30 tot 40 centimeter sneeuw voorspeld. Zulke dramatische temperatuurdalingen leveren oppervlakkig bewijs voor degenen die betwijfelen of de wereld bedreigd wordt door klimaatverandering.” (''Wat is er gebeurd met de opwarming van de aarde? Hoe vriestemperaturen de theorie over klimaatverandering beginnen te ontkrachten''. [https://archive.md/74KdI#selection-615.0-615.108 Mail Online])
</div>Deze mythe is een voorbeeld van cherrypicking ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|patroon 6]]).[[Bestand:ColdWeather.png|rechts|kaderloos]]
Terwijl het in de nacht van 27-28 november 2010 bitterkoud was in Groot Brittanië (-18 ºC in Wales, -15 ºC in Scotland, -13 ºC in Engeland), was de temperatuur in diezelfde nacht in West Groenland +13 ºC, 31 graden warmer dan in Wales.

De reden voor dat opmerkelijke temperatuurverschil was het weer. Een langgerekt en langzaam bewegend hogedrukgebied<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Hogedrukgebied Hogedrukgebied | Wikipedia]</ref> bevond zich in de Noord-Atlantische Oceaan en strekte zich uit tot in het noordpoolgebied. Omdat lucht met de klok mee rond hogedruksystemen stroomt, werd aan de linkerflank van het hogedrukgebied warme lucht meegesleurd naar het normaal zo koude West-Groenland. Maar langs de rechterflank stroomde koude Arctische lucht zuidwaarts richting Europa, vandaar die ongewoon lage temperaturen.

==== Meer feiten en uitleg ====
Het is gemakkelijk om actuele weersverschijnselen te verwarren met klimaattrends op lange termijn. Het is een beetje alsof je op het strand bent en probeert uit te vinden of de vloed opkomt of afneemt door alleen maar te kijken naar twee of drie afzonderlijke golven die op en neer rollen. De langzame verandering van het getij wordt gemaskeerd door de constante golfbewegingen. Kijk 20-30 minuten en je krijgt een veel beter idee.

Op een vergelijkbare manier kunnen de normale ups en downs van het lokale weer vaak langzame veranderingen in het mondiale klimaat maskeren. Om klimaattrends te vinden moet je kijken naar hoe het weer over een langere tijdspanne verandert. Als je kijkt naar de hoge en lage temperaturen van de afgelopen decennia, dan zie je dat nieuwe recordhoogtes bijna twee keer zo vaak voorkomen als nieuwe recordlaagtes. Er zullen nog steeds nieuwe kouderecords worden gevestigd (hoewel die -18 ºC voor Wales in november 2010 nog wel even op zich zal laten wachten), maar door de geleidelijke invloed van de opwarming van de aarde zullen ze steeds zeldzamer worden.

Zie [[Wat is klimaatverandering?#Weer en klimaat|Weer en klimaat]] en Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/global-warming-cold-weather-basic.htm Does cold weather disprove global warming?]
<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Is de uitstoot van kooldioxide door menselijke activiteiten genoeg om het klimaat te beïnvloeden? ==
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]
We weten dat het toevoegen van meer CO2 aan onze atmosfeer sinds de jaren 1850, de temperatuur op aarde doet stijgen. Land noch oceanen kunnen de extra CO2 die vrijkomt door onze verbranding van fossiele brandstoffen voldoende absorberen, waardoor de CO2 in de atmosfeer stijgt en ons klimaat beïnvloedt.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
De uitstoot van CO2 door menselijke activiteiten is dramatisch toegenomen na de Industriële Revolutie en is de belangrijkste reden voor de stijging van de CO2-concentratie in de atmosfeer sinds de Industriële Revolutie.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">

Menselijke CO2 is maar een klein % van de CO2 uitstoot

“De oceanen bevatten 37.400 miljard ton (GT) gesuspendeerde koolstof, landbiomassa heeft 2000-3000 GT. De atmosfeer bevat 720 miljard ton CO2 en de mens draagt slechts 6 GT extra bij aan deze balans. De oceanen, het land en de atmosfeer wisselen voortdurend CO2 uit, dus de extra belasting door de mens is ongelooflijk klein. Een kleine verschuiving in de balans tussen oceanen en lucht zou een CO2-stijging veroorzaken die veel ernstiger is dan alles wat wij kunnen produceren.” ([https://archive.md/V6F4 Jeff Id])
</div>
[[Bestand:Natural emission.jpg|300x300px|kaderloos|rechts]]
Tussen de atmosfeer, de oceanen en de continenten (het land) wordt CO2 uitgewisseld, dit is de koolstofcyclus van de aarde. Normaal gesproken bestaat er evenwicht doordat de oceanen CO2 uitstoten of opnemen. Nu is het systeem uit balans.

==== Meer feiten en uitleg ====
Meer dan een miljoen jaar lang schommelde het CO2-gehalte in de atmosfeer tussen 180 en 300 delen per miljoen, terwijl ijstijden en interglacialen kwamen en gingen. Maar door onze activiteiten bereikte de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer 426 delen per miljoen in 2024 - een toename van 50% ten opzichte van pre-industriële tijden.

Op de pagina [[Wat is klimaatverandering?]] wordt gedetailleerd uitgelegd hoe broeikasgassen en met name CO2 uit verbranding van broeikasgassen, de atmosfeer opwarmt.

== Is de uitstoot van CO2 goed omdat het voedsel voor planten is? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
CO2 is goed voor planten maar de klimaatverandering door de extra CO2 is dat bepaald niet. Planten nemen CO2 op en met de energie van het zonlicht, water en voedingsstoffen (fotosynthese<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Fotosynthese Fotosynthese | Wikipedia]</ref>) kunnen ze groeien. Hoewel meer CO2 in eerste instantie de groei kan stimuleren, worden deze voordelen tenietgedaan door stijgende temperaturen, gevoeligheid voor ziekten, veranderingen in de vruchtbaarheid van de bodem en een grotere vraag naar water.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Planten kunnen niet leven van alleen CO2.

De effecten van verhoogde CO2 op landplanten zijn variabel en complex en afhankelijk van veel factoren.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
CO2 is plantenvoedsel [[Bestand:Plant food.jpg|rechts|kaderloos|200x200px]]De huidige CO2-concentratie in de atmosfeer is bijna 390 delen per miljoen (ppm). In letterlijk duizenden experimenten is aangetoond dat als we daar nog eens 300 ppm CO2 aan toevoegen, het de groei of biomassaproductie van bijna alle planten sterk verhoogt. Deze groeistimulatie vindt plaats omdat CO2 één van de twee grondstoffen is (de andere is water) die nodig zijn voor fotosynthese. CO2 is dus eigenlijk het “voedsel” dat vrijwel alle planten op aarde en in de zee in stand houdt. En hoe meer CO2 ze “eten” (opnemen uit de lucht of het water), hoe meer en beter ze groeien. (bron: [https://web.archive.org/web/20220820002034/https://moxiyo.com/co2-green-c02-carbon-emissions-water-gas/ Plants need CO2])
</div>

[[Bestand:Plant myth.gif|gecentreerd|kaderloos|650x650px]]

In het debat over klimaatverandering lijkt iedereen het erover eens te zijn dat een teveel aan CO2 op zijn minst het directe voordeel heeft dat de fotosynthese toeneemt en daarmee de groeisnelheid en opbrengst van vrijwel alle plantensoorten: Een veelgehoorde opmerking is dat eigenaren van industriële kassen het CO2-niveau ver boven normaal verhogen om de opbrengst van hun gewassen te vergroten, dus het verhogen van de atmosferische niveaus zou vergelijkbare voordelen moeten hebben. Helaas laat een overzicht van de literatuur zien dat deze overtuiging een drastische oversimplificatie is van een studiegebied dat zich de afgelopen jaren snel heeft ontwikkeld.

==== Meer feiten en uitleg ====
De eerste en meest voor de hand liggende weerlegging van dit argument is dat planten meer dan CO2 alleen nodig hebben om te leven. Eigenaren van industriële kassen die een overschot aan CO2 kopen, investeren ook aanzienlijk in het handhaven van optimale groeiomstandigheden voor hun planten, vooral wat betreft temperatuur en luchtvochtigheid. Als CO2 het mondiale klimaat blijft veranderen, kunnen beide variabelen veranderen op een manier die ongunstig is voor een bepaalde soort in een bepaalde regio. Het wordt steeds duidelijker dat de negatieve effecten van droogte en hittestress in veel gevallen de voordelen overstijgen van meer CO2 die zelfs door de meest optimistische studie worden voorspeld.

De VN waarschuwt dat de wereldwijde gewasopbrengsten tegen 2050 met wel 30% kunnen afnemen, terwijl een meta-analyse uit 2017 elke graad opwarming koppelde aan een opbrengstverlies van 3-7% voor belangrijke gewassen zoals maïs en sojabonen. Verliezen worden ook toegeschreven aan een verhoogde ziektedruk door een veranderd klimaat.

Verhoogde CO2-niveaus kunnen ook de voedselkwaliteit verlagen. In onderzoeken werden verminderde niveaus van essentiële voedingsstoffen in basisgewassen gevonden, terwijl de eiwitconcentraties in granen zoals tarwe en rijst met 10-15% daalden.

'''De snelle, door de mens veroorzaakte accumulatie van CO2 heeft meer negatieve dan positieve gevolgen voor planten en de aarde in het algemeen.'''

Zie voor een uitgebreidere bespreking van deze klimaatmythe Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-plant-food.htm Plants cannot live on CO2 alone | Skeptical Science] </ref><blockquote>
<references />
</blockquote>

== Stoten vulkanen meer CO2 uit dan mensen? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Bij vulkanen komt CO2 vrij, maar de hoeveelheid is minimaal vergeleken met door de mens veroorzaakte emissies.

Volgens de U.S. Geological Survey stoten vulkanen jaarlijks zo'n 180-440 miljoen ton CO2 uit. Menselijke activiteiten daarentegen, voornamelijk het verbranden van fossiele brandstoffen, stootten in 2022 41,5 miljard ton CO2 uit - meer dan 100 keer zoveel.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Vulkanen stoten ongeveer 0,3 miljard ton CO2 per jaar uit. Dit is ongeveer 1% van de menselijke CO2-uitstoot, die ongeveer 29 miljard ton per jaar bedraagt.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">Vulkanen stoten meer CO2 uit dan mensen
“Menselijke toevoegingen van CO2 aan de atmosfeer moeten in perspectief worden gezien. In de afgelopen 250 jaar heeft de mens slechts één op de 10.000 delen CO2 aan de atmosfeer toegevoegd. Eén vulkaanhoest kan dit in één dag doen.” ([https://archive.ph/IxaV0 Ian Plimer])
</div>
[[Bestand:Volcano myth.png|gecentreerd|kaderloos|400x400px]]
Vulkanen, zowel op het land als onder de zee, produceren een aanzienlijke hoeveelheid CO2, maar het is veel minder dan door menselijke activiteiten. De geschatte CO2-uitstoot van vulkanen varieert van 0,13 tot 0,44 gigaton per jaar. Dit omvat de uitstoot door vulkanen op het land als onder water in zee. Vulkanen op land worden beschouwd als de belangrijkste uitstoters van vulkanische CO2. De totale CO2-uitstoot door vulkanen wordt geschat op ongeveer 200 miljoen ton per jaar.<ref>[https://www.usgs.gov/programs/VHP/volcanoes-can-affect-climate Volcanoes Can Affect Climate | USGS]</ref>

Menselijke activiteiten stoten daarentegen aanzienlijk meer CO2 uit. De menselijke uitstoot door fossiele brandstoffen en cementproductie is gestegen tot meer dan 35 miljard ton per jaar: meer dan 100 keer de uitstoot door vulkanen. Hieruit blijkt dat vulkanen weliswaar bijdragen aan de CO2-uitstoot, maar dat menselijke activiteiten de belangrijkste oorzaak zijn van de toename van CO2 in de atmosfeer.

==== Meer feiten en uitleg ====
Vulkanen maken deel uit van de langzame koolstofcyclus op aarde, waarbij koolstof gedurende miljoenen jaren geleidelijk wordt gerecycled tussen de aardmantel en de atmosfeer. Vulkanische CO2 wordt uiteindelijk weer opgenomen door de verwering van gesteenten en absorptie door de oceanen, waardoor de koolstofcyclus over lange tijd in balans blijft. Terwijl de vulkanische CO2-uitstoot al miljoenen jaren stabiel is, is de door de mens veroorzaakte uitstoot sinds de Industriële Revolutie snel toegenomen, waardoor menselijke activiteit de belangrijkste oorzaak is van de stijging van CO2 in de atmosfeer.

N.B. Plimer is in dit verband een onbetrouwbare bron. Hij was directeur van verschillende mijnbouwmaatschappijen en hoogleraar mijnbouwkunde in Adelaide. Hij is door klimaatonderzoekers meermaals bekritiseerd op zijn klimaatsceptische uitspraken.<ref>[https://climatefeedback.org/claimreview/ian-plimer-wrongly-claims-that-carbon-dioxide-emissions-do-not-cause-climate-change/ Ian Plimer wrongly claims that carbon dioxide emissions do not cause climate change | Climate Feedback]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2009/dec/16/ian-plimer-versus-george-monbiot Ian Plimer's volcano claims vaporise under questioning on Australian TV | The Guardian]</ref>

Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Vulkanen|Verdieping: Vulkanen]] en Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/volcanoes-and-global-warming.htm Do volcanoes emit more CO2 than humans?]<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Heeft door de mens geproduceerde CO2 een detecteerbare vingerafdruk? ==
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]
Atmosferische chemie laat zien dat de mens de oorzaak is van de recente toename van CO2.

Atmosferische CO2 is met meer dan 100 delen per miljoen (ppm) toegenomen sinds de Industriële Revolutie halverwege de 18e eeuw, toen de mens begon met het verbranden van fossiele brandstoffen zoals kolen en olie. Menselijke activiteit heeft CO2 doen toenemen tot niveaus die in de afgelopen 800.000 jaar niet meer zijn voorgekomen.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Vele bewijzen, waaronder eenvoudig rekenwerk, tonen onomstotelijk aan dat de toename van CO2 in de atmosfeer te wijten is aan de verbranding van fossiele brandstoffen door de mens.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">CO2 toename is natuurlijk, niet door de mens veroorzaakt
“Salby stelt dat de atmosferische CO2 toename die we waarnemen een product is van de temperatuurstijging, en niet andersom, wat betekent dat het een product is van natuurlijke variatie...” ([https://archive.md/b2BTt Anthony Watts])
</div>

==== Meer feiten en uitleg ====
Murry Salby was een kortstondig populair personage in het circus van de georganiseerde ontkenning van de klimaatwetenschap, met dezelfde tientallen namen die herhaaldelijk opduiken in boeken, conferenties, spreekbeurten enzovoort. Als Salby gelijk had, dan moet het leger wetenschappers dat vele tientallen jaren aan de koolstofcyclus heeft gewerkt iets over het hoofd hebben gezien dat overduidelijk is. Dat hebben ze niet.
Een belangrijk bewijs betreft de [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|isotopenverhoudingen]] van koolstof in de atmosfeer. Isotopen zijn verschillende versies van hetzelfde element. Koolstof komt voor in drie isotopen met verschillende gewichten en hoeveelheden: koolstof-12 (98,9% van alle koolstof), koolstof-13 (1,1%) en koolstof-14 (alleen sporen).

Planten geven bij de fotosynthese de voorkeur aan de lichtste isotoop, koolstof-12. Dat betekent dat levende planten relatief minder koolstof-13 dan koolstof-12 bevatten. Fossiele brandstoffen, gemaakt van dode planten, hebben ook die uitgesproken lage koolstof-13 isotopenverhouding, net als de CO2 die wordt geproduceerd door ze te verbranden.

Metingen in de afgelopen decennia laten een verschuiving zien naar die lage koolstof-13 isotopenverhouding in de atmosfeer. Natuurlijke koolstofbronnen, zoals vulkanen, kunnen deze “vingerafdruk” niet verklaren.

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Het is de mens|Het is de mens]] en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: Fossiele koolstof herkennen]].

Zie Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/co2-increase-is-natural-not-human-caused-basic.htm What is causing the increase in atmospheric CO2?]

== Zijn hoge CO2-concentraties onschadelijk omdat ze in het verleden ook voorkwamen? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Die zijn niet onschadelijk. Inderdaad waren in het geologische verleden de concentraties van het broeikasgas CO2 vaak veel hoger dan in de periode waarin de mens is geëvolueerd. Maar planten en dieren waren aangepast aan die omstandigheden, met name aan de 'hothouse' temperaturen die het gevolg waren van die hoge concentraties broeikasgassen.

De situatie nu is heel anders. De huidige planten en dieren — inclusief de mens — zijn ontstaan toen de atmosfeer was afgekoeld naar een 'icehouse'. Ze kunnen zich niet snel genoeg aanpassen nu de atmosfeer snel richting een 'hothouse' verandert. De snelheid waarmee het klimaat verandert, heeft rampzalige gevolgen voor de biosfeer en menselijke samenlevingen.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Klimaat en CO2-niveaus hebben altijd samen gevarieerd. Tijdens ijstijden in het verleden waren de CO2-niveaus laag en tijdens warme periodes was de CO2 hoger. De “verweringsthermostaat”<ref>Wanneer het CO2-niveau in de atmosfeer hoog is, neemt de verwering van gesteenten, met name magnesium- en calciumsilicaten, toe. Die reageren met CO2 opgelost in regenwater tot carbonaten die met rivieren naar zee worden getransporteerd. Daar worden ze op de zeebodem afgezet. Door die verweringsreactie vermindert de concentratie van CO2 in de atmosfeer, waardoor de temperatuur daalt. Vandaar "verweringsthermostaat".</ref> van het gesteente voorkomt een op hol geslagen klimaat op deze zeer lange tijdschalen.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">CO2 was in het verleden hoger[[Bestand:Past climate change .png|rechts|kaderloos|300x300px]]

“Het dodelijke bewijs dat CO2 het klimaat niet stuurt, is te vinden tijdens het Ordovicium-Siluur en het Jura-Krijt, toen de CO2-niveaus respectievelijk meer dan 4000 ppmv (parts per million by volume) en ongeveer 2000 ppmv bedroegen. Als de IPCC-theorie klopt, zou er in deze perioden een op hol geslagen opwarming van de aarde hebben moeten plaatsvinden, maar in plaats daarvan was er ijstijd.” ([https://archive.ph/M1IaA De Lavoisier Groep])
</div>

==== Meer feiten en uitleg ====
Onderzoek uit 2024 gepubliceerd in Science<ref name=":5">[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science.] Non-paywalled versie hier https://henry.pha.jhu.edu/SCIENCE.pdf</ref> documenteert een geschiedenis van 485 miljoen jaar variaties van de temperatuur en de CO2-concentratie van de atmosfeer.

Dit onderzoek levert ondubbelzinnig bewijs dat kooldioxide de overheersende factor is die de temperatuur op aarde in de loop van de geologische geschiedenis heeft beïnvloed.

De nieuwe historische temperatuur is afgeleid van een initiatief dat bekend staat als PhanDA, een acroniem voor Phanerozoic Data Assimilation. PhanDA combineerde gegevens van klimaatmodellen met gegevens uit de geologie om te bepalen hoe het klimaat de afgelopen bijna 500 miljoen jaar is veranderd. Het Phanerozoïcum, het huidige geologische tijdperk van de aarde, begon 538,8 miljoen jaar geleden. Het staat bekend om de bloei van leven en het begin ervan wordt gemarkeerd door het verschijnen van fossielen van dieren.

PhanDA is een synthese van gegevens en eerdere simulaties door de wetenschappelijke gemeenschap. Zoals de onderzoekers in hun artikel stellen, gebruikt deze benadering als informatiebronnen zowel proxygegevens als modellen. De methode biedt zo een innovatieve manier om de temporele en ruimtelijke patronen in het klimaat op aarde gedurende het hele Phanerozoïcum te onderzoeken. Dit maakte een uitgebreidere reconstructie van het klimaat door de onderzoekers mogelijk.

Onderstaande figuur laat zien dat de twee variabelen, CO2 en temperatuur sterk gecorreleerd zijn. In [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 en temperatuur]] wordt uitgelegd dat dit geen toeval is. Het proces waardoor CO2 de temperatuur van de atmosfeer bepaalt, is al heel lang bekend.
[[Bestand:Judd.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De relatie tussen de temperatuur in het Phanerozoïcum en atmosferische CO2 (vanaf 485 miljoen jaar geleden tot nu). Gereconstrueerde wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuur (GMST) in rood en gereconstrueerde atmosferische CO2 in blauw, naar Judd et al. (2024).<ref name=":5" /> Lichtblauwe rechthoeken tonen perioden met ijsuitbreiding en zwarte symbolen perioden van massa-uitsterving. Grafieken gebaseerd op figuren op de websites van Universe Today<ref>[https://www.universetoday.com/articles/from-frozen-to-sweltering-earths-climate-over-the-last-485-million-years From Frozen to Sweltering: Earth's Climate Over the Last 485 Million Years | Universe Today]</ref> en The Climate Brink.<ref>[https://www.theclimatebrink.com/p/climate-skeptics-have-new-favorite Climate skeptics have new favorite graph; it shows the opposite of what they claim | The Climate Brink]</ref> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ Creative Commons BY-NC 4.0 International]'' ]]
Wat deze figuur ook laat zien is dat in de Jura-Krijt periode (~200-66 miljoen jaar geleden) geen sprake was van een ijstijd, in tegenstelling tot wat beweerd wordt in de klimaatmythe. De CO2-concentraties en daarmee ook de temperaturen waren daarvoor te hoog. IJstijden waren er wel tijdens het Ordovicium en Siluur (~460-440) en tijdens het Carboon en het Perm (~360-260) toen de concentraties CO2 voldoende laag waren.

In de volgende video legt Climate Adam, dr David Levy, een Britse klimaatwetenschapper, dit verhaal uit.

<youtube>[https://youtu.be/jmrO_nGYrhE?si=L4e-TNkylbm8Gi0N]</youtube>

Zie voor een uitgebreidere bespreking van deze klimaatmythe Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-higher-in-past-intermediate.htm Do high levels of CO2 in the past contradict the warming effect of CO2? | Skeptical Science]</ref><blockquote><references />
</blockquote>

== Kan de mensheid de opwarming aan? ==

[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]Sinds het ontstaan van de huidige mensensoort, ''Homo sapiens'', ongeveer 300.000 jaar geleden, is het niet zo warm geweest. De mensheid is aangepast aan het koele klimaat waarin ze is geëvolueerd.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
De mensheid heeft al eerder klimaatveranderingen meegemaakt, maar meestal waren dat koude veranderingen en meestal in een ver verleden.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">Klimaatmythe: de mens heeft eerdere klimaatveranderingen overleefd.
"Ja, ons klimaat verandert. Dat is al zo sinds het ontstaan van de aarde." ([https://skepticalscience.com/skeptic_Rick_Perry.htm Rick Perry])
</div>

==== Meer feiten en uitleg ====
Eerdere grote wereldwijde klimaatveranderingen waren ijstijden die plaatsvonden lang voordat de menselijke beschaving zich ontwikkelde.

Mensachtigen zijn in de afgelopen 2,5 miljoen jaar geëvolueerd. Onze verre voorouders hebben meerdere ijstijden overleefd, maar hebben nooit een "warm tijdperk" meegemaakt.

Wij, ''Homo sapiens'', in onze huidige vorm zijn pas ongeveer 300.000 jaar geleden verschenen.<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28593953/ New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens | Nature]</ref> Onze soort heeft dus twee ijstijden overleefd. In elke ijstijd was de temperatuur wereldwijd 4 °C lager. De warmste periode die de vroege mens ooit heeft meegemaakt, was ongeveer 1 °C warmer (wereldwijd gemiddelde) dan vandaag. Die periode vond plaats tussen de twee meest recente ijstijden, 120.000 jaar geleden (Eemien). In de daaropvolgende 100.000 jaar daalde de temperatuur geleidelijk tot een nieuwe ijstijd. Tijdens die koudere periode begonnen de mensen zich vanuit Afrika over de hele wereld te verspreiden. Sinds het Eemien zijn veel koelere temperaturen de norm.
[[Bestand:Human evolution.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit is een illustratie waarin de mondiale temperaturen van de EPICA ijsboring worden vergeleken met de laatste miljoen jaar van de menselijke evolutie en de opkomst van de beschaving. Het bovenste lichtgroene blok is ingezoomd op de laatste 10.000 jaar. Beeld: John Garrett. Bron: Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/print.php?r=424 How past climate change impacted the human species | Skeptical Science]</ref> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]
De menselijke cultuur is ongeveer 12.000 jaar oud, toen de eerste permanente nederzettingen ontstonden. Landbouw kwam op toen de gletsjers zich terugtrokken na de laatste ijstijd. De moderne samenleving heeft zich helemaal ontwikkeld in ons huidige geologische tijdperk, het Holoceen. Sindsdien heeft de mondiale temperatuur niet meer dan ±1 °C gevarieerd.

Er zijn regionale klimaatverschuivingen geweest ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Was de middeleeuwse warme periode een wereldwijde gebeurtenis?|middeleeuwse warme periode]], kleine ijstijd, enz.), maar sinds het begin van de beschaving hebben mensen nog nooit een warmer mondiaal klimaat meegemaakt dan nu. Het klimaat is eigenlijk niet veel veranderd sinds we ons in steden vestigden, riolering uitvonden en onszelf beschaafd gingen noemen.

Als we nog verder teruggaan, meer dan een miljoen jaar, hebben onze prehistorische voorouders een reeks lange koude ijstijden meegemaakt. Verschillende korte interglaciale periodes waren even warm of iets warmer dan ons huidige klimaat. Zo was het klimaat 400.000 jaar geleden iets warmer dan nu. Maar de afgelopen miljoen jaar was het doorgaans 4 tot 8 °C kouder.

Elke overgang van een warme naar een ijstijd en weer terug duurde duizenden jaren, waardoor mensen en prehistorische mensen tientallen generaties de tijd hadden om zich aan te passen. Het tempo van de huidige opwarming is vele malen sneller dan ooit eerder in de aardgeschiedenis. De menselijke soort en andere dieren- en plantensoorten kunnen niet snel genoeg evolueren om zich aan die omstandigheden aan te passen.

Sinds de mens en onze voorouders op aarde zijn, is de gemiddelde temperatuur op aarde nooit 3 °C warmer geweest dan nu. In de komende 100 jaar zullen onze kinderen en kleinkinderen de eerste mensen ooit zijn die zo'n klimaat meemaken.
<blockquote><references />
</blockquote>

== Komt extreem weer vaker voor als gevolg van klimaatverandering? ==
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]
Opwarming leidt tot zowel extreem nat als extreem droog weer. Een warmere atmosfeer kan meer water opnemen dat op de ene plaats voor extreme neerslag zorgt en op de andere plaats extreme droogte.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

De toename van extreem weer is het directe gevolg van de opwarming van de atmosfeer.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
'''“'''Het ene moment is klimaatverandering de oorzaak van droogte, en nu is het ineens hevige regen! Wat is het nou?”
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Dat lijkt inderdaad met elkaar in tegenspraak maar kan goed verklaard worden aan de hand van natuurkundige principes die al heel lang bekend zijn. De opwarming brengt meer energie in de atmosfeer. Dat versterkt de circulatie. Het is te vergelijken met een pan water op het vuur. Hoe warmer het water wordt, hoe onrustiger.

Bovendien kan warme lucht meer waterdamp bevatten. Afkoeling van de lucht in een lagedrukgebied leidt dan tot hevige regenval gevolgd door lokale overstromingen. Zie bijvoorbeeld de [[Gevolgen voor de waterhuishouding#Overstromingen|overstromingen]] in Duitsland en Limburg in 2021 en in de regio Valencia in 2024 en 2025. De lucht in een hogedrukgebied verdampt bodemwater, wat leidt tot uitdroging en op de lange duur woestijnvorming. (Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Verdieping: Extreme regens én extreme droogte|Verdieping: Extreme regens én extreme droogte]].)

== Loopt de stijging van CO2 achter op de stijging van de temperatuur? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Hoewel de temperaturen op aarde in het verleden zijn gestegen of gedaald nadat de positie van de aarde in de ruimte langzaam veranderde, is de belangrijkste oorzaak van de huidige snelle opwarming de uitstoot van kooldioxide door menselijke activiteiten.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

CO2 heeft de opwarming van de afgelopen ijstijden niet in gang gezet, maar het heeft de opwarming wel versterkt. In feite volgde ongeveer 90% van de opwarming van de aarde ''op'' de toename van CO2.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
CO2 blijft achter bij temperatuur

“Een artikel in het tijdschrift Science illustreerde dat een stijging van koolstofdioxide niet voorafging aan een temperatuurstijging, maar juist 200 tot 1000 jaar achterliep op temperatuurstijgingen. Een stijging van het kooldioxidegehalte kan geen temperatuurstijging hebben veroorzaakt als het de temperatuur volgde.” ([[wikipedia:Joe_Barton|Joe Barton]], Amerikaans Huis van Afgevaardigden (Texas) 1985-2019)
</div>
[[Bestand:CO2 lags T.png|rechts|kaderloos]]
==== Meer feiten en uitleg ====
De gegevens van ijskernen op Antarctica<ref>[https://nl.m.wikipedia.org/wiki/IJskern IJskern | Wikipedia]</ref> bieden een continue registratie van de temperatuur en de samenstelling van de atmosfeer die zo'n 800.000 jaar teruggaat. De gegevens volgen de laatste paar ijstijden en hun abrupte einde, met snelle overgangen naar milde interglacialen. Maar in sommige ijskappen stijgt de temperatuur eerst en wordt een paar honderd jaar later gevolgd door stijgende kooldioxideniveaus (CO2). Bepaalde voorstanders van klimaatmythen grijpen deze waarneming aan en beweren dat het “bewijs” is dat kooldioxide geen klimaatverandering veroorzaakt.

Dat CO2 tijdens een glaciale-interglaciale overgang achter kan blijven bij de temperatuur, maar deze kan versterken, werd in feite al in 1990 voorspeld. We weten nu dat CO2 de opwarming van de afgelopen ijstijden niet in gang heeft gezet, maar wel heeft versterkt. In feite volgde ongeveer 90% van de opwarming van de aarde op de toename van CO2.

De eerste temperatuurverandering als een ijstijd ten einde loopt, wordt veroorzaakt door cyclische veranderingen in de baan van de aarde om de zon, “Milankovitch cycli”,<ref>[https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Milankovi%C4%87-parameters Milankovitch parameters | Wikipedia]</ref> die van invloed zijn op de hoeveelheid seizoensgebonden zonlicht die het aardoppervlak op het noordelijk halfrond bereikt. Deze “Milankovitch cycli” duren tienduizenden jaren.

Als zowel land als oceanen beginnen op te warmen, geven ze allebei grote hoeveelheden CO2 af aan de atmosfeer, o.a. door [[Feedbacks en tipping points#Dooi van permafrost en vrijkomen van methaan|ontdooiende permafrost]] en door de verlaagde oplosbaarheid van CO2 in opwarmend water. Dat vrijgekomen CO2 versterkt het broeikaseffect, versterkt de opwarmingstrend en leidt ertoe dat er nog meer CO2 vrijkomt. Met andere woorden, toenemende CO2-niveaus zijn zowel de oorzaak als het gevolg van verdere opwarming. Als het eenmaal is begonnen, is het een vicieuze, zichzelf versterkende cyclus – een voorbeeld van wat de wetenschap een positieve [[Feedbacks en tipping points#Feedback loops (terugkoppelingen)|klimaatfeedback]] noemt.

De huidige opwarming van de aarde is niet te wijten aan de Milankovitch cycli, die zich in hun langzame afkoelfase bevinden. Deze keer zijn wij het. Als we fossiele brandstoffen verbranden, stoten we CO2 en andere broeikasgassen uit, die het moeilijker maken voor warmte om uit de atmosfeer te ontsnappen.

Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]] en Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/co2-lags-temperature.htm CO2 lags temperature - what does it mean?]
<blockquote><references />
</blockquote>

== Wordt de ijskap op Groenland kleiner? ==
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]
Gegevens van satellieten en expedities bevestigen dat Groenland al tientallen jaren in versneld tempo landijs verliest. Dat verlies vindt vooral plaats in de kustgebieden.

Anekdotes over structuren op de Groenlandse ijskap die door sneeuw worden bedolven, zoals de nu in onbruik geraakte Dye 2 en 3 radarstations uit de Koude Oorlog, hebben in sommige kringen geleid tot beweringen dat het ijs aangroeit Een paar geïsoleerde radarstations zijn echter niet representatief voor de hele ijskap.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Terwijl het binnenland van Groenland in massabalans is, verliezen de kustgebieden ijs. Over het geheel genomen verliest Groenland in versneld tempo ijsmassa. Van 2002 tot 2009 is de snelheid waarmee ijsmassa verloren gaat verdubbeld.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Groenland wint ijs

“Zelfs als het waar zou zijn dat het ijs van Groenland met een 'nieuw record' snelheid smelt, kan na zeven en een half jaar van wereldwijde afkoeling de opwarming van de aarde niet de oorzaak zijn. De ware stand van zaken in Groenland is te vinden in Johannessen et al. (2005), waar satelliethoogtemetingen vaststelden dat de gemiddelde dikte van de hele Groenlandse ijskap in de 11 jaar 1993-2003 met 2 inch per jaar was toegenomen – in totaal bijna 2 voet.” ([https://web.archive.org/web/20100222045453/http://scienceandpublicpolicy.org/originals/monckton_on_gore.html Christopher Monckton])
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Satellieten die begin jaren negentig zijn gelanceerd, meten de hoogte van de ijskap en de zwaartekracht om veranderingen in de massa te detecteren. Het jaarlijkse verlies aan ijs van de Groenlandse ijskap versnelt, en bedraagt ongeveer 187 gigaton per jaar van 2000 tot 2010, en een gemiddeld massaverlies van 286 gigaton per jaar van 2010 tot 2018.
Het onderzoek van Johannessen et al. (2005) beweerde niet dat Groenland geen ijs verliest. Hun onderzoek richtte zich op het binnenland van de Groenlandse ijskap, waar ze een toename in de hoogte van de ijskap vaststelden. De toename werd toegeschreven aan meer sneeuwval in deze hoger gelegen gebieden. Het is echter belangrijk op te merken dat, hoewel het binnenland in die periode enige groei vertoonde, de algemene trend voor de hele Groenlandse ijskap, met name langs de kusten, er een is van aanzienlijk ijsverlies.

Groenland heeft sinds 2002 5.000 gigaton ijs verloren. De wereldwijde temperatuurstijging van ongeveer 1,3 °C sinds het begin van de wijdverspreide verbranding van fossiele brandstoffen heeft de smelt veroorzaakt. Wetenschappers waarschuwen dat positieve terugkoppelingen, zoals het ontdooien van methaanrijke [[Feedbacks en tipping points#Dooi van permafrost en vrijkomen van methaan|permafrost]], het ijsverlies verder zullen versnellen.

Zie Skeptical Science ''Is Greenland gaining or losing ice?''<ref>[https://skepticalscience.com/greenland-cooling-gaining-ice-basic.htm Is Greenland gaining or losing ice? | Skeptical Science] </ref><blockquote><references />
</blockquote>

== Groeit de ijskap van Antarctica aan? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Landijs en zee-ijs reageren anders op klimaatverandering. Het landijs op het continent smelt steeds sneller terwijl het zee-ijs rond Antarctica per seizoen varieert.

Zee-ijs breidt zich uit tijdens de Antarctische winter en trekt zich terug tijdens de warmere maanden. Dergelijke vries-dooicycli hebben geen invloed op de zeespiegel omdat ze in de oceaan plaatsvinden. Het landijs op Antarctica is echter netto afgenomen, waardoor er aanzienlijk meer zoet water in zee stroomt. Dat heeft wel invloed op de zeespiegel wereldwijd.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

De omvang van het zee-ijs rond Antarctica varieert. Antarctica daarentegen verliest landijs in versneld tempo en dat heeft ernstige gevolgen voor de zeespiegelstijging.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Antarctica wint ijs

“[Het ijs] breidt zich in een groot deel van Antarctica uit, in tegenstelling tot het wijdverspreide publieke geloof dat de opwarming van de aarde de continentale ijskap doet smelten.” ([https://archive.is/RFOWW Greg Roberts, ''The Australian''])
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Argumenten dat we ons geen zorgen hoeven te maken over het verlies van ijs op Antarctica en dat de opwarming van de aarde niet een echt probleem is, berusten op verwarring en desinformatie.

* '''Zee-ijs speelt een verwaarloosbare rol in zeespiegelstijging of -daling.'''
* '''Smeltend landijs draagt bij aan zeespiegelstijging.'''
* '''Het netto, totale bedrag van smeltend ijs in Antarctica veroorzaakt een significante en versnelde stijging van de zeespiegel.'''

Antarctisch landijs is het ijs dat zich in de loop van duizenden jaren op Antarctica heeft opgehoopt door sneeuwval. Dit landijs kun je beschouwen als opgeslagen oceaanwater dat ooit als neerslag is gevallen. Wanneer dit ijs smelt, stroomt het smeltwater terug naar de oceaan, waardoor het zeeniveau stijgt.

Het gedrag van Antarctisch landijs verschilt van regio tot regio. Vooral in West Antarctica en op het West-Antarctisch Schiereiland heeft het ijs zich drastisch teruggetrokken. Het landijs van Oost-Antarctica is tot nu toe relatief stabiel gebleven door aangroei van neerslag. Gevreesd wordt dat het smelten enorm zal versnellen als de opwarming van de aarde een bepaalde drempel ([[Feedbacks en tipping points#Tipping points (omslagpunten)|tipping point]]) overschrijdt. Als de verbranding van fossiele brandstoffen onverminderd doorgaat, zal dit binnen een eeuw gebeuren.

Zie [[Gevolgen voor de cryosfeer#Antarctische ijskappen|Antarctische ijskappen]] en Skeptical Science [https://skepticalscience.com/antarctica-gaining-ice.htm Is Antarctica losing or gaining ice?]

== Valt de zeespiegelstijging wel mee? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Zeespiegelstijging is een serieuze bedreiging voor kustgebieden. Dat zijn vaak gebieden waar veel mensen wonen. Nu al zijn de gevolgen merkbaar in zuidoost Azië, eilanden in de Stille Oceaan, de oostkust van de VS en langs de Noordzeekust. Die gevolgen zijn frequentere overstromingen en kusterosie.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Zeespiegelstijging is het gevolg van opwarming en daardoor uitzetting van oceaanwater, en het wereldwijde afsmelten van gletsjers en ijskappen.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
“Het valt mee met de zeespiegelstijging. Als je oude foto’s van het Vrijheidsbeeld in New York vergelijkt met foto’s van nu zie je geen verschil in zeeniveau. En die paar centimeter zeespiegelstijging kunnen we wel aan.”
</div>
[[Bestand:Photos by sea level sceptics.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Een paar voorbeelden die klimaatsceptici aanvoeren om te bewijzen dat er geen of heel weinig zeespiegelstijging is geweest in de laatste 100 jaar.''<ref>[https://science.feedback.org/review/sea-levels-have-risen-for-over-100-years-despite-misleading-photos-social-media/ Sea levels have risen for over 100 years, despite misleading photos shared on social media | Science Feedback]</ref>]]
==== Meer feiten en uitleg ====
Het argument dat foto's (bijvoorbeeld van het Vrijheidsbeeld) geen zichtbare verandering laten zien is onjuist. 20 cm in 100 jaar is op foto’s als deze niet te onderscheiden, maar het heeft wel significante gevolgen, vooral in overstromingsgevoelige gebieden.

Beweringen dat de zeespiegelstijging “geen onmiddellijk gevaar” oplevert, gaan voorbij aan de risico's voor kwetsbare gebieden. Bovendien suggereren de projecties, bevestigd door veel zorgvuldige studies, stijgende snelheden. Mogelijk zelfs stijgingen tot een meter tegen 2100 in model-scenario's met hoge emissies.

Zie ook: [[Gevolgen voor de oceanen#Wat staat ons deze eeuw te wachten?|Gevolgen voor de oceanen. Wat staat ons deze eeuw te wachten?]].<blockquote><references />
</blockquote>

== Is zonne-energie duurder dan fossiel? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]

Ongesubsidieerde zonne-energie is nu over het algemeen goedkoper dan fossiele brandstoffen. Een stijgend aanbod van silicium is een van de factoren achter de wereldwijde daling van de prijzen van zonnepanelen. Samen met windenergie maakt zonne-energie al meer dan de helft uit van de energieproductie in Nederland.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Volgens het Internationaal Energie Agentschap (IEA) is zon-PV “de goedkoopste bron van nieuwe elektriciteitsopwekking in de meeste delen van de wereld.”
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Zonne-energie is duurder dan fossiele brandstoffen en volledig afhankelijk van subsidies

“Zonneparken zijn volledig afhankelijk van subsidies van jouw zuurverdiende geld. Als de subsidies op zijn, worden de zonneparken verlaten!” ([https://perma.cc/63GB-ZQ3B How solar affects YOU!])
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Volgens de 2020 World Energy Outlook van het IEA is fotovoltaïsche (PV) zonne-energie “de goedkoopste bron van nieuwe elektriciteitsopwekking in de meeste delen van de wereld” en “Voor projecten met lage financieringskosten die bronnen van hoge kwaliteit aanboren, is zon-PV nu de goedkoopste elektriciteitsbron in de geschiedenis.”<ref>[https://iea.blob.core.windows.net/assets/a72d8abf-de08-4385-8711-b8a062d6124a/WEO2020.pdf World Energy Outlook 2020 | IEA]</ref>[[Bestand:Solar panel prices.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Wereldwijde prijzen van zonnepanelen 2011-2023. Bron: BloombergNEF/Paul Horn/Inside Climate News.''<ref>[https://insideclimatenews.org/news/15062023/inside-clean-energy-solar-panel-prices-drop/ Inexpensive Solar Panels Are Essential for the Energy Transition. Here’s What’s Happening With Prices Right Now | Inside Climate News] </ref>]]Zonne-energie steekt gunstig af bij fossiele brandstoffen wat betreft de genivelleerde kosten (d.w.z. de kosten gedurende de levensduur gedeeld door de energieopbrengst gedurende de levensduur). Bovendien wordt fossiele energie ook gesubsidieerd door verschillende overheden.<ref>[https://scholarship.law.columbia.edu/sabin_climate_change/217 Rebutting 33 False Claims About Solar, Wind, and Electric Vehicles | Sabin Center for Climate Change Law]</ref>

In Nederland steeg de elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen zoals zon, wind en biomassa in 2024 met 10 procent naar 61 miljard kWh. De productie uit fossiele bronnen daalde met 4 procent. Hierdoor waren hernieuwbare bronnen goed voor ongeveer de helft van de totale elektriciteitsproductie. Tijdens de zonnige en winderige aprilmaand was dit zelfs 63 procent.<ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/11/helft-elektriciteitsproductie-uit-hernieuwbare-bronnen Helft elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen | CBS]</ref>

Het Internationaal Energieagentschap zegt dat de wereld in de komende vijf jaar net zoveel hernieuwbare energie zal toevoegen als in de twintig jaar daarvoor, waaronder een verdrievoudiging van de hoeveelheid geïnstalleerde zonne-energie.

Zie ook de pagina [[Duurzame oplossingen]].<blockquote><references />
</blockquote>

== Ondermijnen de 31.000 handtekeningen van het OISM Petition Project de wetenschappelijke consensus over klimaatverandering? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Slechts 0,1% van de mensen die in 1998 een petitie tegen door de mens veroorzaakte klimaatverandering tekenden, waren klimaatwetenschappers – de consensus onder gekwalificeerde wetenschappers blijft overeind.

Iedereen die zei een wetenschappelijke opleiding te hebben gevolgd, kon de petitie tekenen, ook al had hij of zij geen kennis van klimaatwetenschap. Er is een sterke consensus onder actief publicerende klimaatwetenschappers over het bestaan van door de mens veroorzaakte klimaatverandering, die sinds 1998 alleen maar is gegroeid.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

De 31.000 wetenschappers en afgestudeerden in exacte wetenschappen die op de petitie van de OISM staan, zijn maar een heel klein deel (0,25%) van alle afgestudeerden in exacte wetenschappen. Nog belangrijker is dat er op de lijst van de OISM maar 39 wetenschappers staan die echt gespecialiseerd zijn in klimaatwetenschap.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Meer dan 31.000 wetenschappers hebben de petitie van het OISM-project ondertekend

Het petitieproject heeft meer dan 31.000 wetenschappers die de petitie hebben ondertekend waarin staat dat “er geen overtuigend wetenschappelijk bewijs is dat de uitstoot van kooldioxide door de mens in de nabije toekomst zal leiden tot een catastrofale opwarming van de atmosfeer van de aarde”. ([https://archive.is/ZEbqO OISM])
</div>
[[Bestand:Pseudo-expert.jpg|rechts|kaderloos|300x300px]]
Deze mythe is een voorbeeld van pseudo-experts boven echte experts ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|patroon 9]]).

==== Meer feiten en uitleg ====
Het volgende is een vertaling van een debunking op de site van Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/OISM-Petition-Project-basic.htm The tricks employed by the flawed OISM Petition Project to cast doubt on the scientific consensus on climate change | Skeptical Science]</ref>

De 31.487 handtekeningen, waarvan er veel fictief of niet verifieerbaar bleken te zijn, vertegenwoordigen 0,25% van alle afgestudeerden in de exacte wetenschappen in de VS. Dit blijkt uit een analyse op de site Scholars & Rogues.<ref>[https://scholarsandrogues.com/2015/10/01/federal-education-shows-oism-petition-project-tiny-minority/ Federal education data shows OISM’s climate change denying Petition Project actually a tiny minority | Scholars & Rogues]</ref> Het hebben van een wetenschappelijke graad betekent niet dat iemand deskundig is op wetenschappelijke gebieden buiten zijn of haar specialisme.

De petitie ging vergezeld van een [http://www.petitionproject.org/gw_article/GWReview_OISM600.pdf manuscript] dat op een misleidende manier was opgemaakt om te lijken op de Proceedings of the National Academy of Sciences. PNAS ontkende elke band met het manuscript en verwierp de conclusies ervan. "Geen van de auteurs van het artikel zou ooit hun klimaatonderzoek gepubliceerd kunnen krijgen in een peer-reviewed wetenschappelijk tijdschrift," schrijft DeSmog.<ref>[https://www.desmog.com/2007/10/12/new-oregon-petition-promoter-not-sufficiently-rational-to-advise-tobacco-industry/ New Oregon Petition Promoter "Not Sufficiently Rational" to Advise Tobacco Industry | DeSmog]</ref>

==== De trucs van het malafide OISM Petitie Project ====
Begin 2008 kwam het Oregon Institute of Science and Medicine (OISM) met hun Petition Project, een lijst met namen van mensen die zeiden wetenschappers te zijn en die de wetenschap achter de theorie van door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde (anthropogenic global warming, AGW) niet geloofden. Dit was een poging van het OISM om te laten zien dat er veel meer wetenschappers tegen de AGW-theorie waren dan ervoor. Deze zogenaamde petitie kreeg extra belang na de publicatie van het vierde evaluatierapport van het Intergouvernementeel Panel inzake klimaatverandering (IPCC), en dan vooral het rapport van Werkgroep 1 (WG1) over de wetenschap en de toeschrijving van klimaatverandering aan menselijke activiteiten.

Het WG1-rapport is geschreven en beoordeeld door ongeveer 2000 wetenschappers met verschillende expertise op het gebied van klimaat en aanverwante vakgebieden. Een lijst met meer dan 31.000 wetenschappers die de conclusies van WG1 verwierpen, was dan ook een krachtig meme dat AGW-sceptici en -ontkenners konden gebruiken om twijfel te zaaien over de conclusies van het IPCC en, indirect, over de hele theorie van klimaatverstoring. En inderdaad, dit meme is tegenwoordig wijdverspreid in zowel traditionele als nieuwe media.

Peter Hadfield zegt op zijn YouTube channel:<ref>[https://youtu.be/qZzwRwFDXw0?si=shPkyFrBCkfxmtiC 9. Climate change — meet the scientists | Potholer54, YouTube]</ref> "''Tussen Aaagard en Zylkowski, de eerste en laatste namen op de petitie, staan allerlei mensen zoals metallurgen, botanici, agronomen, organische chemici en nog veel meer... De meeste wetenschappers die de petitie hebben ondertekend, hebben nooit klimatologie gestudeerd en doen er ook geen onderzoek naar. Het maakt niet uit of je een doctoraat hebt. Een doctoraat in metallurgie maakt je alleen maar beter in metallurgie. Het verandert je niet in een soort expert in paleoklimatologie''.”

Dit soort pogingen om de wetenschappelijke consensus over klimaatverandering te ondermijnen, komen voort uit ideologie en zijn vaak verbonden met gevestigde zakelijke belangen en hun politieke handlangers.
==== 97% consensus ====
In een enquete onder aardwetenschappers werd de vraag gesteld: ''“Denk je dat menselijke activiteiten een belangrijke rol spelen in de verandering van de gemiddelde temperatuur op aarde?'''”.''''' 97,5% van de klimaatwetenschappers die actief artikelen over klimaatverandering publiceerden, zei ja.<ref name=":3">[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdfdirect/10.1029/2009EO030002 Examining the Scientific Consensus on Climate Change | Eos, AGU]</ref> Het meest interessante aan dit onderzoek was dat naarmate het niveau van actief onderzoek en specialisatie in de klimaatwetenschap toeneemt, ook de consensus toeneemt dat mensen de temperatuur op aarde aanzienlijk veranderen.
[[Bestand:Consensus 97%.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Antwoord op de vraag: Denk je dat menselijke activiteiten een belangrijke rol spelen in de verandering van de gemiddelde temperatuur op aarde? Bron: Doran & Zimmerman (2009).<ref name=":3" /> © 2025 American Geophysical Union.'']]
Uit een evaluatie in 2021 van 88.125 peer-reviewed artikelen over klimaatverandering die sinds 2012 zijn gepubliceerd, bleek dat de consensus over klimaatverandering meer dan 99% bedroeg.<ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ac2966 Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature | Environmental Research Letters]</ref> <blockquote>
<references />
</blockquote>Zie ook de pagina [[Experts zijn het eens]].

== Was de middeleeuwse warme periode een wereldwijde gebeurtenis? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
De middeleeuwse warme periode was regionaal, niet wereldwijd. Tussen 950 en 1250 na Christus waren de temperaturen alleen in delen van het noordelijk halfrond zo hoog als in het midden van de 20e eeuw. Het grootste deel van de planeet was relatief koel.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Hoewel het tijdens de middeleeuwse warme periode in sommige gebieden super warm was, was het wereldwijd gezien koeler dan nu.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
De middeleeuwse warme periode was warmer dan nu

“Voor nu is het genoeg om te zien dat de middeleeuwse WARME periode wereldwijd was en warmer dan nu.” ([https://archive.is/eT6bo Briefings from the Chiefio])
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Het regionale karakter van de opwarming wijst erop dat interne variabiliteit – hoe en waar energie binnen het systeem wordt verplaatst – de belangrijkste oorzaak was. Bovendien was dit een van de rustigste periodes van de afgelopen 2000 jaar wat vulkaanuitbarstingen betreft. Minder uitbarstingen betekende minder zonlicht reflecterende deeltjes in de lucht.<ref name=":4">[https://skepticalscience.com/medieval-warm-period-intermediate.htm How does the Medieval Warm Period compare to current global temperatures? | Skeptical Science]</ref>
[[Bestand:MWP2.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''(Links) De gereconstrueerde afwijking van de oppervlaktetemperatuur voor de middeleeuwse warme periode (950 tot 1250 n.Chr.), vergeleken met de referentieperiode 1961-1990. Grijze gebieden geven regio's aan waar geen goede temperatuurgegevens beschikbaar zijn. (Rechts) Afwijking van de oppervlaktetemperatuur voor de periode 1999 tot 2008, vergeleken met de referentieperiode 1961-1990. Grijze gebieden geven regio's aan waar geen goede temperatuurgegevens beschikbaar zijn (NOAA).''<ref name=":4" />]]
De Middeleeuwse Warme Periode (MWP) vond plaats van ongeveer 900 tot 1300 na Chr. In die tijd waren sommige gebieden, zoals de Noord-Atlantische Oceaan, Zuid-Groenland en delen van Noord-Amerika, warmer dan het gemiddelde van 1961-1990, waardoor de Vikingen Groenland konden koloniseren. Andere gebieden, zoals Centraal-Eurazië en de tropische Stille Oceaan, waren echter koeler.

Een analyse van hoge-resolutie (boomring) en lage-resolutie proxy-gegevens geeft een gemengd patroon.<ref name=":6">[https://www.nature.com/articles/s41586-019-1401-2 No evidence for globally coherent warm and cold periods over the preindustrial Common Era | Nature]</ref> Sommige gebieden waren net zo warm of warmer dan nu, terwijl andere, zoals Centraal-Eurazië en de tropische Stille Oceaan, koeler waren.

Dit laat zien dat de middeleeuwse warme periode niet overal op aarde aanwezig was, wat het belang van wereldwijde gegevens voor het beoordelen van historische klimaattrends benadrukt. Bovendien vielen warmtepieken in verschillende regio's op verschillende momenten. Over het algemeen was de gemiddelde temperatuur tijdens de MWP waarschijnlijk lager dan vandaag.
[[Bestand:NH-temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Reconstructie van de temperatuurafwijkingen op het Noordelijk Halfrond voor de periode 1-1979 CE, gebaseerd op multi-proxy gegevens van Moberg et al. (2005).<ref>[https://www.nature.com/articles/nature03265 Highly variable Northern Hemisphere temperatures reconstructed from low- and high-resolution proxy data | Nature]</ref>'' ''De blauwe grafiek is het 80-jaar gemiddelde. Temperaturen vergeleken met het gemiddelde voor 1961-1990. Data gedownload van NOAA National Centers for Environmental Information.''<ref>https://www.ncei.noaa.gov/access/paleo-search/study/6267</ref> ''De rode grafiek is de gemeten temperatuurafwijking gebaseerd op de HadCRUT.5.0.2.0 analyse van het Met Office.''<ref>[https://www.metoffice.gov.uk/hadobs/hadcrut5/data/HadCRUT.5.0.2.0/download.html Met Office Hadley Centre observations datasets | Met Office, UK]</ref> ''© British Crown copyright 2025, the Met Office.'']]

Vrijwel alle regio's op aarde worden nu in een hoger tempo warmer dan tijdens de MWP. De gemiddelde temperatuur aan het aardoppervlak is ongeveer 1,3 °C hoger dan tijdens de MWP.

De huidige opwarming van de aarde zal doorgaan zolang mensen broeikasgassen blijven uitstoten.<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Smelt de klimaatwetenschap? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Het lijkt erop dat een vertraging van het smelten van het Arctische zee-ijs nu wordt gebruikt om te suggereren dat de klimaatwetenschap aan het ‘smelten’ is. Dit is nogal onzinnig en doet denken aan de beweringen over een [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Is de opwarming gestopt in 1968, 1978, 1998, 2010, 2018?|pauze in de opwarming van de aarde]] die een groot deel van de discussie in de jaren 2010 domineerden.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
De klimaatwetenschap staat nog steeds fier overeind, met 97.5% concensus over de bevindingen en conclusies. De vertraging in het afsmelten van Arctisch zee-ijs kan goed worden verklaard als natuurlijke klimaatschommelingen. De opwarming van de aarde als gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen duurt onverminderd voort.
</div>
==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Het Noordpoolgebied blijft bevroren terwijl de klimaatwetenschap smelt. [https://dailysceptic.org/2025/08/22/the-arctic-stays-frozen-while-climate-science-melts/ The Daily Skeptic].
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Het volgende is een bewerking van een post op ‘''… and Then There's Physics’.''<ref>[https://andthentheresphysics.wordpress.com/2025/08/24/another-pause/ Another pause? | ...and Then There's Physics]</ref>

Het zee-ijs in het Noordpoolgebied vormt slechts een klein onderdeel van het klimaatsysteem en het is algemeen bekend dat kortetermijnveranderingen gemakkelijk langetermijntrends kunnen verhullen. De hoeveelheid zee-ijs in het Noordpoolgebied was in 2012 bijzonder laag, dus het is niet verwonderlijk dat er sindsdien een stagnatie in smelten is opgetreden. Een sterke El Niño in 1998 leidde tot een record warm jaar. Dit was een van de belangrijkste redenen voor de daaropvolgende vermeende pauze in de opwarming van de aarde.

Je zou hopen dat mensen die sceptisch staan tegenover klimaatverandering inmiddels hebben geleerd om kortetermijnveranderingen niet te gebruiken om te beweren dat de klimaatwetenschap ongelijk heeft, maar dat zou naïef zijn. Het gaat hier niet om het begrijpen van het klimaatsysteem. Het gaat om het creëren van een verhaal dat aansluit bij hun overtuigingen.
[[Bestand:Slowdown Arctic melting.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Zee-ijs in het Noordpoolgebied in miljoenen km2. De afgelopen 20 jaar verloopt het verlies aan zee-ijs minder snel. Met dank aan The Guardian.''<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/aug/20/slowdown-in-melting-of-arctic-sea-ice-surprises-scientists Dramatic slowdown in melting of Arctic sea ice surprises scientists | The Guardian]</ref>]]
Een publicatie in ''Geophysical Research Letters''<ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2025GL116175 Minimal Arctic Sea Ice Loss in the Last 20 Years, Consistent With Internal Climate Variability | Geophysical Research Letters]</ref> zegt hierover het volgende.

De afgelopen twintig jaar is de afname van het zee-ijs in het Noordpoolgebied aanzienlijk vertraagd. Klimaatmodellen laten zien dat er gedurende meerdere decennia pauzes in het verlies van zee-ijs kunnen optreden, zelfs als de uitstoot van broeikasgassen blijft stijgen.

Wanneer we de huidige vertraging vergelijken met soortgelijke pauzes in modelsimulaties, zien we dat deze vertraging waarschijnlijk nog vijf tot tien jaar kan aanhouden. Anderzijds maakt dezelfde vertraging een snellere dan gemiddelde afname van het zee-ijs in de komende jaren waarschijnlijker. Het meeste bewijs uit deze klimaatmodellen suggereert dat natuurlijke klimaatschommelingen een grote rol hebben gespeeld bij het vertragen van het door de mens veroorzaakte verlies van zee-ijs.

Wereldwijd laat klimaatverandering een grote lokale en tijdelijke variatie zien. Elders in het Noordpoolgebied leidt de opwarming tot ongekende afname van het landijs.<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2503806122 Svalbard’s 2024 record summer: An early view of Arctic glacier meltdown? | PNAS]</ref>
<blockquote>
<references />
</blockquote>

Meest recente stand van zaken

2026-01-31T11:47:33Z

Barbara: /* Eenvoudig uitgelegd */

Meest recente stand van zaken

2026-01-31T11:45:56Z

Barbara: /* In het kort */

Feedbacks en tipping points

2026-01-31T11:37:20Z

Barbara:

<div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;">
[[#top| Top ^]]</div>

= ''' In het kort ''' =
{| class="wikitable" 
| Het klimaatsysteem omvat een kwetsbaar netwerk van tipping points (omslagpunten) en feedback loops (terugkoppelingen). Kleine verstoringen, zoals smeltend ijs of vrijkomend methaan, kunnen leiden tot grote veranderingen. Die veranderingen zijn mogelijk onomkeerbaar. Dit gebeurt door versterkende effecten en kettingreacties tussen de verschillende systemen die onderling met elkaar verbonden zijn. 
|}

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
'''Kleine veranderingen in ons klimaat kunnen leiden tot grote veranderingen, die misschien onomkeerbaar zijn. Om dit te begrijpen zijn feedback loops en omslagpunten cruciaal.'''

Feedback loops (terugkoppelingen) zijn processen die klimaatveranderingen kunnen versterken of afzwakken.

* ''Positieve terugkoppelingen'' versterken de effecten van klimaatverandering. Als poolijs bijvoorbeeld smelt, wordt er minder zonlicht teruggekaatst in de ruimte, wat leidt tot nog meer opwarming en het nog verder smelten van het ijs.
* ''Negatieve terugkoppelingen'' werken omgekeerd om het systeem te stabiliseren. Maar deze komen in de context van klimaatverandering minder vaak voor.

Tipping points (omslagpunten) zijn drempels in het klimaatsysteem waar een kleine verandering kan leiden tot grote en vaak onomkeerbare verschuivingen.

* Deze onderlinge verbondenheid betekent dat het overschrijden van een omslagpunt kan leiden tot het falen van meerdere andere systemen, met ernstige gevolgen voor ecosystemen en menselijke samenlevingen.
* Wanneer een omslagpunt wordt overschreden, kan dit feedback loops activeren. Het smelten van ijskappen kan bijvoorbeeld oceaanstromingen verstoren, die vervolgens weer omslagpunten elders in het systeem kunnen veroorzaken. Hierdoor ontstaat een domino-effect.
* Als de ijskap van Groenland bijvoorbeeld voorbij een bepaald punt smelt, veroorzaakt dat een reeks veranderingen waardoor de zeespiegel drastisch kan gaan stijgen en de wereldwijde weerpatronen kunnen veranderen. Een ander voorbeeld is het ontdooien van de permafrost. Daardoor komt methaan (een krachtig broeikasgas) vrij in de atmosfeer en dat versnelt de opwarming verder. </div>

= Feedbacks en tipping points =
'''Het klimaatsysteem telt een groot aantal terugkoppelingen, ofwel feedback loops, die veranderingen van het klimaat ofwel versterken of afremmen. Positieve terugkoppeling versterkt klimaatverandering en kan leiden tot een omslag (tipping point) waardoor het klimaat in een nieuwe toestand raakt die pas op lange termijn omkeerbaar is. Negatieve terugkoppelingen houden het klimaat juist stabiel.'''

Het vooruitzicht dat we een ''’point of no return’'' zullen overschrijden, is zorgwekkend, maar geen reden tot paniek.<ref>[https://www.columbia.edu/~jeh1/mailings/2025/VenusSyndrome.2025.08.27.pdf Chapter 10. The Venus Syndrome & Runaway Climate | James Hansen: Sophie’s Planet]</ref> Omdat het klimaatsysteem traag reageert op door de mens veroorzaakte forcering, is er nog steeds ruimte om actie te ondernemen – op voorwaarde dat we de wetenschap goed genoeg begrijpen om realistisch en effectief beleid te kunnen ontwikkelen. Het is onze verantwoordelijkheid om het nodige onderzoek te doen om de risico's van een stilgevallen oceaancirculatie en de daaruit voortvloeiende enorme zeespiegelstijging te evalueren, gezien de mogelijk onomkeerbare gevolgen daarvan.

== Feedback loops (terugkoppelingen) ==
[[Bestand:Feedback.png|miniatuur|200x200px|''Een terugkoppelingslus waarbij alle outputs van een proces beschikbaar zijn als causale inputs voor dat proces. Bron: [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Feedback Wikipedia].'']]
'''Feedback loops in het klimaatsysteem spelen een cruciale rol in het versterken of afzwakken van de effecten van de opwarming van de aarde.'''<ref>[https://scied.ucar.edu/learning-zone/earth-system/climate-system/feedback-loops-tipping-points Climate Feedback Loops and Tipping Points | UCAR]</ref> '''Zij zijn bepalend voor het bereiken van een omslagpunt. Negatieve feedback vormt de kern van alle regulerende mechanismen en zorgt voor stabiliteit in een dynamisch systeem, doordat het helpt om veranderingen in het systeem te dempen. Veranderingen worden daarentegen juist versterkt door positieve feedback loops. Positief of negatief heeft dus niets te maken met gunstig of ongunstig, maar alleen met versterking (positief) of demping (negatief).'''

[[Bestand:Schema klimaat geedback.png|miniatuur|''Sommige effecten van de opwarming van de aarde kunnen de opwarming versterken (positieve terugkoppelingen: rood) of afremmen (negatieve terugkoppelingen: blauw). Bron: [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Climate_change_feedbacks Wikipedia].''|350x350px]]
Er is sprake van terugkoppeling wanneer outputs van een proces worden teruggeleid als inputs, als onderdeel van een keten van oorzaak en gevolg die een circuit of lus (loop) vormt. Het systeem voedt zichzelf dan terug (feedback). Zeker bij complexe systemen, met meerdere positieve en negatieve terugkoppelingen, zijn causale verbanden vaak moeilijk vast te stellen. Een kleine oorzaak in een onderdeel van het systeem kan dan onverwachte grote gevolgen hebben in andere onderdelen van het systeem.

In het geval van klimaatverandering is er sprake van een aantal positieve feedback loops die de uitstoot van broeikasgassen vergroten en daardoor de opwarming van de aarde versnellen (zie voorbeelden hieronder).

Omdat feedback loops lastig te integreren zijn in klimaatmodellen, geven de klimaatberekeningen de effecten van de verschillende feedback loops onvoldoende weer. Positieve feedback loops veroorzaken exponentiële toename van effecten als smelten van ijskappen, temperatuurstijging, productie van broeikasgassen, enzovoort. De opwarming kan dus nog sneller gaan dan voorspeld. Dat maakt het stoppen van broeikasgasuitstoot nog urgenter.<ref name=":10">[https://www.cell.com/one-earth/fulltext/S2590-3322(23)00004-0 Many risky feedback loops amplify the need for climate action | One Earth]</ref>

In [[Feedbacks en tipping points#Verdieping: feedback loops|Verdieping: Feedback loops]] staat een overzicht van 41 positieve en negatieve terugkoppelingen die van invloed zijn op klimaatverandering. De belangrijkste worden hier besproken.
[[Bestand:Feedback loops.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Kaart van feedback loops. Bron: Ripple et al. (2023).''<ref name=":10" /> [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/ Creative Commons License BY-SA 4.0].]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Positieve terugkoppelingen ===

==== Terugkoppeling door afnemende albedo van ijs en sneeuw ====
De albedo (letterlijk: witheid) van een oppervlak is de mate van terugkaatsing van licht. IJs en sneeuw hebben een hoge albedo, wat betekent dat ze veel zonnestraling reflecteren. Als ijs smelt, komen donkere oceaan- of landoppervlakken bloot te liggen, die in vergelijking met ijs een lagere albedo hebben (minder licht weerkaatsen en dus meer zonnestraling absorberen), wat leidt tot verdere opwarming en meer smeltend ijs. Dit heeft weer een verdere verlaging van albedo tot gevolg en dus meer verwarming.<ref>[https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.aag2345 Observed Arctic sea-ice loss directly follows anthropogenic CO2 emission | Science]</ref>

Op de site van het Feedback Loops Project is een animatie te vinden van feedback door smeltend ijs.<ref>[https://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/climate-feedback-loops-project Climate Feedback Loops project | Alliance of World Scientists] </ref>

==== Terugkoppeling waterdamp ====
Als de temperatuur stijgt, verdampt er meer water, waardoor er waterdamp aan de atmosfeer wordt toegevoegd. Waterdamp is een krachtig broeikasgas dat extra warmte vasthoudt, wat leidt tot verdere opwarming.<ref>[https://www.science.org/doi/abs/10.1126/science.1171264 A Matter of Humidity | Science] </ref>

==== Dooi van permafrost en vrijkomen van methaan ====
Stijgende temperaturen zorgen ervoor dat permafrost ontdooit, waardoor het daarin opgeslagen methaan (een krachtig broeikasgas) vrijkomt in de atmosfeer, wat de opwarming versnelt.<ref>[https://www.nature.com/articles/nature14338 Climate change and the permafrost carbon feedback | Nature] </ref>

<youtube>https://youtu.be/6pBZsosMTG0</youtube>

''Deze video laat zien hoe permafrost verdwijnt als gevolg van de opwarming. Daarbij komt methaan vrij dat de opwarming weer verder versterkt.''

==== Insectenplagen ====
Insectenplagen zijn van alle tijden, maar door klimaatverandering nemen ze toe en treffen ze harder. De getroffen ecosystemen verliezen resistentie, kunnen niet meer als klimaatbuffer optreden en worden zelf nog harder geraakt door klimaatverandering.

Zo zijn door klimaatverandering fijnsparren minder vitaal. De Fijnspar (''Picea abies'') is een voor houtproductie veel aangeplante, noordelijke boomsoort, onder doe-het-zelvers beter bekend als ‘grenen’. Hierdoor heeft een kleine keversoort, de letterzetter (''Ips typographus''), zich kunnen ontwikkelen tot een enorme plaagsoort. Binnen enkele warme zomers zijn vele tienduizenden hectaren bos in midden-Europa door deze kever met de grond gelijk gemaakt. Monoculturen voor bosbouw zijn het zwaarst getroffen. Doordat de letterzetter zich in monoculturen zo extreem kan ontwikkelen, worden ook gezonde, natuurlijke ecosystemen met fijnsparren getroffen.<ref>[https://sachsen-anhalt.nabu.de/natur-und-landschaft/wald/info.html Massenbefall im Fichtenwald | NABU Sachsen-Anhalt] </ref>

Het op grote schaal sterven van naaldbossen verzwakt een belangrijke [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|koolstofput]]. Doordat minder bomen CO2 opnemen, wordt de opwarming minder afgeremd.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Negatieve terugkoppelingen ===
Terwijl positieve terugkoppelingen zelfversterkende processen zijn waardoor het klimaat op hol kan slaan, remmen negatieve terugkoppelingen klimaatverandering af. Met andere woorden, ze brengen het klimaat in evenwicht. Ze kunnen klimaatverandering op de lange duur zelfs terugdraaien. Negatieve terugkoppelingen spelen dan ook een belangrijke rol bij mitigatie.

==== Verbeterde vegetatiegroei (kooldioxidebemesting) ====
Hogere CO2-niveaus stimuleren de plantengroei, waardoor CO2 uit de atmosfeer wordt geabsorbeerd, waardoor de broeikasgas concentraties kunnen afnemen en de opwarming wordt vertraagd.<ref>[https://www.nature.com/articles/ncomms13428 Recent pause in the growth rate of atmospheric CO2 due to enhanced terrestrial carbon uptake | Nature]</ref>

Daarbij moet worden opgemerkt dat jonge bomen over het algemeen sneller koolstof vastleggen dan volwassen bomen door hun krachtige groei. Terwijl jonge bomen snel CO2 opnemen, bereiken volwassen bossen vaak een koolstofneutrale toestand waarin de groei de koolstofuitstoot door boomsterfte en ontbinding compenseert. Onderzoek geeft aan dat het 20-30 jaar kan duren voordat jonge bossen koolstofputten worden na de eerste groei, terwijl volwassen bossen meer totale koolstof opslaan, maar in een langzamer tempo. Jonge bossen zijn dus meestal effectiever in het vastleggen van koolstof.<ref>[https://research.fs.usda.gov/nrs/products/rooted-research/understanding-old-growth-forest-carbon-storage-potential-central Understanding Old-Growth Forest Carbon Storage Potential in the Central Hardwoods Region | USDA Forest Service]</ref> <ref>[https://ijw.org/wild-carbon-storage-in-old-forests/ Wild Carbon: A Synthesis of Recent Findings on Carbon Storage in Old Forests | International Journal of Wilderness] </ref> <ref>[https://oldgrowthforestecology.org/ecological-values-of-old-growth-forests/ecological-processes-and-functions/carbon-sequestration-and-storage/ Carbon sequestration and storage | Old Growth Forest Ecology] </ref>

Niettemin, oerbossen hebben een aanzienlijke koolstofopslagcapaciteit. Ze blijven koolstof vastleggen, zij het langzamer dan jongere bossen. Onderzoek wijst uit dat oerbossen enorme hoeveelheden koolstof kunnen opslaan, m.a.w. dat de koolstofbalans (de hoeveelheid CO2 die wordt vastgelegd min de CO2 die vrijkomt) positief blijft. Deze ecosystemen zijn cruciaal voor het beperken van de klimaatverandering, omdat ze gedurende hun hele levensduur koolstof verzamelen en deze eeuwenlang kunnen opslaan, zelfs na de dood van de bomen.<ref>[https://ecolres.hun-ren.hu/en/carbon-sequestration-in-primary-and-old-growth-forests-in-europe-is-much-higher-than-previously-thought/ Carbon sequestration in primary and old-growth forests in europe is much higher than previously thought | Centre for Ecological Research, Hungarian Academy of Sciences] </ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s43247-024-01416-5 Carbon carrying capacity in primary forests shows potential for mitigation achieving the European Green Deal 2030 target | Nature] </ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/nature07276 Old-growth forests as global carbon sinks | Nature] </ref>

==== Toegenomen bewolking ====
Opwarming verhoogt de verdamping van water, wat kan leiden tot meer wolkenvorming. Wolken kaatsen zonnestraling terug naar de ruimte, waardoor er minder warmte het aardoppervlak bereikt. Feedback van wolken is een complex en intensief onderzocht gebied, waaruit blijkt dat het gedrag van wolken de opwarming zowel kan versterken als afzwakken, afhankelijk van factoren zoals hoogte, wolkentype en locatie.<ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2014RG000449 The albedo of Earth | Reviews of Geophysics]</ref> <ref>[https://www.pnas.org/doi/abs/10.1073/pnas.2026290118 Observational evidence that cloud feedback amplifies global warming | PNAS]</ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/nature12829 Spread in model climate sensitivity traced to atmospheric convective mixing | Nature]</ref>

==== Koolstofput oceanen ====
Oceanen absorberen een aanzienlijk deel van de antropogene CO2-uitstoot. Koelere temperaturen aan het oceaanoppervlak kunnen de opname van CO2 bevorderen, waardoor de opwarming van de atmosfeer wordt beperkt.<ref>[https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.aau5153 The oceanic sink for anthropogenic CO2 from 1994 to 2007 | Science]</ref>

Doordat CO₂ minder goed oplost in warmer water, vermindert de opwarming van oceanen hun CO2-opname. Daardoor wordt deze negatieve feedbackloop afgezwakt en de opwarming juist versterkt.

==== Conclusie ====
Deze diversiteit aan mechanismen illustreert de complexiteit van het klimaatsysteem, waarbij positieve feedback loops de klimaatverandering versnellen, terwijl negatieve feedback loops mogelijkheden bieden om het klimaat te stabiliseren. De kracht van een aantal positieve feedbacks neemt nu toe, waardoor er gevreesd wordt voor steeds verder versnellende opwarming als de wereldwijde CO2-uitstoot niet wordt gestopt. Dit zou weer kunnen leiden tot tipping points: het klimaat slaat op hol.
[[Bestand:Ontbrekend plaatje.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Ter illustratie de complexe interactie van positieve en negatieve terugkoppelingen die optreden bij de verdroging van land als gevolg van klimaatverandering.'' ''Positieve (+) en negatieve (-) terugkoppelingen die droogte bepalen. Het schema toont de relatie tussen fysische en fysiologische aandrijvers van droogte door klimaatverandering en de gevolgen die verband houden met de beschikbaarheid van water, de productiviteit van de vegetatie en de sociaaleconomische situatie. VPD staat voor Vapour Pressure Deficit (Dampdruk tekort). PET staat voor Potentiële Evapotranspiratie.<ref>[https://www.nature.com/articles/s43017-021-00144-0 Multifaceted characteristics of dryland aridity changes in a warming world | Nature Reviews Earth & Environment]</ref> [https://www.researchgate.net/publication/349917635_Multifaceted_characteristics_of_dryland_aridity_changes_in_a_warming_world Link naar artikel op Research Gate.]'']]
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Tipping points (omslagpunten) ==
'''De term ''omslagpunt'' of ''kantelpunt'' (tipping point) verwijst naar een kritische drempel waarbij een kleine extra verstoring de toestand of ontwikkeling van een systeem volledig kan veranderen. De term ''omslagelement'' beschrijft grootschalige componenten van het aardsysteem die een omslagpunt kunnen passeren. Omslagpunten zijn vaak abrupt en/of onomkeerbaar en kunnen een ''‘runaway climate’'' veroorzaken, met andere woorden: het klimaat slaat op hol.'''<ref>[https://global-tipping-points.org/ Global Tipping Points]</ref> <ref name=":0">[https://www.oecd.org/en/publications/climate-tipping-points_abc5a69e-en.html Climate Tipping Points. Insights for Effective Policy Action | OECD]</ref> <ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2103081118 Economic impacts of tipping points in the climate system | PNAS]</ref> <ref>[https://www.carbonbrief.org/explainer-nine-tipping-points-that-could-be-triggered-by-climate-change/ Explainer: Nine ‘tipping points’ that could be triggered by climate change | Carbon Brief]</ref>''' '''

Dat zou leiden tot een veel hogere gemiddelde temperatuur dan in enig interglaciaal in de afgelopen 1,2 miljoen jaar en tot een zeeniveau dat aanzienlijk hoger is dan ooit in het Holoceen (de periode 11.700 jaar geleden tot nu).<ref>[https://www.pnas.org/doi/abs/10.1073/pnas.1810141115 Trajectories of the Earth System in the Anthropocene | PNAS]</ref>

Een ''omslagelement'' is een onderdeel van een systeem dat gevoelig is voor een omslagpunt. De belangrijkste omslagpunten treden op bij het verdwijnen van de West-Antarctische en Groenlandse ijskappen, het ontdooien van de Arctische permafrost, het instorten van de Atlantic Meridional Overturning Circulation (AMOC) en het afsterven van het Amazonewoud.

Recent onderzoek toont aan dat sommige belangrijke omslagpunten al “mogelijk” zijn bij de huidige niveaus van opwarming en “waarschijnlijk” kunnen worden binnen het bereik van het Akkoord van Parijs van 1,5 tot 2 °C opwarming. Dit zet vraagtekens bij de voorheen algemeen aanvaarde opvatting dat omslagpunten voor het klimaat een kleine kans hebben om overschreden te worden bij lage niveaus van opwarming.<ref name=":0" />

Doordat alles in het [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|systeem aarde]] in meer of mindere mate met elkaar verbonden is, kan het overschrijden van een omslagpunt ernstige gevolgen hebben voor andere omslagelementen, en daarmee voor het wereldwijde klimaat- en ecologische systeem.

Er bestaan nog veel onzekerheden over de omslagpunten in het klimaatsysteem — zowel wat betreft de tijdschaal als de ernst van de gevolgen — en daar wordt volop onderzoek naar gedaan. Tegelijkertijd is dit geen excuus om een afwachtende houding aan te nemen. Van een aantal is het mechanisme redelijk goed bekend. De mensheid moet het risico niet lopen op de meest catastrofale gevolgen van bijvoorbeeld het instorten van de [[Feedbacks en tipping points#De AMOC|AMOC]] of het verdwijnen van de [[Feedbacks en tipping points#Gletsjers en poolijskappen|West-Antarctische IJskap]].

Het bestaan van omslagpunten in het klimaatsysteem betekent dat het van vitaal belang is om de wereldwijde temperatuurstijging te beperken tot 1,5 °C, hoogstens met een overschrijding van beperkte duur. Ook wanneer beperking van de opwarming tot 1,5 °C niet meer mogelijk is — en daar wijs alles op — is het van het grootste belang verdere opwarming te beperken. Iedere tiende graad telt.

Zie [[Feedbacks en tipping points#Verdieping: The Global Tipping Points Report 2023|Verdieping: The Global Tipping Points Report 2023]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== De risico’s ===
Onderzoekers van de Universiteit van Potsdam benadrukken de ernstige risico's van het destabiliseren van kantelelementen van de aarde, zoals ijskappen en oceaanstromingen, als gevolg van klimaatverandering, en benadrukken de noodzaak om de limiet van 1,5 °C die is vastgesteld in het Akkoord van Parijs aan te houden om ernstige gevolgen in de toekomst te voorkomen.<ref>[https://scitechdaily.com/how-close-are-we-to-the-climates-point-of-no-return/ How Close Are We to the Climate’s Point of No Return? | SciTechDaily]</ref> <ref>[https://www.carbonbrief.org/every-0-1c-of-overshoot-above-1-5c-increases-risk-of-crossing-tipping-points/ ‘Every 0.1C’ of overshoot above 1.5C increases risk of crossing tipping points | Carbon Brief]</ref>

Een tijdelijke overschrijding van de Parijse limiet van 1,5 °C voor de opwarming van de aarde is inmiddels bijna onvermijdelijk. Als deze overschrijding permanent is, zou dat de kans op het veroorzaken van klimaatomslagpunten aanzienlijk vergroten.

De onderzoekers hebben berekend dat het omslagrisico toeneemt met elke extra 0,1 °C overschrijding boven 1,5 °C en sterk versnelt wanneer deze boven 2,0 °C komt. Het bereiken en handhaven van ten minste netto nul broeikasgasemissies tegen 2100 is van het grootste belang om het kantelrisico op de lange termijn te minimaliseren.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-49863-0 Achieving net zero greenhouse gas emissions critical to limit climate tipping risks | Nature]</ref> (Netto nul is het punt waarop de uitstoot vrijwel geëlimineerd is, en alle onvermijdelijke klimaatvervuiling die overblijft uit de atmosfeer wordt gehaald door koolstofverwijdering.)

De onderzoeksresultaten onderstrepen dat strenge emissiereducties in het huidige decennium cruciaal zijn voor de stabiliteit van de planeet. Als we ons niet aan deze limieten houden, neemt de kans op kantelpunten toe, die de stabiliteit van het wereldklimaat eeuwenlang kunnen beïnvloeden.

Zie ook en [[Extreme urgentie#Elke tiende graad telt|Waarom elke tiende graad telt]]. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Overzicht omslagpunten ===
Hieronder staat een overzicht van tipping points, hun drempel (in °C), tijdschaal waarop hun effect merkbaar is (in jaren) en hun maximum impact (in °C).<ref name=":1">[https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points | Science]</ref>
[[Bestand:Drempelwaarden tipping points.jpg|gecentreerd|miniatuur|984x984px|''Tabel met op literatuur gebaseerde drempelwaarde-, tijdschaal- en impactinschattingen voor de omslagelementen die zijn gecategoriseerd als mondiale kern of regionale impact. De kleuren in de linkerkolom geven het domein van het aardsysteem aan (blauw, cryosfeer (de ijzige gebieden); groen, biosfeer; oranje, oceaan-atmosfeer) en de kleuren van de andere kolommen geven de subjectieve betrouwbaarheidsniveaus aan (groen, hoog; geel, gemiddeld; rood, laag). Bron: McKay et al. (2022).''<ref name=":1" />]]Zie [[Feedbacks en tipping points#Verdieping: The Global Tipping Points Report 2023|Verdieping: The Global Tipping Points Report 2023]].<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Uitleg omslagpunten ===
Omslagpunten kunnen worden geïllustreerd aan de hand van een bal die rolt in een bekken met twee niveaus. De animatie (hieronder) laat zien dat dit model, net als veel complexe systemen, twee stabiele toestanden heeft. De bal begint op één niveau — waarvan de diepte aangeeft hoe stabiel die toestand is.
[[Bestand:Tipping point animation.gif|miniatuur|''Animatie van een omslagpunt. Het linkerdeel toont een systeem met twee toestanden, waarbij de bal aangeeft in welke toestand hij zich bevindt en de diepte van elk niveau van het bekken een maat is voor de stabiliteit van die toestand. Het rechterdeel toont een tijdreeks van de beweging van de bal tussen toestanden.<ref>[https://www.carbonbrief.org/tipping-points-how-could-they-shape-the-worlds-response-to-climate-change/ Tipping points: How could they shape the world’s response to climate change? | Carbon Brief]</ref> (N.B. Klik op de figuur als de animatie niet start.) Bron: Chris Boulton [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/ Creative Commons License BY-SA 4.0].''|400x400px]]
Druk op het systeem zorgt ervoor dat het linker deel van het bekken instabiel wordt. De bal wordt door korte termijn variabiliteit in het bekken heen en weer geduwd — vergelijkbaar met weergebeurtenissen in een klimaatsysteem.

Uiteindelijk wordt de bal voorbij het omslagpunt van het steeds instabielere linkerniveau geduwd en valt hij abrupt in het andere niveau. Hier bevindt hij zich in een nieuwe stabiele toestand van waaruit hij niet gemakkelijk kan terugkeren.

De kern van dit soort gedrag is een 'versterkende terugkoppeling' binnen een systeem die zo sterk wordt dat het zichzelf gaat aandrijven.

Verderop worden de volgende omslagpunten besproken:

* [[Feedbacks en tipping points#Gletsjers en poolijskappen|Gletsjers en poolijskappen]]
* [[Feedbacks en tipping points#Zee-ijs|Zee-ijs]]
* [[Feedbacks en tipping points#Toendra’s en permafrost|Toendra’s en permafrost]]
* [[Feedbacks en tipping points#De AMOC|AMOC]]
* [[Feedbacks en tipping points#Oceaanverzuring|Oceaanverzuring]]
* [[Feedbacks en tipping points#Regenwouden|Regenwouden]]
<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

== Gletsjers en poolijskappen ==
'''Positieve feedback >> versterkt opwarming'''

Wanneer het oppervlak van gletsjers en ijskappen (hoge albedo<ref>Albedo is de mate waarin lichtenergie teruggekaatst wordt naar de ruimte. https://en.wikipedia.org/wiki/Albedo</ref>) afneemt, wordt minder zonlicht weerkaatst door het ijs en kan het het donkere aardoppervlak (lage albedo) verwarmen.
[[Bestand:Arctische klimaat feedbacks.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Arctische klimaat feedbacks. Bron: Tina Schoolmeester, Hanna Lønning Gjerdi, John Crump, Björn Alfthan, Joan Fabres, Kathrine Johnsen, Laura Puikkonen, Tiina Kurvits, Elaine Baker, GRID Arendal.''<ref>[https://www.grida.no/resources/13363 Global linkages – a graphic look at the changing Arctic | GRID-Arendal, Noorwegen] </ref>]]
De volgende kaart uit het Global Tipping Points Report geeft een overzicht van ijskappen en gletsjers en de mate waarin die zich ontwikkelen in de richting van omslagpunten.<ref name=":2"> [https://report-2023.global-tipping-points.org/ Report 2023 | Global Tipping Points]
</ref>
[[Bestand:Tipping systemen.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Kaart van cryosfeer systemen die in dit hoofdstuk worden beschouwd (arcering). De markeringen geven aan welke van de systemen in dit rapport worden beschouwd als een omslagsysteem (+++ hoog vertrouwen, ++ gemiddeld vertrouwen en + laag vertrouwen) en welke niet (- - hoog vertrouwen, - - gemiddeld vertrouwen en - laag vertrouwen). Grijs geeft systemen aan waarvoor geen duidelijke beoordeling mogelijk is op basis van huidige inzichten. Bron: Global Tipping Points Report.''<ref name=":2" />]]
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Antarctica ===
[[Bestand:Antarctica en Europa.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Antarctica vergeleken met Europa. Het oppervlak van West-Antarctica is ongeveer 75 keer dat van Nederland. Bron: Cool Antarctica.''<ref>[https://www.coolantarctica.com/Antarctica%20fact%20file/size-antarctica-comparison-continents.php The Size of Antarctica in Comparison to Other Continents | Cool Antarctica]</ref>]]
Naast het warmer worden van de atmosfeer hebben zowel de opwarming van de oceanen als de stijging van de zeespiegel gevolgen voor het volume van de ijskappen op Antarctica. Hier is weer sprake van positieve terugkoppeling.

Het is belangrijk onderscheid te maken tussen de Oost Antarctische IJskap (EAIS) en de West Antarctische IJskap (WAIS). De EAIS ligt op land grotendeels boven zeeniveau en de WAIS voor een groot deel op de zeebodem. Dat maakt de laatste veel gevoeliger voor opwarming — met name van het zeewater — en zeespiegelstijging. Daar komt bij dat de zeebodem van het Antarctische continentale plat landinwaarts helt waardoor het ijs gaat drijven naarmate het volume afneemt. Als de WAIS in zijn geheel zou instorten en smelten, zou de zeespiegel wereldwijd met 3,3 meter stijgen; dit proces zou echter eeuwen tot millennia kunnen duren. Maar sommige WAIS ijsstromen staan op het punt instabiel te worden, met name de [[Feedbacks en tipping points#Verdieping: Doomsday gletsjer|Thwaites Gletsjer]].
[[Bestand:West Antarctica scenario.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Schematische weergave van de huidige toestand en een toekomstig scenario in West Antarctica. IJsstromen van de ijskap bewegen naar de kust en vormen ijsplaten (ice shelves), het drijvende verlengstuk van de ijskap op het oceaanwater. De grounding line is het punt waarop de ijskap niet meer dik genoeg is om op vaste grond te rusten en begint te drijven. Wanneer warm oceaanwater de ijsplaten van onderaf bereikt, smelt het ijs daar (basaal smelten). Als dit basale smelten toeneemt, worden de ijsplaten dunner. In extreme gevallen kunnen ijsplaten instabiel worden. Bron: Alfred-Wegener-Institut / Martin Künsting ([https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/ CC-BY 4.0]).''<ref>[https://scar-iasc.de/en/ice-sheets-tipping-points-for-sea-level-rise/ How do melting ice sheets affect sea level rise, and why is it important? | National Committee SCAR/IASC]</ref>]]
Wanneer door een combinatie van opwarming van oceaanwater, basaal smelten en zeespiegelstijging ijsplaten instabiel worden, gaan ijsstromen en afvoergletsjers sneller stromen. Dat destabiliseert de ijskap en versterkt uiteindelijk het proces waardoor het Antarctische ijs op den duur kan verdwijnen.

Zie [[Feedbacks en tipping points#Verdieping: Doomsday gletsjer|Verdieping: Doomsday Gletsjer]]<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Groenland ===
De Groenlandse ijskap heeft geen grootschalige ijsplaten zoals Antarctica, maar er zijn drijvende gletsjertongen in de fjorden die ook het risico lopen van smelten aan de basis. Op dit moment zijn er slechts drie drijvende gletsjertongen in het noorden van Groenland, maar in het zuiden zijn ze al gesmolten, waardoor de gletsjers zich sneller naar de kust hebben verplaatst. Het noorden van de Groenlandse ijskap verliest ook veel massa.

De Groenlandse ijskap is veel gevoeliger voor veranderingen in de luchttemperatuur dan de Antarctische ijskap. De lucht in Groenland is in de zomer boven het vriespunt, wat betekent dat de sneeuw en het ijs aan het oppervlak ook smelten. Het smeltwater aan het oppervlak van de ijskap kan door scheuren in het ijs naar de basis van de ijskap stromen, waar het de stroomsnelheid van het ijs kan veranderen. Als het ijs sneller stroomt, stroomt er meer ijs in de smeltzone, wat bijdraagt aan de zeespiegelstijging.

<youtube> https://youtu.be/xHQ5HWv9Jc4</youtube>

''Deze video toont de ontwikkeling van verschillende regio's van de Groenlandse ijskap tussen 2008 en 2300 op basis van drie verschillende klimaatscenario's. Elk scenario weerspiegelt een mogelijk toekomstig klimaatresultaat op basis van de huidige en toekomstige uitstoot van broeikasgassen. De paarse gebieden zijn blootgestelde delen van de Groenlandse bodem die in 2008 door de ijskap werden bedekt. Bron: NASA's Scientific Visualization Studio, Cindy Starr.<ref>[https://svs.gsfc.nasa.gov/4804/ Greenland Ice Sheet: Three Futures | NASA]</ref>''

Nieuw onderzoek onder leiding van de Universiteit van Barcelona toont dat extreme smeltperioden - perioden van snel smeltende sneeuw en ijs - bijna twee keer zo vaak voorkomen tijdens zomers in de afgelopen decennia vergeleken met de periode 1950-1990. Een simulatie van de invloed van uitstroomgletsjers op de dikte van de ijskap, gekoppeld aan betere gegevens en uitgebreide klimaatmodellen voor verschillende toekomstige klimaatscenario's, is onlangs gebruikt om te schatten hoeveel Groenland zal bijdragen aan de zeespiegel in het volgende millennium. Groenland zou 5 tot 34 cm kunnen bijdragen aan de zeespiegel tegen 2100 en tot 162 cm tegen 2200. Afvoergletsjers zijn waarschijnlijk verantwoordelijk voor ongeveer 19 tot 40% van het totale massaverlies.<ref>[https://scitechdaily.com/melting-faster-than-ever-greenland-loses-610-gigatons-of-ice-in-one-summer/ Melting Faster Than Ever: Greenland Loses 610 Gigatons of Ice in One Summer | SciTechDaily]</ref> <ref>[https://journals.ametsoc.org/view/journals/clim/37/18/JCLI-D-23-0396.1.xml Rising Extreme Meltwater Trends in Greenland Ice Sheet (1950–2022): Surface Energy Balance and Large-Scale Circulation Changes | Journal of Climate]</ref>

Uit de analyse blijkt dat de grootste onzekerheden bij het voorspellen van het massaverlies zitten in klimaatscenario's en oppervlakteprocessen, gevolgd door ijsdynamica. Onzekerheden in de oceaanomstandigheden spelen een kleine rol, vooral op de lange termijn. Het is zeer waarschijnlijk dat als we onze broeikasgasuitstoot niet verminderen, Groenland binnen een millennium ijsvrij wordt.

Nieuw onderzoek onder leiding van de Universiteit van Barcelona toont dat extreme smeltperioden - perioden van snel smeltende sneeuw en ijs - bijna twee keer zo vaak voorkomen tijdens zomers in de afgelopen decennia vergeleken met de periode 1950-1990.

Het onderzoek laat zien dat er de afgelopen tien jaar een piek is geweest in jaren van extreem smelten in Groenland. Tijdens de zomer van 2012 smolt bijvoorbeeld 610 gigaton ijs (het equivalent van 244 miljoen Olympische zwembaden), en in 2019 smolt 560 gigaton (224 miljoen Olympische zwembaden).

Het smelten van de Groenlandse ijskap heeft wereldwijde gevolgen, omdat het een grote bijdrage levert aan de stijging van de zeespiegel, de stabiliteit van zeestromen in de Atlantische Oceaan (zie De AMOC), en ook de circulatiepatronen in de atmosfeer beïnvloedt. Volgens de onderzoekers heeft dit ook invloed op het Europese klimaat. “Deze veranderingen in temperatuur- en neerslagpatronen kunnen van invloed zijn op sociaaleconomische activiteiten en ecosystemen en kunnen bijdragen aan een toename van klimaatextremen in nabijgelegen regio's van de Noord-Atlantische Oceaan,” merken de onderzoekers op.

==== Volledig verdwijnen ====
De tijdschaal voor het volledig verdwijnen van de ijskappen is regionaal verschillend. (Zie [[Feedbacks en tipping points#Overzicht omslagpunten|Overzicht omslagpunten]].) Voor de Groenlandse ijskap wordt dat geschat op 10 tot 15 duizend jaar. Voor de ijskap van West Antarctica tussen de 500 en 13 duizend jaar. De ijskap van Oost Antarctica doet er minsten 10 duizend jaar over om compleet te verdwijnen. Daarvoor is ook een flink grotere opwarming nodig dan in de meeste scenario’s waarschijnlijk wordt gedacht.

De oorzaak van deze verschillen is een combinatie van de verschillende ijsvolumes en de ondergrond van de ijskappen. De West Antarctische IJskap is een zg. mariene ijskap met een basis die grotendeels onder de zeespiegel ligt. Dat maakt de ijskap gevoelig voor zeespiegelstijging en basaal smelten van de ijsplaten en daardoor potentieel instabiel.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Gevolgen voor de zeespiegel ===
Het massaal afsmelten van de West-Antarctische ijskap was een belangrijke oorzaak van de hoge zeespiegel tijdens een periode die bekendstaat als het Laatste Interglaciaal (129.000-116.000 jaar geleden). Het extreme ijsverlies veroorzaakte een stijging van meerdere meters in de wereldgemiddelde zeespiegel — en daar was minder dan 2 ˚C oceaan opwarming voor nodig.<ref>[https://scitechdaily.com/ancient-antarctic-ice-melt-increased-sea-levels-by-over-3-meters-and-were-headed-there-again/ Ancient Antarctic Ice Melt Increased Sea Levels by Over 3 Meters — and We’re Headed There Again | SciTechDaily]</ref> <ref>[https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1902469117 Early Last Interglacial ocean warming drove substantial ice mass loss from Antarctica | PNAS]</ref>
[[Bestand:Bijdragen zeespiegelstijging .jpg|miniatuur|500x500px|''Bijdragen aan veranderingen van het zeeniveau in het verleden en in de toekomst. Uit IPCC AR6: FAQ 9.2.''<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/chapter/chapter-9#faq-9-1/# FAQ 9.2 | How Much Will Sea Level Rise in the Next Few Decades? | IPCC AR6]</ref>|gecentreerd]]

IPCC scenario’s projecteren een zeespiegelstijging in 2100 van ongeveer 50 cm voor de lage-emissiescenario’s en 80 cm of meer voor de hoge-emissiescenario’s. Veel onderzoekers vrezen dat deze schattingen te optimistisch zijn.
[[Bestand:GMSL projection 2300.png|gecentreerd|miniatuur|605x605px|''Projecties van zeespiegelstijging in de 21e eeuw, inclusief scenario’s met een lage waarschijnlijkheid en een grote impact. De rechter figuur is een projectie voor 2300. Uit IPCC AR6: Figuur SPM.8.''<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/chapter/summary-for-policymakers/ Summary for Policymakers | IPCC AR6]</ref>]]
Voor de langere termijn, tot 2300, moet worden gerekend met veel hogere zeeniveaus, tot meerdere meters of zelfs meer dan 10 meter boven het niveau van 1971. Deze meest sombere scenario’s hebben een lage waarschijnlijkheid maar de gevolgen zijn dusdanig ernstig dat ze ten koste van alles moeten worden vermeden.

Zie [[Feedbacks en tipping points#Verdieping: zeespiegelstijging verschillende scenario’s|Verdieping: Zeespiegelstijging]].<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Zee-ijs ==
'''Positieve terugkoppeling >> versterkt opwarming.'''

Het verdwijnen van zee-ijs als gevolg van de opwarming van de atmosfeer en de oceanen, met name in het Noordpoolgebied, heeft nauwelijks effect op de zeespiegel. (Zie [[Feedbacks en tipping points#Verdieping: zee-ijs en zeespiegelstijging|Verdieping: Zee-ijs en zeespiegelstijging]].) Een veel belangrijker effect is de afname van de albedo.

Albedo (letterlijk: witheid) is het deel van het zonlicht dat diffuus gereflecteerd wordt door een lichaam. Het wordt gemeten op een schaal van 0 (wat overeenkomt met een zwart lichaam dat alle invallende straling absorbeert) tot 1 (wat overeenkomt met een lichaam dat alle invallende straling reflecteert).

Sneeuw en ijs hebben een hoge albedo, zeewater en land een lage. Wanneer zee-ijs en sneeuw verdwijnen, absorbeert het vrijkomende, donkere oppervlak meer warmte. Die warmte draagt bij aan de opwarming van de atmosfeer en de oceanen, waardoor weer meer sneeuw en ijs smelten, enzovoort. Dat is een zelfversterkend effect, ofwel een positieve terugkoppeling.

Zie [[Feedbacks en tipping points#Verdieping: zee-ijs en zeespiegelstijging|Verdieping: Zee-ijs en zeespiegelstijging]].

== Toendra’s en permafrost ==
'''Positieve feedback >> versterkt opwarming'''

'''De snelle dooi van permafrost is een zorgwekkend aspect van klimaatverandering, omdat het een positieve feedbackloop kan worden die verdere opwarming in de hand werkt. Permafrost bevat grote hoeveelheden koolstof in de vorm van organisch materiaal, dat vrijkomt als kooldioxide (CO2) en methaan (CH4) wanneer het smelt. Methaan is een bijzonder krachtig broeikasgas, met een 25 keer sterkere opwarmingseffect op de korte termijn dan CO2.'''

Wanneer permafrost dooit, komen deze broeikasgassen in de atmosfeer vrij, wat de opwarming versnelt. Dit kan leiden tot nog meer dooi van permafrost, wat op zijn beurt weer meer koolstofemissies veroorzaakt. Et cetera.

De uitstoot van broeikasgassen door smeltende permafrost wordt niet altijd meegenomen in de huidige klimaatmodellen, waardoor het werkelijke risico op verdere opwarming mogelijk wordt onderschat. Dit betekent dat zelfs met ambitieuze reductiedoelen, zoals die zijn vastgelegd in het Akkoord van Parijs, de wereldwijde temperatuurstijging moeilijk binnen de beoogde limieten te houden zal zijn. Zelfs als de wereld de uitstoot zou verminderen volgens de huidige afspraken van het Akkoord van Parijs, zouden de wintertemperaturen in de Noordelijke IJszee tegen het midden van de eeuw met 3-5 °C stijgen.<ref>[https://www.unep.org/news-and-stories/press-release/temperature-rise-locked-coming-decades-arctic Temperature rise is ‘locked-in’ for the coming decades in the Arctic | United Nations Environment Programme (UNEP)] </ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s43247-022-00498-3 The Arctic has warmed nearly four times faster than the globe since 1979 | Nature] </ref>
[[Bestand:Permafrost and climate change.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Permafrost en klimaatverandering. Bron: Tina Schoolmeester, Hanna Lønning Gjerdi, John Crump, Björn Alfthan, Joan Fabres, Kathrine Johnsen, Laura Puikkonen, Tiina Kurvits, Elaine Baker, Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref name=":4">[https://www.grida.no/resources/13363 Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1) | GRID Arendal, Noorwegen] </ref>]]
Een recente modelstudie laat een zichzelf in stand houdende dooi van de permafrost zien voor honderden jaren, zelfs als de wereldgemeenschap onmiddellijk stopt met alle uitstoot van door de mens veroorzaakte broeikasgassen. De dooi (in het model) is het resultaat van een voortdurende, autonome stijging van de globale temperatuur. Deze opwarming is het gecombineerde effect van drie fysische processen: (1) afnemende albedo aan het oppervlak (door het smelten van de Arctische ijsbedekking), (2) toenemende hoeveelheden waterdamp in de atmosfeer (door hogere temperaturen) en (3) veranderingen in de concentraties van broeikasgassen in de atmosfeer (door de absorptie van CO2 in biomassa en oceanen en de uitstoot van koolstof (CH4 en CO2) door ontdooiende permafrost).<ref>[https://www.nature.com/articles/s41598-020-75481-z An earth system model shows self-sustained thawing of permafrost even if all man-made GHG emissions stop in 2020 | Nature] </ref>
[[Bestand:Arctic tundra melt.jpg|gecentreerd|miniatuur|753x753px|''Dooiende permafrost in het Noordpoolgebied. Bron: Tina Schoolmeester, Hanna Lønning Gjerdi, John Crump, Björn Alfthan, Joan Fabres, Kathrine Johnsen, Laura Puikkonen, Tiina Kurvits, Elaine Baker, Global linkages – a graphic look at the changing Arctic (rev.1).''<ref name=":4" />]]
Snel dooiende permafrost kan de klimaatverandering verder versnellen en de inspanningen om te voldoen aan de langetermijndoelstelling van het Akkoord van Parijs om de wereldwijde temperatuurstijging te beperken tot 2 °C, doen ontsporen.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== De AMOC ==
'''Positieve feedback > > versterkt opwarming op het zuidelijk halfrond'''

'''AMOC is de afkorting van Atlantic Meridional Overturning System. De Golfstroom is onderdeel van de AMOC en is een oppervlakte stroming die warm, tropisch water naar het noorden en noordoosten van de Atlantische Oceaan transporteert. Deze zorgt voor milde klimaten in noordwest Europa en Scandinavië. Volgens model berekeningen dreigt de AMOC te vertragen als gevolg van de opwarming. Naast koudere winters in Europa zal dit leiden tot snellere opwarming op het zuidelijk halfrond, verzwakte tropische moessons en verstoring van ecosystemen wereldwijd.'''

Net zoals het hart bloed door het menselijk lichaam pompt, circuleert dit stromingssysteem gigantische hoeveelheden water door de Atlantische Oceaan. Het systeem wordt aangedreven door de wind, dichtheidsverschillen en de draaiing van de aarde De dichtheid van het water wordt bepaald door de temperatuur en het zoutgehalte. Warm zout water stroomt noordwaarts aan het oppervlak. Eenmaal aangekomen in het noorden bij Groenland, koelt het af waardoor de dichtheid toeneemt. Het dichte koude water zinkt en stroomt op diepte terug naar het zuiden.

De AMOC verplaatst elke seconde 17 miljoen kubieke meter (17 Sverdrup of 17 Sv).Ter vergelijking, de Amazone, de grootste rivier van de aarde, transporteert 0,2 Sv. De AMOC verplaatst 1,2 petawatt <ref>Petawatt is een eenheid van vermogen. 1 petawatt, 1 PW = 1015 W = 1015 J/s.</ref> aan warmte — in de orde van 50 keer de energieconsumptie van de hele mensheid <ref>[ https://www.nature.com/articles/s41467-023-42468-z Recent acceleration in global ocean heat accumulation.| Li, 2023, Nat Commun ]</ref>. Het systeem wisselt warmte, water en koolstof uit met de atmosfeer en reguleert het weer in Europa en mariene ecosystemen <ref>[https://sci-hub.st/10.1038/ngeo1680 Reduced Atlantic CO2 uptake | Pérez, 2013, Nature GeoSci ]</ref>.

<youtube>https://youtu.be/jOVvXDI0KbY</youtube>

''De AMOC is de Atlantische tak van de ‘wereldwijde lopende band’ (Global Conveyor Belt). De kleur van het water geeft de dichtheid aan, die wordt bepaald door saliniteit (zoutgehalte) en temperatuur. Bron: NASA/Goddard Space Flight Center Scientific Visualization Studio.''

Naarmate het klimaat warmer wordt, zal de sub-polaire Noord-Atlantische Oceaan warmer worden door de algemene opwarming van de aarde en minder zout door het smelten van land- en zee-ijs. Hierdoor zal het oppervlaktewater in de Noord-Atlantische Oceaan minder dicht worden, waardoor het zinken van Noord-Atlantische wateren als reactie op afkoeling aan het oppervlak zal afnemen. Daardoor zal er minder water op diepte terugstromen en zal de gehele omkerende circulatie vertragen <ref name=":4">[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/figures/chapter-9/faq-9-3-figure-1/ IPCC AR6-rapport| hoofdstuk 9 the physical science basis 2021]</ref>.

Verzwakking van de AMOC als reactie op klimaatverandering werd waargenomen in alle modellen die werden gebruikt voor het 6de IPCC rapport vertragen <ref name=":4"/>. Dit leidde ertoe dat het IPCC een afname van de AMOC als zeer waarschijnlijk voor de 21e eeuw beoordeelde, voor alle hiervoor gebruikte emissiescenario's <ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/chapter/chapter-4/ IPCC AR6-rapport| hoofdstuk 9 cryosphere 2021]</ref>.
Daarnaast zijn er zorgen dat de verzwakking van de AMOC kan leiden tot een ineenstorting van de circulatie, waarbij deze abrupt verzwakt en daarna in een zeer zwakke staat blijft. Paleo-klimaatstudies suggereren dat de AMOC in het verleden dergelijke verschuivingen heeft laten zien, geassocieerd met grote klimaatveranderingen <ref>[https://doi.org/10.1146/annurev-marine-010816-060415 AMOC abrupt change | Lynch-Stieglitz 2017]</ref>. Hoewel geen van de modellen zo'n AMOC-instorting voor de 21e eeuw laat zien, suggereren verschillende recente studies dat het risico op instorting hoger kan zijn dan door deze modellen wordt geschat <ref name=":7">[[https://tos.org/oceanography/article/is-the-atlantic-overturning-circulation-approaching-a-tipping-point Is the Atlantic Overturning Circulation Approaching a Tipping Point? | van Westen 2024 Oceanography] </ref>.

[[Bestand:Verzwakken van de Golfstroom.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Zwakker worden van de Golfstroom, onderdeel van de AMOC. Figuur rechts: 1) Water in de noordelijke Atlantische Oceaan wordt zoeter en zinkt daardoor minder snel. 2) Minder warmte wordt noordwaarts getransporteerd. 3) De Golfstroom verzwakt maar een deel van het water wordt door windsystemen voortgestuwd. Bron: IPCC AR6.<ref name=":4"/>

Recent onderzoek geeft aanwijzingen voor afzwakking van de AMOC sinds 1950 van 0,46 Sv per 10 jaar <ref>[https://doi.org/10.1038/s41561-024-01568-1 Weakening of the Atlantic Meridional Overturning Circulation| Pontes, G.M., Menviel, L. 2024 Nat. Geosci]</ref>.

Oceanografen bestuderen hoe de AMOC werkt en hoe het zich de afgelopen decennia en eeuwen heeft gedragen met instrumenten op verschillende locaties in de Atlantische Oceaan. Hiermee willen ze beter te kunnen voorspellen wat er in de toekomst zal gebeuren. De instrumenten worden beheerd door internationale groepen wetenschappers. Het langst lopende project, RAPID, werd aan het begin van de eeuw geïnstalleerd op 26°N. Een recenter project, OSNAP waar ook Nederlandse onderzoekers aan mee werken, bestaat pas 10 jaar in de sub polaire regio (50-70°N, instrumenten meten tussen Labrador en Groenland en tussen Groenland en Schotland).
Deze waarnemingen hebben ons veel geleerd over de AMOC, maar hebben tot nu toe geen verzwakking van het signaal door klimaatverandering gedetecteerd <ref>[https://www.nature.com/articles/s43017-022-00263-2 The evolution of the AMOC since 1980| Jackson 2022 Nat Rev Earth Environ][https://nora.nerc.ac.uk/id/eprint/532667/1/nature_review_preprint.pdf]</ref>. Dit komt onder meer doordat de oceaancirculatie ook varieert over korte tijdschalen en langere waarnemingen nodig zijn om een langdurige verzwakking te kunnen detecteren.Oceanografen gebruiken ook proxy's waarmee ze kunnen reconstrueren hoe de circulatie in het verleden was, om daarmee te proberen te bepalen of deze de afgelopen jaren is verzwakt. Studies gebaseerd op dergelijke proxy's vinden vaker bewijs van een reeds bestaande verzwakking <ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z Current AMOC weakest in last millennium| Caesar 2021 nature.com][https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/85168166/Caesar_21_accepted_ms-libre.pdf?1651235011=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DCurrent_Atlantic_Meridional_Overturning.pdf&Expires=1769515463&Signature=EGqe85~ZO4HwMcgGVtQAlcz1PTt11iaOafvvpp2Q3q0vYmNIcsB905PJnKWxVlLAh4Kmdzl0HDVemBiQMZ2sWZ4wXqI-91P-3eR3RT7KRCg65SDDP61hmJWOZpmvlsJ5kawHzileetOcoHsrIvekZdzxK8ACcp~~9D4e9Ko1HvIsQ9ivMSGpYe3e6bMYRsPc~14UCcKrS26zp4a8dsPdeq6KuleGOBEMeGW8w1C3JFUQDxA82ydKaDmNipRLACG8rukFRGqOhmlyBinUzLoKdwTTH6Iek4gyBAnVOSWbtGnMgPY8eNVTqRB0nEO6VJia87Va3KFkhSqO~iN8NT9M~w__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA]</ref>. Ten slotte gebruiken oceanografen ook oceaansimulaties om de stabiliteit van de AMOC te testen, te onderzoeken wanneer deze kan instorten en wat de gevolgen van zo'n instorting zouden zijn.

nieuw figuur

''De gemiddelde jaarlijkse verandering in de sterkte van de AMOC volgens simulaties gestuurd door een set van 6 scenarios, denk aan verschillende CO2 emissies. De veranderingen zijn relatief ten opzichte van de gemiddelden van 1995–2014. De curves tonen gemiddelden en de schaduwen liggen in het bereik van 5–95% waarschijnlijkheid volgens de scenarios.''
''De cirkels rechts van het paneel tonen de anomalieën gemiddeld van 2081–2100 voor elk van de beschikbare modelsimulaties. De getallen binnen het paneel zijn het aantal modelsimulaties. Bron: IPCC AR6 chapter 4 Figure 4-6 <ref name=":4" />.''

Een sterke verzwakking of ineenstorting van de AMOC kan grote gevolgen hebben voor het klimaat die bovenop de bestaande klimaatverandering zou komen met enorme consequenties voor menselijke activiteiten:
- Het zou leiden tot een sterke afkoeling van het noordelijk halfrond, met name van Europa.
- Het zou leiden tot verdere opwarming van het zuidelijk halfrond, wat de gevolgen van klimaatverandering verergert
- Dit zou leiden tot een zuidwaartse verschuiving van neerslagpatronen, wat de moesson zou kunnen beïnvloeden
- De veranderingen in oceaancirculatie kunnen leiden tot een stijging van de zeespiegels langs de oostkust van Noord-Amerika en Noord-Europa
Een AMOC-instorting zal leiden tot afkoeling op het noordelijk halfrond en opwarming op het zuidelijk halfrond. Het gevolg zal een zuidwaartse verschuiving van tropische neerslagpatronen zijn en een afname van neerslag over het noordelijk halfrond <ref name=":7"/> <ref>[https://courses.seas.harvard.edu/climate/eli/Courses/EPS131/Sources/07-AMOC/Papers/Vellinga-Wood-2002-THC-collapse.pdf Impacts of a collapse of the AMOC| Vellinga and Wood Harvard course 2002]</ref> <ref>[https://doi.org/10.1007/s00382-023-06754-2 https://link.springer.com/article/10.1007/s00382-023-06754-2 Impacts weakened AMOC on precipitation Euro-Atantic Region | Bellomo 2023 Climate Dynamics]</ref>. Een groter verschil in temperatuur versterkt de atmosferische circulatie en zal sterkere winterstormen veroorzaken <ref>[https://www.researchgate.net/publication/274716943_Global_and_European_climate_impacts_of_a_slowdown_of_the_AMOC_in_a_high_resolution_GCM Global and European climate impacts of a slowdown of the AMOC | Jackson, 2015.Climate Dynamics][https://correctiv.org/wp-content/uploads/2021/09/Jackson-et-al._2015_Global-and-European-climate-impacts-of-a-slowdown-of-the-AMOC-in-a-high-resolution-GCM.pdf]</ref>. De verandering in oceaanstromingen en de verdeling van de oceaandichtheid zal een stijging van het zeeniveau veroorzaken langs de oostkust van Noord-Amerika en Noord-Europa <ref>[https://articles.researchsolutions.com/dynamic-sea-level-changes-following-changes-in-the-thermohaline-circulation/doi/10.1007/s00382-004-0505-y Dynamic sea level changes following changes in the thermohaline circulation| Leverman, 2005, Climate Dynamics]</ref>. Een verzwakte AMOC zal minder CO2 opnemen en zo een cumulatief effect op klimaatverandering hebben <ref>[https://www.researchgate.net/publication/258807285_Atlantic_Ocean_CO2_uptake_reduced_by_weakening_of_the_Meridional_Overturning_Circulation Atlantic Ocean CO2 uptake reduced by weakening of the meridional overturning circulation| Pérez, 2013. Nature Geoscience][https://archimer.ifremer.fr/doc/00135/24625/22712.pdf]</ref> <ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2419543122. Weakening AMOC reduces ocean carbon uptake and increases the social cost of carbon.|Schaumann, 2025, PNAS.]</ref>. Sommige studies suggereren dat een AMOC-instorting een directe impact op ecosystemen kan hebben door stratificatie en nutriëntenbeschikbaarheid te beïnvloeden <ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2024EF004741 Global marine ecosystem response to a strong AMOC weakening under low and high future emission scenarios| Boot, 2025, Earth's Future]</ref>. De omvang van deze effecten hangt af van de snelheid van verandering en de omvang van de verzwakking van de AMOC en tegelijkertijd van de achtergrond van de opwarming van de aarde <ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2025GL114611 European temperature extremes under different AMOC scenarios in the community| Van Westen en Baatsen, 2025. GRL ]</ref>.

Nieuwe figuur

''Locaties waar extreme gebeurtenissen kunnen gaan plaatsvinden met een geïdentificeerd verband met oceaanveranderingen. Bron: IPCC AR6. <ref>[ https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/11/IPCC-SROCC-CH_6_2.jpg IPCC AR6-rapport| hoofdstuk 6 2021]</ref>.''

Door de koppeling met andere elementen van het klimaatsysteem zullen de gevolgen wereldwijd merkbaar zijn, zoals mondiale klimaatverschuivingen, die neerslagpatronen beïnvloeden en mogelijk regen- en droge seizoenen omkeren in regio's zoals het Amazonegebied. Dit zorgwekkende scenario wordt momenteel vrijwel volledig over het hoofd gezien in de discussies over klimaatbeleid en klimaatadaptatie. De impact is echter zo ingrijpend dat het onverantwoord zou zijn om deze dreiging te negeren. Het is vergelijkbaar met het beseffen dat er een reëel risico is dat de boiler in je kelder explodeert en delen van je huis verwoest, maar ervoor kiezen om dit risico simpelweg te negeren.

Zie [[Feedbacks en tipping points#Verdieping: Volledige instorting van de AMOC|Verdieping: Volledige instorting van de AMOC]].

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Oceaanverzuring ==
'''Volgens het [[Feedbacks en tipping points#Verdieping: The Global Tipping Points Report 2023|Global Tipping Points Report]] blijft de grens van de oceaanverzuring binnen de groene veilige speelruimte, maar hij staat aan de rand van de afgrond. Ander onderzoek suggereert dat de veilige limiet al is overschreden. Toenemende verzuring kan kwetsbare koraalriffen en fytoplankton populaties verwoesten, die worden beschouwd als de basis van het voedselweb in zee. Naarmate de verzuring versnelt, kunnen wereldwijd de visvangsten achteruitgaan en zelfs instorten.'''<ref>[https://news.mongabay.com/2024/09/inaugural-planetary-health-check-finds-ocean-acidification-on-the-brink/ Inaugural Planetary Health Check finds ocean acidification on the brink | Mongabay] </ref>

'''Zie ook: [[Extreme urgentie#De grenzen van onze planeet|Planetaire grenzen]].'''

Oceaanverzuring heeft dezelfde oorzaak als klimaatverandering: stijgende CO2-niveaus in de atmosfeer door het gebruik van fossiele brandstoffen. De vooruitzichten om binnen de veilige limiet voor deze planetaire grens te blijven, lijken somber. Afgaande op de snelheid waarmee het nu verandert, lijkt het moeilijk om het overschrijden van die limiet te stoppen.

De term oceaanverzuring is eigenlijk onjuist. De oceanen worden niet zuurder, ze worden minder basisch als gevolg van het oplossen van meer kooldioxide. De pH wordt lager; van ongeveer 8,20 in 1940 naar 8,05 nu.<ref>N.B.: pH 7,0 is neutraal, pH > 7,0 is basisch en pH < 7,0 is zuur.</ref> Wanneer de pH beneden een kritische drempelwaarde van 7,95 zakt, heeft het grote en onomkeerbare gevolgen voor het leven in de oceanen en daardoor voor de rest van het leven op aarde.

In het rapport ''Planetary Health Check'' wordt de concentratie van het mineraal aragoniet in het oppervlaktewater gebruikt als indicator voor oceaanverzuring. Aragoniet is een vorm van calciumcarbonaat, (CaCO3), dat door veel mariene organismen wordt gebruikt bij de opbouw van hun skeletten en schelpen.<ref>[[https://www.planetaryhealthcheck.org/boundary-pages/ocean-acidification https://www.planetaryhealthcheck.org/boundary-pages/ocean-acidification Ocean Acidification | Planetary Health Check 2024] ]</ref>

Als de oceaan steeds meer kooldioxide uit de lucht opneemt, produceert het meer koolzuur, waarbij waterstofionen vrijkomen die de pH-waarde en de aragonietverzadiging verlagen. De verzadigingsindex is een waarde voor de mate waarin zeewater is verzadigd met opgeloste calcium- en carbonaationen.<ref>[https://www.soest.hawaii.edu/mguidry/Unnamed_Site_2/Chapter%205/Figures/Box3SeawaterSaturationState.pdf Aragonite Saturation State of Seawater | University of Hawai‘i] </ref> Is de index groter dan 1, dan is het zeewater oververzadigd en kan calciumcarbonaat neerslaan en kunnen organismen hun (micro-)skeletten en schelpen opbouwen. Is die kleiner dan 1 dan is het zeewater onderverzadigd. De huidige veilige grens is vastgesteld op 2,75 verzadiging van aragoniet en is gebaseerd op niveaus van 3,44 vóór de industriële revolutie. Niveaus onder de 3 kunnen ervoor zorgen dat sommige mariene organismen gestrest raken, en als de niveaus onder de 1 komen, kunnen schelpen beginnen op te lossen.

Vandaag de dag ligt de wereldwijde aragonietverzadiging op 2,80. Het passeren van die veilige grens betekent niet dat er onmiddellijk een drempel zal worden overschreden, maar wel dat de problemen voor het zeeleven en de voedselketen in de oceaan steeds ernstiger zullen worden.

Verwacht wordt dat oceaanverzuring in de komende 10 tot 20 jaar zal leiden tot een aanzienlijk verlies van mariene biodiversiteit, waarbij ecosystemen zullen verschuiven naar soorten die lagere pH-waarden kunnen verdragen, zoals kwallen en giftig fytoplankton. Ondanks deze dreigende crisis erkennen veel regeringen en industrieën de bijbehorende risico's niet en blijft de ernst van de situatie grotendeels verborgen voor het publiek.<ref>[https://oceanographicmagazine.com/news/ocean-acidification-is-a-deeper-crisis-than-we-first-thought/ Ocean acidification is a deeper crisis than we first thought | Oceanographic] </ref>

Meer dan 3 miljard mensen zijn voor hun voedselvoorziening afhankelijk van het zeeleven, terwijl oceanen een cruciale rol spelen bij het reguleren van meer dan 70% van de klimaatverandering. De huidige klimaatmodellen onderschatten de situatie mogelijk, en de gevolgen van klimaatverandering zouden vier keer erger kunnen zijn dan voorspeld, omdat deze modellen onvoldoende variabelen in beschouwing nemen.

Voor alle duidelijkheid: als de wereld door een wonder netto nul bereikt in 2045, dan toont bewijs uit het BIOACID-rapport van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)<ref>[https://www.bioacid.de/assessing-the-risks-of-ocean-acidification/?lang=en Biological Impacts of Ocean Acidification | BIOACID] </ref> aan dat deze vermindering niet genoeg zal zijn om een daling van de pH-waarde van de oceanen naar 7,95 te stoppen. Als het niveau van het zeeleven (zowel plantaardig als dierlijk) daalt, dan wordt het vermogen van de oceanen om koolstof in de diepe oceaan vast te houden uitgeput.<ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3860950 Climate regulating ocean plants and animals are being destroyed by toxic chemicals and plastics, accelerating our path towards ocean pH 7.95 in 25 years which will devastate humanity | SSRN] </ref> <ref>[https://goesfoundation.com/ GOES Foundation] </ref>

In het geologische verleden heeft oceaanverzuring naar alle waarschijnlijkheid al eerder geleid tot massaal uitsterven van marien leven. Dat was een gebeurtenis die bekendstaat als de Permo-Triassische uitsterving, 252 miljoen jaar geleden — de grootste massa-extinctie ooit. De oorzaak toen was verhoogde CO2-concentratie in de atmosfeer als gevolg van de eruptie van enorme hoeveelheden lava in Siberië.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaa0193 Ocean acidification and the Permo-Triassic mass extinction | Science] </ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Regenwouden ==
'''Positieve feedback > > versterkt opwarming'''

Tropische bossen beslaan ongeveer 1,95 miljard hectare (inclusief aangetaste delen) en zijn belangrijke onderdelen van het systeem aarde. Ze herbergen een onevenredig groot aantal soorten op aarde, slaan enorme hoeveelheden koolstof op (circa 471 ±93 GtC) in hun bodems en biomassa, en hebben, door evapotranspiratie en hun effect op wolkenvorming, een algemeen verkoelend en bevochtigend effect op regionale schaal. Er wonen ook veel inheemse volkeren en lokale gemeenschappen, met een lange geschiedenis van menselijke bewoning en een grote bioculturele diversiteit.<ref name=":11">[https://report-2023.global-tipping-points.org/ Report 2023 | Global Tipping Points] </ref>
[[Bestand:Regenwouden.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Wereldwijde omvang van tropische bossen, inclusief tropische regenwouden (donkergroen) en tropische droge bossen (bruin). Bron: The Global Tipping Points Report.''<ref name=":11" />]]
De tropische bossen in Zuid-Amerika en Azië hebben niet alleen te maken met ontbossing en aantasting als gevolg van veranderingen in landgebruik, maar ook met ongekende verstoringen door het klimaat, zoals een toename van de lengte en intensiteit van het droge seizoen, meer intense en frequente regenval en temperatuurextremen.

Een omslagpunt in het Amazonegebied zou wereldwijde gevolgen hebben door mogelijk grote verliezen van koolstof in de atmosfeer. De beste schattingen suggereren dat een grootschalige ineenstorting van 40% van het bos voor het einde van deze eeuw zou kunnen leiden tot een uitstoot van ~30 GtC en een extra opwarming van de aarde van ~0,1 °C. Het afsterven van het Amazonegebied zou ook leiden tot een aanzienlijke vermindering van de regenval in het hele Amazonebekken en in het zuidelijk deel van Zuid-Amerika. Via 'teleconnecties' kan het ook rechtstreeks invloed hebben op andere delen van het aardsysteem, bijvoorbeeld op het Tibetaanse Plateau.

Tropische regenwouden zijn niet alleen het gevolg van hoge neerslag in de Intertropische Convergentie Zone, ze produceren zelf de neerslag die de bossen in stand houdt.
[[Bestand:Evapotranspiration.jpg|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Neerslagproductie door regenwouden, Bomen halen water uit de grond en geven waterdamp af via hun bladeren, waardoor atmosferische rivieren van vocht ontstaan. Dat komt elders in hetzelfde regenwoudgebied als neerslag terug. Boskap en bosbranden leiden tot verdroging en versterken het verdwijnen van het regenwoud.''<ref name=":9">[https://wriorg.s3.amazonaws.com/s3fs-public/ending-tropical-deforestation-tropical-forests-climate-change.pdf Tropical Forests and Climate Change: The Latest Science | World Resources Institute] </ref>]]
De recente droogte in het Amazonegebied kan het “eerste waarschuwingssignaal” zijn dat het regenwoud een omslagpunt nadert, aldus nieuw onderzoek, gepubliceerd in ''Science Advances''.<ref>[https://www.carbonbrief.org/drying-of-amazon-could-be-early-warning-of-tipping-point-for-the-rainforest/ Drying of Amazon could be early warning of ‘tipping point’ for the rainforest | Carbon Brief] </ref> <ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.add9973 The South American monsoon approaches a critical transition in response to deforestation | Science Advances] </ref>

Het Amazonegebied is het grootste regenwoud ter wereld en krijgt jaarlijks 2-3 meter regen. Door toenemende droogte en door mensen veroorzaakte ontbossing beginnen delen van het bos echter uit te drogen.

Het onderzoek stelt vast dat ontbossing het begin van de Zuid-Amerikaanse moesson vertraagt, waardoor er minder regen valt in het Amazonegebied. De auteurs waarschuwen dat voortdurende ontbossing de regio voorbij een omslagpunt kan duwen waarbij een verdere, snelle vermindering van de regenval grote delen van de bomen zou doden.

In de afgelopen 40 jaar is het droge seizoen in het Amazonegebied al langer geworden. Dit zou het vroege waarschuwingssignaal kunnen zijn dat het gecombineerde regenwoud en de Zuid-Amerikaanse moessonsystemen een kritieke drempel naderen.

Het verdwijnen van tropische regenwouden heeft grote gevolgen voor de waterhuishouding op aarde. Grootschalige ontbossing in een van de drie belangrijkste tropische bosgebieden ter wereld — het Congobekken in Afrika, Zuidoost-Azië en vooral het Amazonegebied — zou de watercyclus voldoende kunnen verstoren om een aanzienlijk risico te vormen voor de landbouw in belangrijke landbouwgebieden halverwege de wereld in delen van de VS, India en China.<ref name=":9" /><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =
== Verdieping: Feedback loops ==
Verdieping bij [[Feedbacks en tipping points#Feedback loops (terugkoppelingen)|Feedback loops]].

De volgende tabel geeft een overzicht van 41 terugkoppelingen, waarvan 27 positieve (versterkende), 7 negatieve (remmende) en 7 onzekere terugkoppelingen. Sommige terugkoppelingen kunnen in verband worden gebracht met belangrijke omslagpunten die het mondiale klimaatsysteem en de biosfeer ernstig kunnen verstoren zodra kritieke drempels worden overschreden.

Lang niet alle positieve feedbacks zullen leiden tot dramatische gevolgen. Specifieke punten van zorg zijn het vertragen van de oceaancirculatie en het grootschalige verlies van ijskappen, permafrost en bossen.[[Bestand:Feedback loops tabel png.png|gecentreerd|miniatuur|1430x1430px|''Tabel van 41 terugkoppelingen. Bron: Ripple et al. (2023), Supplemental information.''<ref>[https://scientistswarning.forestry.oregonstate.edu/sites/default/files/feedbacks%20SI.pdf Many risky feedback loops amplify the need for climate action. Supplemental information | Alliance of World Scientists] </ref>]]<blockquote>
'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

== Verdieping: The Global Tipping Points Report 2023 ==
Verdieping bij [[Feedbacks en tipping points#Tipping points (omslagpunten)|Tipping points]].

Het Global Tipping Points Report werd gelanceerd tijdens COP28 op 6 december 2023. Het rapport is een gezaghebbende beoordeling van de risico's en kansen van zowel negatieve als positieve omslagpunten in het aardsysteem en de samenleving.<ref>[https://report-2023.global-tipping-points.org/ Report 2023 | Global Tipping Points] </ref>

Het Global Tipping Points project wordt geleid door professor Tim Lenton van het Global Systems Institute van de Universiteit van Exeter met de steun van meer dan 200 onderzoekers van ruim 90 organisaties in 26 landen.[[Bestand:Kaart tipping points.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Delen van het aardsysteem die door het rapport zijn geïdentificeerd als potentiële tipping points.'']]De hoofdpunten van het Global Tipping Points Report:

# Klimaatverandering en natuurverlies kunnen binnenkort 'omslagpunten' veroorzaken in de natuur.
# Deze omslagpunten vormen bedreigingen van een omvang waarmee de mensheid nog nooit eerder is geconfronteerd.
# De effecten van omslagpunten zullen worden doorgegeven en versterkt in onze geglobaliseerde wereld.
# Het stoppen van deze bedreigingen is mogelijk, maar vereist urgente wereldwijde actie.
# Zelfs met dringende wereldwijde actie zijn sommige omslagpunten van het aardsysteem onvermijdelijk
# 'Positieve omslagpunten' kunnen een ontwikkeling naar duurzaamheid versnellen.
# Eén positief omslagpunt kan andere in gang zetten, waardoor een domino-effect van verandering ontstaat.
# Het in gang zetten van positieve kantelpunten vereist gecoördineerde actie die rekening houdt met rechtvaardigheid en rechtvaardigheid.
# We moeten meer inzicht krijgen in omslagpunten — maar zonder actie uit te stellen.
# Positieve kantelpunten kunnen een krachtig tegeneffect creëren tegen het risico dat kantelpunten in het aardsysteem uit de hand lopen.
<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

== Verdieping: Doomsday gletsjer ==
Verdieping bij [[Feedbacks en tipping points#Antarctica|Antarctica]].[[Bestand:Thwaites Glacier.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Thwaites Glacier, een van de grootste afvoergletjers van West Antarctica. Groot Brittannië voor schaal. Bron: John Englander.''<ref>[https://johnenglander.net/climate-change-what-antarcticas-doomsday-glacier-means-for-the-planet-financial-times/thwaites-map/ Thwaites map | John's Blog] </ref>]]Wanneer door een combinatie van opwarming van oceaanwater, basaal smelten en zeespiegelstijging ijsplaten instabiel worden, gaan ijsstromen en afvoergletsjers sneller stromen. Dit proces is het meest dreigend in het geval van de Thwaites Gletsjer, een gletsjer zo groot als Engeland en een van de grootste afvoergletsjers van West Antarctica.

De Thwaites gletsjer, die bekendstaat als de “Doomsday glacier”, vormt een serieuze bedreiging voor de wereldwijde zeespiegel door zijn snelle smelten en instabiliteit. Thwaites is een van de snelst terugtrekkende gletsjers op Antarctica. in de afgelopen 30 jaar is de hoeveelheid ijsverlies van Thwaites en nabijgelegen gletsjers verdubbeld. Op dit moment draagt de gletsjer voor ongeveer 4% bij aan de jaarlijkse zeespiegelstijging en een volledige instorting zou kunnen leiden tot een wereldwijde stijging van 65 cm.<ref>[https://thwaitesglacier.org/about/facts Thwaites Glacier Facts | The International Thwaites Glacier Collaboration] </ref>

Recente studies geven aan dat deze omstandigheden kunnen leiden tot onomkeerbare veranderingen binnen jaren in plaats van eeuwen, waardoor er dringende zorgen ontstaan over kustoverstromingen en de ontheemding van miljoenen mensen wereldwijd. De ijsplaat van de gletsjer zal waarschijnlijk binnen tien jaar instorten, wat mogelijk een kettingreactie teweeg kan brengen die naburige gletsjers beïnvloedt en tot een extra stijging van 1,5 meter kan leiden.<ref>[https://tc.copernicus.org/articles/15/5187/2021/ Two decades of dynamic change and progressive destabilization on the Thwaites Eastern Ice Shelf | The Cryosphere] </ref> <ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2404766121 Widespread seawater intrusions beneath the grounded ice of Thwaites Glacier, West Antarctica | PNAS] </ref> <ref>[https://www.npr.org/2024/05/21/1252727848/antarctica-thwaites-glacier-climate-change-sea-level-rise New research on Antarctica's Thwaites Glacier could reshape sea-level rise predictions | NPR] </ref>

<youtube>XRUxTFWWWdY</youtube>

''Deze video legt uit waarom Thwaites Glacier zo snel verandert en wat dit betekent voor de zeespiegelstijging.''<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Verdieping: Zeespiegelstijging verschillende scenario’s ==
Verdieping bij [[Feedbacks en tipping points#Gevolgen voor de zeespiegel|Gevolgen voor de zeespiegel]].

Een modelstudie uit 2021 vergelijkt de gevolgen van verschillende opwarmingsscenario’s voor de zeespiegel. Volgens deze studie zou een opwarming van 1,5 °C leiden tot een stijging van de gemiddelde zeespiegel van ongeveer 10 centimeter in 2100 en iets meer bij 2 °C. In het meest ongunstige scenario zou de zeespiegel ongeveer 40 centimeter stijgen.<ref name=":3">[https://www.nature.com/articles/s41586-021-03427-0 The Paris Climate Agreement and future sea-level rise from Antarctica | Nature] </ref>[[Bestand:Zeespiegel bijdrage Antarctica.jpg|gecentreerd|miniatuur|569x569px|''Antarctische bijdrage aan de stijging van de GMSL bij een reeks emissiescenario's. De waaiergrafieken tonen de in de tijd veranderende onzekerheid en het bereik rond de mediane ensemblewaarde (zwarte lijn) in stappen van 10%. De panelen in de linkerkolom tonen de resultaten van het ensemble van 2000 tot 2100, inclusief de mediaan van de GMSL-stijging (rode lijn). De rechterkolom is uitgebreid tot 2300. a, b, Emissies die overeenkomen met een +1,5 ºC wereldwijd gemiddeld opwarmingsscenario. c, d, Emissies die overeenkomen met +2,0 ºC, e, f, Emissies die overeenkomen met +3,0 ºC. g, h, RCP8.5. h, Twee extra RCP8. 5 simulaties worden getoond met gemiddelde gekalibreerde parameterwaarden in verband met natte crevassing/hydrofracturing (CALVLIQ=107 m-1 jr2) en ijsafkalving (VCLIFF=7,7 km jr-1 ), maar met atmosfeer- en oceaanforcering geleverd door de NCAR CESM1.2.2 GCM met (blauwe lijn) en zonder (rode lijn) Antarctische smeltwaterfeedback43 . Let op de uitgerekte y-assen in g en h.''<ref name=":3" />]]<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

== Verdieping: Zee-ijs en zeespiegelstijging ==
Verdieping bij [[Feedbacks en tipping points#Zee-ijs|Zee-ijs]].

Het is een wijdverbreid misverstand dat zeespiegelverandering alleen wordt veroorzaakt door ijs dat op land ligt, en niet door drijvend zee-ijs. Hoewel dat meestal waar is, blijkt er toch een effect te zijn, ook al is het klein.<ref name=":12">[https://sealevel.nasa.gov/news/261/melting-ocean-ice-affects-sea-level-unlike-ice-cubes-in-a-glass/ Melting Ocean Ice Affects Sea Level – Unlike Ice Cubes in a Glass | NASA] </ref>[[Bestand:Ijsblokjes en zee-ijs.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Links: Een smeltend ijsblokje in een glas water verhoogt het waterniveau niet omdat een massa ijs een groter volume inneemt dan eenzelfde massa zoet water. Rechts: Smeltend zoetwater-ijs in zeewater verhoogt het zee-niveau enigszins. Bron: NASA.''<ref name=":12" />]]Eén ding dat vaak over het hoofd wordt gezien is de invloed van het zoutgehalte. Het maakt een significant verschil. Verschillende onderzoeken tonen aan dat, omdat drijfijs gemaakt is van zoet water, het eigenlijk de zeespiegel iets verhoogt wanneer het smelt in de zoute zee, wat anders is dan wat er gebeurt in je waterglas.

Wanneer een ijsberg of ander zee-ijs in het water drijft, verplaatst het zijn eigen gewicht. Maar zoet water heeft een lagere dichtheid dan zout water, dus als het smelt en vloeibaar wordt, neemt het meer ruimte in dan het zeewater dat het verplaatste toen het ijs was. Dit heeft ongeveer 3% van het effect van het smelten van ijs dat op land rust en verhoogt het zeeniveau.

Hoewel het effect minimaal is, heeft smeltend zee-ijs tussen 1994 en 2017 toch 1,1 millimeter bijgedragen aan de zeespiegel en is het belangrijk om deze veranderingen goed te kunnen begrijpen.
<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

== Verdieping: Volledige instorting van de AMOC ==
Verdieping bij [[Feedbacks en tipping points#De AMOC|AMOC]].
In een open brief aan de Scandinavische Raad van Ministers waarschuwt een groep van 43 klimaatwetenschappers voor de ernstige gevolgen van een volledige instorting van de AMOC.<ref>[https://en.vedur.is/media/ads_in_header/AMOC-letter_Final.pdf Open Letter by Climate Scientists to the Nordic Council of Ministers] </ref>[[Bestand:Instorting AMOC.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Lange-termijn (300 jaar) respons van de jaarlijkse gemiddelde temperatuursverandering in een toekomstig CO2-verdubbelingsscenario waarin de AMOC volledig is ingestort. Bron: Liu et al. (2017).<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.1601666 Overlooked possibility of a collapsed Atlantic Meridional Overturning Circulation in warming climate | Science Advances] </ref> [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/ Creative Commons License BY-SA 4.0].'']]Een reeks wetenschappelijke studies van de afgelopen jaren suggereert dat dit risico tot nu toe sterk onderschat is. Een dergelijke verandering in de oceaancirculatie zou verwoestende en onomkeerbare gevolgen hebben.

In deze regio zijn de Groenlandse ijskap, het Barents zee-ijs, de boreale permafrost-systemen, de subpolaire draaistroom, diepwater vorming en de Atlantische Meridionale Overturning Circulatie (AMOC) allemaal kwetsbaar voor grote, onderling verbonden veranderingen. De AMOC, het dominante mechanisme van noordwaarts warmtetransport in de Noord-Atlantische Oceaan, bepaalt de levensomstandigheden voor alle mensen in het Noordpoolgebied en daarbuiten en loopt steeds meer het risico dat het omslagpunt wordt gepasseerd.

Recent onderzoek sinds het laatste IPCC-rapport suggereert dat het IPCC dit risico heeft onderschat en dat het passeren van dit omslagpunt al in de komende decennia een serieuze mogelijkheid is.

De gevolgen voor met name de Scandinavische landen zouden waarschijnlijk catastrofaal zijn, zoals een grote afkoeling in de regio terwijl de omliggende regio's opwarmen (zie figuur), en waarschijnlijk leiden tot ongekend extreem weer. Hoewel de gevolgen voor weerpatronen, ecosystemen en menselijke activiteiten verder moeten worden bestudeerd, zouden ze mogelijk de levensvatbaarheid van de landbouw in Noordwest-Europa bedreigen.

Het doel van de brief is om de aandacht te vestigen op het feit dat slechts “gemiddeld vertrouwen” (IPCC) in het niet instorten van de AMOC niet geruststellend is en duidelijk de mogelijkheid openlaat van een instorting van de AMOC tijdens deze eeuw. En het is zelfs nog waarschijnlijker dat een ineenstorting deze eeuw wordt ingezet, maar pas in de volgende eeuw volledig tot ontwikkeling komt.

[[Bestand:Gevolgen instorting AMOC.jpg|gecentreerd|miniatuur|501x501px|''Instorting van de AMOC heeft wereldwijde gevolgen. Het Noordelijk Halfrond koelt af en het Zuidelijk Halfrond warmt nog sterker op. Bron: De Correspondent.''<ref>[https://decorrespondent.nl/16325/gaan-we-sneller-het-randje-over-dan-gedacht-dit-is-de-wetenschappelijke-strijd-achter-kantelpunten-in-het-klimaat/678c5706-c93b-0e3d-39e7-0f33b07cc6f2 Gaan we sneller het randje over dan gedacht? Dit is de wetenschappelijke strijd achter kantelpunten in het klimaat | De Correspondent]</ref>]]
Een publicatie in Nature, november 2024, stelt dat een 30% verzwakking van de AMOC al rond 2040 kan optreden.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01568-1 Weakening of the Atlantic Meridional Overturning Circulation driven by subarctic freshening since the mid-twentieth century | Nature Geoscience] </ref> <ref>[https://theconversation.com/meltwater-from-greenland-and-the-arctic-is-weakening-ocean-circulation-speeding-up-warming-down-south-238302 Meltwater from Greenland and the Arctic is weakening ocean circulation, speeding up warming down south | The Conversation] </ref>

Een publicatie van de Utrechtse groep oceanografen in 2025 suggereert dat de AMOC bij een gematigd emissiescenario deze eeuw al het omslagpunt kan passeren.<ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2025JC022651 Physics-Based Indicators for the Onset of an AMOC Collapse Under Climate Change | JGR Ooceans]</ref> Dat betekent overigens niet dat de AMOC van de ene op de andere dag stilvalt: het duurt waarschijnlijk zo’n honderd jaar voordat de stroming daadwerkelijk substantieel zwakker is. In het scenario met lage uitstoot en dus minder opwarming is de kans op een instorting van de AMOC kleiner.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/08/27/het-warme-water-in-de-oceaan-houdt-eerder-op-met-stromen-a4904089 Het warme water in de oceaan houdt eerder op met stromen | NRC]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Desinformatie debunken en 'prebunken'

2026-01-30T07:23:52Z

Barbara: /* Eenvoudig uitgelegd */

<div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;">
[[#top| Top ^]]</div>

= '''In het kort''' =

{| class="wikitable" 
|Er bestaat allerlei misinformatie en desinformatie over klimaatverandering. Dat is een grote bedreiging, want het ondermijnt de steun voor doeltreffende maatregelen tegen de opwarming en heeft invloed op de keuze die mensen maken bij verkiezingen. Daarom is het heel belangrijk dat wetenschappers en klimaatactivisten de mythen ontkrachten.
|}

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
=== Belangrijke termen ===
Over klimaatverandering wordt veel verkeerde informatie verspreid. Soms per ongeluk, maar in veel gevallen ook expres, vaak om klimaatwetenschap of -beleid te ondermijnen. Er zijn een aantal termen te onderscheiden:
*Klimaatontkenning: Het ontkennen van het bestaan of de ernst van klimaatverandering.
*Klimaatscepticisme: Twijfel zaaien over de oorzaken of gevolgen van klimaatverandering, vaak zonder wetenschappelijke basis.
*Misinformatie: Onjuiste informatie verspreid zonder kwade intentie.
*Desinformatie: Onjuiste informatie bewust verspreid om te misleiden.
*Fake news: Valse of misleidende informatie die vaak wordt gepresenteerd als legitiem nieuws.

=== Vormen van ontkenning ===
Klimaatontkennende informatie is vaak geen incident, maar een georganiseerde strategie van bijvoorbeeld denktanks of andere belangenverenigingen om de steun voor klimaatbeleid te ondermijnen. Daarin zijn patronen te herkennen en worden vaak dezelfde (foutieve) argumenten gebruikt:
*''De 5 categorieën van bewuste klimaatontkenning''
**Ontkenning van de opwarming: Beweer dat de aarde niet opwarmt.
**Ontkenning van menselijke invloed: Stel dat klimaatverandering niet door menselijke activiteiten komt.
**Ontkenning van consensus: Ontken dat er brede wetenschappelijke overeenstemming is over klimaatverandering.
**Ontkenning van de ernst: Minimaliseer de gevolgen van klimaatverandering.
**Ontkenning van oplossingen: Beweer dat er niets gedaan kan worden of dat oplossingen niet effectief zijn.
*''Daarnaast zijn er 15 veelgebruikte argumenten'' die vaak door tegenstanders van klimaatbeleid of klimaatontkenners worden gebruikt (zie [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|15 patronen van klimaatontkenning]]). Deze vallen onder twee categorieën:
**Old denial / Oude ontkenning: Directe ontkenning van feiten, zoals "Het klimaat verandert niet".
**New denial / Nieuwe vormen van ontkenning: Subtielere vormen, zoals het benadrukken van onzekerheden of economische bezwaren.
</div>

== Bronvermelding ==
De teksten en de cartoons van John Cook op deze pagina zijn gepubliceerd met toestemming van Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/ Skeptical Science]</ref> Veel van de cartoons staan ook in het boek ''Cranky Uncle vs Climate Change'' van John Cook.<ref>[https://crankyuncle.com/book/ CRANKY UNCLE vs. CLIMATE CHANGE: How to Understand and Respond to Climate Deniers | Skeptical Science]</ref> De vertalingen van de cartoons in het Nederlands zijn van Nienke de Haan.

Cranky Uncle vs Climate Change gebruikt cartoons, klimaatwetenschap en kritisch denken om klimaatontkenning en misinformatie begrijpelijk te maken. Het boek is gebaseerd op psychologisch onderzoek naar het weerleggen van misinformatie en kiest een creatieve aanpak, waarbij cartoons en visuele analogieën worden gebruikt om de wetenschap boeiend en toegankelijk te maken voor lezers. Het boek is geschreven en getekend door John Cook, een voormalig cartoonist die nu onderzoek doet naar klimaatcommunicatie aan de Monash University. Cranky Uncle vs. Climate Change werd op 25 februari 2020 gepubliceerd door Kensington Books. Meld je aan voor het laatste Cranky Uncle nieuws op [https://Crankyuncle.com crankyuncle.com].

[[Bestand:Sceptici.jpg|gecentreerd|miniatuur|450x450px|''John Cook, Skeptical Science.'']]<blockquote>
<references />
</blockquote>

= Klimaatontkenning, klimaatscepticisme =
'''Klimaatontkenning (climate denial) is een afkorting van ‘ontkenning van klimaatverandering veroorzaakt door menselijk handelen’. Een andere benaming is klimaatscepticisme.'''

Gecoördineerde acties van klimaatontkenning hebben een belangrijke rol gespeeld bij de verspreiding van verkeerde informatie en het uitstellen van zinvolle actie om klimaatverandering tegen te gaan. Onderzoek suggereert dat verkeerde informatie over het klimaat leidt tot een aantal negatieve gevolgen, zoals verminderde kennis over het klimaat, polarisatie bij het publiek, het verdringen van correcte informatie, het versterken van het stilzwijgen over het klimaat en het beïnvloeden van de manier waarop wetenschappers zich publiekelijk uitspreken.

Klimaatscepticisme, en misinformatie in het algemeen, vormt een regelrechte bedreiging voor de democratie, volgens een commentaar in Nature in 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-01587-3 Misinformation poses a bigger threat to democracy than you might think | Nature]</ref> De auteurs zeggen: "In het huidige gepolariseerde politieke klimaat worden onderzoekers die onwaarheden bestrijden aangevallen en bestempeld als niet-gekozen arbiters van de waarheid. Maar de strijd tegen desinformatie is gerechtvaardigd, noodzakelijk en dringend nodig."

=== Klimaatleugens strafbaar maken ===
Klimaatmisinformatie verandert crisis in catastrofe, schrijft een rapport van het International Panel on the Information Environment (IPIE), een systematische review van 300 studies.<ref>[https://www.ipie.info/research/sr2025-1 Information Integrity about Climate Science: A Systematic Review | International Panel on the Information Environment (IPIE)]</ref> De onderzoekers ontdekten dat klimaatontkenning is geëvolueerd tot campagnes die gericht zijn op het in diskrediet brengen van oplossingen, zoals de valse beweringen dat hernieuwbare energie de oorzaak was van de recente grootschalige stroomuitval in Spanje, begin 2025.

Online bots en trollen spelen een grote rol bij het verspreiden van valse verhalen, vooral over het klimaat. De experts zeggen ook dat politieke leiders, ambtenaren en regelgevende instanties steeds vaker het doelwit worden om klimaatmaatregelen te vertragen.

Een samenvatting in The Guardian:<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/jun/19/climate-misinformation-turning-crisis-into-catastrophe-ipie-report Climate misinformation turning crisis into catastrophe, report says | The Guardian]</ref>

Het rapport gaat over klimaatdesinformatie, dat wil zeggen het opzettelijk of onopzettelijk verspreiden van valse informatie over het klimaat. Dit is een groeiende zorg. Elisa Morgera, speciaal rapporteur van de VN voor mensenrechten en klimaatverandering, zegt dat desinformatie en [[Wondermiddelen#Greenwashing|greenwashing]]<ref>Greenwashing is het vervalsen of overdrijven van de groene eigenschappen van een product, dienst of merk.</ref> <ref>[https://greenwash.com/ Greenwash | The Changing Markets Foundation]</ref> door de fossiele brandstofindustrie strafbaar moeten worden gesteld.

"Het is een groot probleem", aldus Dr. Klaus Jensen van de Universiteit van Kopenhagen, die medeverantwoordelijk was voor het IPIE-rapport. "Als we niet over de juiste informatie beschikken, hoe kunnen we dan stemmen voor de juiste doelen en politici, en hoe kunnen politici de duidelijke feiten vertalen naar de nodige maatregelen? Helaas denk ik dat de slechte actoren nog steeds zeer actief zijn en op dit moment waarschijnlijk de overhand hebben."

Jensen voegde hieraan toe: "We hebben ongeveer vijf jaar om de uitstoot te halveren en tot 2050 om koolstofneutraal te worden. Zonder de juiste informatie gaan we dat niet redden. Het is dus mogelijk dat de klimaatcrisis uitmondt in een klimaatramp, tenzij we het probleem van de integriteit van klimaatinformatie aanpakken."

De verkeerde informatie varieert van industrie die fossiel gas promoot als een 'koolstofarme brandstof' tot bizarre complottheorieën, zoals dat bosbranden in Zuid-Californië door ambtenaren zouden zijn gepland om tunnels voor kinderhandel te vernietigen.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Dubieuze publicaties ===
Om hun argumenten legitimiteit te verlenen, zoeken klimaatsceptici soms hun toevlucht tot wetenschappelijke tijdschriften die het minder nauw nemen met normen van wetenschappelijke integriteit. Het gaat daarbij vaak om tijdschriften met zeer korte doorlooptijden (acceptatie binnen enkele dagen). Redactieraden bevatten namen die niet te verifiëren zijn of vermelden wetenschappers zonder hun toestemming. Ze hebben vaak een lage of geen indexering in gevestigde databases ([https://clarivate.com/academia-government/scientific-and-academic-research/research-discovery-and-referencing/web-of-science/ Web of Science], [https://www.scopus.com/sources.uri Scopus], [https://doaj.org/ DOAJ]).

Deze praktijk wordt ''predatory publishing'' (roofzuchtige publicaties) genoemd. Het is een uitbuitend en frauduleus academisch publicatiemodel waarbij tijdschriften of uitgevers hun eigen financiële of reputatievoordeel boven de vooruitgang van de wetenschap stellen. Het wordt gekenmerkt door misleidende of valse informatie over redactionele praktijken, een afwijking van standaard peer-reviewprocedures, een gebrek aan transparantie en het gebruik van agressieve of dwingende wervingstactieken om auteurs aan te trekken.

Roofzuchtige uitgevers maken vaak misbruik van de druk op onderzoekers om te publiceren, waardoor de integriteit en geloofwaardigheid van wetenschappelijke communicatie wordt ondermijnd. Sommige auteurs — met name klimaatsceptici — zijn zich er mogelijk van bewust dat het tijdschrift van slechte kwaliteit of zelfs frauduleus is, maar publiceren er toch in.

De Amerikaanse bibliothecaris Jeffrey Beall publiceerde in 2008 een regelmatig bijgewerkte lijst van wat hij omschreef als "potentiële, mogelijke of waarschijnlijke roofzuchtige wetenschappelijke open access-uitgevers", de bekende Beall's List.<ref>[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Jeffrey_Beall Jeffrey Beall | Wikipedia]</ref> In 2017 werd hij gedwongen de lijst offline te halen. Sindsdien wordt Beall's List bijgehouden door een postdoc in Europa, die er om veiligheidsredenen de voorkeur aan geeft anoniem te blijven.<ref>[https://beallslist.net/ Beall's List]</ref>

Bij het beoordelen van publicaties die ingaan tegen de consensus over klimaatverandering is het verstandig Beall's List te raadplegen.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Publieke weerbaarheid opbouwen tegen desinformatie ===
[[Bestand:Cranky Uncle.jpg|rechts|kaderloos|184x184px]]
Foutieve informatie wordt onder twee noemers geschaard: misinformatie en desinformatie. Misinformatie refereert naar het ''onbedoeld'' (wijd)verspreiden van verkeerde informatie over bijvoorbeeld het klimaat, bijv. doordat iemand te weinig kennis heeft om foute informatie te herkennen.<ref>[https://doi.org/10.1080/23808985.2024.2323736 Misinformation, Disinformation, and Fake News: Lessons from an Interdisciplinary, Systematic Literature Review | Annals of the International Communication Association]</ref> Desinformatie daarentegen gaat over het ''bewust'' verspreiden van foutieve of verzonnen informatie. Dit verschilt van de bekende term "fake news" in de zin dat fake news specifiek gaat om het brengen van meer spectaculaire, foutieve, informatie onder de noemer "nieuws".<ref>[https://doi.org/10.1007/s13278-023-01028-5 Fake news, disinformation and misinformation in social media: a review | Social Network Analysis and Mining]</ref>[[Bestand:PLOKS.jpg|miniatuur|''De Nederlandstalige versie van de poster PLURV van Skeptical Science en de Duitse site Kimafakten.de.''<ref name=":8">[https://www.klimafakten.de/kommunikation/alle-uebersetzungen-unseres-grossen-plurv-infoposters-zu-desinformations-strategien Alle Übersetzungen unseres großen PLURV-Infoposters zu Desinformations-Strategien | Klimafakten.de]</ref>]]Het ontwikkelen van oplossingen om desinformatie tegen te gaan is belangrijker dan ooit in dit ''post-truth'' tijdperk waarin wetenschap en feiten constant onder vuur liggen. Een belangrijke oplossing om het publiek weerbaarder te maken tegen nepnieuws is jezelf er tegen "vaccineren": voorkomen dat je wordt misleid door de technieken van ontkenning te leren. Daarnaast is het benadrukken van de wetenschappelijke consensus omtrent klimaat belangrijk. Juist het geloof in het bestaan van die wetenschappelijke consensus is waardevol, omdat die kan dienen als de brug ("''gateway belief")'' naar meer geloof in dat opwarming van de aarde waar is, veroorzaakt wordt door mensen en dat er actie ondernomen moet worden.<ref>[http://www.climatechangecommunication.org/all/consensus-handbook/ The Consensus Handbook | Skeptical Science]</ref>

In het Cranky Uncle-spel<ref>[https://crankyuncle.com/ Cranky Uncle game: building resilience against misinformation | John Cook, Skeptical Science]</ref> worden spelers begeleid door een cartoonpersonificatie van de ontkenning van klimaatwetenschap. Cranky Uncle legt 14 technieken van wetenschapsontkenning uit, van nep-experts tot 'cherrypicking' en een aantal verschillende logische drogredenen. De game is ook als app te downloaden voor mobiele telefoons.

Voor gebruik op scholen bevelen we de poster [https://www.klimafakten.de/sites/default/files/downloads/ploks-klimafaktendebasiscursusdesinformatiea3web.pdf PLOKS – Basiscursus Desinformatie] aan.<ref>[https://skepticalscience.com/FLICC-poster-downloads-and-translations.html The FLICC-Poster - Downloads and Translations | Skeptical Science]</ref> Die bestaat ook in andere talen, o.a. Engels, Duits en Frans.<ref name=":8" />
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Taxonomie van klimaatontkenning ===
Een omvangrijke analyse van 20 jaar aan publicaties op websites van conservatieve denktanks en blogs van klimaatontkenners leverde een taxonomie van vormen van klimaatontkenning op.<ref name=":0">[https://www.nature.com/articles/s41598-021-01714-4 Computer-assisted classification of contrarian claims about climate change | Scientific Reports]</ref> Uit het onderzoek blijkt dat de beweringen die daar worden gebruikt, zich hebben gericht op het aanvallen van de integriteit van de klimaatwetenschap en klimaatwetenschappers en, in toenemende mate, het klimaatbeleid en het stimuleren van hernieuwbare energie. Ook laat het de invloed van financiering door bedrijven en stichtingen zien op de productie en verspreiding van specifieke klimaat-sceptische beweringen.[[Bestand:Taxonomy sceptic claims.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Taxonomie van beweringen door klimaatontkenners.''<ref name=":0" />]]
De analyse levert vijf grote categorieën van beweringen op: (1) het gebeurt niet, (2) het ligt niet aan ons, (3) het is niet erg, (4) oplossingen zullen niet werken en (5) klimaatwetenschap/wetenschappers zijn onbetrouwbaar. Deze categorieën zijn de vijf belangrijkste overtuigingen van klimaatontkenners. Binnen deze categorieën op het hoogste niveau zijn er twee subniveaus (27 subclaims, 49 sub-subclaims), die een gedetailleerde afbakening van verschillende specifieke argumenten laten zien. De grootste uitdaging voor iemand die desinformatie over klimaatverandering verspreidt, is de overweldigende wetenschappelijke consensus onder klimaatexperts over de vijf hoofdconclusies van klimaatwetenschap. De site van Skeptical Science geeft uitgebreide toelichtingen bij deze taxonomie van beweringen, ondersteund door peer reviewed referenties.<ref>[https://skepticalscience.com/argument.php?f=taxonomy Climate Myths sorted by taxonomy | Skeptical Science]</ref>

==== De toepassing van desinformatie ====

Desinformatie, in de vorm van de hierboven beschreven frames, wordt vaak gebruikt in combinatie met verschillende activiteiten om politiek en beleid te beinvloeden (zogeheten ''Corporate Political Activities''). Het doel is doorgaans om direct (bijvoorbeeld door lobbyen) of indirect (bijvoorbeeld door publieke opinie te beïnvloeden) voor bedrijven onwenselijk beleid tegen te houden. Uitgebreid onderzoek naar de voedingsindustrie heeft geleid tot een taxonomie opgesteld van deze activiteiten.<ref name=":9">[https://www.ijhpm.com/article_4440.html Corporate Political Activity: Taxonomies and Model of Corporate Influence on Public Policy | International Journal of Health Policy and Management (IJHPM)]</ref> Zie de tabel.
[[Bestand:Tabel 1.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: International Journal of Health Policy and Management.''<ref name=":9" />]]

Hoewel het oorspronkelijke onderzoek over gezondheidsbeleid ging, kunnen we aannemen dat hetzelfde soort tactieken worden gehanteerd voor ander onwenselijk beleid, zoals klimaat. Recent onderzoek toont ook het gebruik van vergelijkbare tactieken door de fossiele industrie.<ref>[https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00221856211070632 ‘We’re in the coal business’: Maintaining fossil fuel hegemony in the face of climate change | Journal of Industrial Relations]</ref>

<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Nieuwe versies van klimaatontkenning ===
[[Bestand:Evidence denier.jpg|miniatuur|300x300px|''Cartoon: John Cook, Skeptical Science.'']]
Klimaatontkenners zijn de afgelopen jaren van tactiek veranderd, blijkt uit een analyse van 12.000 YouTube video’s. Dit onderzoek werd uitgevoerd door het Center for Countering Digital Hate (VK) en verscheen in 2024 onder de titel ''The New Climate Denial''.<ref>[https://counterhate.com/research/new-climate-denial/ The New Climate Denial | Center for Countering Digital Hate]</ref>

Het AI-gestuurde onderzoek van CCDH laat zien dat teksten gebaseerd op deze nieuwe klimaatontkenning nu ruim twee derde uitmaken van alle klimaatontkenning content op YouTube in 2023, tegen 35% in 2018.

Klimaatontkenners zijn overgestapt van Old Denial (Oude Ontkenning):

* De opwarming van de aarde gebeurt niet.
* Door de mens gegenereerde broeikasgassen veroorzaken de opwarming van de aarde niet.

naar New Denial:

* De gevolgen van de opwarming van de aarde zijn gunstig of onschadelijk.
* Extreem weer wordt niet veroorzaakt door opwarming van de aarde.<ref>[https://counterhate.com/wp-content/uploads/2025/07/Extreme-Weather-FINAL.pdf Extreme Weather | Center for Countering Digital Hate]</ref>
* Klimaatoplossingen zullen niet werken.
* Klimaatwetenschap en de klimaatbeweging zijn onbetrouwbaar.

Dit wordt gedreven door aanvallen op klimaatoplossingen, wetenschappers en de klimaatbeweging (actievoerders).

YouTube blijft winst maken met advertenties op inhoud van Old Denial en New Denial. Youtube verdient tot 13,4 miljoen dollar per jaar aan advertenties op de onderzochte kanalen. Hun beleid verbiedt het te gelde maken van Old Denial, maar heeft geen betrekking op New Denial.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== 15 patronen van desinformatie ===
Mario Veen vat de analyses van klimaatontkenning samen in 15 patronen van desinformatie:<ref name=":2"> [https://www.tijdschrifttge.nl/art/50-8382_Klimaatdesinformatie-een-bedreiging-voor-de-volksgezondheid Klimaatdesinformatie: een bedreiging voor de volksgezondheid | Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek]</ref>
[[Bestand:15 patronen klimaatdesinformatie.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Mario Veen.''<ref name=":2" /> ]]
Patronen 1 t/m 5 zijn de wetenschappelijke feiten die door sceptici worden ontkend: klimaatwetenschapsontkenning, of korter, klimaatontkenning. Die regelrechte ontkenning wordt tegenwoordig vaker vervangen door nieuwe ontkenning, patronen 6-15 in dit schema. Patronen 6 t/m 10 zijn veelgebruikte ontkenningstactieken. Patronen 11 t/m 15 zijn vertragingstactieken, het afschuiven van verantwoordelijkheid, de nadruk leggen op de nadelen van klimaatbeleid, of het promoten van ineffectieve maatregelen om te voorkomen dat de productie van fossiele brandstoffen in gevaar komt.

Een veelgebruikte strategie van wetenschapsontkenning is het denigreren van echte experts en het opvoeren van pseudo-experts. Daarnaast wordt er veel gebruik gemaakt van "cherrypicking": zorgvuldig gegevens selecteren die een bepaald standpunt lijken te bevestigen, terwijl je andere gegevens negeert die dat standpunt tegenspreken.

Complotdenkers suggereren dat er een geheim plan bestaat om een kwaadwillige actie uit te voeren, zoals het verbergen van een waarheid. Zij hebben het idee dat autoriteiten, inclusief wetenschappers en artsen, deel zijn van een kwade opzet. Complotdenken is besmettelijk: iemand die heeft geaccepteerd dat het coronavirus een strategie van de overheid was om de bevolking te controleren, zal hetzelfde sneller aannemen over klimaatwetenschap.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/gch2.201600008 Inoculating the Public against Misinformation about Climate Change | Global Challenges]</ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0175799 Neutralizing misinformation through inoculation: Exposing misleading argumentation techniques reduces their influence | PLOS One]</ref>

Op [https://www.hu.nl/nieuws/tips-om-klimaatdesinformatie-te-herkennen deze pagina] licht Mario Veen de 15 patronen verder toe.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Trumps klimaatrapport ===

Trumps boodschap aan de wereld: groene energie is oplichterij en klimaatwetenschap is iets voor 'domme mensen'.<ref>[https://www.nytimes.com/2025/09/23/climate/trump-climate-energy-united-nations-unga.html Trump to World: Green Energy Is a Scam and Climate Science Is From ‘Stupid People’ | The New York Times]</ref> In een opmerkelijke toespraak voor de Verenigde Naties, september 2025, haalde de president uit naar windturbines, milieuactivisten en bondgenoten over de hele wereld, terwijl hij de gevaren van klimaatverandering bagatelliseerde.

De regering-Trump heeft de federale inspanningen om de gevaarlijke opwarming van de aarde te monitoren en daarop te reageren, volledig onderuit gehaald. Milieuregels worden versoepeld, hernieuwbare energie actief tegen gewerkt, terwijl fossiele brandstoffen juist worden gepromoot.

In 2025 gaf de regering-Trump het Amerikaanse Ministerie van Energie (DoE) opdracht een rapport te schrijven om de terugdraaiing van klimaatregelgeving te rechtvaardigen. Het 140 pagina's tellende rapport, dat in een record tijd is geschreven, is getiteld "''A Critical Review of Impacts of Greenhouse Gas Emissions on the US Climate''" (Een kritische evaluatie van de gevolgen van broeikasgasemissies voor het klimaat in de VS).<ref>[https://www.energy.gov/sites/default/files/2025-07/DOE_Critical_Review_of_Impacts_of_GHG_Emissions_on_the_US_Climate_July_2025.pdf A Critical Review of Impacts of Greenhouse Gas Emissions on the US Climate | United States Department of Energy (EPA)]</ref> Het rapport is een van de belangrijkste stappen die president Trump tot nu toe heeft genomen om de federale klimaatinspanningen te dwarsbomen. Als dit door de rechter wordt gesteund, zouden toekomstige regeringen op grond van de ''Clean Air Act'' geen bevoegdheid meer hebben om de uitstoot van broeikasgassen door de verbranding van fossiele brandstoffen te reguleren.

Het rapport bevat "minstens 100 onjuiste of misleidende beweringen", aldus een factcheck door Carbon Brief, waarbij vooraanstaande klimaatwetenschappers betrokken waren.<ref name=":7">[https://interactive.carbonbrief.org/doe-factcheck/index.html Factcheck: Trump’s climate report includes more than 100 false or misleading claims | Carbon Brief]</ref>
[[Bestand:Fact check.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Het DoE rapport nadat het door wetenschappers is beoordeeld.

Pagina's die rood zijn gemarkeerd bevatten onjuiste beweringen, terwijl pagina's die oranje zijn gemarkeerd misleidende beweringen bevatten. Pagina's kunnen meer dan één onjuiste of misleidende bewering bevatten. Pagina's die niet zijn gemarkeerd, zijn delen van het rapport die door de geciteerde auteur als juist zijn aangemerkt of waarover geen opmerkingen zijn ontvangen van de uitgenodigde deskundigen. Bron: Carbon Brief.<ref name=":7" /> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ Creative Commons License BY-NC-ND 4.0].'']]
Belangrijkste punten:
*Het rapport, dat op 23 juli 2025 door DoE is gepubliceerd, beweert dat "door CO₂ veroorzaakte opwarming mogelijk minder schadelijk is voor de economie dan wordt aangenomen" en suggereert dat "agressief emissiebeleid meer kwaad dan goed kan doen". Beide beweringen zijn misleidend.
*Het rapport is "in twee maanden tijd in elkaar geflanst" door vijf zorgvuldig geselecteerde onderzoekers die in het verleden standpunten hebben verdedigd die "in strijd zijn met de gangbare klimaatwetenschap".
*Deskundigen bekritiseren het rapport vanwege "feitelijke onjuistheden, verkeerd weergegeven onderzoek, slechte bronvermeldingen en selectief gebruik van gegevens".
*Het DoE beweert dat het rapport een interne peer review heeft ondergaan, maar het wordt algemeen gezien als een poging om de "''endangerment finding''" van 2009 te ondermijnen, waarin broeikasgassen als een gevaar voor de volksgezondheid werden aangemerkt en die ten grondslag ligt aan de federale emissieregels.

Klimaatwetenschappers, waaronder degenen die in het rapport worden geciteerd, hebben de beweringen ontkracht en wijzen op het gebrek aan wetenschappelijke onderbouwing.<ref>[https://www.desmog.com/2025/09/02/85-climate-experts-condemn-trump-climate-report-as-junk-science/ Scores of Climate Experts Condemn Trump Climate Report as ‘Junk Science’ | DeSmog]</ref>

In september 2025 publiceerde de ''National Academies for Science, Engineering and Mathematics'' (NASEM) een update<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/archives/2025/09/lil-nas-express/ Lil’ NAS Express | Real Climate]</ref> van de ''EPA Endangerment finding'' uit 2009,<ref>[https://www.epa.gov/climate-change/endangerment-and-cause-or-contribute-findings-greenhouse-gases-under-section-202a Endangerment and Cause or Contribute Findings for Greenhouse Gases Under Section 202(a) of the Clean Air Act | U.S. Environmental Protection Agency]</ref> het rapport waarop Trumps klimaatrapport een 'correctie' zou moeten zijn.

Het komt niet als een verrassing dat de NASEM update de conclusies van de ''EPA Endangerment finding'' uit 2009 bevestigt en zelfs versterkt. Er zijn inmiddels 15 jaar voorbij gegaan waarin meetmethoden zijn verbeterd, nieuwe data zijn verzameld en waarin diverse klimaatrampen zijn geweest waarvan kan worden [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Attributie|aangetoond]] dat ze heviger worden als gevolg van de opwarming. NASEM constateert dat het bewijs dat een verband legt tussen stijgende emissies en negatieve gevolgen voor de menselijke gezondheid "wetenschappelijk onomstreden" is.

Voor een meer technische kritiek van een van de centrale punten van het DoE rapport, zie Andrew Desslers post op ''The Climate Brink''.<ref>[https://www.theclimatebrink.com/p/is-this-the-most-embarrassing-error Is this the most embarrassing error in the DOE Climate Working Group Report? | The Climate Brink]</ref> Dressler stelt vast dat het onmogelijk is dat het rapport onafhankelijke peer review heeft ondergaan. Daarvoor bevat het teveel fundamentele fouten die door iedere expert waren gesignaleerd.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Clintel ===
In Nederland opereert sinds 2019 de klimaatsceptische organisatie Clintel die flink aan de weg timmert met argumenten die een effectieve klimaataanpak onderuit halen. Met steun van oliebedrijven en een invloedrijk "old boys" network voert Clintel een internationale campagne tegen klimaatwetgeving en duurzaam beleid, blijkt uit onderzoek van Platform Authentieke Journalistiek, Follow the Money en Pointer.<ref>[https://pointer.kro-ncrv.nl/klimaattwijfel-zaaien-met-hulp-van-oliegeld-en-populistisch-rechts-netwerk Klimaattwijfel zaaien met hulp van oliegeld en populistisch rechts netwerk | Pointer]</ref> <ref>[https://www.ftm.nl/artikelen/clintel-klimaatsceptici-fossiele-industrie?share=j9S34C%2FkVKoLSwdWRsDlEFDqqmA2NoBhYDa3ks3mPKb1aEA8TqHBfuOm%2B0F7 Klimaatsceptisch Nederland profiteert nog altijd van netwerk en geld uit fossiele industrie | Follow the Money]</ref> Hoewel de onjuistheid van hun argumenten keer op keer is aangetoond, wordt de desinformatie van Clintel vaak overgenomen door Nederlandse en Europese politici.

In totaal 24 bedrijven, waaronder ook Hoogovens, DSM, Gasunie, NAM, KLM en Schiphol, sponsoren met meer dan een miljoen euro de activiteiten van Clintel, met als doel klimaatbeleid tegen te houden. Het draaiboek dat daarbij werd gebruikt, is een kopie van de strategie die werd ingezet door de Amerikaanse tabaksindustrie en olie-industrie.

Ze gebruiken daarbij drogredenen als: "CO2 speelt geen rol bij de opwarming van de aarde", "Klimaatverandering wordt vrijwel niet door de mens veroorzaakt", "CO2 is goed voor planten". Het zijn dezelfde argumenten die eind jaren tachtig al door de Amerikaanse olie-industrie werden gebruikt en nu nog steeds door klimaatsceptici in Nederland, waaronder Clintel, worden herkauwd. Zie ook dit artikel op Klimaatveranda.<ref>[https://klimaatveranda.nl/2020/03/06/clintel-slordig-met-feiten-en-met-de-eigen-principes/ Clintel, slordig met feiten en met de eigen principes | Klimaatveranda]</ref>

Door artikelen uit te brengen in tijdschriften met weinig tot geen degelijke peer‑review – vaak aangeduid als ''[[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Dubieuze publicaties|<nowiki/>'predatory publications'<nowiki/>]]'' – trachten ze een schijn van wetenschappelijke betrouwbaarheid te scheppen. Zo verschenen een paar artikelen van Clintel medewerkers in het tijdschrift met de betrouwbaar klinkende titel
''Atmospheric and Climate Sciences'' van de als roofuitgever bekend staande SCIRP.<ref>[https://www.scirp.org/journal/journalarticles?journalid=492 Atmospheric and Climate Sciences]</ref> Een andere strategie is klimaatsceptische artikelen publiceren in tijdschriften waarvan de redacteuren en reviewers expertise missen op het gebied van klimatologie. Bijvoorbeeld het tijdschrift ''American Journal of Economics and Sociology''.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/journal/15367150 American Journal of Economics and Sociology]</ref>

In het [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Veelvoorkomende misvattingen over klimaatverandering|tweede deel van deze wikipagina]] worden veel van de argumenten van dit soort klimaatsceptische organisaties, die de belangen van de fossiele industrie behartigen, gedebunkt.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Databases van klimaatontkenners ==
Er bestaan verschillende databases van personen en organisaties die erop uit zijn om het publiek en onze gekozen leiders ervan te weerhouden de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en de opwarming van de aarde tegen te gaan.

* Skeptical Science houdt een vrij beknopte lijst bij van bronnen die misinformatie verspreiden.<ref>[https://skepticalscience.com/misinformers.php Climate misinformation by source | Skeptical Science]</ref>
* De kritische journalistieke website DeSmog heeft een uitgebreide en actuele database van personen en organisaties die desinformatie verspreiden.<ref>[https://www.desmog.com/climate-disinformation-database/ Climate Disinformation Database | DeSmog]</ref>
* Een derde database van klimaatontkenners wordt gepubliceerd door Source Watch.<ref>[https://www.sourcewatch.org/index.php?title=Climate_Change_Deniers Climate Change Deniers | Source Watch]</ref> <nowiki></ref></nowiki>
<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Fact Brief Quiz ==
[[Bestand:Quiz.jpg|rechts|kaderloos|300x300px]]Skeptical Science publiceert in samenwerking met [https://gigafact.org/ Gigafact] een serie Fact Briefs over klimaatmythen. Deze wikipagina is voor een belangrijk deel daarop gebaseerd.

Om je kennis op het gebied van klimaatverandering te testen, kun je [https://gigafact.org/fact-brief-quiz/skeptical-science hier] de Fact Brief Quizz doen.</ref>
<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Klimaatontkenning bestrijden ==
Door gebruik te maken van de kennis van de patronen van klimaatdesinformatie kunnen we desinformatie op twee manieren bestrijden: door debunken en 'prebunken'.<ref name=":1">[https://www.tijdschrifttge.nl/art/50-8382_Klimaatdesinformatie-een-bedreiging-voor-de-volksgezondheid Klimaatdesinformatie: een bedreiging voor de volksgezondheid | Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek]</ref> Bij debunken reageer je op desinformatie die al is verspreid. Bij ‘prebunken’ communiceer je preventief voordat men aan desinformatie is blootgesteld. Desinformatieonderzoekers maken vaak de vergelijking tussen desinformatie als een virus, en prebunktechnieken als het vaccineren of op andere manieren weerbaarheid opbouwen tegen een virus.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/gch2.201600008 Inoculating the Public against Misinformation about Climate Change | Global Challenges]</ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0175799 Neutralizing misinformation through inoculation: Exposing misleading argumentation techniques reduces their influence | PLOS One]</ref>
[[Bestand:McFeit.jpg|miniatuur|''De McFeit (truth sandwich).''<ref name=":1" />]]
Bij debunken is overdragen van informatie niet genoeg. In discussie gaan is vaak contraproductief. Vooral op sociale media is het soms beter om juist niet op desinformatie te reageren om het zo niet onbedoeld te verspreiden. Debunken kan zowel op inhoudsniveau ([[Reageer op klimaatsceptici#15 patronen van desinformatie|Tabel hierboven]], patroon 1 t/m 5) als op procesniveau (patronen 6 t/m 15).

De ‘McFeit’ (''truth sandwich'') is een prebunktechniek die preventief weerbaarheid vergroot. Je communiceert eerst een feit, benoemt ''daarna'' de desinformatie die over dat feit rondgaat en benoemt expliciet waarom dit onbetrouwbare informatie is. Tot slot herhaal je het feit in andere woorden. Dat is de methode die we [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Veelvoorkomende misvattingen over klimaatverandering|hierna]] ook gebruiken.

Belangrijk: wees terughoudend met het herhalen van klimaatdesinformatie, en als je deze toch benoemt, begin dan altijd met de betrouwbare informatie. Het risico is anders dat de desinformatie blijft hangen en je het tegenovergestelde bereikt.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

= Veelvoorkomende misvattingen over klimaatverandering =
Hieronder vind je 15 veel voorkomende misvattingen over het klimaat, die ook met regelmaat worden ingezet als desinformatie. Bij elke misvatting staat in een lichtrood tekstblok de klimaatmythe beschreven, en in het groen de wetenschappelijke feiten en uitleg.
[[Bestand:Boiling frogs.jpg|gecentreerd|kaderloos|650x650px]]

== Is de opwarming gestopt in <s>1968</s>, <s>1978</s>, <s>1998</s>, <s>2010</s>, 2018? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
De huidige opwarming van de aarde is 200 jaar geleden begonnen tijdens de Industriële Revolutie. De opwarming laat een gestage langetermijn trend zien naar een gemiddelde temperatuur van 1,3 °C boven het pre-industriële niveau. De oorzaak van deze opwarming is de uitstoot van broeikasgassen door het verbranden van fossiele brandstoffen.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
De opwarming van de aarde is al twee eeuwen aan de gang en wordt veroorzaakt door menselijk handelen. Op de korte termijn kan de gemiddelde temperatuur op aarde constant zijn of iets dalen. Dat heeft geen effect op de langetermijntrend die in de afgelopen decennia een versnelling laat zien.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">

Het is niet warmer geworden sinds 1998

In de jaren 1998-2005 is de temperatuur niet gestegen. Deze periode valt samen met het feit dat de samenleving steeds meer CO2 in de atmosfeer blijft pompen. ([https://web.archive.org/web/20080221004846/http://www.telegraph.co.uk/opinion/main.jhtml?xml=/opinion/2006/04/09/do0907.xml Bob Carter])
</div>Deze mythe is een voorbeeld van cherrypicking ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|patroon 6]]).

Steeds weer pikken klimaatsceptici een periode waarin de temperatuur tijdelijk niet stijgt, of zelfs iets daalt, als bewijs dat de aarde niet opwarmt. Voorbeelden zijn de jaren na 1968, 1978, 1998 en 2010.

1998 was een uitzonderlijk warm jaar, een sterk [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño-jaar]], dat werd gekenmerkt door een aanzienlijke piek in de wereldwijde temperaturen. In de decennia daarna zijn de gemiddelde jaartemperaturen weer verder gestegen.

El Niño is de warme fase van een cyclisch klimaatpatroon waarbij de zeetemperatuur in delen van de Stille Oceaan hoger of lager is dan gemiddeld. Dit verschijnsel beïnvloedt het weer in de rest van de wereld. De El Niño van 1998 stak boven de stijgende temperatuurtrendlijn uit die het gevolg is van door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde.

De opwaartse trend op lange termijn van de gemiddelde temperatuur op aarde heeft zich echter voortgezet. In de afgelopen kwart eeuw hebben de tien warmste jaren in de geschiedenis zich allemaal voorgedaan sinds 2010, met 2024 als voorlopige recordhouder.

==== Meer feiten en uitleg ====
Een van de meest voorkomende misverstanden onder klimaatsceptici is het verwarren van kortetermijnruis met het langetermijnsignaal.[[Bestand:Escalator.gif|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Escalator 2022. Bron: Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/graphics.php?g=465 Escalator 2022 | Skeptical Science]</ref> Bron voor gegevens gebruikt in de grafiek: Wereldgemiddelde maandelijkse temperatuur anomalieën, ten opzichte van het gemiddelde van 1850-1900, van Berkeley Earth.<ref>[https://berkeley-earth-temperature.s3.us-west-1.amazonaws.com/Global/Land_and_Ocean_complete.txt The Berkeley Earth Land/Ocean Temperature Record | Berkeley Earth]</ref>'']]
Deze animatie laat zien hoe dezelfde temperatuurgegevens (zwart) die worden gebruikt om de opwarmingstrend op lange termijn van 0,19°C per decennium (rood) vast te stellen, verkeerd kunnen worden gebruikt om korte perioden te “cherrypicken” die het valse argument lijken te ondersteunen. Die perioden laten een afkoelingstrend zien, simpelweg omdat de eindpunten zorgvuldig zijn gekozen en de trend wordt gedomineerd door kortetermijn ruis in de gegevens (blauwe stappen).

Verschillende factoren kunnen een grote invloed hebben op kortetermijntemperaturen: oceaancycli zoals de El Niño Southern Oscillation (ENSO) of de 11-jarige zonnecyclus. Deze kortetermijncycli hebben geen langetermijneffect op de temperatuur van de aarde, in tegenstelling tot de aanhoudende opwaartse trend die wordt veroorzaakt door de opwarming van de aarde als gevolg van de uitstoot van broeikasgassen door de mens.

Bovendien accumuleert de hele planeet warmte als gevolg van een verstoorde [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Energiebalans|energiebalans]]. De atmosfeer warmt op. Oceanen accumuleren energie. Land absorbeert energie en ijs absorbeert warmte om te smelten. Om een volledig beeld te krijgen van de opwarming van de aarde, moet je de hele warmte-inhoud van de aarde bekijken. Meer dan 90% van de warmte van de opwarming van de aarde gaat naar het opwarmen van de oceanen, terwijl minder dan 3% gaat naar het verhogen van de temperatuur van de atmosfeer en de oppervlaktelucht, daar waar wij leven. <blockquote>
<references />
</blockquote>

== Ontkracht koud weer de opwarming van de aarde? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Sinds het midden van de jaren zeventig zijn de temperaturen wereldwijd met ongeveer 0,2 graden Celsius per decennium gestegen. Het weer heeft echter zijn eigen dramatische ups en downs over de langetermijntrend. We verwachten zelfs tijdens de opwarming van de aarde record koude temperaturen. In de afgelopen tien jaar kwamen hoge dagtemperaturen echter twee keer zo vaak voor als lage. Deze tendens naar warmere dagen zal naar verwachting toenemen naarmate de opwarming van de aarde doorzet in de 21e eeuw.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
Een lokale koude dag heeft niets te maken met de langetermijntrend van stijgende temperaturen op aarde.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">

Het is ijskoud!

“Oostenrijk krijgt vandaag te maken met de vroegste sneeuwval in de geschiedenis, in de bergen is al 30 tot 40 centimeter sneeuw voorspeld. Zulke dramatische temperatuurdalingen leveren oppervlakkig bewijs voor degenen die betwijfelen of de wereld bedreigd wordt door klimaatverandering.” (''Wat is er gebeurd met de opwarming van de aarde? Hoe vriestemperaturen de theorie over klimaatverandering beginnen te ontkrachten''. [https://archive.md/74KdI#selection-615.0-615.108 Mail Online])
</div>Deze mythe is een voorbeeld van cherrypicking ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|patroon 6]]).[[Bestand:ColdWeather.png|rechts|kaderloos]]
Terwijl het in de nacht van 27-28 november 2010 bitterkoud was in Groot Brittanië (-18 ºC in Wales, -15 ºC in Scotland, -13 ºC in Engeland), was de temperatuur in diezelfde nacht in West Groenland +13 ºC, 31 graden warmer dan in Wales.

De reden voor dat opmerkelijke temperatuurverschil was het weer. Een langgerekt en langzaam bewegend hogedrukgebied<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Hogedrukgebied Hogedrukgebied | Wikipedia]</ref> bevond zich in de Noord-Atlantische Oceaan en strekte zich uit tot in het noordpoolgebied. Omdat lucht met de klok mee rond hogedruksystemen stroomt, werd aan de linkerflank van het hogedrukgebied warme lucht meegesleurd naar het normaal zo koude West-Groenland. Maar langs de rechterflank stroomde koude Arctische lucht zuidwaarts richting Europa, vandaar die ongewoon lage temperaturen.

==== Meer feiten en uitleg ====
Het is gemakkelijk om actuele weersverschijnselen te verwarren met klimaattrends op lange termijn. Het is een beetje alsof je op het strand bent en probeert uit te vinden of de vloed opkomt of afneemt door alleen maar te kijken naar twee of drie afzonderlijke golven die op en neer rollen. De langzame verandering van het getij wordt gemaskeerd door de constante golfbewegingen. Kijk 20-30 minuten en je krijgt een veel beter idee.

Op een vergelijkbare manier kunnen de normale ups en downs van het lokale weer vaak langzame veranderingen in het mondiale klimaat maskeren. Om klimaattrends te vinden moet je kijken naar hoe het weer over een langere tijdspanne verandert. Als je kijkt naar de hoge en lage temperaturen van de afgelopen decennia, dan zie je dat nieuwe recordhoogtes bijna twee keer zo vaak voorkomen als nieuwe recordlaagtes. Er zullen nog steeds nieuwe kouderecords worden gevestigd (hoewel die -18 ºC voor Wales in november 2010 nog wel even op zich zal laten wachten), maar door de geleidelijke invloed van de opwarming van de aarde zullen ze steeds zeldzamer worden.

Zie [[Wat is klimaatverandering?#Weer en klimaat|Weer en klimaat]] en Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/global-warming-cold-weather-basic.htm Does cold weather disprove global warming?]
<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Is de uitstoot van kooldioxide door menselijke activiteiten genoeg om het klimaat te beïnvloeden? ==
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]
We weten dat het toevoegen van meer CO2 aan onze atmosfeer sinds de jaren 1850, de temperatuur op aarde doet stijgen. Land noch oceanen kunnen de extra CO2 die vrijkomt door onze verbranding van fossiele brandstoffen voldoende absorberen, waardoor de CO2 in de atmosfeer stijgt en ons klimaat beïnvloedt.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
De uitstoot van CO2 door menselijke activiteiten is dramatisch toegenomen na de Industriële Revolutie en is de belangrijkste reden voor de stijging van de CO2-concentratie in de atmosfeer sinds de Industriële Revolutie.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">

Menselijke CO2 is maar een klein % van de CO2 uitstoot

“De oceanen bevatten 37.400 miljard ton (GT) gesuspendeerde koolstof, landbiomassa heeft 2000-3000 GT. De atmosfeer bevat 720 miljard ton CO2 en de mens draagt slechts 6 GT extra bij aan deze balans. De oceanen, het land en de atmosfeer wisselen voortdurend CO2 uit, dus de extra belasting door de mens is ongelooflijk klein. Een kleine verschuiving in de balans tussen oceanen en lucht zou een CO2-stijging veroorzaken die veel ernstiger is dan alles wat wij kunnen produceren.” ([https://archive.md/V6F4 Jeff Id])
</div>
[[Bestand:Natural emission.jpg|300x300px|kaderloos|rechts]]
Tussen de atmosfeer, de oceanen en de continenten (het land) wordt CO2 uitgewisseld, dit is de koolstofcyclus van de aarde. Normaal gesproken bestaat er evenwicht doordat de oceanen CO2 uitstoten of opnemen. Nu is het systeem uit balans.

==== Meer feiten en uitleg ====
Meer dan een miljoen jaar lang schommelde het CO2-gehalte in de atmosfeer tussen 180 en 300 delen per miljoen, terwijl ijstijden en interglacialen kwamen en gingen. Maar door onze activiteiten bereikte de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer 426 delen per miljoen in 2024 - een toename van 50% ten opzichte van pre-industriële tijden.

Op de pagina [[Wat is klimaatverandering?]] wordt gedetailleerd uitgelegd hoe broeikasgassen en met name CO2 uit verbranding van broeikasgassen, de atmosfeer opwarmt.

== Is de uitstoot van CO2 goed omdat het voedsel voor planten is? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
CO2 is goed voor planten maar de klimaatverandering door de extra CO2 is dat bepaald niet. Planten nemen CO2 op en met de energie van het zonlicht, water en voedingsstoffen (fotosynthese<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Fotosynthese Fotosynthese | Wikipedia]</ref>) kunnen ze groeien. Hoewel meer CO2 in eerste instantie de groei kan stimuleren, worden deze voordelen tenietgedaan door stijgende temperaturen, gevoeligheid voor ziekten, veranderingen in de vruchtbaarheid van de bodem en een grotere vraag naar water.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Planten kunnen niet leven van alleen CO2.

De effecten van verhoogde CO2 op landplanten zijn variabel en complex en afhankelijk van veel factoren.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
CO2 is plantenvoedsel [[Bestand:Plant food.jpg|rechts|kaderloos|200x200px]]De huidige CO2-concentratie in de atmosfeer is bijna 390 delen per miljoen (ppm). In letterlijk duizenden experimenten is aangetoond dat als we daar nog eens 300 ppm CO2 aan toevoegen, het de groei of biomassaproductie van bijna alle planten sterk verhoogt. Deze groeistimulatie vindt plaats omdat CO2 één van de twee grondstoffen is (de andere is water) die nodig zijn voor fotosynthese. CO2 is dus eigenlijk het “voedsel” dat vrijwel alle planten op aarde en in de zee in stand houdt. En hoe meer CO2 ze “eten” (opnemen uit de lucht of het water), hoe meer en beter ze groeien. (bron: [https://web.archive.org/web/20220820002034/https://moxiyo.com/co2-green-c02-carbon-emissions-water-gas/ Plants need CO2])
</div>

[[Bestand:Plant myth.gif|gecentreerd|kaderloos|650x650px]]

In het debat over klimaatverandering lijkt iedereen het erover eens te zijn dat een teveel aan CO2 op zijn minst het directe voordeel heeft dat de fotosynthese toeneemt en daarmee de groeisnelheid en opbrengst van vrijwel alle plantensoorten: Een veelgehoorde opmerking is dat eigenaren van industriële kassen het CO2-niveau ver boven normaal verhogen om de opbrengst van hun gewassen te vergroten, dus het verhogen van de atmosferische niveaus zou vergelijkbare voordelen moeten hebben. Helaas laat een overzicht van de literatuur zien dat deze overtuiging een drastische oversimplificatie is van een studiegebied dat zich de afgelopen jaren snel heeft ontwikkeld.

==== Meer feiten en uitleg ====
De eerste en meest voor de hand liggende weerlegging van dit argument is dat planten meer dan CO2 alleen nodig hebben om te leven. Eigenaren van industriële kassen die een overschot aan CO2 kopen, investeren ook aanzienlijk in het handhaven van optimale groeiomstandigheden voor hun planten, vooral wat betreft temperatuur en luchtvochtigheid. Als CO2 het mondiale klimaat blijft veranderen, kunnen beide variabelen veranderen op een manier die ongunstig is voor een bepaalde soort in een bepaalde regio. Het wordt steeds duidelijker dat de negatieve effecten van droogte en hittestress in veel gevallen de voordelen overstijgen van meer CO2 die zelfs door de meest optimistische studie worden voorspeld.

De VN waarschuwt dat de wereldwijde gewasopbrengsten tegen 2050 met wel 30% kunnen afnemen, terwijl een meta-analyse uit 2017 elke graad opwarming koppelde aan een opbrengstverlies van 3-7% voor belangrijke gewassen zoals maïs en sojabonen. Verliezen worden ook toegeschreven aan een verhoogde ziektedruk door een veranderd klimaat.

Verhoogde CO2-niveaus kunnen ook de voedselkwaliteit verlagen. In onderzoeken werden verminderde niveaus van essentiële voedingsstoffen in basisgewassen gevonden, terwijl de eiwitconcentraties in granen zoals tarwe en rijst met 10-15% daalden.

'''De snelle, door de mens veroorzaakte accumulatie van CO2 heeft meer negatieve dan positieve gevolgen voor planten en de aarde in het algemeen.'''

Zie voor een uitgebreidere bespreking van deze klimaatmythe Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-plant-food.htm Plants cannot live on CO2 alone | Skeptical Science] </ref><blockquote>
<references />
</blockquote>

== Stoten vulkanen meer CO2 uit dan mensen? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Bij vulkanen komt CO2 vrij, maar de hoeveelheid is minimaal vergeleken met door de mens veroorzaakte emissies.

Volgens de U.S. Geological Survey stoten vulkanen jaarlijks zo'n 180-440 miljoen ton CO2 uit. Menselijke activiteiten daarentegen, voornamelijk het verbranden van fossiele brandstoffen, stootten in 2022 41,5 miljard ton CO2 uit - meer dan 100 keer zoveel.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Vulkanen stoten ongeveer 0,3 miljard ton CO2 per jaar uit. Dit is ongeveer 1% van de menselijke CO2-uitstoot, die ongeveer 29 miljard ton per jaar bedraagt.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">Vulkanen stoten meer CO2 uit dan mensen
“Menselijke toevoegingen van CO2 aan de atmosfeer moeten in perspectief worden gezien. In de afgelopen 250 jaar heeft de mens slechts één op de 10.000 delen CO2 aan de atmosfeer toegevoegd. Eén vulkaanhoest kan dit in één dag doen.” ([https://archive.ph/IxaV0 Ian Plimer])
</div>
[[Bestand:Volcano myth.png|gecentreerd|kaderloos|400x400px]]
Vulkanen, zowel op het land als onder de zee, produceren een aanzienlijke hoeveelheid CO2, maar het is veel minder dan door menselijke activiteiten. De geschatte CO2-uitstoot van vulkanen varieert van 0,13 tot 0,44 gigaton per jaar. Dit omvat de uitstoot door vulkanen op het land als onder water in zee. Vulkanen op land worden beschouwd als de belangrijkste uitstoters van vulkanische CO2. De totale CO2-uitstoot door vulkanen wordt geschat op ongeveer 200 miljoen ton per jaar.<ref>[https://www.usgs.gov/programs/VHP/volcanoes-can-affect-climate Volcanoes Can Affect Climate | USGS]</ref>

Menselijke activiteiten stoten daarentegen aanzienlijk meer CO2 uit. De menselijke uitstoot door fossiele brandstoffen en cementproductie is gestegen tot meer dan 35 miljard ton per jaar: meer dan 100 keer de uitstoot door vulkanen. Hieruit blijkt dat vulkanen weliswaar bijdragen aan de CO2-uitstoot, maar dat menselijke activiteiten de belangrijkste oorzaak zijn van de toename van CO2 in de atmosfeer.

==== Meer feiten en uitleg ====
Vulkanen maken deel uit van de langzame koolstofcyclus op aarde, waarbij koolstof gedurende miljoenen jaren geleidelijk wordt gerecycled tussen de aardmantel en de atmosfeer. Vulkanische CO2 wordt uiteindelijk weer opgenomen door de verwering van gesteenten en absorptie door de oceanen, waardoor de koolstofcyclus over lange tijd in balans blijft. Terwijl de vulkanische CO2-uitstoot al miljoenen jaren stabiel is, is de door de mens veroorzaakte uitstoot sinds de Industriële Revolutie snel toegenomen, waardoor menselijke activiteit de belangrijkste oorzaak is van de stijging van CO2 in de atmosfeer.

N.B. Plimer is in dit verband een onbetrouwbare bron. Hij was directeur van verschillende mijnbouwmaatschappijen en hoogleraar mijnbouwkunde in Adelaide. Hij is door klimaatonderzoekers meermaals bekritiseerd op zijn klimaatsceptische uitspraken.<ref>[https://climatefeedback.org/claimreview/ian-plimer-wrongly-claims-that-carbon-dioxide-emissions-do-not-cause-climate-change/ Ian Plimer wrongly claims that carbon dioxide emissions do not cause climate change | Climate Feedback]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2009/dec/16/ian-plimer-versus-george-monbiot Ian Plimer's volcano claims vaporise under questioning on Australian TV | The Guardian]</ref>

Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Vulkanen|Verdieping: Vulkanen]] en Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/volcanoes-and-global-warming.htm Do volcanoes emit more CO2 than humans?]<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Heeft door de mens geproduceerde CO2 een detecteerbare vingerafdruk? ==
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]
Atmosferische chemie laat zien dat de mens de oorzaak is van de recente toename van CO2.

Atmosferische CO2 is met meer dan 100 delen per miljoen (ppm) toegenomen sinds de Industriële Revolutie halverwege de 18e eeuw, toen de mens begon met het verbranden van fossiele brandstoffen zoals kolen en olie. Menselijke activiteit heeft CO2 doen toenemen tot niveaus die in de afgelopen 800.000 jaar niet meer zijn voorgekomen.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Vele bewijzen, waaronder eenvoudig rekenwerk, tonen onomstotelijk aan dat de toename van CO2 in de atmosfeer te wijten is aan de verbranding van fossiele brandstoffen door de mens.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">CO2 toename is natuurlijk, niet door de mens veroorzaakt
“Salby stelt dat de atmosferische CO2 toename die we waarnemen een product is van de temperatuurstijging, en niet andersom, wat betekent dat het een product is van natuurlijke variatie...” ([https://archive.md/b2BTt Anthony Watts])
</div>

==== Meer feiten en uitleg ====
Murry Salby was een kortstondig populair personage in het circus van de georganiseerde ontkenning van de klimaatwetenschap, met dezelfde tientallen namen die herhaaldelijk opduiken in boeken, conferenties, spreekbeurten enzovoort. Als Salby gelijk had, dan moet het leger wetenschappers dat vele tientallen jaren aan de koolstofcyclus heeft gewerkt iets over het hoofd hebben gezien dat overduidelijk is. Dat hebben ze niet.
Een belangrijk bewijs betreft de [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|isotopenverhoudingen]] van koolstof in de atmosfeer. Isotopen zijn verschillende versies van hetzelfde element. Koolstof komt voor in drie isotopen met verschillende gewichten en hoeveelheden: koolstof-12 (98,9% van alle koolstof), koolstof-13 (1,1%) en koolstof-14 (alleen sporen).

Planten geven bij de fotosynthese de voorkeur aan de lichtste isotoop, koolstof-12. Dat betekent dat levende planten relatief minder koolstof-13 dan koolstof-12 bevatten. Fossiele brandstoffen, gemaakt van dode planten, hebben ook die uitgesproken lage koolstof-13 isotopenverhouding, net als de CO2 die wordt geproduceerd door ze te verbranden.

Metingen in de afgelopen decennia laten een verschuiving zien naar die lage koolstof-13 isotopenverhouding in de atmosfeer. Natuurlijke koolstofbronnen, zoals vulkanen, kunnen deze “vingerafdruk” niet verklaren.

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Het is de mens|Het is de mens]] en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: Fossiele koolstof herkennen]].

Zie Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/co2-increase-is-natural-not-human-caused-basic.htm What is causing the increase in atmospheric CO2?]

== Zijn hoge CO2-concentraties onschadelijk omdat ze in het verleden ook voorkwamen? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Die zijn niet onschadelijk. Inderdaad waren in het geologische verleden de concentraties van het broeikasgas CO2 vaak veel hoger dan in de periode waarin de mens is geëvolueerd. Maar planten en dieren waren aangepast aan die omstandigheden, met name aan de 'hothouse' temperaturen die het gevolg waren van die hoge concentraties broeikasgassen.

De situatie nu is heel anders. De huidige planten en dieren — inclusief de mens — zijn ontstaan toen de atmosfeer was afgekoeld naar een 'icehouse'. Ze kunnen zich niet snel genoeg aanpassen nu de atmosfeer snel richting een 'hothouse' verandert. De snelheid waarmee het klimaat verandert, heeft rampzalige gevolgen voor de biosfeer en menselijke samenlevingen.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Klimaat en CO2-niveaus hebben altijd samen gevarieerd. Tijdens ijstijden in het verleden waren de CO2-niveaus laag en tijdens warme periodes was de CO2 hoger. De “verweringsthermostaat”<ref>Wanneer het CO2-niveau in de atmosfeer hoog is, neemt de verwering van gesteenten, met name magnesium- en calciumsilicaten, toe. Die reageren met CO2 opgelost in regenwater tot carbonaten die met rivieren naar zee worden getransporteerd. Daar worden ze op de zeebodem afgezet. Door die verweringsreactie vermindert de concentratie van CO2 in de atmosfeer, waardoor de temperatuur daalt. Vandaar "verweringsthermostaat".</ref> van het gesteente voorkomt een op hol geslagen klimaat op deze zeer lange tijdschalen.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">CO2 was in het verleden hoger[[Bestand:Past climate change .png|rechts|kaderloos|300x300px]]

“Het dodelijke bewijs dat CO2 het klimaat niet stuurt, is te vinden tijdens het Ordovicium-Siluur en het Jura-Krijt, toen de CO2-niveaus respectievelijk meer dan 4000 ppmv (parts per million by volume) en ongeveer 2000 ppmv bedroegen. Als de IPCC-theorie klopt, zou er in deze perioden een op hol geslagen opwarming van de aarde hebben moeten plaatsvinden, maar in plaats daarvan was er ijstijd.” ([https://archive.ph/M1IaA De Lavoisier Groep])
</div>

==== Meer feiten en uitleg ====
Onderzoek uit 2024 gepubliceerd in Science<ref name=":5">[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science.] Non-paywalled versie hier https://henry.pha.jhu.edu/SCIENCE.pdf</ref> documenteert een geschiedenis van 485 miljoen jaar variaties van de temperatuur en de CO2-concentratie van de atmosfeer.

Dit onderzoek levert ondubbelzinnig bewijs dat kooldioxide de overheersende factor is die de temperatuur op aarde in de loop van de geologische geschiedenis heeft beïnvloed.

De nieuwe historische temperatuur is afgeleid van een initiatief dat bekend staat als PhanDA, een acroniem voor Phanerozoic Data Assimilation. PhanDA combineerde gegevens van klimaatmodellen met gegevens uit de geologie om te bepalen hoe het klimaat de afgelopen bijna 500 miljoen jaar is veranderd. Het Phanerozoïcum, het huidige geologische tijdperk van de aarde, begon 538,8 miljoen jaar geleden. Het staat bekend om de bloei van leven en het begin ervan wordt gemarkeerd door het verschijnen van fossielen van dieren.

PhanDA is een synthese van gegevens en eerdere simulaties door de wetenschappelijke gemeenschap. Zoals de onderzoekers in hun artikel stellen, gebruikt deze benadering als informatiebronnen zowel proxygegevens als modellen. De methode biedt zo een innovatieve manier om de temporele en ruimtelijke patronen in het klimaat op aarde gedurende het hele Phanerozoïcum te onderzoeken. Dit maakte een uitgebreidere reconstructie van het klimaat door de onderzoekers mogelijk.

Onderstaande figuur laat zien dat de twee variabelen, CO2 en temperatuur sterk gecorreleerd zijn. In [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 en temperatuur]] wordt uitgelegd dat dit geen toeval is. Het proces waardoor CO2 de temperatuur van de atmosfeer bepaalt, is al heel lang bekend.
[[Bestand:Judd.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De relatie tussen de temperatuur in het Phanerozoïcum en atmosferische CO2 (vanaf 485 miljoen jaar geleden tot nu). Gereconstrueerde wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuur (GMST) in rood en gereconstrueerde atmosferische CO2 in blauw, naar Judd et al. (2024).<ref name=":5" /> Lichtblauwe rechthoeken tonen perioden met ijsuitbreiding en zwarte symbolen perioden van massa-uitsterving. Grafieken gebaseerd op figuren op de websites van Universe Today<ref>[https://www.universetoday.com/articles/from-frozen-to-sweltering-earths-climate-over-the-last-485-million-years From Frozen to Sweltering: Earth's Climate Over the Last 485 Million Years | Universe Today]</ref> en The Climate Brink.<ref>[https://www.theclimatebrink.com/p/climate-skeptics-have-new-favorite Climate skeptics have new favorite graph; it shows the opposite of what they claim | The Climate Brink]</ref> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ Creative Commons BY-NC 4.0 International]'' ]]
Wat deze figuur ook laat zien is dat in de Jura-Krijt periode (~200-66 miljoen jaar geleden) geen sprake was van een ijstijd, in tegenstelling tot wat beweerd wordt in de klimaatmythe. De CO2-concentraties en daarmee ook de temperaturen waren daarvoor te hoog. IJstijden waren er wel tijdens het Ordovicium en Siluur (~460-440) en tijdens het Carboon en het Perm (~360-260) toen de concentraties CO2 voldoende laag waren.

In de volgende video legt Climate Adam, dr David Levy, een Britse klimaatwetenschapper, dit verhaal uit.

<youtube>[https://youtu.be/jmrO_nGYrhE?si=L4e-TNkylbm8Gi0N]</youtube>

Zie voor een uitgebreidere bespreking van deze klimaatmythe Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-higher-in-past-intermediate.htm Do high levels of CO2 in the past contradict the warming effect of CO2? | Skeptical Science]</ref><blockquote><references />
</blockquote>

== Kan de mensheid de opwarming aan? ==

[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]Sinds het ontstaan van de huidige mensensoort, ''Homo sapiens'', ongeveer 300.000 jaar geleden, is het niet zo warm geweest. De mensheid is aangepast aan het koele klimaat waarin ze is geëvolueerd.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
De mensheid heeft al eerder klimaatveranderingen meegemaakt, maar meestal waren dat koude veranderingen en meestal in een ver verleden.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">Klimaatmythe: de mens heeft eerdere klimaatveranderingen overleefd.
"Ja, ons klimaat verandert. Dat is al zo sinds het ontstaan van de aarde." ([https://skepticalscience.com/skeptic_Rick_Perry.htm Rick Perry])
</div>

==== Meer feiten en uitleg ====
Eerdere grote wereldwijde klimaatveranderingen waren ijstijden die plaatsvonden lang voordat de menselijke beschaving zich ontwikkelde.

Mensachtigen zijn in de afgelopen 2,5 miljoen jaar geëvolueerd. Onze verre voorouders hebben meerdere ijstijden overleefd, maar hebben nooit een "warm tijdperk" meegemaakt.

Wij, ''Homo sapiens'', in onze huidige vorm zijn pas ongeveer 300.000 jaar geleden verschenen.<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28593953/ New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens | Nature]</ref> Onze soort heeft dus twee ijstijden overleefd. In elke ijstijd was de temperatuur wereldwijd 4 °C lager. De warmste periode die de vroege mens ooit heeft meegemaakt, was ongeveer 1 °C warmer (wereldwijd gemiddelde) dan vandaag. Die periode vond plaats tussen de twee meest recente ijstijden, 120.000 jaar geleden (Eemien). In de daaropvolgende 100.000 jaar daalde de temperatuur geleidelijk tot een nieuwe ijstijd. Tijdens die koudere periode begonnen de mensen zich vanuit Afrika over de hele wereld te verspreiden. Sinds het Eemien zijn veel koelere temperaturen de norm.
[[Bestand:Human evolution.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit is een illustratie waarin de mondiale temperaturen van de EPICA ijsboring worden vergeleken met de laatste miljoen jaar van de menselijke evolutie en de opkomst van de beschaving. Het bovenste lichtgroene blok is ingezoomd op de laatste 10.000 jaar. Beeld: John Garrett. Bron: Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/print.php?r=424 How past climate change impacted the human species | Skeptical Science]</ref> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]
De menselijke cultuur is ongeveer 12.000 jaar oud, toen de eerste permanente nederzettingen ontstonden. Landbouw kwam op toen de gletsjers zich terugtrokken na de laatste ijstijd. De moderne samenleving heeft zich helemaal ontwikkeld in ons huidige geologische tijdperk, het Holoceen. Sindsdien heeft de mondiale temperatuur niet meer dan ±1 °C gevarieerd.

Er zijn regionale klimaatverschuivingen geweest ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Was de middeleeuwse warme periode een wereldwijde gebeurtenis?|middeleeuwse warme periode]], kleine ijstijd, enz.), maar sinds het begin van de beschaving hebben mensen nog nooit een warmer mondiaal klimaat meegemaakt dan nu. Het klimaat is eigenlijk niet veel veranderd sinds we ons in steden vestigden, riolering uitvonden en onszelf beschaafd gingen noemen.

Als we nog verder teruggaan, meer dan een miljoen jaar, hebben onze prehistorische voorouders een reeks lange koude ijstijden meegemaakt. Verschillende korte interglaciale periodes waren even warm of iets warmer dan ons huidige klimaat. Zo was het klimaat 400.000 jaar geleden iets warmer dan nu. Maar de afgelopen miljoen jaar was het doorgaans 4 tot 8 °C kouder.

Elke overgang van een warme naar een ijstijd en weer terug duurde duizenden jaren, waardoor mensen en prehistorische mensen tientallen generaties de tijd hadden om zich aan te passen. Het tempo van de huidige opwarming is vele malen sneller dan ooit eerder in de aardgeschiedenis. De menselijke soort en andere dieren- en plantensoorten kunnen niet snel genoeg evolueren om zich aan die omstandigheden aan te passen.

Sinds de mens en onze voorouders op aarde zijn, is de gemiddelde temperatuur op aarde nooit 3 °C warmer geweest dan nu. In de komende 100 jaar zullen onze kinderen en kleinkinderen de eerste mensen ooit zijn die zo'n klimaat meemaken.
<blockquote><references />
</blockquote>

== Komt extreem weer vaker voor als gevolg van klimaatverandering? ==
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]
Opwarming leidt tot zowel extreem nat als extreem droog weer. Een warmere atmosfeer kan meer water opnemen dat op de ene plaats voor extreme neerslag zorgt en op de andere plaats extreme droogte.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

De toename van extreem weer is het directe gevolg van de opwarming van de atmosfeer.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
'''“'''Het ene moment is klimaatverandering de oorzaak van droogte, en nu is het ineens hevige regen! Wat is het nou?”
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Dat lijkt inderdaad met elkaar in tegenspraak maar kan goed verklaard worden aan de hand van natuurkundige principes die al heel lang bekend zijn. De opwarming brengt meer energie in de atmosfeer. Dat versterkt de circulatie. Het is te vergelijken met een pan water op het vuur. Hoe warmer het water wordt, hoe onrustiger.

Bovendien kan warme lucht meer waterdamp bevatten. Afkoeling van de lucht in een lagedrukgebied leidt dan tot hevige regenval gevolgd door lokale overstromingen. Zie bijvoorbeeld de [[Gevolgen voor de waterhuishouding#Overstromingen|overstromingen]] in Duitsland en Limburg in 2021 en in de regio Valencia in 2024 en 2025. De lucht in een hogedrukgebied verdampt bodemwater, wat leidt tot uitdroging en op de lange duur woestijnvorming. (Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Verdieping: Extreme regens én extreme droogte|Verdieping: Extreme regens én extreme droogte]].)

== Loopt de stijging van CO2 achter op de stijging van de temperatuur? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Hoewel de temperaturen op aarde in het verleden zijn gestegen of gedaald nadat de positie van de aarde in de ruimte langzaam veranderde, is de belangrijkste oorzaak van de huidige snelle opwarming de uitstoot van kooldioxide door menselijke activiteiten.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

CO2 heeft de opwarming van de afgelopen ijstijden niet in gang gezet, maar het heeft de opwarming wel versterkt. In feite volgde ongeveer 90% van de opwarming van de aarde ''op'' de toename van CO2.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
CO2 blijft achter bij temperatuur

“Een artikel in het tijdschrift Science illustreerde dat een stijging van koolstofdioxide niet voorafging aan een temperatuurstijging, maar juist 200 tot 1000 jaar achterliep op temperatuurstijgingen. Een stijging van het kooldioxidegehalte kan geen temperatuurstijging hebben veroorzaakt als het de temperatuur volgde.” ([[wikipedia:Joe_Barton|Joe Barton]], Amerikaans Huis van Afgevaardigden (Texas) 1985-2019)
</div>
[[Bestand:CO2 lags T.png|rechts|kaderloos]]
==== Meer feiten en uitleg ====
De gegevens van ijskernen op Antarctica<ref>[https://nl.m.wikipedia.org/wiki/IJskern IJskern | Wikipedia]</ref> bieden een continue registratie van de temperatuur en de samenstelling van de atmosfeer die zo'n 800.000 jaar teruggaat. De gegevens volgen de laatste paar ijstijden en hun abrupte einde, met snelle overgangen naar milde interglacialen. Maar in sommige ijskappen stijgt de temperatuur eerst en wordt een paar honderd jaar later gevolgd door stijgende kooldioxideniveaus (CO2). Bepaalde voorstanders van klimaatmythen grijpen deze waarneming aan en beweren dat het “bewijs” is dat kooldioxide geen klimaatverandering veroorzaakt.

Dat CO2 tijdens een glaciale-interglaciale overgang achter kan blijven bij de temperatuur, maar deze kan versterken, werd in feite al in 1990 voorspeld. We weten nu dat CO2 de opwarming van de afgelopen ijstijden niet in gang heeft gezet, maar wel heeft versterkt. In feite volgde ongeveer 90% van de opwarming van de aarde op de toename van CO2.

De eerste temperatuurverandering als een ijstijd ten einde loopt, wordt veroorzaakt door cyclische veranderingen in de baan van de aarde om de zon, “Milankovitch cycli”,<ref>[https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Milankovi%C4%87-parameters Milankovitch parameters | Wikipedia]</ref> die van invloed zijn op de hoeveelheid seizoensgebonden zonlicht die het aardoppervlak op het noordelijk halfrond bereikt. Deze “Milankovitch cycli” duren tienduizenden jaren.

Als zowel land als oceanen beginnen op te warmen, geven ze allebei grote hoeveelheden CO2 af aan de atmosfeer, o.a. door [[Feedbacks en tipping points#Dooi van permafrost en vrijkomen van methaan|ontdooiende permafrost]] en door de verlaagde oplosbaarheid van CO2 in opwarmend water. Dat vrijgekomen CO2 versterkt het broeikaseffect, versterkt de opwarmingstrend en leidt ertoe dat er nog meer CO2 vrijkomt. Met andere woorden, toenemende CO2-niveaus zijn zowel de oorzaak als het gevolg van verdere opwarming. Als het eenmaal is begonnen, is het een vicieuze, zichzelf versterkende cyclus – een voorbeeld van wat de wetenschap een positieve [[Feedbacks en tipping points#Feedback loops (terugkoppelingen)|klimaatfeedback]] noemt.

De huidige opwarming van de aarde is niet te wijten aan de Milankovitch cycli, die zich in hun langzame afkoelfase bevinden. Deze keer zijn wij het. Als we fossiele brandstoffen verbranden, stoten we CO2 en andere broeikasgassen uit, die het moeilijker maken voor warmte om uit de atmosfeer te ontsnappen.

Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]] en Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/co2-lags-temperature.htm CO2 lags temperature - what does it mean?]
<blockquote><references />
</blockquote>

== Wordt de ijskap op Groenland kleiner? ==
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]
Gegevens van satellieten en expedities bevestigen dat Groenland al tientallen jaren in versneld tempo landijs verliest. Dat verlies vindt vooral plaats in de kustgebieden.

Anekdotes over structuren op de Groenlandse ijskap die door sneeuw worden bedolven, zoals de nu in onbruik geraakte Dye 2 en 3 radarstations uit de Koude Oorlog, hebben in sommige kringen geleid tot beweringen dat het ijs aangroeit Een paar geïsoleerde radarstations zijn echter niet representatief voor de hele ijskap.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Terwijl het binnenland van Groenland in massabalans is, verliezen de kustgebieden ijs. Over het geheel genomen verliest Groenland in versneld tempo ijsmassa. Van 2002 tot 2009 is de snelheid waarmee ijsmassa verloren gaat verdubbeld.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Groenland wint ijs

“Zelfs als het waar zou zijn dat het ijs van Groenland met een 'nieuw record' snelheid smelt, kan na zeven en een half jaar van wereldwijde afkoeling de opwarming van de aarde niet de oorzaak zijn. De ware stand van zaken in Groenland is te vinden in Johannessen et al. (2005), waar satelliethoogtemetingen vaststelden dat de gemiddelde dikte van de hele Groenlandse ijskap in de 11 jaar 1993-2003 met 2 inch per jaar was toegenomen – in totaal bijna 2 voet.” ([https://web.archive.org/web/20100222045453/http://scienceandpublicpolicy.org/originals/monckton_on_gore.html Christopher Monckton])
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Satellieten die begin jaren negentig zijn gelanceerd, meten de hoogte van de ijskap en de zwaartekracht om veranderingen in de massa te detecteren. Het jaarlijkse verlies aan ijs van de Groenlandse ijskap versnelt, en bedraagt ongeveer 187 gigaton per jaar van 2000 tot 2010, en een gemiddeld massaverlies van 286 gigaton per jaar van 2010 tot 2018.
Het onderzoek van Johannessen et al. (2005) beweerde niet dat Groenland geen ijs verliest. Hun onderzoek richtte zich op het binnenland van de Groenlandse ijskap, waar ze een toename in de hoogte van de ijskap vaststelden. De toename werd toegeschreven aan meer sneeuwval in deze hoger gelegen gebieden. Het is echter belangrijk op te merken dat, hoewel het binnenland in die periode enige groei vertoonde, de algemene trend voor de hele Groenlandse ijskap, met name langs de kusten, er een is van aanzienlijk ijsverlies.

Groenland heeft sinds 2002 5.000 gigaton ijs verloren. De wereldwijde temperatuurstijging van ongeveer 1,3 °C sinds het begin van de wijdverspreide verbranding van fossiele brandstoffen heeft de smelt veroorzaakt. Wetenschappers waarschuwen dat positieve terugkoppelingen, zoals het ontdooien van methaanrijke [[Feedbacks en tipping points#Dooi van permafrost en vrijkomen van methaan|permafrost]], het ijsverlies verder zullen versnellen.

Zie Skeptical Science ''Is Greenland gaining or losing ice?''<ref>[https://skepticalscience.com/greenland-cooling-gaining-ice-basic.htm Is Greenland gaining or losing ice? | Skeptical Science] </ref><blockquote><references />
</blockquote>

== Groeit de ijskap van Antarctica aan? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Landijs en zee-ijs reageren anders op klimaatverandering. Het landijs op het continent smelt steeds sneller terwijl het zee-ijs rond Antarctica per seizoen varieert.

Zee-ijs breidt zich uit tijdens de Antarctische winter en trekt zich terug tijdens de warmere maanden. Dergelijke vries-dooicycli hebben geen invloed op de zeespiegel omdat ze in de oceaan plaatsvinden. Het landijs op Antarctica is echter netto afgenomen, waardoor er aanzienlijk meer zoet water in zee stroomt. Dat heeft wel invloed op de zeespiegel wereldwijd.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

De omvang van het zee-ijs rond Antarctica varieert. Antarctica daarentegen verliest landijs in versneld tempo en dat heeft ernstige gevolgen voor de zeespiegelstijging.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Antarctica wint ijs

“[Het ijs] breidt zich in een groot deel van Antarctica uit, in tegenstelling tot het wijdverspreide publieke geloof dat de opwarming van de aarde de continentale ijskap doet smelten.” ([https://archive.is/RFOWW Greg Roberts, ''The Australian''])
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Argumenten dat we ons geen zorgen hoeven te maken over het verlies van ijs op Antarctica en dat de opwarming van de aarde niet een echt probleem is, berusten op verwarring en desinformatie.

* '''Zee-ijs speelt een verwaarloosbare rol in zeespiegelstijging of -daling.'''
* '''Smeltend landijs draagt bij aan zeespiegelstijging.'''
* '''Het netto, totale bedrag van smeltend ijs in Antarctica veroorzaakt een significante en versnelde stijging van de zeespiegel.'''

Antarctisch landijs is het ijs dat zich in de loop van duizenden jaren op Antarctica heeft opgehoopt door sneeuwval. Dit landijs kun je beschouwen als opgeslagen oceaanwater dat ooit als neerslag is gevallen. Wanneer dit ijs smelt, stroomt het smeltwater terug naar de oceaan, waardoor het zeeniveau stijgt.

Het gedrag van Antarctisch landijs verschilt van regio tot regio. Vooral in West Antarctica en op het West-Antarctisch Schiereiland heeft het ijs zich drastisch teruggetrokken. Het landijs van Oost-Antarctica is tot nu toe relatief stabiel gebleven door aangroei van neerslag. Gevreesd wordt dat het smelten enorm zal versnellen als de opwarming van de aarde een bepaalde drempel ([[Feedbacks en tipping points#Tipping points (omslagpunten)|tipping point]]) overschrijdt. Als de verbranding van fossiele brandstoffen onverminderd doorgaat, zal dit binnen een eeuw gebeuren.

Zie [[Gevolgen voor de cryosfeer#Antarctische ijskappen|Antarctische ijskappen]] en Skeptical Science [https://skepticalscience.com/antarctica-gaining-ice.htm Is Antarctica losing or gaining ice?]

== Valt de zeespiegelstijging wel mee? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Zeespiegelstijging is een serieuze bedreiging voor kustgebieden. Dat zijn vaak gebieden waar veel mensen wonen. Nu al zijn de gevolgen merkbaar in zuidoost Azië, eilanden in de Stille Oceaan, de oostkust van de VS en langs de Noordzeekust. Die gevolgen zijn frequentere overstromingen en kusterosie.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Zeespiegelstijging is het gevolg van opwarming en daardoor uitzetting van oceaanwater, en het wereldwijde afsmelten van gletsjers en ijskappen.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
“Het valt mee met de zeespiegelstijging. Als je oude foto’s van het Vrijheidsbeeld in New York vergelijkt met foto’s van nu zie je geen verschil in zeeniveau. En die paar centimeter zeespiegelstijging kunnen we wel aan.”
</div>
[[Bestand:Photos by sea level sceptics.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Een paar voorbeelden die klimaatsceptici aanvoeren om te bewijzen dat er geen of heel weinig zeespiegelstijging is geweest in de laatste 100 jaar.''<ref>[https://science.feedback.org/review/sea-levels-have-risen-for-over-100-years-despite-misleading-photos-social-media/ Sea levels have risen for over 100 years, despite misleading photos shared on social media | Science Feedback]</ref>]]
==== Meer feiten en uitleg ====
Het argument dat foto's (bijvoorbeeld van het Vrijheidsbeeld) geen zichtbare verandering laten zien is onjuist. 20 cm in 100 jaar is op foto’s als deze niet te onderscheiden, maar het heeft wel significante gevolgen, vooral in overstromingsgevoelige gebieden.

Beweringen dat de zeespiegelstijging “geen onmiddellijk gevaar” oplevert, gaan voorbij aan de risico's voor kwetsbare gebieden. Bovendien suggereren de projecties, bevestigd door veel zorgvuldige studies, stijgende snelheden. Mogelijk zelfs stijgingen tot een meter tegen 2100 in model-scenario's met hoge emissies.

Zie ook: [[Gevolgen voor de oceanen#Wat staat ons deze eeuw te wachten?|Gevolgen voor de oceanen. Wat staat ons deze eeuw te wachten?]].<blockquote><references />
</blockquote>

== Is zonne-energie duurder dan fossiel? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]

Ongesubsidieerde zonne-energie is nu over het algemeen goedkoper dan fossiele brandstoffen. Een stijgend aanbod van silicium is een van de factoren achter de wereldwijde daling van de prijzen van zonnepanelen. Samen met windenergie maakt zonne-energie al meer dan de helft uit van de energieproductie in Nederland.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Volgens het Internationaal Energie Agentschap (IEA) is zon-PV “de goedkoopste bron van nieuwe elektriciteitsopwekking in de meeste delen van de wereld.”
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Zonne-energie is duurder dan fossiele brandstoffen en volledig afhankelijk van subsidies

“Zonneparken zijn volledig afhankelijk van subsidies van jouw zuurverdiende geld. Als de subsidies op zijn, worden de zonneparken verlaten!” ([https://perma.cc/63GB-ZQ3B How solar affects YOU!])
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Volgens de 2020 World Energy Outlook van het IEA is fotovoltaïsche (PV) zonne-energie “de goedkoopste bron van nieuwe elektriciteitsopwekking in de meeste delen van de wereld” en “Voor projecten met lage financieringskosten die bronnen van hoge kwaliteit aanboren, is zon-PV nu de goedkoopste elektriciteitsbron in de geschiedenis.”<ref>[https://iea.blob.core.windows.net/assets/a72d8abf-de08-4385-8711-b8a062d6124a/WEO2020.pdf World Energy Outlook 2020 | IEA]</ref>[[Bestand:Solar panel prices.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Wereldwijde prijzen van zonnepanelen 2011-2023. Bron: BloombergNEF/Paul Horn/Inside Climate News.''<ref>[https://insideclimatenews.org/news/15062023/inside-clean-energy-solar-panel-prices-drop/ Inexpensive Solar Panels Are Essential for the Energy Transition. Here’s What’s Happening With Prices Right Now | Inside Climate News] </ref>]]Zonne-energie steekt gunstig af bij fossiele brandstoffen wat betreft de genivelleerde kosten (d.w.z. de kosten gedurende de levensduur gedeeld door de energieopbrengst gedurende de levensduur). Bovendien wordt fossiele energie ook gesubsidieerd door verschillende overheden.<ref>[https://scholarship.law.columbia.edu/sabin_climate_change/217 Rebutting 33 False Claims About Solar, Wind, and Electric Vehicles | Sabin Center for Climate Change Law]</ref>

In Nederland steeg de elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen zoals zon, wind en biomassa in 2024 met 10 procent naar 61 miljard kWh. De productie uit fossiele bronnen daalde met 4 procent. Hierdoor waren hernieuwbare bronnen goed voor ongeveer de helft van de totale elektriciteitsproductie. Tijdens de zonnige en winderige aprilmaand was dit zelfs 63 procent.<ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/11/helft-elektriciteitsproductie-uit-hernieuwbare-bronnen Helft elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen | CBS]</ref>

Het Internationaal Energieagentschap zegt dat de wereld in de komende vijf jaar net zoveel hernieuwbare energie zal toevoegen als in de twintig jaar daarvoor, waaronder een verdrievoudiging van de hoeveelheid geïnstalleerde zonne-energie.

Zie ook de pagina [[Duurzame oplossingen]].<blockquote><references />
</blockquote>

== Ondermijnen de 31.000 handtekeningen van het OISM Petition Project de wetenschappelijke consensus over klimaatverandering? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Slechts 0,1% van de mensen die in 1998 een petitie tegen door de mens veroorzaakte klimaatverandering tekenden, waren klimaatwetenschappers – de consensus onder gekwalificeerde wetenschappers blijft overeind.

Iedereen die zei een wetenschappelijke opleiding te hebben gevolgd, kon de petitie tekenen, ook al had hij of zij geen kennis van klimaatwetenschap. Er is een sterke consensus onder actief publicerende klimaatwetenschappers over het bestaan van door de mens veroorzaakte klimaatverandering, die sinds 1998 alleen maar is gegroeid.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

De 31.000 wetenschappers en afgestudeerden in exacte wetenschappen die op de petitie van de OISM staan, zijn maar een heel klein deel (0,25%) van alle afgestudeerden in exacte wetenschappen. Nog belangrijker is dat er op de lijst van de OISM maar 39 wetenschappers staan die echt gespecialiseerd zijn in klimaatwetenschap.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Meer dan 31.000 wetenschappers hebben de petitie van het OISM-project ondertekend

Het petitieproject heeft meer dan 31.000 wetenschappers die de petitie hebben ondertekend waarin staat dat “er geen overtuigend wetenschappelijk bewijs is dat de uitstoot van kooldioxide door de mens in de nabije toekomst zal leiden tot een catastrofale opwarming van de atmosfeer van de aarde”. ([https://archive.is/ZEbqO OISM])
</div>
[[Bestand:Pseudo-expert.jpg|rechts|kaderloos|300x300px]]
Deze mythe is een voorbeeld van pseudo-experts boven echte experts ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|patroon 9]]).

==== Meer feiten en uitleg ====
Het volgende is een vertaling van een debunking op de site van Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/OISM-Petition-Project-basic.htm The tricks employed by the flawed OISM Petition Project to cast doubt on the scientific consensus on climate change | Skeptical Science]</ref>

De 31.487 handtekeningen, waarvan er veel fictief of niet verifieerbaar bleken te zijn, vertegenwoordigen 0,25% van alle afgestudeerden in de exacte wetenschappen in de VS. Dit blijkt uit een analyse op de site Scholars & Rogues.<ref>[https://scholarsandrogues.com/2015/10/01/federal-education-shows-oism-petition-project-tiny-minority/ Federal education data shows OISM’s climate change denying Petition Project actually a tiny minority | Scholars & Rogues]</ref> Het hebben van een wetenschappelijke graad betekent niet dat iemand deskundig is op wetenschappelijke gebieden buiten zijn of haar specialisme.

De petitie ging vergezeld van een [http://www.petitionproject.org/gw_article/GWReview_OISM600.pdf manuscript] dat op een misleidende manier was opgemaakt om te lijken op de Proceedings of the National Academy of Sciences. PNAS ontkende elke band met het manuscript en verwierp de conclusies ervan. "Geen van de auteurs van het artikel zou ooit hun klimaatonderzoek gepubliceerd kunnen krijgen in een peer-reviewed wetenschappelijk tijdschrift," schrijft DeSmog.<ref>[https://www.desmog.com/2007/10/12/new-oregon-petition-promoter-not-sufficiently-rational-to-advise-tobacco-industry/ New Oregon Petition Promoter "Not Sufficiently Rational" to Advise Tobacco Industry | DeSmog]</ref>

==== De trucs van het malafide OISM Petitie Project ====
Begin 2008 kwam het Oregon Institute of Science and Medicine (OISM) met hun Petition Project, een lijst met namen van mensen die zeiden wetenschappers te zijn en die de wetenschap achter de theorie van door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde (anthropogenic global warming, AGW) niet geloofden. Dit was een poging van het OISM om te laten zien dat er veel meer wetenschappers tegen de AGW-theorie waren dan ervoor. Deze zogenaamde petitie kreeg extra belang na de publicatie van het vierde evaluatierapport van het Intergouvernementeel Panel inzake klimaatverandering (IPCC), en dan vooral het rapport van Werkgroep 1 (WG1) over de wetenschap en de toeschrijving van klimaatverandering aan menselijke activiteiten.

Het WG1-rapport is geschreven en beoordeeld door ongeveer 2000 wetenschappers met verschillende expertise op het gebied van klimaat en aanverwante vakgebieden. Een lijst met meer dan 31.000 wetenschappers die de conclusies van WG1 verwierpen, was dan ook een krachtig meme dat AGW-sceptici en -ontkenners konden gebruiken om twijfel te zaaien over de conclusies van het IPCC en, indirect, over de hele theorie van klimaatverstoring. En inderdaad, dit meme is tegenwoordig wijdverspreid in zowel traditionele als nieuwe media.

Peter Hadfield zegt op zijn YouTube channel:<ref>[https://youtu.be/qZzwRwFDXw0?si=shPkyFrBCkfxmtiC 9. Climate change — meet the scientists | Potholer54, YouTube]</ref> "''Tussen Aaagard en Zylkowski, de eerste en laatste namen op de petitie, staan allerlei mensen zoals metallurgen, botanici, agronomen, organische chemici en nog veel meer... De meeste wetenschappers die de petitie hebben ondertekend, hebben nooit klimatologie gestudeerd en doen er ook geen onderzoek naar. Het maakt niet uit of je een doctoraat hebt. Een doctoraat in metallurgie maakt je alleen maar beter in metallurgie. Het verandert je niet in een soort expert in paleoklimatologie''.”

Dit soort pogingen om de wetenschappelijke consensus over klimaatverandering te ondermijnen, komen voort uit ideologie en zijn vaak verbonden met gevestigde zakelijke belangen en hun politieke handlangers.
==== 97% consensus ====
In een enquete onder aardwetenschappers werd de vraag gesteld: ''“Denk je dat menselijke activiteiten een belangrijke rol spelen in de verandering van de gemiddelde temperatuur op aarde?'''”.''''' 97,5% van de klimaatwetenschappers die actief artikelen over klimaatverandering publiceerden, zei ja.<ref name=":3">[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdfdirect/10.1029/2009EO030002 Examining the Scientific Consensus on Climate Change | Eos, AGU]</ref> Het meest interessante aan dit onderzoek was dat naarmate het niveau van actief onderzoek en specialisatie in de klimaatwetenschap toeneemt, ook de consensus toeneemt dat mensen de temperatuur op aarde aanzienlijk veranderen.
[[Bestand:Consensus 97%.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Antwoord op de vraag: Denk je dat menselijke activiteiten een belangrijke rol spelen in de verandering van de gemiddelde temperatuur op aarde? Bron: Doran & Zimmerman (2009).<ref name=":3" /> © 2025 American Geophysical Union.'']]
Uit een evaluatie in 2021 van 88.125 peer-reviewed artikelen over klimaatverandering die sinds 2012 zijn gepubliceerd, bleek dat de consensus over klimaatverandering meer dan 99% bedroeg.<ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ac2966 Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature | Environmental Research Letters]</ref> <blockquote>
<references />
</blockquote>Zie ook de pagina [[Experts zijn het eens]].

== Was de middeleeuwse warme periode een wereldwijde gebeurtenis? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
De middeleeuwse warme periode was regionaal, niet wereldwijd. Tussen 950 en 1250 na Christus waren de temperaturen alleen in delen van het noordelijk halfrond zo hoog als in het midden van de 20e eeuw. Het grootste deel van de planeet was relatief koel.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Hoewel het tijdens de middeleeuwse warme periode in sommige gebieden super warm was, was het wereldwijd gezien koeler dan nu.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
De middeleeuwse warme periode was warmer dan nu

“Voor nu is het genoeg om te zien dat de middeleeuwse WARME periode wereldwijd was en warmer dan nu.” ([https://archive.is/eT6bo Briefings from the Chiefio])
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Het regionale karakter van de opwarming wijst erop dat interne variabiliteit – hoe en waar energie binnen het systeem wordt verplaatst – de belangrijkste oorzaak was. Bovendien was dit een van de rustigste periodes van de afgelopen 2000 jaar wat vulkaanuitbarstingen betreft. Minder uitbarstingen betekende minder zonlicht reflecterende deeltjes in de lucht.<ref name=":4">[https://skepticalscience.com/medieval-warm-period-intermediate.htm How does the Medieval Warm Period compare to current global temperatures? | Skeptical Science]</ref>
[[Bestand:MWP2.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''(Links) De gereconstrueerde afwijking van de oppervlaktetemperatuur voor de middeleeuwse warme periode (950 tot 1250 n.Chr.), vergeleken met de referentieperiode 1961-1990. Grijze gebieden geven regio's aan waar geen goede temperatuurgegevens beschikbaar zijn. (Rechts) Afwijking van de oppervlaktetemperatuur voor de periode 1999 tot 2008, vergeleken met de referentieperiode 1961-1990. Grijze gebieden geven regio's aan waar geen goede temperatuurgegevens beschikbaar zijn (NOAA).''<ref name=":4" />]]
De Middeleeuwse Warme Periode (MWP) vond plaats van ongeveer 900 tot 1300 na Chr. In die tijd waren sommige gebieden, zoals de Noord-Atlantische Oceaan, Zuid-Groenland en delen van Noord-Amerika, warmer dan het gemiddelde van 1961-1990, waardoor de Vikingen Groenland konden koloniseren. Andere gebieden, zoals Centraal-Eurazië en de tropische Stille Oceaan, waren echter koeler.

Een analyse van hoge-resolutie (boomring) en lage-resolutie proxy-gegevens geeft een gemengd patroon.<ref name=":6">[https://www.nature.com/articles/s41586-019-1401-2 No evidence for globally coherent warm and cold periods over the preindustrial Common Era | Nature]</ref> Sommige gebieden waren net zo warm of warmer dan nu, terwijl andere, zoals Centraal-Eurazië en de tropische Stille Oceaan, koeler waren.

Dit laat zien dat de middeleeuwse warme periode niet overal op aarde aanwezig was, wat het belang van wereldwijde gegevens voor het beoordelen van historische klimaattrends benadrukt. Bovendien vielen warmtepieken in verschillende regio's op verschillende momenten. Over het algemeen was de gemiddelde temperatuur tijdens de MWP waarschijnlijk lager dan vandaag.
[[Bestand:NH-temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Reconstructie van de temperatuurafwijkingen op het Noordelijk Halfrond voor de periode 1-1979 CE, gebaseerd op multi-proxy gegevens van Moberg et al. (2005).<ref>[https://www.nature.com/articles/nature03265 Highly variable Northern Hemisphere temperatures reconstructed from low- and high-resolution proxy data | Nature]</ref>'' ''De blauwe grafiek is het 80-jaar gemiddelde. Temperaturen vergeleken met het gemiddelde voor 1961-1990. Data gedownload van NOAA National Centers for Environmental Information.''<ref>https://www.ncei.noaa.gov/access/paleo-search/study/6267</ref> ''De rode grafiek is de gemeten temperatuurafwijking gebaseerd op de HadCRUT.5.0.2.0 analyse van het Met Office.''<ref>[https://www.metoffice.gov.uk/hadobs/hadcrut5/data/HadCRUT.5.0.2.0/download.html Met Office Hadley Centre observations datasets | Met Office, UK]</ref> ''© British Crown copyright 2025, the Met Office.'']]

Vrijwel alle regio's op aarde worden nu in een hoger tempo warmer dan tijdens de MWP. De gemiddelde temperatuur aan het aardoppervlak is ongeveer 1,3 °C hoger dan tijdens de MWP.

De huidige opwarming van de aarde zal doorgaan zolang mensen broeikasgassen blijven uitstoten.<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Smelt de klimaatwetenschap? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Het lijkt erop dat een vertraging van het smelten van het Arctische zee-ijs nu wordt gebruikt om te suggereren dat de klimaatwetenschap aan het ‘smelten’ is. Dit is nogal onzinnig en doet denken aan de beweringen over een [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Is de opwarming gestopt in 1968, 1978, 1998, 2010, 2018?|pauze in de opwarming van de aarde]] die een groot deel van de discussie in de jaren 2010 domineerden.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
De klimaatwetenschap staat nog steeds fier overeind, met 97.5% concensus over de bevindingen en conclusies. De vertraging in het afsmelten van Arctisch zee-ijs kan goed worden verklaard als natuurlijke klimaatschommelingen. De opwarming van de aarde als gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen duurt onverminderd voort.
</div>
==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Het Noordpoolgebied blijft bevroren terwijl de klimaatwetenschap smelt. [https://dailysceptic.org/2025/08/22/the-arctic-stays-frozen-while-climate-science-melts/ The Daily Skeptic].
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Het volgende is een bewerking van een post op ‘''… and Then There's Physics’.''<ref>[https://andthentheresphysics.wordpress.com/2025/08/24/another-pause/ Another pause? | ...and Then There's Physics]</ref>

Het zee-ijs in het Noordpoolgebied vormt slechts een klein onderdeel van het klimaatsysteem en het is algemeen bekend dat kortetermijnveranderingen gemakkelijk langetermijntrends kunnen verhullen. De hoeveelheid zee-ijs in het Noordpoolgebied was in 2012 bijzonder laag, dus het is niet verwonderlijk dat er sindsdien een stagnatie in smelten is opgetreden. Een sterke El Niño in 1998 leidde tot een record warm jaar. Dit was een van de belangrijkste redenen voor de daaropvolgende vermeende pauze in de opwarming van de aarde.

Je zou hopen dat mensen die sceptisch staan tegenover klimaatverandering inmiddels hebben geleerd om kortetermijnveranderingen niet te gebruiken om te beweren dat de klimaatwetenschap ongelijk heeft, maar dat zou naïef zijn. Het gaat hier niet om het begrijpen van het klimaatsysteem. Het gaat om het creëren van een verhaal dat aansluit bij hun overtuigingen.
[[Bestand:Slowdown Arctic melting.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Zee-ijs in het Noordpoolgebied in miljoenen km2. De afgelopen 20 jaar verloopt het verlies aan zee-ijs minder snel. Met dank aan The Guardian.''<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/aug/20/slowdown-in-melting-of-arctic-sea-ice-surprises-scientists Dramatic slowdown in melting of Arctic sea ice surprises scientists | The Guardian]</ref>]]
Een publicatie in ''Geophysical Research Letters''<ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2025GL116175 Minimal Arctic Sea Ice Loss in the Last 20 Years, Consistent With Internal Climate Variability | Geophysical Research Letters]</ref> zegt hierover het volgende.

De afgelopen twintig jaar is de afname van het zee-ijs in het Noordpoolgebied aanzienlijk vertraagd. Klimaatmodellen laten zien dat er gedurende meerdere decennia pauzes in het verlies van zee-ijs kunnen optreden, zelfs als de uitstoot van broeikasgassen blijft stijgen.

Wanneer we de huidige vertraging vergelijken met soortgelijke pauzes in modelsimulaties, zien we dat deze vertraging waarschijnlijk nog vijf tot tien jaar kan aanhouden. Anderzijds maakt dezelfde vertraging een snellere dan gemiddelde afname van het zee-ijs in de komende jaren waarschijnlijker. Het meeste bewijs uit deze klimaatmodellen suggereert dat natuurlijke klimaatschommelingen een grote rol hebben gespeeld bij het vertragen van het door de mens veroorzaakte verlies van zee-ijs.

Wereldwijd laat klimaatverandering een grote lokale en tijdelijke variatie zien. Elders in het Noordpoolgebied leidt de opwarming tot ongekende afname van het landijs.<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2503806122 Svalbard’s 2024 record summer: An early view of Arctic glacier meltdown? | PNAS]</ref>
<blockquote>
<references />
</blockquote>

Desinformatie debunken en 'prebunken'

2026-01-30T07:04:59Z

Barbara:

<div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;">
[[#top| Top ^]]</div>

= '''In het kort''' =

{| class="wikitable" 
|Er bestaat allerlei misinformatie en desinformatie over klimaatverandering. Dat is een grote bedreiging, want het ondermijnt de steun voor doeltreffende maatregelen tegen de opwarming en heeft invloed op de keuze die mensen maken bij verkiezingen. Daarom is het heel belangrijk dat wetenschappers en klimaatactivisten de mythen ontkrachten.
|}

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
=== Belangrijke termen ===
Rondom het onderwerp klimaatverandering wordt veel verkeerde informatie verspreid. Soms per ongeluk, maar in veel gevallen ook expres, vaak om klimaatwetenschap of -beleid te ondermijnen. Hierin zijn een aantal termen te onderscheiden:
*Klimaatontkenning: Het ontkennen van het bestaan of de ernst van klimaatverandering.
*Klimaatscepticisme: Twijfel zaaien over de oorzaken of gevolgen van klimaatverandering, vaak zonder wetenschappelijke basis.
*Misinformatie: Onjuiste informatie verspreid zonder kwaadwillige intentie.
*Desinformatie: Bewust verspreide onjuiste informatie om te misleiden.
*Fake news: Valse of misleidende informatie die vaak wordt gepresenteerd als legitiem nieuws.

=== Vormen van ontkenning ===
Klimaatontkennende informatie is vaak geen op zichzelf staand incident, maar een georganiseerde strategie van bijvoorbeeld thinktanks of andere belangenverenigingen om de support voor en de uitrol van klimaatbeleid te ondermijnen. Daarin zijn patronen te herkennen en worden regelmatig dezelfde (foutieve) argumenten gebruikt:
*''De 5 categorieën van bewuste klimaatontkenning''
**Ontkenning van de opwarming: Beweer dat de aarde niet opwarmt.
**Ontkenning van menselijke invloed: Stel dat klimaatverandering niet door menselijke activiteiten komt.
**Ontkenning van consensus: Ontken dat er brede wetenschappelijke overeenstemming is over klimaatverandering.
**Ontkenning van de ernst: Minimaliseer de gevolgen van klimaatverandering.
**Ontkenning van oplossingen: Beweer dat er niets gedaan kan worden of dat oplossingen ineffectief zijn.
*''Daarnaast zijn er 15 veelgebruikte argumenten'' die vaak door tegenstanders van klimaatbeleid of klimaatontkenners worden gebruikt (zie [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|15 patronen van klimaatontkenning]]). Deze vallen onder twee categorieën:
**Old denial / Oude ontkenning: Directe ontkenning van feiten, zoals "Het klimaat verandert niet".
**New denial / Nieuwe vormen van ontkenning: Subtielere vormen, zoals het benadrukken van onzekerheden of economische bezwaren.
</div>

== Bronvermelding ==
De teksten en de cartoons van John Cook op deze pagina zijn gepubliceerd met toestemming van Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/ Skeptical Science]</ref> Veel van de cartoons staan ook in het boek ''Cranky Uncle vs Climate Change'' van John Cook.<ref>[https://crankyuncle.com/book/ CRANKY UNCLE vs. CLIMATE CHANGE: How to Understand and Respond to Climate Deniers | Skeptical Science]</ref> De vertalingen van de cartoons in het Nederlands zijn van Nienke de Haan.

Cranky Uncle vs Climate Change gebruikt cartoons, klimaatwetenschap en kritisch denken om klimaatontkenning en misinformatie begrijpelijk te maken. Het boek is gebaseerd op psychologisch onderzoek naar het weerleggen van misinformatie en kiest een creatieve aanpak, waarbij cartoons en visuele analogieën worden gebruikt om de wetenschap boeiend en toegankelijk te maken voor lezers. Het boek is geschreven en getekend door John Cook, een voormalig cartoonist die nu onderzoek doet naar klimaatcommunicatie aan de Monash University. Cranky Uncle vs. Climate Change werd op 25 februari 2020 gepubliceerd door Kensington Books. Meld je aan voor het laatste Cranky Uncle nieuws op [https://Crankyuncle.com crankyuncle.com].

[[Bestand:Sceptici.jpg|gecentreerd|miniatuur|450x450px|''John Cook, Skeptical Science.'']]<blockquote>
<references />
</blockquote>

= Klimaatontkenning, klimaatscepticisme =
'''Klimaatontkenning (climate denial) is een afkorting van ‘ontkenning van klimaatverandering veroorzaakt door menselijk handelen’. Een andere benaming is klimaatscepticisme.'''

Gecoördineerde acties van klimaatontkenning hebben een belangrijke rol gespeeld bij de verspreiding van verkeerde informatie en het uitstellen van zinvolle actie om klimaatverandering tegen te gaan. Onderzoek suggereert dat verkeerde informatie over het klimaat leidt tot een aantal negatieve gevolgen, zoals verminderde kennis over het klimaat, polarisatie bij het publiek, het verdringen van correcte informatie, het versterken van het stilzwijgen over het klimaat en het beïnvloeden van de manier waarop wetenschappers zich publiekelijk uitspreken.

Klimaatscepticisme, en misinformatie in het algemeen, vormt een regelrechte bedreiging voor de democratie, volgens een commentaar in Nature in 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-01587-3 Misinformation poses a bigger threat to democracy than you might think | Nature]</ref> De auteurs zeggen: "In het huidige gepolariseerde politieke klimaat worden onderzoekers die onwaarheden bestrijden aangevallen en bestempeld als niet-gekozen arbiters van de waarheid. Maar de strijd tegen desinformatie is gerechtvaardigd, noodzakelijk en dringend nodig."

=== Klimaatleugens strafbaar maken ===
Klimaatmisinformatie verandert crisis in catastrofe, schrijft een rapport van het International Panel on the Information Environment (IPIE), een systematische review van 300 studies.<ref>[https://www.ipie.info/research/sr2025-1 Information Integrity about Climate Science: A Systematic Review | International Panel on the Information Environment (IPIE)]</ref> De onderzoekers ontdekten dat klimaatontkenning is geëvolueerd tot campagnes die gericht zijn op het in diskrediet brengen van oplossingen, zoals de valse beweringen dat hernieuwbare energie de oorzaak was van de recente grootschalige stroomuitval in Spanje, begin 2025.

Online bots en trollen spelen een grote rol bij het verspreiden van valse verhalen, vooral over het klimaat. De experts zeggen ook dat politieke leiders, ambtenaren en regelgevende instanties steeds vaker het doelwit worden om klimaatmaatregelen te vertragen.

Een samenvatting in The Guardian:<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/jun/19/climate-misinformation-turning-crisis-into-catastrophe-ipie-report Climate misinformation turning crisis into catastrophe, report says | The Guardian]</ref>

Het rapport gaat over klimaatdesinformatie, dat wil zeggen het opzettelijk of onopzettelijk verspreiden van valse informatie over het klimaat. Dit is een groeiende zorg. Elisa Morgera, speciaal rapporteur van de VN voor mensenrechten en klimaatverandering, zegt dat desinformatie en [[Wondermiddelen#Greenwashing|greenwashing]]<ref>Greenwashing is het vervalsen of overdrijven van de groene eigenschappen van een product, dienst of merk.</ref> <ref>[https://greenwash.com/ Greenwash | The Changing Markets Foundation]</ref> door de fossiele brandstofindustrie strafbaar moeten worden gesteld.

"Het is een groot probleem", aldus Dr. Klaus Jensen van de Universiteit van Kopenhagen, die medeverantwoordelijk was voor het IPIE-rapport. "Als we niet over de juiste informatie beschikken, hoe kunnen we dan stemmen voor de juiste doelen en politici, en hoe kunnen politici de duidelijke feiten vertalen naar de nodige maatregelen? Helaas denk ik dat de slechte actoren nog steeds zeer actief zijn en op dit moment waarschijnlijk de overhand hebben."

Jensen voegde hieraan toe: "We hebben ongeveer vijf jaar om de uitstoot te halveren en tot 2050 om koolstofneutraal te worden. Zonder de juiste informatie gaan we dat niet redden. Het is dus mogelijk dat de klimaatcrisis uitmondt in een klimaatramp, tenzij we het probleem van de integriteit van klimaatinformatie aanpakken."

De verkeerde informatie varieert van industrie die fossiel gas promoot als een 'koolstofarme brandstof' tot bizarre complottheorieën, zoals dat bosbranden in Zuid-Californië door ambtenaren zouden zijn gepland om tunnels voor kinderhandel te vernietigen.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Dubieuze publicaties ===
Om hun argumenten legitimiteit te verlenen, zoeken klimaatsceptici soms hun toevlucht tot wetenschappelijke tijdschriften die het minder nauw nemen met normen van wetenschappelijke integriteit. Het gaat daarbij vaak om tijdschriften met zeer korte doorlooptijden (acceptatie binnen enkele dagen). Redactieraden bevatten namen die niet te verifiëren zijn of vermelden wetenschappers zonder hun toestemming. Ze hebben vaak een lage of geen indexering in gevestigde databases ([https://clarivate.com/academia-government/scientific-and-academic-research/research-discovery-and-referencing/web-of-science/ Web of Science], [https://www.scopus.com/sources.uri Scopus], [https://doaj.org/ DOAJ]).

Deze praktijk wordt ''predatory publishing'' (roofzuchtige publicaties) genoemd. Het is een uitbuitend en frauduleus academisch publicatiemodel waarbij tijdschriften of uitgevers hun eigen financiële of reputatievoordeel boven de vooruitgang van de wetenschap stellen. Het wordt gekenmerkt door misleidende of valse informatie over redactionele praktijken, een afwijking van standaard peer-reviewprocedures, een gebrek aan transparantie en het gebruik van agressieve of dwingende wervingstactieken om auteurs aan te trekken.

Roofzuchtige uitgevers maken vaak misbruik van de druk op onderzoekers om te publiceren, waardoor de integriteit en geloofwaardigheid van wetenschappelijke communicatie wordt ondermijnd. Sommige auteurs — met name klimaatsceptici — zijn zich er mogelijk van bewust dat het tijdschrift van slechte kwaliteit of zelfs frauduleus is, maar publiceren er toch in.

De Amerikaanse bibliothecaris Jeffrey Beall publiceerde in 2008 een regelmatig bijgewerkte lijst van wat hij omschreef als "potentiële, mogelijke of waarschijnlijke roofzuchtige wetenschappelijke open access-uitgevers", de bekende Beall's List.<ref>[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Jeffrey_Beall Jeffrey Beall | Wikipedia]</ref> In 2017 werd hij gedwongen de lijst offline te halen. Sindsdien wordt Beall's List bijgehouden door een postdoc in Europa, die er om veiligheidsredenen de voorkeur aan geeft anoniem te blijven.<ref>[https://beallslist.net/ Beall's List]</ref>

Bij het beoordelen van publicaties die ingaan tegen de consensus over klimaatverandering is het verstandig Beall's List te raadplegen.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Publieke weerbaarheid opbouwen tegen desinformatie ===
[[Bestand:Cranky Uncle.jpg|rechts|kaderloos|184x184px]]
Foutieve informatie wordt onder twee noemers geschaard: misinformatie en desinformatie. Misinformatie refereert naar het ''onbedoeld'' (wijd)verspreiden van verkeerde informatie over bijvoorbeeld het klimaat, bijv. doordat iemand te weinig kennis heeft om foute informatie te herkennen.<ref>[https://doi.org/10.1080/23808985.2024.2323736 Misinformation, Disinformation, and Fake News: Lessons from an Interdisciplinary, Systematic Literature Review | Annals of the International Communication Association]</ref> Desinformatie daarentegen gaat over het ''bewust'' verspreiden van foutieve of verzonnen informatie. Dit verschilt van de bekende term "fake news" in de zin dat fake news specifiek gaat om het brengen van meer spectaculaire, foutieve, informatie onder de noemer "nieuws".<ref>[https://doi.org/10.1007/s13278-023-01028-5 Fake news, disinformation and misinformation in social media: a review | Social Network Analysis and Mining]</ref>[[Bestand:PLOKS.jpg|miniatuur|''De Nederlandstalige versie van de poster PLURV van Skeptical Science en de Duitse site Kimafakten.de.''<ref name=":8">[https://www.klimafakten.de/kommunikation/alle-uebersetzungen-unseres-grossen-plurv-infoposters-zu-desinformations-strategien Alle Übersetzungen unseres großen PLURV-Infoposters zu Desinformations-Strategien | Klimafakten.de]</ref>]]Het ontwikkelen van oplossingen om desinformatie tegen te gaan is belangrijker dan ooit in dit ''post-truth'' tijdperk waarin wetenschap en feiten constant onder vuur liggen. Een belangrijke oplossing om het publiek weerbaarder te maken tegen nepnieuws is jezelf er tegen "vaccineren": voorkomen dat je wordt misleid door de technieken van ontkenning te leren. Daarnaast is het benadrukken van de wetenschappelijke consensus omtrent klimaat belangrijk. Juist het geloof in het bestaan van die wetenschappelijke consensus is waardevol, omdat die kan dienen als de brug ("''gateway belief")'' naar meer geloof in dat opwarming van de aarde waar is, veroorzaakt wordt door mensen en dat er actie ondernomen moet worden.<ref>[http://www.climatechangecommunication.org/all/consensus-handbook/ The Consensus Handbook | Skeptical Science]</ref>

In het Cranky Uncle-spel<ref>[https://crankyuncle.com/ Cranky Uncle game: building resilience against misinformation | John Cook, Skeptical Science]</ref> worden spelers begeleid door een cartoonpersonificatie van de ontkenning van klimaatwetenschap. Cranky Uncle legt 14 technieken van wetenschapsontkenning uit, van nep-experts tot 'cherrypicking' en een aantal verschillende logische drogredenen. De game is ook als app te downloaden voor mobiele telefoons.

Voor gebruik op scholen bevelen we de poster [https://www.klimafakten.de/sites/default/files/downloads/ploks-klimafaktendebasiscursusdesinformatiea3web.pdf PLOKS – Basiscursus Desinformatie] aan.<ref>[https://skepticalscience.com/FLICC-poster-downloads-and-translations.html The FLICC-Poster - Downloads and Translations | Skeptical Science]</ref> Die bestaat ook in andere talen, o.a. Engels, Duits en Frans.<ref name=":8" />
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Taxonomie van klimaatontkenning ===
Een omvangrijke analyse van 20 jaar aan publicaties op websites van conservatieve denktanks en blogs van klimaatontkenners leverde een taxonomie van vormen van klimaatontkenning op.<ref name=":0">[https://www.nature.com/articles/s41598-021-01714-4 Computer-assisted classification of contrarian claims about climate change | Scientific Reports]</ref> Uit het onderzoek blijkt dat de beweringen die daar worden gebruikt, zich hebben gericht op het aanvallen van de integriteit van de klimaatwetenschap en klimaatwetenschappers en, in toenemende mate, het klimaatbeleid en het stimuleren van hernieuwbare energie. Ook laat het de invloed van financiering door bedrijven en stichtingen zien op de productie en verspreiding van specifieke klimaat-sceptische beweringen.[[Bestand:Taxonomy sceptic claims.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Taxonomie van beweringen door klimaatontkenners.''<ref name=":0" />]]
De analyse levert vijf grote categorieën van beweringen op: (1) het gebeurt niet, (2) het ligt niet aan ons, (3) het is niet erg, (4) oplossingen zullen niet werken en (5) klimaatwetenschap/wetenschappers zijn onbetrouwbaar. Deze categorieën zijn de vijf belangrijkste overtuigingen van klimaatontkenners. Binnen deze categorieën op het hoogste niveau zijn er twee subniveaus (27 subclaims, 49 sub-subclaims), die een gedetailleerde afbakening van verschillende specifieke argumenten laten zien. De grootste uitdaging voor iemand die desinformatie over klimaatverandering verspreidt, is de overweldigende wetenschappelijke consensus onder klimaatexperts over de vijf hoofdconclusies van klimaatwetenschap. De site van Skeptical Science geeft uitgebreide toelichtingen bij deze taxonomie van beweringen, ondersteund door peer reviewed referenties.<ref>[https://skepticalscience.com/argument.php?f=taxonomy Climate Myths sorted by taxonomy | Skeptical Science]</ref>

==== De toepassing van desinformatie ====

Desinformatie, in de vorm van de hierboven beschreven frames, wordt vaak gebruikt in combinatie met verschillende activiteiten om politiek en beleid te beinvloeden (zogeheten ''Corporate Political Activities''). Het doel is doorgaans om direct (bijvoorbeeld door lobbyen) of indirect (bijvoorbeeld door publieke opinie te beïnvloeden) voor bedrijven onwenselijk beleid tegen te houden. Uitgebreid onderzoek naar de voedingsindustrie heeft geleid tot een taxonomie opgesteld van deze activiteiten.<ref name=":9">[https://www.ijhpm.com/article_4440.html Corporate Political Activity: Taxonomies and Model of Corporate Influence on Public Policy | International Journal of Health Policy and Management (IJHPM)]</ref> Zie de tabel.
[[Bestand:Tabel 1.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: International Journal of Health Policy and Management.''<ref name=":9" />]]

Hoewel het oorspronkelijke onderzoek over gezondheidsbeleid ging, kunnen we aannemen dat hetzelfde soort tactieken worden gehanteerd voor ander onwenselijk beleid, zoals klimaat. Recent onderzoek toont ook het gebruik van vergelijkbare tactieken door de fossiele industrie.<ref>[https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00221856211070632 ‘We’re in the coal business’: Maintaining fossil fuel hegemony in the face of climate change | Journal of Industrial Relations]</ref>

<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Nieuwe versies van klimaatontkenning ===
[[Bestand:Evidence denier.jpg|miniatuur|300x300px|''Cartoon: John Cook, Skeptical Science.'']]
Klimaatontkenners zijn de afgelopen jaren van tactiek veranderd, blijkt uit een analyse van 12.000 YouTube video’s. Dit onderzoek werd uitgevoerd door het Center for Countering Digital Hate (VK) en verscheen in 2024 onder de titel ''The New Climate Denial''.<ref>[https://counterhate.com/research/new-climate-denial/ The New Climate Denial | Center for Countering Digital Hate]</ref>

Het AI-gestuurde onderzoek van CCDH laat zien dat teksten gebaseerd op deze nieuwe klimaatontkenning nu ruim twee derde uitmaken van alle klimaatontkenning content op YouTube in 2023, tegen 35% in 2018.

Klimaatontkenners zijn overgestapt van Old Denial (Oude Ontkenning):

* De opwarming van de aarde gebeurt niet.
* Door de mens gegenereerde broeikasgassen veroorzaken de opwarming van de aarde niet.

naar New Denial:

* De gevolgen van de opwarming van de aarde zijn gunstig of onschadelijk.
* Extreem weer wordt niet veroorzaakt door opwarming van de aarde.<ref>[https://counterhate.com/wp-content/uploads/2025/07/Extreme-Weather-FINAL.pdf Extreme Weather | Center for Countering Digital Hate]</ref>
* Klimaatoplossingen zullen niet werken.
* Klimaatwetenschap en de klimaatbeweging zijn onbetrouwbaar.

Dit wordt gedreven door aanvallen op klimaatoplossingen, wetenschappers en de klimaatbeweging (actievoerders).

YouTube blijft winst maken met advertenties op inhoud van Old Denial en New Denial. Youtube verdient tot 13,4 miljoen dollar per jaar aan advertenties op de onderzochte kanalen. Hun beleid verbiedt het te gelde maken van Old Denial, maar heeft geen betrekking op New Denial.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== 15 patronen van desinformatie ===
Mario Veen vat de analyses van klimaatontkenning samen in 15 patronen van desinformatie:<ref name=":2"> [https://www.tijdschrifttge.nl/art/50-8382_Klimaatdesinformatie-een-bedreiging-voor-de-volksgezondheid Klimaatdesinformatie: een bedreiging voor de volksgezondheid | Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek]</ref>
[[Bestand:15 patronen klimaatdesinformatie.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Mario Veen.''<ref name=":2" /> ]]
Patronen 1 t/m 5 zijn de wetenschappelijke feiten die door sceptici worden ontkend: klimaatwetenschapsontkenning, of korter, klimaatontkenning. Die regelrechte ontkenning wordt tegenwoordig vaker vervangen door nieuwe ontkenning, patronen 6-15 in dit schema. Patronen 6 t/m 10 zijn veelgebruikte ontkenningstactieken. Patronen 11 t/m 15 zijn vertragingstactieken, het afschuiven van verantwoordelijkheid, de nadruk leggen op de nadelen van klimaatbeleid, of het promoten van ineffectieve maatregelen om te voorkomen dat de productie van fossiele brandstoffen in gevaar komt.

Een veelgebruikte strategie van wetenschapsontkenning is het denigreren van echte experts en het opvoeren van pseudo-experts. Daarnaast wordt er veel gebruik gemaakt van "cherrypicking": zorgvuldig gegevens selecteren die een bepaald standpunt lijken te bevestigen, terwijl je andere gegevens negeert die dat standpunt tegenspreken.

Complotdenkers suggereren dat er een geheim plan bestaat om een kwaadwillige actie uit te voeren, zoals het verbergen van een waarheid. Zij hebben het idee dat autoriteiten, inclusief wetenschappers en artsen, deel zijn van een kwade opzet. Complotdenken is besmettelijk: iemand die heeft geaccepteerd dat het coronavirus een strategie van de overheid was om de bevolking te controleren, zal hetzelfde sneller aannemen over klimaatwetenschap.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/gch2.201600008 Inoculating the Public against Misinformation about Climate Change | Global Challenges]</ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0175799 Neutralizing misinformation through inoculation: Exposing misleading argumentation techniques reduces their influence | PLOS One]</ref>

Op [https://www.hu.nl/nieuws/tips-om-klimaatdesinformatie-te-herkennen deze pagina] licht Mario Veen de 15 patronen verder toe.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Trumps klimaatrapport ===

Trumps boodschap aan de wereld: groene energie is oplichterij en klimaatwetenschap is iets voor 'domme mensen'.<ref>[https://www.nytimes.com/2025/09/23/climate/trump-climate-energy-united-nations-unga.html Trump to World: Green Energy Is a Scam and Climate Science Is From ‘Stupid People’ | The New York Times]</ref> In een opmerkelijke toespraak voor de Verenigde Naties, september 2025, haalde de president uit naar windturbines, milieuactivisten en bondgenoten over de hele wereld, terwijl hij de gevaren van klimaatverandering bagatelliseerde.

De regering-Trump heeft de federale inspanningen om de gevaarlijke opwarming van de aarde te monitoren en daarop te reageren, volledig onderuit gehaald. Milieuregels worden versoepeld, hernieuwbare energie actief tegen gewerkt, terwijl fossiele brandstoffen juist worden gepromoot.

In 2025 gaf de regering-Trump het Amerikaanse Ministerie van Energie (DoE) opdracht een rapport te schrijven om de terugdraaiing van klimaatregelgeving te rechtvaardigen. Het 140 pagina's tellende rapport, dat in een record tijd is geschreven, is getiteld "''A Critical Review of Impacts of Greenhouse Gas Emissions on the US Climate''" (Een kritische evaluatie van de gevolgen van broeikasgasemissies voor het klimaat in de VS).<ref>[https://www.energy.gov/sites/default/files/2025-07/DOE_Critical_Review_of_Impacts_of_GHG_Emissions_on_the_US_Climate_July_2025.pdf A Critical Review of Impacts of Greenhouse Gas Emissions on the US Climate | United States Department of Energy (EPA)]</ref> Het rapport is een van de belangrijkste stappen die president Trump tot nu toe heeft genomen om de federale klimaatinspanningen te dwarsbomen. Als dit door de rechter wordt gesteund, zouden toekomstige regeringen op grond van de ''Clean Air Act'' geen bevoegdheid meer hebben om de uitstoot van broeikasgassen door de verbranding van fossiele brandstoffen te reguleren.

Het rapport bevat "minstens 100 onjuiste of misleidende beweringen", aldus een factcheck door Carbon Brief, waarbij vooraanstaande klimaatwetenschappers betrokken waren.<ref name=":7">[https://interactive.carbonbrief.org/doe-factcheck/index.html Factcheck: Trump’s climate report includes more than 100 false or misleading claims | Carbon Brief]</ref>
[[Bestand:Fact check.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Het DoE rapport nadat het door wetenschappers is beoordeeld.

Pagina's die rood zijn gemarkeerd bevatten onjuiste beweringen, terwijl pagina's die oranje zijn gemarkeerd misleidende beweringen bevatten. Pagina's kunnen meer dan één onjuiste of misleidende bewering bevatten. Pagina's die niet zijn gemarkeerd, zijn delen van het rapport die door de geciteerde auteur als juist zijn aangemerkt of waarover geen opmerkingen zijn ontvangen van de uitgenodigde deskundigen. Bron: Carbon Brief.<ref name=":7" /> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ Creative Commons License BY-NC-ND 4.0].'']]
Belangrijkste punten:
*Het rapport, dat op 23 juli 2025 door DoE is gepubliceerd, beweert dat "door CO₂ veroorzaakte opwarming mogelijk minder schadelijk is voor de economie dan wordt aangenomen" en suggereert dat "agressief emissiebeleid meer kwaad dan goed kan doen". Beide beweringen zijn misleidend.
*Het rapport is "in twee maanden tijd in elkaar geflanst" door vijf zorgvuldig geselecteerde onderzoekers die in het verleden standpunten hebben verdedigd die "in strijd zijn met de gangbare klimaatwetenschap".
*Deskundigen bekritiseren het rapport vanwege "feitelijke onjuistheden, verkeerd weergegeven onderzoek, slechte bronvermeldingen en selectief gebruik van gegevens".
*Het DoE beweert dat het rapport een interne peer review heeft ondergaan, maar het wordt algemeen gezien als een poging om de "''endangerment finding''" van 2009 te ondermijnen, waarin broeikasgassen als een gevaar voor de volksgezondheid werden aangemerkt en die ten grondslag ligt aan de federale emissieregels.

Klimaatwetenschappers, waaronder degenen die in het rapport worden geciteerd, hebben de beweringen ontkracht en wijzen op het gebrek aan wetenschappelijke onderbouwing.<ref>[https://www.desmog.com/2025/09/02/85-climate-experts-condemn-trump-climate-report-as-junk-science/ Scores of Climate Experts Condemn Trump Climate Report as ‘Junk Science’ | DeSmog]</ref>

In september 2025 publiceerde de ''National Academies for Science, Engineering and Mathematics'' (NASEM) een update<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/archives/2025/09/lil-nas-express/ Lil’ NAS Express | Real Climate]</ref> van de ''EPA Endangerment finding'' uit 2009,<ref>[https://www.epa.gov/climate-change/endangerment-and-cause-or-contribute-findings-greenhouse-gases-under-section-202a Endangerment and Cause or Contribute Findings for Greenhouse Gases Under Section 202(a) of the Clean Air Act | U.S. Environmental Protection Agency]</ref> het rapport waarop Trumps klimaatrapport een 'correctie' zou moeten zijn.

Het komt niet als een verrassing dat de NASEM update de conclusies van de ''EPA Endangerment finding'' uit 2009 bevestigt en zelfs versterkt. Er zijn inmiddels 15 jaar voorbij gegaan waarin meetmethoden zijn verbeterd, nieuwe data zijn verzameld en waarin diverse klimaatrampen zijn geweest waarvan kan worden [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Attributie|aangetoond]] dat ze heviger worden als gevolg van de opwarming. NASEM constateert dat het bewijs dat een verband legt tussen stijgende emissies en negatieve gevolgen voor de menselijke gezondheid "wetenschappelijk onomstreden" is.

Voor een meer technische kritiek van een van de centrale punten van het DoE rapport, zie Andrew Desslers post op ''The Climate Brink''.<ref>[https://www.theclimatebrink.com/p/is-this-the-most-embarrassing-error Is this the most embarrassing error in the DOE Climate Working Group Report? | The Climate Brink]</ref> Dressler stelt vast dat het onmogelijk is dat het rapport onafhankelijke peer review heeft ondergaan. Daarvoor bevat het teveel fundamentele fouten die door iedere expert waren gesignaleerd.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Clintel ===
In Nederland opereert sinds 2019 de klimaatsceptische organisatie Clintel die flink aan de weg timmert met argumenten die een effectieve klimaataanpak onderuit halen. Met steun van oliebedrijven en een invloedrijk "old boys" network voert Clintel een internationale campagne tegen klimaatwetgeving en duurzaam beleid, blijkt uit onderzoek van Platform Authentieke Journalistiek, Follow the Money en Pointer.<ref>[https://pointer.kro-ncrv.nl/klimaattwijfel-zaaien-met-hulp-van-oliegeld-en-populistisch-rechts-netwerk Klimaattwijfel zaaien met hulp van oliegeld en populistisch rechts netwerk | Pointer]</ref> <ref>[https://www.ftm.nl/artikelen/clintel-klimaatsceptici-fossiele-industrie?share=j9S34C%2FkVKoLSwdWRsDlEFDqqmA2NoBhYDa3ks3mPKb1aEA8TqHBfuOm%2B0F7 Klimaatsceptisch Nederland profiteert nog altijd van netwerk en geld uit fossiele industrie | Follow the Money]</ref> Hoewel de onjuistheid van hun argumenten keer op keer is aangetoond, wordt de desinformatie van Clintel vaak overgenomen door Nederlandse en Europese politici.

In totaal 24 bedrijven, waaronder ook Hoogovens, DSM, Gasunie, NAM, KLM en Schiphol, sponsoren met meer dan een miljoen euro de activiteiten van Clintel, met als doel klimaatbeleid tegen te houden. Het draaiboek dat daarbij werd gebruikt, is een kopie van de strategie die werd ingezet door de Amerikaanse tabaksindustrie en olie-industrie.

Ze gebruiken daarbij drogredenen als: "CO2 speelt geen rol bij de opwarming van de aarde", "Klimaatverandering wordt vrijwel niet door de mens veroorzaakt", "CO2 is goed voor planten". Het zijn dezelfde argumenten die eind jaren tachtig al door de Amerikaanse olie-industrie werden gebruikt en nu nog steeds door klimaatsceptici in Nederland, waaronder Clintel, worden herkauwd. Zie ook dit artikel op Klimaatveranda.<ref>[https://klimaatveranda.nl/2020/03/06/clintel-slordig-met-feiten-en-met-de-eigen-principes/ Clintel, slordig met feiten en met de eigen principes | Klimaatveranda]</ref>

Door artikelen uit te brengen in tijdschriften met weinig tot geen degelijke peer‑review – vaak aangeduid als ''[[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Dubieuze publicaties|<nowiki/>'predatory publications'<nowiki/>]]'' – trachten ze een schijn van wetenschappelijke betrouwbaarheid te scheppen. Zo verschenen een paar artikelen van Clintel medewerkers in het tijdschrift met de betrouwbaar klinkende titel
''Atmospheric and Climate Sciences'' van de als roofuitgever bekend staande SCIRP.<ref>[https://www.scirp.org/journal/journalarticles?journalid=492 Atmospheric and Climate Sciences]</ref> Een andere strategie is klimaatsceptische artikelen publiceren in tijdschriften waarvan de redacteuren en reviewers expertise missen op het gebied van klimatologie. Bijvoorbeeld het tijdschrift ''American Journal of Economics and Sociology''.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/journal/15367150 American Journal of Economics and Sociology]</ref>

In het [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Veelvoorkomende misvattingen over klimaatverandering|tweede deel van deze wikipagina]] worden veel van de argumenten van dit soort klimaatsceptische organisaties, die de belangen van de fossiele industrie behartigen, gedebunkt.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Databases van klimaatontkenners ==
Er bestaan verschillende databases van personen en organisaties die erop uit zijn om het publiek en onze gekozen leiders ervan te weerhouden de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en de opwarming van de aarde tegen te gaan.

* Skeptical Science houdt een vrij beknopte lijst bij van bronnen die misinformatie verspreiden.<ref>[https://skepticalscience.com/misinformers.php Climate misinformation by source | Skeptical Science]</ref>
* De kritische journalistieke website DeSmog heeft een uitgebreide en actuele database van personen en organisaties die desinformatie verspreiden.<ref>[https://www.desmog.com/climate-disinformation-database/ Climate Disinformation Database | DeSmog]</ref>
* Een derde database van klimaatontkenners wordt gepubliceerd door Source Watch.<ref>[https://www.sourcewatch.org/index.php?title=Climate_Change_Deniers Climate Change Deniers | Source Watch]</ref> <nowiki></ref></nowiki>
<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Fact Brief Quiz ==
[[Bestand:Quiz.jpg|rechts|kaderloos|300x300px]]Skeptical Science publiceert in samenwerking met [https://gigafact.org/ Gigafact] een serie Fact Briefs over klimaatmythen. Deze wikipagina is voor een belangrijk deel daarop gebaseerd.

Om je kennis op het gebied van klimaatverandering te testen, kun je [https://gigafact.org/fact-brief-quiz/skeptical-science hier] de Fact Brief Quizz doen.</ref>
<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Klimaatontkenning bestrijden ==
Door gebruik te maken van de kennis van de patronen van klimaatdesinformatie kunnen we desinformatie op twee manieren bestrijden: door debunken en 'prebunken'.<ref name=":1">[https://www.tijdschrifttge.nl/art/50-8382_Klimaatdesinformatie-een-bedreiging-voor-de-volksgezondheid Klimaatdesinformatie: een bedreiging voor de volksgezondheid | Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek]</ref> Bij debunken reageer je op desinformatie die al is verspreid. Bij ‘prebunken’ communiceer je preventief voordat men aan desinformatie is blootgesteld. Desinformatieonderzoekers maken vaak de vergelijking tussen desinformatie als een virus, en prebunktechnieken als het vaccineren of op andere manieren weerbaarheid opbouwen tegen een virus.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/gch2.201600008 Inoculating the Public against Misinformation about Climate Change | Global Challenges]</ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0175799 Neutralizing misinformation through inoculation: Exposing misleading argumentation techniques reduces their influence | PLOS One]</ref>
[[Bestand:McFeit.jpg|miniatuur|''De McFeit (truth sandwich).''<ref name=":1" />]]
Bij debunken is overdragen van informatie niet genoeg. In discussie gaan is vaak contraproductief. Vooral op sociale media is het soms beter om juist niet op desinformatie te reageren om het zo niet onbedoeld te verspreiden. Debunken kan zowel op inhoudsniveau ([[Reageer op klimaatsceptici#15 patronen van desinformatie|Tabel hierboven]], patroon 1 t/m 5) als op procesniveau (patronen 6 t/m 15).

De ‘McFeit’ (''truth sandwich'') is een prebunktechniek die preventief weerbaarheid vergroot. Je communiceert eerst een feit, benoemt ''daarna'' de desinformatie die over dat feit rondgaat en benoemt expliciet waarom dit onbetrouwbare informatie is. Tot slot herhaal je het feit in andere woorden. Dat is de methode die we [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Veelvoorkomende misvattingen over klimaatverandering|hierna]] ook gebruiken.

Belangrijk: wees terughoudend met het herhalen van klimaatdesinformatie, en als je deze toch benoemt, begin dan altijd met de betrouwbare informatie. Het risico is anders dat de desinformatie blijft hangen en je het tegenovergestelde bereikt.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

= Veelvoorkomende misvattingen over klimaatverandering =
Hieronder vind je 15 veel voorkomende misvattingen over het klimaat, die ook met regelmaat worden ingezet als desinformatie. Bij elke misvatting staat in een lichtrood tekstblok de klimaatmythe beschreven, en in het groen de wetenschappelijke feiten en uitleg.
[[Bestand:Boiling frogs.jpg|gecentreerd|kaderloos|650x650px]]

== Is de opwarming gestopt in <s>1968</s>, <s>1978</s>, <s>1998</s>, <s>2010</s>, 2018? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
De huidige opwarming van de aarde is 200 jaar geleden begonnen tijdens de Industriële Revolutie. De opwarming laat een gestage langetermijn trend zien naar een gemiddelde temperatuur van 1,3 °C boven het pre-industriële niveau. De oorzaak van deze opwarming is de uitstoot van broeikasgassen door het verbranden van fossiele brandstoffen.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
De opwarming van de aarde is al twee eeuwen aan de gang en wordt veroorzaakt door menselijk handelen. Op de korte termijn kan de gemiddelde temperatuur op aarde constant zijn of iets dalen. Dat heeft geen effect op de langetermijntrend die in de afgelopen decennia een versnelling laat zien.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">

Het is niet warmer geworden sinds 1998

In de jaren 1998-2005 is de temperatuur niet gestegen. Deze periode valt samen met het feit dat de samenleving steeds meer CO2 in de atmosfeer blijft pompen. ([https://web.archive.org/web/20080221004846/http://www.telegraph.co.uk/opinion/main.jhtml?xml=/opinion/2006/04/09/do0907.xml Bob Carter])
</div>Deze mythe is een voorbeeld van cherrypicking ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|patroon 6]]).

Steeds weer pikken klimaatsceptici een periode waarin de temperatuur tijdelijk niet stijgt, of zelfs iets daalt, als bewijs dat de aarde niet opwarmt. Voorbeelden zijn de jaren na 1968, 1978, 1998 en 2010.

1998 was een uitzonderlijk warm jaar, een sterk [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño-jaar]], dat werd gekenmerkt door een aanzienlijke piek in de wereldwijde temperaturen. In de decennia daarna zijn de gemiddelde jaartemperaturen weer verder gestegen.

El Niño is de warme fase van een cyclisch klimaatpatroon waarbij de zeetemperatuur in delen van de Stille Oceaan hoger of lager is dan gemiddeld. Dit verschijnsel beïnvloedt het weer in de rest van de wereld. De El Niño van 1998 stak boven de stijgende temperatuurtrendlijn uit die het gevolg is van door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde.

De opwaartse trend op lange termijn van de gemiddelde temperatuur op aarde heeft zich echter voortgezet. In de afgelopen kwart eeuw hebben de tien warmste jaren in de geschiedenis zich allemaal voorgedaan sinds 2010, met 2024 als voorlopige recordhouder.

==== Meer feiten en uitleg ====
Een van de meest voorkomende misverstanden onder klimaatsceptici is het verwarren van kortetermijnruis met het langetermijnsignaal.[[Bestand:Escalator.gif|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Escalator 2022. Bron: Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/graphics.php?g=465 Escalator 2022 | Skeptical Science]</ref> Bron voor gegevens gebruikt in de grafiek: Wereldgemiddelde maandelijkse temperatuur anomalieën, ten opzichte van het gemiddelde van 1850-1900, van Berkeley Earth.<ref>[https://berkeley-earth-temperature.s3.us-west-1.amazonaws.com/Global/Land_and_Ocean_complete.txt The Berkeley Earth Land/Ocean Temperature Record | Berkeley Earth]</ref>'']]
Deze animatie laat zien hoe dezelfde temperatuurgegevens (zwart) die worden gebruikt om de opwarmingstrend op lange termijn van 0,19°C per decennium (rood) vast te stellen, verkeerd kunnen worden gebruikt om korte perioden te “cherrypicken” die het valse argument lijken te ondersteunen. Die perioden laten een afkoelingstrend zien, simpelweg omdat de eindpunten zorgvuldig zijn gekozen en de trend wordt gedomineerd door kortetermijn ruis in de gegevens (blauwe stappen).

Verschillende factoren kunnen een grote invloed hebben op kortetermijntemperaturen: oceaancycli zoals de El Niño Southern Oscillation (ENSO) of de 11-jarige zonnecyclus. Deze kortetermijncycli hebben geen langetermijneffect op de temperatuur van de aarde, in tegenstelling tot de aanhoudende opwaartse trend die wordt veroorzaakt door de opwarming van de aarde als gevolg van de uitstoot van broeikasgassen door de mens.

Bovendien accumuleert de hele planeet warmte als gevolg van een verstoorde [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Energiebalans|energiebalans]]. De atmosfeer warmt op. Oceanen accumuleren energie. Land absorbeert energie en ijs absorbeert warmte om te smelten. Om een volledig beeld te krijgen van de opwarming van de aarde, moet je de hele warmte-inhoud van de aarde bekijken. Meer dan 90% van de warmte van de opwarming van de aarde gaat naar het opwarmen van de oceanen, terwijl minder dan 3% gaat naar het verhogen van de temperatuur van de atmosfeer en de oppervlaktelucht, daar waar wij leven. <blockquote>
<references />
</blockquote>

== Ontkracht koud weer de opwarming van de aarde? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Sinds het midden van de jaren zeventig zijn de temperaturen wereldwijd met ongeveer 0,2 graden Celsius per decennium gestegen. Het weer heeft echter zijn eigen dramatische ups en downs over de langetermijntrend. We verwachten zelfs tijdens de opwarming van de aarde record koude temperaturen. In de afgelopen tien jaar kwamen hoge dagtemperaturen echter twee keer zo vaak voor als lage. Deze tendens naar warmere dagen zal naar verwachting toenemen naarmate de opwarming van de aarde doorzet in de 21e eeuw.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
Een lokale koude dag heeft niets te maken met de langetermijntrend van stijgende temperaturen op aarde.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">

Het is ijskoud!

“Oostenrijk krijgt vandaag te maken met de vroegste sneeuwval in de geschiedenis, in de bergen is al 30 tot 40 centimeter sneeuw voorspeld. Zulke dramatische temperatuurdalingen leveren oppervlakkig bewijs voor degenen die betwijfelen of de wereld bedreigd wordt door klimaatverandering.” (''Wat is er gebeurd met de opwarming van de aarde? Hoe vriestemperaturen de theorie over klimaatverandering beginnen te ontkrachten''. [https://archive.md/74KdI#selection-615.0-615.108 Mail Online])
</div>Deze mythe is een voorbeeld van cherrypicking ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|patroon 6]]).[[Bestand:ColdWeather.png|rechts|kaderloos]]
Terwijl het in de nacht van 27-28 november 2010 bitterkoud was in Groot Brittanië (-18 ºC in Wales, -15 ºC in Scotland, -13 ºC in Engeland), was de temperatuur in diezelfde nacht in West Groenland +13 ºC, 31 graden warmer dan in Wales.

De reden voor dat opmerkelijke temperatuurverschil was het weer. Een langgerekt en langzaam bewegend hogedrukgebied<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Hogedrukgebied Hogedrukgebied | Wikipedia]</ref> bevond zich in de Noord-Atlantische Oceaan en strekte zich uit tot in het noordpoolgebied. Omdat lucht met de klok mee rond hogedruksystemen stroomt, werd aan de linkerflank van het hogedrukgebied warme lucht meegesleurd naar het normaal zo koude West-Groenland. Maar langs de rechterflank stroomde koude Arctische lucht zuidwaarts richting Europa, vandaar die ongewoon lage temperaturen.

==== Meer feiten en uitleg ====
Het is gemakkelijk om actuele weersverschijnselen te verwarren met klimaattrends op lange termijn. Het is een beetje alsof je op het strand bent en probeert uit te vinden of de vloed opkomt of afneemt door alleen maar te kijken naar twee of drie afzonderlijke golven die op en neer rollen. De langzame verandering van het getij wordt gemaskeerd door de constante golfbewegingen. Kijk 20-30 minuten en je krijgt een veel beter idee.

Op een vergelijkbare manier kunnen de normale ups en downs van het lokale weer vaak langzame veranderingen in het mondiale klimaat maskeren. Om klimaattrends te vinden moet je kijken naar hoe het weer over een langere tijdspanne verandert. Als je kijkt naar de hoge en lage temperaturen van de afgelopen decennia, dan zie je dat nieuwe recordhoogtes bijna twee keer zo vaak voorkomen als nieuwe recordlaagtes. Er zullen nog steeds nieuwe kouderecords worden gevestigd (hoewel die -18 ºC voor Wales in november 2010 nog wel even op zich zal laten wachten), maar door de geleidelijke invloed van de opwarming van de aarde zullen ze steeds zeldzamer worden.

Zie [[Wat is klimaatverandering?#Weer en klimaat|Weer en klimaat]] en Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/global-warming-cold-weather-basic.htm Does cold weather disprove global warming?]
<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Is de uitstoot van kooldioxide door menselijke activiteiten genoeg om het klimaat te beïnvloeden? ==
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]
We weten dat het toevoegen van meer CO2 aan onze atmosfeer sinds de jaren 1850, de temperatuur op aarde doet stijgen. Land noch oceanen kunnen de extra CO2 die vrijkomt door onze verbranding van fossiele brandstoffen voldoende absorberen, waardoor de CO2 in de atmosfeer stijgt en ons klimaat beïnvloedt.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
De uitstoot van CO2 door menselijke activiteiten is dramatisch toegenomen na de Industriële Revolutie en is de belangrijkste reden voor de stijging van de CO2-concentratie in de atmosfeer sinds de Industriële Revolutie.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">

Menselijke CO2 is maar een klein % van de CO2 uitstoot

“De oceanen bevatten 37.400 miljard ton (GT) gesuspendeerde koolstof, landbiomassa heeft 2000-3000 GT. De atmosfeer bevat 720 miljard ton CO2 en de mens draagt slechts 6 GT extra bij aan deze balans. De oceanen, het land en de atmosfeer wisselen voortdurend CO2 uit, dus de extra belasting door de mens is ongelooflijk klein. Een kleine verschuiving in de balans tussen oceanen en lucht zou een CO2-stijging veroorzaken die veel ernstiger is dan alles wat wij kunnen produceren.” ([https://archive.md/V6F4 Jeff Id])
</div>
[[Bestand:Natural emission.jpg|300x300px|kaderloos|rechts]]
Tussen de atmosfeer, de oceanen en de continenten (het land) wordt CO2 uitgewisseld, dit is de koolstofcyclus van de aarde. Normaal gesproken bestaat er evenwicht doordat de oceanen CO2 uitstoten of opnemen. Nu is het systeem uit balans.

==== Meer feiten en uitleg ====
Meer dan een miljoen jaar lang schommelde het CO2-gehalte in de atmosfeer tussen 180 en 300 delen per miljoen, terwijl ijstijden en interglacialen kwamen en gingen. Maar door onze activiteiten bereikte de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer 426 delen per miljoen in 2024 - een toename van 50% ten opzichte van pre-industriële tijden.

Op de pagina [[Wat is klimaatverandering?]] wordt gedetailleerd uitgelegd hoe broeikasgassen en met name CO2 uit verbranding van broeikasgassen, de atmosfeer opwarmt.

== Is de uitstoot van CO2 goed omdat het voedsel voor planten is? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
CO2 is goed voor planten maar de klimaatverandering door de extra CO2 is dat bepaald niet. Planten nemen CO2 op en met de energie van het zonlicht, water en voedingsstoffen (fotosynthese<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Fotosynthese Fotosynthese | Wikipedia]</ref>) kunnen ze groeien. Hoewel meer CO2 in eerste instantie de groei kan stimuleren, worden deze voordelen tenietgedaan door stijgende temperaturen, gevoeligheid voor ziekten, veranderingen in de vruchtbaarheid van de bodem en een grotere vraag naar water.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Planten kunnen niet leven van alleen CO2.

De effecten van verhoogde CO2 op landplanten zijn variabel en complex en afhankelijk van veel factoren.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
CO2 is plantenvoedsel [[Bestand:Plant food.jpg|rechts|kaderloos|200x200px]]De huidige CO2-concentratie in de atmosfeer is bijna 390 delen per miljoen (ppm). In letterlijk duizenden experimenten is aangetoond dat als we daar nog eens 300 ppm CO2 aan toevoegen, het de groei of biomassaproductie van bijna alle planten sterk verhoogt. Deze groeistimulatie vindt plaats omdat CO2 één van de twee grondstoffen is (de andere is water) die nodig zijn voor fotosynthese. CO2 is dus eigenlijk het “voedsel” dat vrijwel alle planten op aarde en in de zee in stand houdt. En hoe meer CO2 ze “eten” (opnemen uit de lucht of het water), hoe meer en beter ze groeien. (bron: [https://web.archive.org/web/20220820002034/https://moxiyo.com/co2-green-c02-carbon-emissions-water-gas/ Plants need CO2])
</div>

[[Bestand:Plant myth.gif|gecentreerd|kaderloos|650x650px]]

In het debat over klimaatverandering lijkt iedereen het erover eens te zijn dat een teveel aan CO2 op zijn minst het directe voordeel heeft dat de fotosynthese toeneemt en daarmee de groeisnelheid en opbrengst van vrijwel alle plantensoorten: Een veelgehoorde opmerking is dat eigenaren van industriële kassen het CO2-niveau ver boven normaal verhogen om de opbrengst van hun gewassen te vergroten, dus het verhogen van de atmosferische niveaus zou vergelijkbare voordelen moeten hebben. Helaas laat een overzicht van de literatuur zien dat deze overtuiging een drastische oversimplificatie is van een studiegebied dat zich de afgelopen jaren snel heeft ontwikkeld.

==== Meer feiten en uitleg ====
De eerste en meest voor de hand liggende weerlegging van dit argument is dat planten meer dan CO2 alleen nodig hebben om te leven. Eigenaren van industriële kassen die een overschot aan CO2 kopen, investeren ook aanzienlijk in het handhaven van optimale groeiomstandigheden voor hun planten, vooral wat betreft temperatuur en luchtvochtigheid. Als CO2 het mondiale klimaat blijft veranderen, kunnen beide variabelen veranderen op een manier die ongunstig is voor een bepaalde soort in een bepaalde regio. Het wordt steeds duidelijker dat de negatieve effecten van droogte en hittestress in veel gevallen de voordelen overstijgen van meer CO2 die zelfs door de meest optimistische studie worden voorspeld.

De VN waarschuwt dat de wereldwijde gewasopbrengsten tegen 2050 met wel 30% kunnen afnemen, terwijl een meta-analyse uit 2017 elke graad opwarming koppelde aan een opbrengstverlies van 3-7% voor belangrijke gewassen zoals maïs en sojabonen. Verliezen worden ook toegeschreven aan een verhoogde ziektedruk door een veranderd klimaat.

Verhoogde CO2-niveaus kunnen ook de voedselkwaliteit verlagen. In onderzoeken werden verminderde niveaus van essentiële voedingsstoffen in basisgewassen gevonden, terwijl de eiwitconcentraties in granen zoals tarwe en rijst met 10-15% daalden.

'''De snelle, door de mens veroorzaakte accumulatie van CO2 heeft meer negatieve dan positieve gevolgen voor planten en de aarde in het algemeen.'''

Zie voor een uitgebreidere bespreking van deze klimaatmythe Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-plant-food.htm Plants cannot live on CO2 alone | Skeptical Science] </ref><blockquote>
<references />
</blockquote>

== Stoten vulkanen meer CO2 uit dan mensen? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Bij vulkanen komt CO2 vrij, maar de hoeveelheid is minimaal vergeleken met door de mens veroorzaakte emissies.

Volgens de U.S. Geological Survey stoten vulkanen jaarlijks zo'n 180-440 miljoen ton CO2 uit. Menselijke activiteiten daarentegen, voornamelijk het verbranden van fossiele brandstoffen, stootten in 2022 41,5 miljard ton CO2 uit - meer dan 100 keer zoveel.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Vulkanen stoten ongeveer 0,3 miljard ton CO2 per jaar uit. Dit is ongeveer 1% van de menselijke CO2-uitstoot, die ongeveer 29 miljard ton per jaar bedraagt.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">Vulkanen stoten meer CO2 uit dan mensen
“Menselijke toevoegingen van CO2 aan de atmosfeer moeten in perspectief worden gezien. In de afgelopen 250 jaar heeft de mens slechts één op de 10.000 delen CO2 aan de atmosfeer toegevoegd. Eén vulkaanhoest kan dit in één dag doen.” ([https://archive.ph/IxaV0 Ian Plimer])
</div>
[[Bestand:Volcano myth.png|gecentreerd|kaderloos|400x400px]]
Vulkanen, zowel op het land als onder de zee, produceren een aanzienlijke hoeveelheid CO2, maar het is veel minder dan door menselijke activiteiten. De geschatte CO2-uitstoot van vulkanen varieert van 0,13 tot 0,44 gigaton per jaar. Dit omvat de uitstoot door vulkanen op het land als onder water in zee. Vulkanen op land worden beschouwd als de belangrijkste uitstoters van vulkanische CO2. De totale CO2-uitstoot door vulkanen wordt geschat op ongeveer 200 miljoen ton per jaar.<ref>[https://www.usgs.gov/programs/VHP/volcanoes-can-affect-climate Volcanoes Can Affect Climate | USGS]</ref>

Menselijke activiteiten stoten daarentegen aanzienlijk meer CO2 uit. De menselijke uitstoot door fossiele brandstoffen en cementproductie is gestegen tot meer dan 35 miljard ton per jaar: meer dan 100 keer de uitstoot door vulkanen. Hieruit blijkt dat vulkanen weliswaar bijdragen aan de CO2-uitstoot, maar dat menselijke activiteiten de belangrijkste oorzaak zijn van de toename van CO2 in de atmosfeer.

==== Meer feiten en uitleg ====
Vulkanen maken deel uit van de langzame koolstofcyclus op aarde, waarbij koolstof gedurende miljoenen jaren geleidelijk wordt gerecycled tussen de aardmantel en de atmosfeer. Vulkanische CO2 wordt uiteindelijk weer opgenomen door de verwering van gesteenten en absorptie door de oceanen, waardoor de koolstofcyclus over lange tijd in balans blijft. Terwijl de vulkanische CO2-uitstoot al miljoenen jaren stabiel is, is de door de mens veroorzaakte uitstoot sinds de Industriële Revolutie snel toegenomen, waardoor menselijke activiteit de belangrijkste oorzaak is van de stijging van CO2 in de atmosfeer.

N.B. Plimer is in dit verband een onbetrouwbare bron. Hij was directeur van verschillende mijnbouwmaatschappijen en hoogleraar mijnbouwkunde in Adelaide. Hij is door klimaatonderzoekers meermaals bekritiseerd op zijn klimaatsceptische uitspraken.<ref>[https://climatefeedback.org/claimreview/ian-plimer-wrongly-claims-that-carbon-dioxide-emissions-do-not-cause-climate-change/ Ian Plimer wrongly claims that carbon dioxide emissions do not cause climate change | Climate Feedback]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2009/dec/16/ian-plimer-versus-george-monbiot Ian Plimer's volcano claims vaporise under questioning on Australian TV | The Guardian]</ref>

Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Vulkanen|Verdieping: Vulkanen]] en Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/volcanoes-and-global-warming.htm Do volcanoes emit more CO2 than humans?]<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Heeft door de mens geproduceerde CO2 een detecteerbare vingerafdruk? ==
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]
Atmosferische chemie laat zien dat de mens de oorzaak is van de recente toename van CO2.

Atmosferische CO2 is met meer dan 100 delen per miljoen (ppm) toegenomen sinds de Industriële Revolutie halverwege de 18e eeuw, toen de mens begon met het verbranden van fossiele brandstoffen zoals kolen en olie. Menselijke activiteit heeft CO2 doen toenemen tot niveaus die in de afgelopen 800.000 jaar niet meer zijn voorgekomen.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Vele bewijzen, waaronder eenvoudig rekenwerk, tonen onomstotelijk aan dat de toename van CO2 in de atmosfeer te wijten is aan de verbranding van fossiele brandstoffen door de mens.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">CO2 toename is natuurlijk, niet door de mens veroorzaakt
“Salby stelt dat de atmosferische CO2 toename die we waarnemen een product is van de temperatuurstijging, en niet andersom, wat betekent dat het een product is van natuurlijke variatie...” ([https://archive.md/b2BTt Anthony Watts])
</div>

==== Meer feiten en uitleg ====
Murry Salby was een kortstondig populair personage in het circus van de georganiseerde ontkenning van de klimaatwetenschap, met dezelfde tientallen namen die herhaaldelijk opduiken in boeken, conferenties, spreekbeurten enzovoort. Als Salby gelijk had, dan moet het leger wetenschappers dat vele tientallen jaren aan de koolstofcyclus heeft gewerkt iets over het hoofd hebben gezien dat overduidelijk is. Dat hebben ze niet.
Een belangrijk bewijs betreft de [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|isotopenverhoudingen]] van koolstof in de atmosfeer. Isotopen zijn verschillende versies van hetzelfde element. Koolstof komt voor in drie isotopen met verschillende gewichten en hoeveelheden: koolstof-12 (98,9% van alle koolstof), koolstof-13 (1,1%) en koolstof-14 (alleen sporen).

Planten geven bij de fotosynthese de voorkeur aan de lichtste isotoop, koolstof-12. Dat betekent dat levende planten relatief minder koolstof-13 dan koolstof-12 bevatten. Fossiele brandstoffen, gemaakt van dode planten, hebben ook die uitgesproken lage koolstof-13 isotopenverhouding, net als de CO2 die wordt geproduceerd door ze te verbranden.

Metingen in de afgelopen decennia laten een verschuiving zien naar die lage koolstof-13 isotopenverhouding in de atmosfeer. Natuurlijke koolstofbronnen, zoals vulkanen, kunnen deze “vingerafdruk” niet verklaren.

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Het is de mens|Het is de mens]] en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: Fossiele koolstof herkennen]].

Zie Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/co2-increase-is-natural-not-human-caused-basic.htm What is causing the increase in atmospheric CO2?]

== Zijn hoge CO2-concentraties onschadelijk omdat ze in het verleden ook voorkwamen? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Die zijn niet onschadelijk. Inderdaad waren in het geologische verleden de concentraties van het broeikasgas CO2 vaak veel hoger dan in de periode waarin de mens is geëvolueerd. Maar planten en dieren waren aangepast aan die omstandigheden, met name aan de 'hothouse' temperaturen die het gevolg waren van die hoge concentraties broeikasgassen.

De situatie nu is heel anders. De huidige planten en dieren — inclusief de mens — zijn ontstaan toen de atmosfeer was afgekoeld naar een 'icehouse'. Ze kunnen zich niet snel genoeg aanpassen nu de atmosfeer snel richting een 'hothouse' verandert. De snelheid waarmee het klimaat verandert, heeft rampzalige gevolgen voor de biosfeer en menselijke samenlevingen.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Klimaat en CO2-niveaus hebben altijd samen gevarieerd. Tijdens ijstijden in het verleden waren de CO2-niveaus laag en tijdens warme periodes was de CO2 hoger. De “verweringsthermostaat”<ref>Wanneer het CO2-niveau in de atmosfeer hoog is, neemt de verwering van gesteenten, met name magnesium- en calciumsilicaten, toe. Die reageren met CO2 opgelost in regenwater tot carbonaten die met rivieren naar zee worden getransporteerd. Daar worden ze op de zeebodem afgezet. Door die verweringsreactie vermindert de concentratie van CO2 in de atmosfeer, waardoor de temperatuur daalt. Vandaar "verweringsthermostaat".</ref> van het gesteente voorkomt een op hol geslagen klimaat op deze zeer lange tijdschalen.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">CO2 was in het verleden hoger[[Bestand:Past climate change .png|rechts|kaderloos|300x300px]]

“Het dodelijke bewijs dat CO2 het klimaat niet stuurt, is te vinden tijdens het Ordovicium-Siluur en het Jura-Krijt, toen de CO2-niveaus respectievelijk meer dan 4000 ppmv (parts per million by volume) en ongeveer 2000 ppmv bedroegen. Als de IPCC-theorie klopt, zou er in deze perioden een op hol geslagen opwarming van de aarde hebben moeten plaatsvinden, maar in plaats daarvan was er ijstijd.” ([https://archive.ph/M1IaA De Lavoisier Groep])
</div>

==== Meer feiten en uitleg ====
Onderzoek uit 2024 gepubliceerd in Science<ref name=":5">[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science.] Non-paywalled versie hier https://henry.pha.jhu.edu/SCIENCE.pdf</ref> documenteert een geschiedenis van 485 miljoen jaar variaties van de temperatuur en de CO2-concentratie van de atmosfeer.

Dit onderzoek levert ondubbelzinnig bewijs dat kooldioxide de overheersende factor is die de temperatuur op aarde in de loop van de geologische geschiedenis heeft beïnvloed.

De nieuwe historische temperatuur is afgeleid van een initiatief dat bekend staat als PhanDA, een acroniem voor Phanerozoic Data Assimilation. PhanDA combineerde gegevens van klimaatmodellen met gegevens uit de geologie om te bepalen hoe het klimaat de afgelopen bijna 500 miljoen jaar is veranderd. Het Phanerozoïcum, het huidige geologische tijdperk van de aarde, begon 538,8 miljoen jaar geleden. Het staat bekend om de bloei van leven en het begin ervan wordt gemarkeerd door het verschijnen van fossielen van dieren.

PhanDA is een synthese van gegevens en eerdere simulaties door de wetenschappelijke gemeenschap. Zoals de onderzoekers in hun artikel stellen, gebruikt deze benadering als informatiebronnen zowel proxygegevens als modellen. De methode biedt zo een innovatieve manier om de temporele en ruimtelijke patronen in het klimaat op aarde gedurende het hele Phanerozoïcum te onderzoeken. Dit maakte een uitgebreidere reconstructie van het klimaat door de onderzoekers mogelijk.

Onderstaande figuur laat zien dat de twee variabelen, CO2 en temperatuur sterk gecorreleerd zijn. In [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 en temperatuur]] wordt uitgelegd dat dit geen toeval is. Het proces waardoor CO2 de temperatuur van de atmosfeer bepaalt, is al heel lang bekend.
[[Bestand:Judd.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De relatie tussen de temperatuur in het Phanerozoïcum en atmosferische CO2 (vanaf 485 miljoen jaar geleden tot nu). Gereconstrueerde wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuur (GMST) in rood en gereconstrueerde atmosferische CO2 in blauw, naar Judd et al. (2024).<ref name=":5" /> Lichtblauwe rechthoeken tonen perioden met ijsuitbreiding en zwarte symbolen perioden van massa-uitsterving. Grafieken gebaseerd op figuren op de websites van Universe Today<ref>[https://www.universetoday.com/articles/from-frozen-to-sweltering-earths-climate-over-the-last-485-million-years From Frozen to Sweltering: Earth's Climate Over the Last 485 Million Years | Universe Today]</ref> en The Climate Brink.<ref>[https://www.theclimatebrink.com/p/climate-skeptics-have-new-favorite Climate skeptics have new favorite graph; it shows the opposite of what they claim | The Climate Brink]</ref> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ Creative Commons BY-NC 4.0 International]'' ]]
Wat deze figuur ook laat zien is dat in de Jura-Krijt periode (~200-66 miljoen jaar geleden) geen sprake was van een ijstijd, in tegenstelling tot wat beweerd wordt in de klimaatmythe. De CO2-concentraties en daarmee ook de temperaturen waren daarvoor te hoog. IJstijden waren er wel tijdens het Ordovicium en Siluur (~460-440) en tijdens het Carboon en het Perm (~360-260) toen de concentraties CO2 voldoende laag waren.

In de volgende video legt Climate Adam, dr David Levy, een Britse klimaatwetenschapper, dit verhaal uit.

<youtube>[https://youtu.be/jmrO_nGYrhE?si=L4e-TNkylbm8Gi0N]</youtube>

Zie voor een uitgebreidere bespreking van deze klimaatmythe Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-higher-in-past-intermediate.htm Do high levels of CO2 in the past contradict the warming effect of CO2? | Skeptical Science]</ref><blockquote><references />
</blockquote>

== Kan de mensheid de opwarming aan? ==

[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]Sinds het ontstaan van de huidige mensensoort, ''Homo sapiens'', ongeveer 300.000 jaar geleden, is het niet zo warm geweest. De mensheid is aangepast aan het koele klimaat waarin ze is geëvolueerd.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
De mensheid heeft al eerder klimaatveranderingen meegemaakt, maar meestal waren dat koude veranderingen en meestal in een ver verleden.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">Klimaatmythe: de mens heeft eerdere klimaatveranderingen overleefd.
"Ja, ons klimaat verandert. Dat is al zo sinds het ontstaan van de aarde." ([https://skepticalscience.com/skeptic_Rick_Perry.htm Rick Perry])
</div>

==== Meer feiten en uitleg ====
Eerdere grote wereldwijde klimaatveranderingen waren ijstijden die plaatsvonden lang voordat de menselijke beschaving zich ontwikkelde.

Mensachtigen zijn in de afgelopen 2,5 miljoen jaar geëvolueerd. Onze verre voorouders hebben meerdere ijstijden overleefd, maar hebben nooit een "warm tijdperk" meegemaakt.

Wij, ''Homo sapiens'', in onze huidige vorm zijn pas ongeveer 300.000 jaar geleden verschenen.<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28593953/ New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens | Nature]</ref> Onze soort heeft dus twee ijstijden overleefd. In elke ijstijd was de temperatuur wereldwijd 4 °C lager. De warmste periode die de vroege mens ooit heeft meegemaakt, was ongeveer 1 °C warmer (wereldwijd gemiddelde) dan vandaag. Die periode vond plaats tussen de twee meest recente ijstijden, 120.000 jaar geleden (Eemien). In de daaropvolgende 100.000 jaar daalde de temperatuur geleidelijk tot een nieuwe ijstijd. Tijdens die koudere periode begonnen de mensen zich vanuit Afrika over de hele wereld te verspreiden. Sinds het Eemien zijn veel koelere temperaturen de norm.
[[Bestand:Human evolution.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit is een illustratie waarin de mondiale temperaturen van de EPICA ijsboring worden vergeleken met de laatste miljoen jaar van de menselijke evolutie en de opkomst van de beschaving. Het bovenste lichtgroene blok is ingezoomd op de laatste 10.000 jaar. Beeld: John Garrett. Bron: Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/print.php?r=424 How past climate change impacted the human species | Skeptical Science]</ref> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]
De menselijke cultuur is ongeveer 12.000 jaar oud, toen de eerste permanente nederzettingen ontstonden. Landbouw kwam op toen de gletsjers zich terugtrokken na de laatste ijstijd. De moderne samenleving heeft zich helemaal ontwikkeld in ons huidige geologische tijdperk, het Holoceen. Sindsdien heeft de mondiale temperatuur niet meer dan ±1 °C gevarieerd.

Er zijn regionale klimaatverschuivingen geweest ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Was de middeleeuwse warme periode een wereldwijde gebeurtenis?|middeleeuwse warme periode]], kleine ijstijd, enz.), maar sinds het begin van de beschaving hebben mensen nog nooit een warmer mondiaal klimaat meegemaakt dan nu. Het klimaat is eigenlijk niet veel veranderd sinds we ons in steden vestigden, riolering uitvonden en onszelf beschaafd gingen noemen.

Als we nog verder teruggaan, meer dan een miljoen jaar, hebben onze prehistorische voorouders een reeks lange koude ijstijden meegemaakt. Verschillende korte interglaciale periodes waren even warm of iets warmer dan ons huidige klimaat. Zo was het klimaat 400.000 jaar geleden iets warmer dan nu. Maar de afgelopen miljoen jaar was het doorgaans 4 tot 8 °C kouder.

Elke overgang van een warme naar een ijstijd en weer terug duurde duizenden jaren, waardoor mensen en prehistorische mensen tientallen generaties de tijd hadden om zich aan te passen. Het tempo van de huidige opwarming is vele malen sneller dan ooit eerder in de aardgeschiedenis. De menselijke soort en andere dieren- en plantensoorten kunnen niet snel genoeg evolueren om zich aan die omstandigheden aan te passen.

Sinds de mens en onze voorouders op aarde zijn, is de gemiddelde temperatuur op aarde nooit 3 °C warmer geweest dan nu. In de komende 100 jaar zullen onze kinderen en kleinkinderen de eerste mensen ooit zijn die zo'n klimaat meemaken.
<blockquote><references />
</blockquote>

== Komt extreem weer vaker voor als gevolg van klimaatverandering? ==
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]
Opwarming leidt tot zowel extreem nat als extreem droog weer. Een warmere atmosfeer kan meer water opnemen dat op de ene plaats voor extreme neerslag zorgt en op de andere plaats extreme droogte.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

De toename van extreem weer is het directe gevolg van de opwarming van de atmosfeer.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
'''“'''Het ene moment is klimaatverandering de oorzaak van droogte, en nu is het ineens hevige regen! Wat is het nou?”
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Dat lijkt inderdaad met elkaar in tegenspraak maar kan goed verklaard worden aan de hand van natuurkundige principes die al heel lang bekend zijn. De opwarming brengt meer energie in de atmosfeer. Dat versterkt de circulatie. Het is te vergelijken met een pan water op het vuur. Hoe warmer het water wordt, hoe onrustiger.

Bovendien kan warme lucht meer waterdamp bevatten. Afkoeling van de lucht in een lagedrukgebied leidt dan tot hevige regenval gevolgd door lokale overstromingen. Zie bijvoorbeeld de [[Gevolgen voor de waterhuishouding#Overstromingen|overstromingen]] in Duitsland en Limburg in 2021 en in de regio Valencia in 2024 en 2025. De lucht in een hogedrukgebied verdampt bodemwater, wat leidt tot uitdroging en op de lange duur woestijnvorming. (Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Verdieping: Extreme regens én extreme droogte|Verdieping: Extreme regens én extreme droogte]].)

== Loopt de stijging van CO2 achter op de stijging van de temperatuur? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Hoewel de temperaturen op aarde in het verleden zijn gestegen of gedaald nadat de positie van de aarde in de ruimte langzaam veranderde, is de belangrijkste oorzaak van de huidige snelle opwarming de uitstoot van kooldioxide door menselijke activiteiten.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

CO2 heeft de opwarming van de afgelopen ijstijden niet in gang gezet, maar het heeft de opwarming wel versterkt. In feite volgde ongeveer 90% van de opwarming van de aarde ''op'' de toename van CO2.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
CO2 blijft achter bij temperatuur

“Een artikel in het tijdschrift Science illustreerde dat een stijging van koolstofdioxide niet voorafging aan een temperatuurstijging, maar juist 200 tot 1000 jaar achterliep op temperatuurstijgingen. Een stijging van het kooldioxidegehalte kan geen temperatuurstijging hebben veroorzaakt als het de temperatuur volgde.” ([[wikipedia:Joe_Barton|Joe Barton]], Amerikaans Huis van Afgevaardigden (Texas) 1985-2019)
</div>
[[Bestand:CO2 lags T.png|rechts|kaderloos]]
==== Meer feiten en uitleg ====
De gegevens van ijskernen op Antarctica<ref>[https://nl.m.wikipedia.org/wiki/IJskern IJskern | Wikipedia]</ref> bieden een continue registratie van de temperatuur en de samenstelling van de atmosfeer die zo'n 800.000 jaar teruggaat. De gegevens volgen de laatste paar ijstijden en hun abrupte einde, met snelle overgangen naar milde interglacialen. Maar in sommige ijskappen stijgt de temperatuur eerst en wordt een paar honderd jaar later gevolgd door stijgende kooldioxideniveaus (CO2). Bepaalde voorstanders van klimaatmythen grijpen deze waarneming aan en beweren dat het “bewijs” is dat kooldioxide geen klimaatverandering veroorzaakt.

Dat CO2 tijdens een glaciale-interglaciale overgang achter kan blijven bij de temperatuur, maar deze kan versterken, werd in feite al in 1990 voorspeld. We weten nu dat CO2 de opwarming van de afgelopen ijstijden niet in gang heeft gezet, maar wel heeft versterkt. In feite volgde ongeveer 90% van de opwarming van de aarde op de toename van CO2.

De eerste temperatuurverandering als een ijstijd ten einde loopt, wordt veroorzaakt door cyclische veranderingen in de baan van de aarde om de zon, “Milankovitch cycli”,<ref>[https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Milankovi%C4%87-parameters Milankovitch parameters | Wikipedia]</ref> die van invloed zijn op de hoeveelheid seizoensgebonden zonlicht die het aardoppervlak op het noordelijk halfrond bereikt. Deze “Milankovitch cycli” duren tienduizenden jaren.

Als zowel land als oceanen beginnen op te warmen, geven ze allebei grote hoeveelheden CO2 af aan de atmosfeer, o.a. door [[Feedbacks en tipping points#Dooi van permafrost en vrijkomen van methaan|ontdooiende permafrost]] en door de verlaagde oplosbaarheid van CO2 in opwarmend water. Dat vrijgekomen CO2 versterkt het broeikaseffect, versterkt de opwarmingstrend en leidt ertoe dat er nog meer CO2 vrijkomt. Met andere woorden, toenemende CO2-niveaus zijn zowel de oorzaak als het gevolg van verdere opwarming. Als het eenmaal is begonnen, is het een vicieuze, zichzelf versterkende cyclus – een voorbeeld van wat de wetenschap een positieve [[Feedbacks en tipping points#Feedback loops (terugkoppelingen)|klimaatfeedback]] noemt.

De huidige opwarming van de aarde is niet te wijten aan de Milankovitch cycli, die zich in hun langzame afkoelfase bevinden. Deze keer zijn wij het. Als we fossiele brandstoffen verbranden, stoten we CO2 en andere broeikasgassen uit, die het moeilijker maken voor warmte om uit de atmosfeer te ontsnappen.

Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]] en Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/co2-lags-temperature.htm CO2 lags temperature - what does it mean?]
<blockquote><references />
</blockquote>

== Wordt de ijskap op Groenland kleiner? ==
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]
Gegevens van satellieten en expedities bevestigen dat Groenland al tientallen jaren in versneld tempo landijs verliest. Dat verlies vindt vooral plaats in de kustgebieden.

Anekdotes over structuren op de Groenlandse ijskap die door sneeuw worden bedolven, zoals de nu in onbruik geraakte Dye 2 en 3 radarstations uit de Koude Oorlog, hebben in sommige kringen geleid tot beweringen dat het ijs aangroeit Een paar geïsoleerde radarstations zijn echter niet representatief voor de hele ijskap.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Terwijl het binnenland van Groenland in massabalans is, verliezen de kustgebieden ijs. Over het geheel genomen verliest Groenland in versneld tempo ijsmassa. Van 2002 tot 2009 is de snelheid waarmee ijsmassa verloren gaat verdubbeld.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Groenland wint ijs

“Zelfs als het waar zou zijn dat het ijs van Groenland met een 'nieuw record' snelheid smelt, kan na zeven en een half jaar van wereldwijde afkoeling de opwarming van de aarde niet de oorzaak zijn. De ware stand van zaken in Groenland is te vinden in Johannessen et al. (2005), waar satelliethoogtemetingen vaststelden dat de gemiddelde dikte van de hele Groenlandse ijskap in de 11 jaar 1993-2003 met 2 inch per jaar was toegenomen – in totaal bijna 2 voet.” ([https://web.archive.org/web/20100222045453/http://scienceandpublicpolicy.org/originals/monckton_on_gore.html Christopher Monckton])
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Satellieten die begin jaren negentig zijn gelanceerd, meten de hoogte van de ijskap en de zwaartekracht om veranderingen in de massa te detecteren. Het jaarlijkse verlies aan ijs van de Groenlandse ijskap versnelt, en bedraagt ongeveer 187 gigaton per jaar van 2000 tot 2010, en een gemiddeld massaverlies van 286 gigaton per jaar van 2010 tot 2018.
Het onderzoek van Johannessen et al. (2005) beweerde niet dat Groenland geen ijs verliest. Hun onderzoek richtte zich op het binnenland van de Groenlandse ijskap, waar ze een toename in de hoogte van de ijskap vaststelden. De toename werd toegeschreven aan meer sneeuwval in deze hoger gelegen gebieden. Het is echter belangrijk op te merken dat, hoewel het binnenland in die periode enige groei vertoonde, de algemene trend voor de hele Groenlandse ijskap, met name langs de kusten, er een is van aanzienlijk ijsverlies.

Groenland heeft sinds 2002 5.000 gigaton ijs verloren. De wereldwijde temperatuurstijging van ongeveer 1,3 °C sinds het begin van de wijdverspreide verbranding van fossiele brandstoffen heeft de smelt veroorzaakt. Wetenschappers waarschuwen dat positieve terugkoppelingen, zoals het ontdooien van methaanrijke [[Feedbacks en tipping points#Dooi van permafrost en vrijkomen van methaan|permafrost]], het ijsverlies verder zullen versnellen.

Zie Skeptical Science ''Is Greenland gaining or losing ice?''<ref>[https://skepticalscience.com/greenland-cooling-gaining-ice-basic.htm Is Greenland gaining or losing ice? | Skeptical Science] </ref><blockquote><references />
</blockquote>

== Groeit de ijskap van Antarctica aan? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Landijs en zee-ijs reageren anders op klimaatverandering. Het landijs op het continent smelt steeds sneller terwijl het zee-ijs rond Antarctica per seizoen varieert.

Zee-ijs breidt zich uit tijdens de Antarctische winter en trekt zich terug tijdens de warmere maanden. Dergelijke vries-dooicycli hebben geen invloed op de zeespiegel omdat ze in de oceaan plaatsvinden. Het landijs op Antarctica is echter netto afgenomen, waardoor er aanzienlijk meer zoet water in zee stroomt. Dat heeft wel invloed op de zeespiegel wereldwijd.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

De omvang van het zee-ijs rond Antarctica varieert. Antarctica daarentegen verliest landijs in versneld tempo en dat heeft ernstige gevolgen voor de zeespiegelstijging.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Antarctica wint ijs

“[Het ijs] breidt zich in een groot deel van Antarctica uit, in tegenstelling tot het wijdverspreide publieke geloof dat de opwarming van de aarde de continentale ijskap doet smelten.” ([https://archive.is/RFOWW Greg Roberts, ''The Australian''])
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Argumenten dat we ons geen zorgen hoeven te maken over het verlies van ijs op Antarctica en dat de opwarming van de aarde niet een echt probleem is, berusten op verwarring en desinformatie.

* '''Zee-ijs speelt een verwaarloosbare rol in zeespiegelstijging of -daling.'''
* '''Smeltend landijs draagt bij aan zeespiegelstijging.'''
* '''Het netto, totale bedrag van smeltend ijs in Antarctica veroorzaakt een significante en versnelde stijging van de zeespiegel.'''

Antarctisch landijs is het ijs dat zich in de loop van duizenden jaren op Antarctica heeft opgehoopt door sneeuwval. Dit landijs kun je beschouwen als opgeslagen oceaanwater dat ooit als neerslag is gevallen. Wanneer dit ijs smelt, stroomt het smeltwater terug naar de oceaan, waardoor het zeeniveau stijgt.

Het gedrag van Antarctisch landijs verschilt van regio tot regio. Vooral in West Antarctica en op het West-Antarctisch Schiereiland heeft het ijs zich drastisch teruggetrokken. Het landijs van Oost-Antarctica is tot nu toe relatief stabiel gebleven door aangroei van neerslag. Gevreesd wordt dat het smelten enorm zal versnellen als de opwarming van de aarde een bepaalde drempel ([[Feedbacks en tipping points#Tipping points (omslagpunten)|tipping point]]) overschrijdt. Als de verbranding van fossiele brandstoffen onverminderd doorgaat, zal dit binnen een eeuw gebeuren.

Zie [[Gevolgen voor de cryosfeer#Antarctische ijskappen|Antarctische ijskappen]] en Skeptical Science [https://skepticalscience.com/antarctica-gaining-ice.htm Is Antarctica losing or gaining ice?]

== Valt de zeespiegelstijging wel mee? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Zeespiegelstijging is een serieuze bedreiging voor kustgebieden. Dat zijn vaak gebieden waar veel mensen wonen. Nu al zijn de gevolgen merkbaar in zuidoost Azië, eilanden in de Stille Oceaan, de oostkust van de VS en langs de Noordzeekust. Die gevolgen zijn frequentere overstromingen en kusterosie.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Zeespiegelstijging is het gevolg van opwarming en daardoor uitzetting van oceaanwater, en het wereldwijde afsmelten van gletsjers en ijskappen.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
“Het valt mee met de zeespiegelstijging. Als je oude foto’s van het Vrijheidsbeeld in New York vergelijkt met foto’s van nu zie je geen verschil in zeeniveau. En die paar centimeter zeespiegelstijging kunnen we wel aan.”
</div>
[[Bestand:Photos by sea level sceptics.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Een paar voorbeelden die klimaatsceptici aanvoeren om te bewijzen dat er geen of heel weinig zeespiegelstijging is geweest in de laatste 100 jaar.''<ref>[https://science.feedback.org/review/sea-levels-have-risen-for-over-100-years-despite-misleading-photos-social-media/ Sea levels have risen for over 100 years, despite misleading photos shared on social media | Science Feedback]</ref>]]
==== Meer feiten en uitleg ====
Het argument dat foto's (bijvoorbeeld van het Vrijheidsbeeld) geen zichtbare verandering laten zien is onjuist. 20 cm in 100 jaar is op foto’s als deze niet te onderscheiden, maar het heeft wel significante gevolgen, vooral in overstromingsgevoelige gebieden.

Beweringen dat de zeespiegelstijging “geen onmiddellijk gevaar” oplevert, gaan voorbij aan de risico's voor kwetsbare gebieden. Bovendien suggereren de projecties, bevestigd door veel zorgvuldige studies, stijgende snelheden. Mogelijk zelfs stijgingen tot een meter tegen 2100 in model-scenario's met hoge emissies.

Zie ook: [[Gevolgen voor de oceanen#Wat staat ons deze eeuw te wachten?|Gevolgen voor de oceanen. Wat staat ons deze eeuw te wachten?]].<blockquote><references />
</blockquote>

== Is zonne-energie duurder dan fossiel? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]

Ongesubsidieerde zonne-energie is nu over het algemeen goedkoper dan fossiele brandstoffen. Een stijgend aanbod van silicium is een van de factoren achter de wereldwijde daling van de prijzen van zonnepanelen. Samen met windenergie maakt zonne-energie al meer dan de helft uit van de energieproductie in Nederland.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Volgens het Internationaal Energie Agentschap (IEA) is zon-PV “de goedkoopste bron van nieuwe elektriciteitsopwekking in de meeste delen van de wereld.”
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Zonne-energie is duurder dan fossiele brandstoffen en volledig afhankelijk van subsidies

“Zonneparken zijn volledig afhankelijk van subsidies van jouw zuurverdiende geld. Als de subsidies op zijn, worden de zonneparken verlaten!” ([https://perma.cc/63GB-ZQ3B How solar affects YOU!])
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Volgens de 2020 World Energy Outlook van het IEA is fotovoltaïsche (PV) zonne-energie “de goedkoopste bron van nieuwe elektriciteitsopwekking in de meeste delen van de wereld” en “Voor projecten met lage financieringskosten die bronnen van hoge kwaliteit aanboren, is zon-PV nu de goedkoopste elektriciteitsbron in de geschiedenis.”<ref>[https://iea.blob.core.windows.net/assets/a72d8abf-de08-4385-8711-b8a062d6124a/WEO2020.pdf World Energy Outlook 2020 | IEA]</ref>[[Bestand:Solar panel prices.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Wereldwijde prijzen van zonnepanelen 2011-2023. Bron: BloombergNEF/Paul Horn/Inside Climate News.''<ref>[https://insideclimatenews.org/news/15062023/inside-clean-energy-solar-panel-prices-drop/ Inexpensive Solar Panels Are Essential for the Energy Transition. Here’s What’s Happening With Prices Right Now | Inside Climate News] </ref>]]Zonne-energie steekt gunstig af bij fossiele brandstoffen wat betreft de genivelleerde kosten (d.w.z. de kosten gedurende de levensduur gedeeld door de energieopbrengst gedurende de levensduur). Bovendien wordt fossiele energie ook gesubsidieerd door verschillende overheden.<ref>[https://scholarship.law.columbia.edu/sabin_climate_change/217 Rebutting 33 False Claims About Solar, Wind, and Electric Vehicles | Sabin Center for Climate Change Law]</ref>

In Nederland steeg de elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen zoals zon, wind en biomassa in 2024 met 10 procent naar 61 miljard kWh. De productie uit fossiele bronnen daalde met 4 procent. Hierdoor waren hernieuwbare bronnen goed voor ongeveer de helft van de totale elektriciteitsproductie. Tijdens de zonnige en winderige aprilmaand was dit zelfs 63 procent.<ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/11/helft-elektriciteitsproductie-uit-hernieuwbare-bronnen Helft elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen | CBS]</ref>

Het Internationaal Energieagentschap zegt dat de wereld in de komende vijf jaar net zoveel hernieuwbare energie zal toevoegen als in de twintig jaar daarvoor, waaronder een verdrievoudiging van de hoeveelheid geïnstalleerde zonne-energie.

Zie ook de pagina [[Duurzame oplossingen]].<blockquote><references />
</blockquote>

== Ondermijnen de 31.000 handtekeningen van het OISM Petition Project de wetenschappelijke consensus over klimaatverandering? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Slechts 0,1% van de mensen die in 1998 een petitie tegen door de mens veroorzaakte klimaatverandering tekenden, waren klimaatwetenschappers – de consensus onder gekwalificeerde wetenschappers blijft overeind.

Iedereen die zei een wetenschappelijke opleiding te hebben gevolgd, kon de petitie tekenen, ook al had hij of zij geen kennis van klimaatwetenschap. Er is een sterke consensus onder actief publicerende klimaatwetenschappers over het bestaan van door de mens veroorzaakte klimaatverandering, die sinds 1998 alleen maar is gegroeid.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

De 31.000 wetenschappers en afgestudeerden in exacte wetenschappen die op de petitie van de OISM staan, zijn maar een heel klein deel (0,25%) van alle afgestudeerden in exacte wetenschappen. Nog belangrijker is dat er op de lijst van de OISM maar 39 wetenschappers staan die echt gespecialiseerd zijn in klimaatwetenschap.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Meer dan 31.000 wetenschappers hebben de petitie van het OISM-project ondertekend

Het petitieproject heeft meer dan 31.000 wetenschappers die de petitie hebben ondertekend waarin staat dat “er geen overtuigend wetenschappelijk bewijs is dat de uitstoot van kooldioxide door de mens in de nabije toekomst zal leiden tot een catastrofale opwarming van de atmosfeer van de aarde”. ([https://archive.is/ZEbqO OISM])
</div>
[[Bestand:Pseudo-expert.jpg|rechts|kaderloos|300x300px]]
Deze mythe is een voorbeeld van pseudo-experts boven echte experts ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|patroon 9]]).

==== Meer feiten en uitleg ====
Het volgende is een vertaling van een debunking op de site van Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/OISM-Petition-Project-basic.htm The tricks employed by the flawed OISM Petition Project to cast doubt on the scientific consensus on climate change | Skeptical Science]</ref>

De 31.487 handtekeningen, waarvan er veel fictief of niet verifieerbaar bleken te zijn, vertegenwoordigen 0,25% van alle afgestudeerden in de exacte wetenschappen in de VS. Dit blijkt uit een analyse op de site Scholars & Rogues.<ref>[https://scholarsandrogues.com/2015/10/01/federal-education-shows-oism-petition-project-tiny-minority/ Federal education data shows OISM’s climate change denying Petition Project actually a tiny minority | Scholars & Rogues]</ref> Het hebben van een wetenschappelijke graad betekent niet dat iemand deskundig is op wetenschappelijke gebieden buiten zijn of haar specialisme.

De petitie ging vergezeld van een [http://www.petitionproject.org/gw_article/GWReview_OISM600.pdf manuscript] dat op een misleidende manier was opgemaakt om te lijken op de Proceedings of the National Academy of Sciences. PNAS ontkende elke band met het manuscript en verwierp de conclusies ervan. "Geen van de auteurs van het artikel zou ooit hun klimaatonderzoek gepubliceerd kunnen krijgen in een peer-reviewed wetenschappelijk tijdschrift," schrijft DeSmog.<ref>[https://www.desmog.com/2007/10/12/new-oregon-petition-promoter-not-sufficiently-rational-to-advise-tobacco-industry/ New Oregon Petition Promoter "Not Sufficiently Rational" to Advise Tobacco Industry | DeSmog]</ref>

==== De trucs van het malafide OISM Petitie Project ====
Begin 2008 kwam het Oregon Institute of Science and Medicine (OISM) met hun Petition Project, een lijst met namen van mensen die zeiden wetenschappers te zijn en die de wetenschap achter de theorie van door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde (anthropogenic global warming, AGW) niet geloofden. Dit was een poging van het OISM om te laten zien dat er veel meer wetenschappers tegen de AGW-theorie waren dan ervoor. Deze zogenaamde petitie kreeg extra belang na de publicatie van het vierde evaluatierapport van het Intergouvernementeel Panel inzake klimaatverandering (IPCC), en dan vooral het rapport van Werkgroep 1 (WG1) over de wetenschap en de toeschrijving van klimaatverandering aan menselijke activiteiten.

Het WG1-rapport is geschreven en beoordeeld door ongeveer 2000 wetenschappers met verschillende expertise op het gebied van klimaat en aanverwante vakgebieden. Een lijst met meer dan 31.000 wetenschappers die de conclusies van WG1 verwierpen, was dan ook een krachtig meme dat AGW-sceptici en -ontkenners konden gebruiken om twijfel te zaaien over de conclusies van het IPCC en, indirect, over de hele theorie van klimaatverstoring. En inderdaad, dit meme is tegenwoordig wijdverspreid in zowel traditionele als nieuwe media.

Peter Hadfield zegt op zijn YouTube channel:<ref>[https://youtu.be/qZzwRwFDXw0?si=shPkyFrBCkfxmtiC 9. Climate change — meet the scientists | Potholer54, YouTube]</ref> "''Tussen Aaagard en Zylkowski, de eerste en laatste namen op de petitie, staan allerlei mensen zoals metallurgen, botanici, agronomen, organische chemici en nog veel meer... De meeste wetenschappers die de petitie hebben ondertekend, hebben nooit klimatologie gestudeerd en doen er ook geen onderzoek naar. Het maakt niet uit of je een doctoraat hebt. Een doctoraat in metallurgie maakt je alleen maar beter in metallurgie. Het verandert je niet in een soort expert in paleoklimatologie''.”

Dit soort pogingen om de wetenschappelijke consensus over klimaatverandering te ondermijnen, komen voort uit ideologie en zijn vaak verbonden met gevestigde zakelijke belangen en hun politieke handlangers.
==== 97% consensus ====
In een enquete onder aardwetenschappers werd de vraag gesteld: ''“Denk je dat menselijke activiteiten een belangrijke rol spelen in de verandering van de gemiddelde temperatuur op aarde?'''”.''''' 97,5% van de klimaatwetenschappers die actief artikelen over klimaatverandering publiceerden, zei ja.<ref name=":3">[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdfdirect/10.1029/2009EO030002 Examining the Scientific Consensus on Climate Change | Eos, AGU]</ref> Het meest interessante aan dit onderzoek was dat naarmate het niveau van actief onderzoek en specialisatie in de klimaatwetenschap toeneemt, ook de consensus toeneemt dat mensen de temperatuur op aarde aanzienlijk veranderen.
[[Bestand:Consensus 97%.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Antwoord op de vraag: Denk je dat menselijke activiteiten een belangrijke rol spelen in de verandering van de gemiddelde temperatuur op aarde? Bron: Doran & Zimmerman (2009).<ref name=":3" /> © 2025 American Geophysical Union.'']]
Uit een evaluatie in 2021 van 88.125 peer-reviewed artikelen over klimaatverandering die sinds 2012 zijn gepubliceerd, bleek dat de consensus over klimaatverandering meer dan 99% bedroeg.<ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ac2966 Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature | Environmental Research Letters]</ref> <blockquote>
<references />
</blockquote>Zie ook de pagina [[Experts zijn het eens]].

== Was de middeleeuwse warme periode een wereldwijde gebeurtenis? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
De middeleeuwse warme periode was regionaal, niet wereldwijd. Tussen 950 en 1250 na Christus waren de temperaturen alleen in delen van het noordelijk halfrond zo hoog als in het midden van de 20e eeuw. Het grootste deel van de planeet was relatief koel.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Hoewel het tijdens de middeleeuwse warme periode in sommige gebieden super warm was, was het wereldwijd gezien koeler dan nu.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
De middeleeuwse warme periode was warmer dan nu

“Voor nu is het genoeg om te zien dat de middeleeuwse WARME periode wereldwijd was en warmer dan nu.” ([https://archive.is/eT6bo Briefings from the Chiefio])
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Het regionale karakter van de opwarming wijst erop dat interne variabiliteit – hoe en waar energie binnen het systeem wordt verplaatst – de belangrijkste oorzaak was. Bovendien was dit een van de rustigste periodes van de afgelopen 2000 jaar wat vulkaanuitbarstingen betreft. Minder uitbarstingen betekende minder zonlicht reflecterende deeltjes in de lucht.<ref name=":4">[https://skepticalscience.com/medieval-warm-period-intermediate.htm How does the Medieval Warm Period compare to current global temperatures? | Skeptical Science]</ref>
[[Bestand:MWP2.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''(Links) De gereconstrueerde afwijking van de oppervlaktetemperatuur voor de middeleeuwse warme periode (950 tot 1250 n.Chr.), vergeleken met de referentieperiode 1961-1990. Grijze gebieden geven regio's aan waar geen goede temperatuurgegevens beschikbaar zijn. (Rechts) Afwijking van de oppervlaktetemperatuur voor de periode 1999 tot 2008, vergeleken met de referentieperiode 1961-1990. Grijze gebieden geven regio's aan waar geen goede temperatuurgegevens beschikbaar zijn (NOAA).''<ref name=":4" />]]
De Middeleeuwse Warme Periode (MWP) vond plaats van ongeveer 900 tot 1300 na Chr. In die tijd waren sommige gebieden, zoals de Noord-Atlantische Oceaan, Zuid-Groenland en delen van Noord-Amerika, warmer dan het gemiddelde van 1961-1990, waardoor de Vikingen Groenland konden koloniseren. Andere gebieden, zoals Centraal-Eurazië en de tropische Stille Oceaan, waren echter koeler.

Een analyse van hoge-resolutie (boomring) en lage-resolutie proxy-gegevens geeft een gemengd patroon.<ref name=":6">[https://www.nature.com/articles/s41586-019-1401-2 No evidence for globally coherent warm and cold periods over the preindustrial Common Era | Nature]</ref> Sommige gebieden waren net zo warm of warmer dan nu, terwijl andere, zoals Centraal-Eurazië en de tropische Stille Oceaan, koeler waren.

Dit laat zien dat de middeleeuwse warme periode niet overal op aarde aanwezig was, wat het belang van wereldwijde gegevens voor het beoordelen van historische klimaattrends benadrukt. Bovendien vielen warmtepieken in verschillende regio's op verschillende momenten. Over het algemeen was de gemiddelde temperatuur tijdens de MWP waarschijnlijk lager dan vandaag.
[[Bestand:NH-temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Reconstructie van de temperatuurafwijkingen op het Noordelijk Halfrond voor de periode 1-1979 CE, gebaseerd op multi-proxy gegevens van Moberg et al. (2005).<ref>[https://www.nature.com/articles/nature03265 Highly variable Northern Hemisphere temperatures reconstructed from low- and high-resolution proxy data | Nature]</ref>'' ''De blauwe grafiek is het 80-jaar gemiddelde. Temperaturen vergeleken met het gemiddelde voor 1961-1990. Data gedownload van NOAA National Centers for Environmental Information.''<ref>https://www.ncei.noaa.gov/access/paleo-search/study/6267</ref> ''De rode grafiek is de gemeten temperatuurafwijking gebaseerd op de HadCRUT.5.0.2.0 analyse van het Met Office.''<ref>[https://www.metoffice.gov.uk/hadobs/hadcrut5/data/HadCRUT.5.0.2.0/download.html Met Office Hadley Centre observations datasets | Met Office, UK]</ref> ''© British Crown copyright 2025, the Met Office.'']]

Vrijwel alle regio's op aarde worden nu in een hoger tempo warmer dan tijdens de MWP. De gemiddelde temperatuur aan het aardoppervlak is ongeveer 1,3 °C hoger dan tijdens de MWP.

De huidige opwarming van de aarde zal doorgaan zolang mensen broeikasgassen blijven uitstoten.<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Smelt de klimaatwetenschap? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Het lijkt erop dat een vertraging van het smelten van het Arctische zee-ijs nu wordt gebruikt om te suggereren dat de klimaatwetenschap aan het ‘smelten’ is. Dit is nogal onzinnig en doet denken aan de beweringen over een [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Is de opwarming gestopt in 1968, 1978, 1998, 2010, 2018?|pauze in de opwarming van de aarde]] die een groot deel van de discussie in de jaren 2010 domineerden.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
De klimaatwetenschap staat nog steeds fier overeind, met 97.5% concensus over de bevindingen en conclusies. De vertraging in het afsmelten van Arctisch zee-ijs kan goed worden verklaard als natuurlijke klimaatschommelingen. De opwarming van de aarde als gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen duurt onverminderd voort.
</div>
==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Het Noordpoolgebied blijft bevroren terwijl de klimaatwetenschap smelt. [https://dailysceptic.org/2025/08/22/the-arctic-stays-frozen-while-climate-science-melts/ The Daily Skeptic].
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Het volgende is een bewerking van een post op ‘''… and Then There's Physics’.''<ref>[https://andthentheresphysics.wordpress.com/2025/08/24/another-pause/ Another pause? | ...and Then There's Physics]</ref>

Het zee-ijs in het Noordpoolgebied vormt slechts een klein onderdeel van het klimaatsysteem en het is algemeen bekend dat kortetermijnveranderingen gemakkelijk langetermijntrends kunnen verhullen. De hoeveelheid zee-ijs in het Noordpoolgebied was in 2012 bijzonder laag, dus het is niet verwonderlijk dat er sindsdien een stagnatie in smelten is opgetreden. Een sterke El Niño in 1998 leidde tot een record warm jaar. Dit was een van de belangrijkste redenen voor de daaropvolgende vermeende pauze in de opwarming van de aarde.

Je zou hopen dat mensen die sceptisch staan tegenover klimaatverandering inmiddels hebben geleerd om kortetermijnveranderingen niet te gebruiken om te beweren dat de klimaatwetenschap ongelijk heeft, maar dat zou naïef zijn. Het gaat hier niet om het begrijpen van het klimaatsysteem. Het gaat om het creëren van een verhaal dat aansluit bij hun overtuigingen.
[[Bestand:Slowdown Arctic melting.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Zee-ijs in het Noordpoolgebied in miljoenen km2. De afgelopen 20 jaar verloopt het verlies aan zee-ijs minder snel. Met dank aan The Guardian.''<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/aug/20/slowdown-in-melting-of-arctic-sea-ice-surprises-scientists Dramatic slowdown in melting of Arctic sea ice surprises scientists | The Guardian]</ref>]]
Een publicatie in ''Geophysical Research Letters''<ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2025GL116175 Minimal Arctic Sea Ice Loss in the Last 20 Years, Consistent With Internal Climate Variability | Geophysical Research Letters]</ref> zegt hierover het volgende.

De afgelopen twintig jaar is de afname van het zee-ijs in het Noordpoolgebied aanzienlijk vertraagd. Klimaatmodellen laten zien dat er gedurende meerdere decennia pauzes in het verlies van zee-ijs kunnen optreden, zelfs als de uitstoot van broeikasgassen blijft stijgen.

Wanneer we de huidige vertraging vergelijken met soortgelijke pauzes in modelsimulaties, zien we dat deze vertraging waarschijnlijk nog vijf tot tien jaar kan aanhouden. Anderzijds maakt dezelfde vertraging een snellere dan gemiddelde afname van het zee-ijs in de komende jaren waarschijnlijker. Het meeste bewijs uit deze klimaatmodellen suggereert dat natuurlijke klimaatschommelingen een grote rol hebben gespeeld bij het vertragen van het door de mens veroorzaakte verlies van zee-ijs.

Wereldwijd laat klimaatverandering een grote lokale en tijdelijke variatie zien. Elders in het Noordpoolgebied leidt de opwarming tot ongekende afname van het landijs.<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2503806122 Svalbard’s 2024 record summer: An early view of Arctic glacier meltdown? | PNAS]</ref>
<blockquote>
<references />
</blockquote>

Meest recente stand van zaken

2026-01-29T16:27:50Z

Barbara: /* Eenvoudig uitgelegd */

Wat is klimaatverandering?

2026-01-29T16:20:44Z

Barbara:

<div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;">
[[#top| Top ^]]</div>

= '''In het kort''' =

{| class="wikitable" 
| Klimaatverandering is er in de lange aardgeschiedenis altijd geweest, maar door menselijke activiteit warmt de aarde nu sneller op dan ooit. De oorzaak daarvan is de toename van broeikasgassen in de atmosfeer. Dat komt door het gebruik van fossiele brandstoffen.
|}

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
'''Klimaatverandering is wanneer de gemiddelde weerpatronen van de aarde over een lange tijd veranderen.'''

'''Uitleg:'''
* Het klimaat is het typische weer in een regio over een periode van 30 jaar of meer, inclusief temperatuur, regenval en wind.

* Het klimaat op aarde verandert in de laatste 150 jaar sneller dan in de afgelopen 10.000 jaar. De wereld is al 1,3 graad Celsius warmer geworden sinds de industriële revolutie (2,3 graden in Nederland).
'''Deze veranderingen zijn grotendeels te wijten aan dingen die mensen doen:'''
* Bij het verbranden van fossiele brandstoffen zoals olie, gas en kolen komen er broeikasgassen vrij, zoals CO2 (kooldioxide) en CH4 (methaan).

* Deze gassen houden warmte vast en zorgen ervoor dat de aarde opwarmt.
* Het kappen van bossen draagt ook bij aan klimaatverandering.
'''Gevolgen van klimaatverandering:'''
* Extreme weersomstandigheden, zoals stormen, overstromingen en hittegolven, komen steeds vaker voor.
* IJskappen smelten en de zeespiegel stijgt.
* Planten- en diersoorten worden bedreigd.
</div>

= Wat is klimaatverandering? =

'''Ons klimaat verandert. Het klimaat, of eigenlijk de concentratie broeikasgassen in de atmosfeer, is één van de [http://www.klimaatwiki.org/index.php/Extreme_urgentie#De_grenzen_van_onze_planeet negen planetary boundaries] die sinds ongeveer 1990 voorbij de veilige limiet is. De gevolgen van het overschrijden van die grens zijn maar ten dele terug te draaien, en vaak pas op de lange termijn.'''

'''Deze pagina bespreekt de verschillen tussen [[Wat is klimaatverandering?#Weer en klimaat|weer en klimaat]], het [[Wat is klimaatverandering?#Het natuurlijke broeikaseffect|natuurlijke broeikaseffect]], [[Wat is klimaatverandering?#Welke broeikasgassen zijn er?|broeikasgassen]], het door de mens veroorzaakte [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]], en de invloedrijke weersverschijnselen [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño en El Niña]].'''

'''Onderstaande grafiek, gepubliceerd door het KNMI, vat het verhaal van deze wiki samen. Hij laat zien hoe de gemiddelde temperatuur op aarde sinds de Industriële Revolutie is gestegen parallel met de toename van kooldioxide in de atmosfeer.'''
[[Bestand:Klimaatgrafiek KNMI.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|Temperatuur en CO2-concentratie sinds het begin van de jaartelling. Bron: KNMI.]]Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Hoe klimaatonderzoek werkt|Verdieping: Hoe klimaatonderzoek werkt]].
== Databronnen ==
De site Real Climate<ref>[https://www.realclimate.org/ Real Climate — Climate science from climate scientists]</ref> publiceert een catalogus die up-to-date wordt gehouden en verwijst naar geselecteerde bronnen van code en gegevens met betrekking tot klimaatwetenschap.<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/data-sources/ Data Sources | RealClimate]</ref> Voor de liefhebbers:

* Klimaatgegevens (ruw)
* Klimaatgegevens (verwerkt)
* Paleo-gegevens
* Hulpdata
* Paleo-reconstructies (inclusief code)
* Uitvoer van grootschalig model (heranalyse)
* Uitvoer van grootschalige modellen (GCM)
* Modelcodes (GCM's)
* Modelcodes (overige)
* Datavisualisatie en -analyse
* Hoofdarchieven van klimaat- en andere aardwetenschappelijke gegevens

== Weer en klimaat ==
'''Weersverandering en klimaatverandering worden nogal eens met elkaar verward: ''“Hoezo opwarming van de aarde? Kijk naar buiten. Het sneeuwt en het is heel koud.”'' Het is goed om het verschil tussen weer en klimaat scherp te hebben.'''

Op de site https://earth.nullschool.net/ vind je animaties van de actuele weersituatie: temperatuur, luchtdruk, wind, zeestromingen, chemie en nog veel meer. Deze animatie van Nullschool laat de ontwikkeling van het weer in een jaar (2018) zien.

<youtube>obsw9qiBnjo</youtube>

==== Weer ====
Weer is wat je buiten voelt op een specifieke dag: warm, koud, regen, zon, wind, enzovoort. Het verandert snel, soms zelfs binnen een uur. Het weer — temperatuur, neerslag, wind — is op elke plaats en op elk moment anders.

Tegelijkertijd is het weer ook in zekere mate voorspelbaar: de dagen in de wintermaanden zijn kouder, grauwer en donkerder, dan in de zomer. In gebieden ver van zeeën en oceanen zijn deze verschillen groter dan in Nederland, dichtbij de zee. Nederland heeft een zeeklimaat, Rusland een landklimaat.

==== Klimaat ====
Klimaat gaat over het ''gemiddelde'' weer in een ''groter gebied'' over een ''lange periode;'' meestal wordt daarvoor 30 jaar gekozen. Klimaat geeft een idee wat voor soort weer je meestal kunt verwachten in een seizoen of jaar.

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Hoe klimaatonderzoek werkt|Hoe klimaatonderzoek werkt]].

== Klimaatverandering ==
Klimaatverandering is dus de verandering van de gemiddelde weersomstandigheden over een langere periode in een bepaalde regio. Klimaat zegt daarmee ook iets over de kans dat een bepaald weertype op een bepaalde plaats en op een bepaalde tijd voorkomt.

Je kunt dus niet zeggen dat een bepaalde temperatuur of regenbui (het weer op moment X op plaats Y) het gevolg is van klimaatverandering — tenminste niet op dezelfde manier als zeggen dat het glas dat op de grond valt het gevolg is van je hand die het van de tafel duwt. Het klimaat is immers het gemiddelde van vele jaren weersverschijnselen. Je kunt wel zeggen dat een extreem hoge temperatuur die we nog nooit eerder hebben gemeten, of het vaker optreden van extreme regenbuien, het gevolg is van de uitstoot van CO2. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Attributie|Verdieping: Attributie]].)

Als we het over klimaatverandering hebben, bedoelen we vaak de opwarming van de aarde als gevolg van menselijk handelen: de antropogene klimaatverandering. (Er bestaat dus ook klimaatverandering die niet door de mens wordt veroorzaakt; zie [[Wat is klimaatverandering?#Natuurlijke variatie|Natuurlijke variatie]].) Opwarming is echter maar één onderdeel van klimaatverandering. Omdat de planeet aarde één groot [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|samenhangend geheel]] vormt, heeft opwarming ook gevolgen voor neerslagpatronen, weersextremen, smeltende gletsjers, zuurgraad van de oceanen, zeespiegelstijging, veranderingen in verdamping door vegetatie, etc.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref>

Het klimaat op aarde is over lange tijd — in de orde van honderdduizenden tot miljoenen jaren — redelijk stabiel geweest, met slechts enkele graden verschil ten opzichte van de gemiddelde temperatuur in die periode. De huidige opwarming is groter en veel sneller dan ooit in de afgelopen 2 miljoen jaar. En dat is de kern van het probleem.

Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]] en [[Extreme urgentie#Elke tiende graad telt|Waarom elke tiende graad telt]].<blockquote><references />
</blockquote>

== Het broeikaseffect ==

'''Het broeikaseffect werkt als een warme deken rond de Aarde en bestaat uit gassen die in kleine hoeveelheden in de atmosfeer voorkomen — zoals kooldioxide, methaan en waterdamp — en die warmte vasthouden.'''

'''Het broeikaseffect is een natuurlijk proces, dat de planeet op een leefbare temperatuur houdt: zonder broeikaseffect zou de atmosfeer veel kouder zijn. Menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, hebben het broeikaseffect versterkt. Door de uitstoot van kooldioxide (CO2) is de deken als het ware dikker geworden. Daardoor is de temperatuur op aarde gestegen en de energiebalans verstoord. Dat wordt het [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]] genoemd. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Energiebalans|Verdieping: Energiebalans]].)'''

Hoewel er nog kleine onzekerheden bestaan over klimaatverandering — met name over het tempo en de intensiteit — zijn de natuurkundige processen achter het broeikaseffect volledig begrepen. (Zie [[Experts zijn het eens]].) Uit al het onderzoek blijkt dat op de lange termijn kooldioxide in de atmosfeer de belangrijkste [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|regelknop]] is voor de temperatuur op Aarde. Kooldioxide is de belangrijkste veroorzaker van de huidige klimaatverandering; de toename ervan is door de mens veroorzaakt en het is ook de mens die de uitstoot ervan kan terugdringen.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.1190653 Atmospheric CO2: Principal Control Knob Governing Earth’s Temperature | Science]</ref>

Dit is al heel lang bekend. In een reeks experimenten die in 1856 werden uitgevoerd, ontdekte Eunice Newton Foote — een wetenschapper en voorvechtster van vrouwenrechten uit Seneca Falls, New York — als eerste dat het veranderen van de hoeveelheid kooldioxide (toen nog "koolzuurgas" genoemd) in de atmosfeer de temperatuur veranderde. Deze relatie tussen kooldioxide en het klimaat op aarde is sindsdien een van de belangrijkste principes geworden van de moderne meteorologie, het broeikaseffect en de klimaatwetenschap. Maar meer dan een eeuw lang erkende niemand dat Foote de eerste was die deze ontdekking deed, grotendeels omdat ze een vrouw was.<ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref>

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 en temperatuur]].<blockquote><references />
</blockquote>

=== Natuurlijk broeikaseffect ===
Het broeikaseffect treedt op omdat zonlicht dat de aarde verwarmt slechts ten dele wordt teruggekaatst naar de ruimte. Broeikasgassen, zoals kooldioxide (CO2) en methaan (CH4), houden een deel van die warmte vast. Dit is net als in een kas, waar glas de warmte binnenhoudt. Vandaar de naam 'broeikaseffect'. Zonder dit effect zou de gemiddelde temperatuur op het aardoppervlak ongeveer -18 °C zijn en zou menselijk leven niet kunnen bestaan.

Het zonlicht bestaat uit straling met korte golflengtes, van ultraviolet (UV) tot zichtbaar licht tot kortgolvige infraroodstraling. Deze straling verwarmt het aardoppervlak. Het opgewarmde aardoppervlak zendt langgolvige infraroodstraling (warmtestraling, ‘voelbare warmte’) terug. Daarvan wordt een klein deel, met golflengte 15 μm, geabsorbeerd door CO2 in de atmosfeer. Deze geabsorbeerde energie wordt vervolgens deels opnieuw uitgestraald, ook richting het aardoppervlak, waardoor de atmosfeer warmte vasthoudt.

<youtube>Ge0jhYDcazY</youtube>

''Demonstratie van het broeikaseffect die in de klas kan worden uitgevoerd.''<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/02/25/carbon-dioxide-cause-global-warming/ How Exactly Does Carbon Dioxide Cause Global Warming?]</ref>

Met dit eenvoudige experiment, dat voor het eerst werd uitgevoerd in 1856 door Eunice Foote, <ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref> kun je zelf aantonen dat CO2 warmtestraling absorbeert. De fles die meer kooldioxide bevat, warmt meer op dan de fles met alleen maar lucht.
In de atmosfeer werkt het broeikaseffect zoals is weergegeven in de volgende animatie. Klik twee keer op de animatie om hem te starten. [[Bestand:Animatie atmosfeer.gif|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De zes stappen van het versterkte broeikaseffect. Bron: Australian Government.''<ref> [https://www.dcceew.gov.au/climate-change/policy/climate-science/understanding-climate-change Understanding climate change | Australian Government]</ref>]]<blockquote><references />
</blockquote>

=== Thermostaat ===
Het kooldioxidegehalte in de atmosfeer blijft van nature redelijk constant rond 0,03%, oftewel van iedere miljoen moleculen in de lucht zijn er 300 CO2-moleculen (ook wel 300 ppm; ''parts per million'' genoemd). CO2 die vrijkomt bij bijvoorbeeld vulkaanuitbarstingen, ademende mensen en dieren, en verbranding van fossiele brandstoffen, wordt uiteindelijk opgenomen door de oceanen en planten. Dit proces helpt de variaties in CO2-concentraties, en daarmee ook de temperatuurschommelingen, binnen leefbare grenzen te houden.

De atmosfeer, de oceanen, de landmassa’s en het leven vormen samen één samenhangend systeem, dat functioneert als een natuurlijke thermostaat die de planeet leefbaar houdt. (Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|Verdieping: Systeem Aarde]].) Het huidige leven, inclusief de mens, is geëvolueerd in een periode toen de thermostaat op 15 °C stond.

Dat heeft miljoenen jaren goed gefunctioneerd en de evolutie van microben, planten en dieren mogelijk gemaakt. Totdat menselijke activiteiten de balans begonnen te verstoren.

=== Meer dan broeikasgassen ===
De uiteindelijke temperatuur op Aarde wordt bepaald door de totale energie- of stralingsbalans, waar het broeikaseffect een belangrijk onderdeel van is (zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Energiebalans|Verdieping: Energiebalans]]).

==== Aerosolen ====
Naast broeikasgassen zijn er ook andere stoffen in de atmosfeer die hierbij een rol spelen, zoals aerosolen. Aerosol is een verzamelnaam voor stofdeeltjes en vloeistofdruppels in de lucht die vaak groter zijn dan een individueel molecuul. Roetdeeltjes zijn bijvoorbeeld aerosolen, maar ook waterdruppels die wolken vormen kunnen worden gezien als aerosolen. Afhankelijk van het type deeltje, kan een aerosol een afkoelend effect hebben op de atmosfeer doordat ze inkomende zonnestraling weerkaatsen, of juist een opwarmend effect hebben doordat ze straling vasthouden.

==== Albedo ====
Daarnaast is het voor het (versterkte) broeikaseffect ook van belang hoeveel warmte de Aarde überhaupt uitstraalt, en dat hangt weer af van hoeveel zonnestraling het aardoppervlak bereikt. De Aarde reflecteert een deel van de inkomende zonnestraling, dat daarmee dus niet wordt omgezet in warmte. De fractie van de zonnestraling die wordt weerkaatst noemen we het albedo (het lichtweerkaatsingsvermogen, of ook wel 'witheid' van een object). Wolken, sneeuw en ijs hebben een hoge albedo omdat ze veel licht weerkaatsen (en daardoor ook als 'meer wit' worden waargenomen), terwijl water en planten juist een lage albedo hebben. De Aarde heeft gemiddeld gezien een albedo van ongeveer 38%; dat betekent dus dat zo'n 38% van de inkomende zonnestraling wordt weerkaatst terug de ruimte in, onder meer door wolken en ijskappen.

De Aarde warmt op door menselijke activiteit, waarvan de grootste bijdrage de uitstoot van broeikasgassen is. Maar de mens verandert ook de concentratie aerosolen en de albedo van de Aarde, dat de opwarming ook beïnvloedt. Hoe dat precies werkt, lees je onder ...

== Natuurlijke variatie ==
In de geschiedenis van de aarde hebben zich al eerder veranderingen in het klimaat voorgedaan, zoals ijstijden en warme periodes. Hoewel er na deze veranderingen uiteindelijk een nieuw evenwicht optrad, gebeurde dat over duizenden tot miljoenen jaren. Veel soorten overleefden deze veranderingen niet, en de ecosystemen die opnieuw ontstonden, waren vaak anders dan die daarvoor.

Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].

Het grote verschil nu is dat de huidige opwarming vooral door menselijke activiteiten wordt veroorzaakt en in een fractie van de tijd plaatsvindt vergeleken met natuurlijke klimaatveranderingen. Hierdoor wordt de veerkracht van ecosystemen en soorten ernstig op de proef gesteld. Veel planten- en diersoorten kunnen niet snel genoeg migreren of zich aanpassen om deze snelle veranderingen te overleven.

Menselijke samenlevingen zijn ook kwetsbaar voor deze snelle veranderingen. Terwijl de aarde zich op lange termijn misschien kan herstellen en nieuwe evenwichten kan vinden, is er geen garantie dat menselijke samenlevingen hetzelfde kunnen doen. De maatschappelijke structuren, voedselzekerheid, watervoorziening en infrastructuur zijn niet ontworpen om met zulke snelle en extreme veranderingen om te gaan. (Zie ook: [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Kan de mensheid de opwarming aan?|Kan de mensheid de opwarming aan?]]) Dit kan leiden tot grote sociale en economische instabiliteit, migratiestromen, conflicten, lijden en sterfte. Kortom, de snelheid van de huidige opwarming vormt niet alleen een bedreiging voor de natuur, maar ook voor de toekomst van menselijke samenlevingen. (zie ook: [[Extreme urgentie#Klimaatverandering en de wereldwijde samenleving|Extreme urgentie: Klimaatverandering en de wereldwijde samenleving]])

==== Middeleeuws klimaatoptimum ====
Voor Nederland is uitgebreid historisch onderzoek gedaan naar de rol van klimatologische stabiliteit, maatschappelijke ontwikkeling en biodiversiteit. De uitkomst is dat in het zogeheten Middeleeuws klimaatoptimum (een klimatologisch stabiele en relatief warme periode — maar koeler dan nu) aan het einde van de Middeleeuwen, zowel de landbouw als de biodiversiteit floreerden. <ref> Zanden, J. L. van, Goethem, T. van, Lenders, H. J. R., & Schaminée, J. (2021). ''De ontdekking van de natuur: de ontwikkeling van biodiversiteit in Nederland van ijstijd tot 21ste eeuw''. Prometheus.</ref> Over de 'Middeleeuwse warme periode' is onderwerp van een [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Was de middeleeuwse warme periode een wereldwijde gebeurtenis?|klimaatmythe]].

==== Palaeocene-Eocene Thermal Maximum ====
Met de nodige voorzichtigheid is het mogelijk perioden in het verleden als analogen te gebruiken voor de huidige opwarming. Bijvoorbeeld de periode die bekend staat als het Palaeocene-Eocene Thermal Maximum (PETM). Tijdens het PETM was het Noordpoolgebied helemaal ijsvrij. Er groeiden palmbomen en er zwommen nijlpaarden. Dat maakt het nog geen scenario voor de huidige opwarming.<ref> [https://www.nature.com/articles/ngeo668 Warm and wet conditions in the Arctic region during Eocene Thermal Maximum 2 | Nature Geoscience]</ref><ref>[https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/sterke-en-snelle-opwarming-tijdens-paleocene-eocene-thermal-maximum-huidige-opwarming-is-nog-veel-sneller Het verre verleden als waarschuwing | KNMI]</ref>

Op geen moment in het geologische verleden is de aarde zo snel opgewarmd als in de huidige tijd. Een geschikte analoog voor huidige antropogene opwarming is er dan ook niet, maar het geologische verleden biedt wel lessen voor de huidige tijd.<ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4924029 A Framework for Assessing Analogy between Past and Future Climates | preprint]</ref> <blockquote><references />
</blockquote>

= Welke broeikasgassen zijn er? =
'''De belangrijkste broeikasgassen zijn koolstofdioxide (koolzuurgas, CO2), waterdamp, methaan (CH4) en lachgas (N2O). Daarvan is CO2 de belangrijkste. Alle vier komen van nature voor in de atmosfeer en zorgen ervoor dat de Aarde leefbaar is.'''

<youtube> https://youtu.be/-aSBfn6_pUY?si</youtube>

''Deze animatie, op basis van waarnemingen door NASA's Orbiting Carbon Observatory 2 (OCO-2) en GEOS modelsimulatie, laat zien hoe CO2 zich gedurende een kalenderjaar (2021) door de atmosfeer verspreidt. Het is duidelijk dat de voornaamste CO2-bronnen op het Noordelijk Halfrond liggen.''<ref>[https://svs.gsfc.nasa.gov/5115 Global Atmospheric Carbon Dioxide (CO₂) | NASA Scientific Visualization Studio]</ref>

== Koolstofdioxide ==
'''Van nature komt koolstofdioxide (kooldioxide) in een kleine concentratie — ~0,03% — voor in de atmosfeer. Groene planten en cyanobacteriën hebben kooldioxide nodig voor hun stofwisseling. Ze zetten het met behulp van zonlicht om in glucose: dit proces heet fotosynthese.<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Fotosynthese Fotosynthese | Wikipedia]</ref>'''

'''(N.B. In de huidige periode van de aardgeschiedenis zijn [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Vulkanen|vulkanen]] een andere, kleine bron van CO2.)'''

CO2 komt weer in de atmosfeer wanneer de planten vergaan of worden opgegeten door dieren (via de uitademing). Opname en uitstoot zijn min of meer in evenwicht: een boom die tijdens zijn leven CO2 opneemt, stoot die weer uit wanneer hij afsterft. Daardoor is de concentratie CO2 in de atmosfeer licht fluctuerend over de geologische tijd.

Op de geologisch lange termijn wordt er echter veel meer CO2 vastgelegd in de aardbodem dan er door levende planten wordt opgeslagen. Het is opgeslagen als dood plantaardig materiaal in veengrond dat, vastgezet in aardlagen, in de loop van miljoenen jaren samengedrukt is tot bruinkool, steenkool en aardgas. In de oceanen wordt koolstof vastgelegd doordat organismen na afsterven naar de bodem zinken. Op de lange duur kunnen die worden omgezet in aardolie en aardgas.

Het is deze enorme koolstofvoorraad die als fossiele brandstof wordt verstookt, waarbij de CO2 weer vrijkomt. Dit verklaart ook waarom er nu op zo'n korte termijn zoveel CO2 bij kan komen, en waarom dit ongeëvenaard is in de geschiedenis van de aarde.

<youtube>8KrgPPO1h0A</youtube>

''Veranderingen van de CO2 concentratie over de afgelopen 800.000 jaar. De CO2-waarde in oktober 2024 was 424 ppm (deeltjes per miljoen). Bron: NOAA.<ref> [https://gml.noaa.gov/ccgg/trends/history.html Trends in CO2 | NOAA Global Monitoring Laboratory]</ref>''

Deze animatie van de US National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) zet de huidige toename van de CO2-concentratie in het perspectief van de variaties in de afgelopen 800.000 jaar, de periode van de ijstijden.

De animatie begint met directe observaties van de CO2-concentratie door het Mauna Loa observatorium in Hawaii en een wereldwijd netwerk van andere meetpunten, gevolgd door metingen van CO2-concentraties in ijskernen van Antarctica.

Zie voor de actuele concentratie in de atmosfeer [[Meest recente stand van zaken#Stand van zaken op dit moment|Stand van zaken op dit moment]].

Zie ook:

* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Gevoeligheid|Verdieping: Gevoeligheid]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|Verdieping: Koolstofbalans]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|Verdieping: Koolstofputten]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Levensduur van CO2 in de atmosfeer|Verdieping: Levensduur van CO2 in de atmosfeer]].
<blockquote><references /> </blockquote>

=== Fossiele brandstoffen ===
'''De toename van CO2 in de atmosfeer is het gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen — steenkool, aardolie en aardgas. Natuurlijke processen hebben daar nauwelijks aan bijgedragen. De Industriële Revolutie (~1750-1850)<ref>[https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Industri%C3%ABle_revolutie Industriële Revolutie | Wikipadia]</ref> is de start van die toename, die vanaf ongeveer 1950 steeds sterker werd.'''

Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn eigenlijk een grote verspilling van energie.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/ Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</ref> Om precies te zijn: ongeveer 67% van de totale energie van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren in de atmosfeer als kooldioxide, andere oxiden, waterdamp en warmte. Slechts de resterende 33% van de energie wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.
[[Bestand:Toename broeikasgassen sinds 1850.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Uitstoot van kooldioxide (CO₂) door fossiele brandstoffen en industrie. Veranderingen in landgebruik zijn inbegrepen. Bron: Our World in Data.''<ref>[https://ourworldindata.org/greenhouse-gas-emissions Greenhouse gas emissions | Our World in Data]</ref>]]

Aan het begin van het industriële tijdperk was het CO2-gehalte in de atmosfeer 278 ppm. Sindsdien hebben menselijke activiteiten de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer doen toenemen, waardoor in 2025 de concentratie ~426 ppm was — een stijging van 50%.<ref>[https://climate.nasa.gov/vital-signs/carbon-dioxide/?intent=121 Carbon Dioxide LATEST MEASUREMENT | NASA]</ref> Deze door de mens veroorzaakte stijging is een stuk groter dan de natuurlijke stijging aan het einde van de laatste ijstijd, 20.000 jaar geleden — de laatste grote opwarming.

==== Sinds de Industriële Revolutie ====

De uitstoot van fossiele CO2 daalt in sommige regio's, waaronder Europa en de VS, maar stijgt wereldwijd — en wetenschappers zeggen dat wereldwijde actie om fossiele brandstoffen terug te dringen niet snel genoeg gaat om gevaarlijke klimaatverandering binnen de perken te houden. Het beste beschikbare bewijs laat zien dat de opwarming waarschijnlijk min of meer zal stoppen zodra de uitstoot van kooldioxide nul is. Dat betekent dat de mens de macht heeft om de toekomst van het klimaat te kiezen.

Ondanks dat er al veel kooldioxide is uitgestoten, zal de temperatuur na het bereiken van nul-emissie niet lang blijven stijgen. Dit komt doordat twee processen elkaar in evenwicht houden. Aan de ene kant zorgt de kooldioxide die al is uitgestoten voor verdere opwarming van het oceaanoppervlak. Aan de andere kant absorberen en begraven de oceanen kooldioxide uit de atmosfeer, waardoor het broeikaseffect van de atmosfeer afneemt en de lagere atmosfeer en het oppervlak afkoelen. Deze opwarmende en verkoelende processen heffen elkaar op. Hierdoor zal de temperatuur na het stoppen van de uitstoot stabiliseren.<ref> [https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1256273/full Michael Mann: Warming ends when carbon pollution stops | Frontiers]</ref> <ref>[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1327653/full H Damon Matthews : How much additional global warming should we expect from past CO2 emissions? | Frontiers]/</ref> Dat is in overeenstemming met IPCC scenario RCP2.6 met ambitieus klimaatbeleid. Onzekere factoren die samenhangen met [[Feedbacks en tipping points#Tipping points (Omslagpunten)|omslagpunten]], zoals het dooien van de permafrost, kunnen voor een verdere stijging van 0,2 tot 0,3 °C zorgen.

Voor een uitleg over het effect van nul-emissie zie het artikel in Carbon Brief: ''Explainer: Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached?''<ref> [https://www.carbonbrief.org/explainer-will-global-warming-stop-as-soon-as-net-zero-emissions-are-reached/ Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached]</ref>

Er zijn echter ook aanwijzingen dat de gezamenlijke werking van veranderingen in het [[Wat is klimaatverandering?#Albedo|albedo]], koolstof uit ontdooiende permafrost (zowel als CH4 als CO2) en waterdamp in warme lucht er samen voor zorgen dat de temperatuur hoog blijft, zelfs als de CO2-concentratie afneemt. Dat betekent dat de klimaatverandering die al heeft plaatsgevonden moeilijk ongedaan te maken zal zijn zonder grootschalige netto negatieve emissies. <ref>[https://www.nature.com/articles/s41598-020-75481-z Jorgen Randers, Ulrich Goluke: An earth system model shows self-sustained thawing of permafrost even if all man-made GHG emissions stop in 2020 | Nature]</ref>

Om het klimaat te stabiliseren, moet de uitstoot van broeikasgassen stoppen. Daling van het CO2-niveau en daling van de temperatuur vragen om andere maatregelen.<ref>
[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2007GL032388 H. Damon Matthews, Ken Caldeira: Stabilizing climate requires near-zero emissions | GRL]</ref> Zie daarvoor: [[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|Mitigatie]].

Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Basislijn ‘Parijs’|Verdieping: Basislijn Parijs]].
<blockquote><references /> </blockquote>

=== Cementproductie ===
De cementindustrie is de tweede belangrijkste oorzaak van de stijgende concentraties CO2. Een ander nadeel van de cementindustrie is dat beton wordt gebruikt om harde oppervlakken te creëren die verhinderen dat regenwater door de bodem wordt opgenomen. Dat vergroot de kans op bodemerosie, watervervuiling en overstromingen.<ref> [https://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_impact_of_concrete Environmental impact of concrete | Wikipedia]</ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43660-x Projecting future carbon emissions from cement production in developing countries | Nature]</ref>

Bij de productie van cement komt koolstofdioxide vrij. Dit komt doordat calciumcarbonaat (CaCO3) wordt afgebroken wanneer het wordt verhit, waarbij kooldioxide (CO2) en ongebluste kalk (CaO) worden gevormd. Er wordt ook veel energie gebruikt, vooral uit de verbranding van fossiele brandstoffen. De cementproductie is goed voor ongeveer 1,6 miljard ton CO2 per jaar — ongeveer 8% van de wereldwijde CO2-uitstoot.<ref>[https://ourworldindata.org/grapher/annual-co2-cement Annual CO₂ emissions from cement | Our World in Data]</ref>
<blockquote><references /> </blockquote>

== Waterdamp ==
Sommige mensen denken dat waterdamp de belangrijkste oorzaak is van de huidige opwarming van de aarde, maar dat is in feite een omdraaiing van oorzaak en gevolg. De concentratie waterdamp in de atmosfeer neemt toe naarmate de aarde warmer wordt, maar dit betekent niet dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming. Waterdamp versterkt het opwarmende effect van andere broeikasgassen.<ref name=":3">[https://science.nasa.gov/earth/climate-change/steamy-relationships-how-atmospheric-water-vapor-amplifies-earths-greenhouse-effect/ Steamy Relationships: How Atmospheric Water Vapor Amplifies Earth’s Greenhouse Effect | NASA]</ref>
[[Bestand:Waterdamp broeikasgas.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Het mechanisme van de positieve terugkoppeling van waterdamp in de atmosfeer. Bron: NASA and NOAA Historic NWS Collection.''<ref name=":3" />]]
Wanneer broeikasgassen zoals kooldioxide en methaan in de atmosfeer toenemen, stijgt de temperatuur op aarde. Hierdoor neemt de verdamping boven water- en landoppervlakken toe. Warmere lucht kan meer vocht vasthouden (7% meer voor elke graad opwarming), dus komt er meer waterdamp in de lucht. De waterdamp absorbeert net als kooldioxide en methaan de warmte die vanaf de aarde wordt uitgestraald, waardoor de atmosfeer verder opwarmt en er nog meer waterdamp ontstaat.

Dit is een positieve [[Feedbacks en tipping points#Positieve terugkoppelingen|terugkoppeling]] die het broeikaseffect versterkt. Geschat wordt dat dit effect meer dan het dubbele is van de opwarming die zou plaatsvinden door de toename van kooldioxide alleen.

De verklaring hiervoor is dat waterdamp een '''condenseerbaar''' broeikasgas is — het kan van een gas in een vloeistof veranderen (condenseren). De concentratie is afhankelijk van de temperatuur van de atmosfeer. Hierdoor is waterdamp het enige broeikasgas waarvan de concentratie toeneemt ''door'' de opwarming van de atmosfeer, waardoor de atmosfeer nog meer opwarmt. De andere broeikasgassen — CO2, methaan, lachgas, maar ook ozon en chloorfluorkoolwaterstoffen — zijn '''niet-condenseerbare''' gassen. Deze kunnen niet vloeibaar worden in de atmosfeer,<ref>Deze gassen kunnen alleen vloeibaar worden onder laboratorium omstandigheden, bij zeer lage temperaturen.</ref> zelfs bij de zeer lage temperaturen hoog in de atmosfeer. Terwijl de atmosferische temperaturen veranderen, blijft de concentratie van niet-condenseerbare gassen stabiel, tenzij menselijke activiteiten hun concentratie verhogen.

Extra waterdamp in de lucht blijft niet lang genoeg hangen om het klimaat te veranderen. De hoeveelheid waterdamp die we in de lucht brengen, is niet belangrijk. Zelfs als we de hoeveelheid water in de lucht zouden verdubbelen, zou het meeste binnen ongeveer twee weken weer terugvallen in de oceanen, ijskappen, rivieren, meren en het grondwater. Als niet-condenseerbare broeikasgassen niet zouden toenemen, zou de hoeveelheid waterdamp in de atmosfeer onveranderd zijn ten opzichte van het niveau van voor de Industriële Revolutie.

Een uitvoerige bespreking van de '''mythe''' dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming en niet kooldioxide en andere door de mens uitgestoten broeikasgassen, vind je op de site van ''Skeptical Science''.<ref>[https://skepticalscience.com/water-vapor-greenhouse-gas.htm Explaining how the water vapor greenhouse effect works | Skeptical Science]</ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== Methaan ==
Methaan (CH4) draagt aanzienlijk bij aan de opwarming van de Aarde. Het is verantwoordelijk voor ongeveer 30% van de klimaatverandering sinds het pre-industriële tijdperk. De methaanconcentratie is de afgelopen twintig jaar met bijna 10% gestegen. Onderzoekers weten dat de belangrijkste bron van de stijgende methaanconcentratie niet de olie- en gasindustrie is, omdat methaan in de atmosfeer rijker is geworden aan koolstof-12, een lichte isotoop die door biologen wordt geprefereerd.

Methaanemissies zijn voornamelijk het gevolg van menselijke activiteiten, onder andere via kolenmijnen, aardgaslekken, afvalwaterzuiveringsinstallaties, scheten en oprispingen van herkauwers zoals koeien, schapen en geiten, rottend organisch afval op stortplaatsen, rijstproductie en termietenheuvels. <ref>[https://climate.mit.edu/ask-mit/how-much-does-natural-gas-contribute-climate-change-through-co2-emissions-when-fuel-burned How much does natural gas contribute to climate change through CO2 emissions when the fuel is burned, and how much through methane leaks? | MIT Climate Portal]</ref> <ref>[https://www.usgs.gov/news/featured-story/climate-warming-likely-cause-large-increases-wetland-methane-emissions Climate Warming is Likely to Cause Large Increases in Wetland Methane Emissions | USGS]</ref> Andere bronnen van methaanuitstoot zijn uitdrogende veenmoerassen en ontdooiende permafrost (= permanent bevroren bodem).

Methaan is een veel sterker broeikasgas dan koolstofdioxide: per molecuul kan het veel meer warmtestraling vasthouden. Maar, waar broeikasgassen als koolstofdioxide maar ook lachgas wel duizenden jaren in de atmosfeer blijven voordat ze worden afgebroken of opgenomen, breekt methaan in iets meer dan tien jaar af (onder meer in CO2). Over een periode van 20 jaar is het daarom een zo'n 84 keer sterker broeikasgas dan koolstofdioxide, en in 100 jaar zo'n 28 keer sterker<ref> [https://energy.ec.europa.eu/topics/carbon-management-and-fossil-fuels/methane-emissions_en Methane Emissions | European Commission]</ref>.

=== Wetlands ===
Bij de stijging van de methaanemissises speelt groei van de veeteelt en stortplaatsen zeker een rol, maar de laatste jaren hebben onderzoekers zich gerealiseerd dat ook de uitstoot uit wetlands toeneemt. Door de opwarming van de aarde veranderen de neerslagpatronen, waardoor in sommige regio's moerassen groter worden en permafrost ontdooit, waardoor nieuwe moerassen ontstaan. De opwarming is ook gunstig voor methaanproducerende bacteriën: warmte versnelt hun stofwisseling en warmer water bevat minder opgeloste zuurstof, waardoor deze anaërobe organismen ecologisch gezien gemakkelijker de overhand krijgen.

In 2024 ontdekte een team van wetenschappers van het Amerikaanse Ministerie van Energie dat de methaanuitstoot uit wetlands in Noord-Eurazië en Noord-Amerika tussen 2002 en 2021 met 9% is toegenomen.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-024-01933-3 Boreal–Arctic wetland methane emissions modulated by warming and vegetation activity | Nature Climate Chage]</ref> Door zorgvuldig de seizoensgebonden schommelingen in methaan te onderzoeken op locaties waar langdurige metingen zijn verricht, kwam een studie gepubliceerd in Nature<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-025-08900-8 Trends in the seasonal amplitude of atmospheric methane | Nature]</ref> tot de conclusie dat de wereldwijde uitstoot door wetlands sinds de jaren tachtig is toegenomen. Beide studies brachten deze trend in verband met de opwarming van de aarde.

Er wordt onderzoek gedaan naar het verminderen van de methaanuitstoot uit wetlands. Verreweg de beste manier is natuurlijk het terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen en daarmee het verminderen van de opwarming. Direct ingrijpen in de ecosystemen van de wetlands is een optie die wordt onderzocht.<ref>[https://www.science.org/content/article/we-re-uncharted-waters-hacking-swamps-could-curb-methane-emissions-side-effects-are ‘We’re in uncharted waters.’ Hacking swamps could curb methane emissions—but side effects are unclear | Science]</ref> Die is echter, net zoals andere vormen van [[Strategieën tegen klimaatverandering#Klimaatengineering|geo-engineering]], niet zonder risico.

=== Vlees- en zuivelindustrie ===
Uit een recent onderzoek<ref>[https://changingmarkets.org/report/the-new-merchants-of-doubt-how-big-meat-and-dairy-avoid-climate-action/ The New Merchants of Doubt: How Big Meat and Dairy Avoid Climate Action | Changing Markets Foundation]</ref> blijkt dat grote zuivelbedrijven de uitstoot van methaan verwaarlozen. Dierlijke landbouw, met name veeteelt voor melk en vlees, is verantwoordelijk voor 32% van de wereldwijde uitstoot van methaan. Hoewel methaan een korte levensduur heeft, is het 80 keer krachtiger dan kooldioxide.

Een evaluatie van 20 toonaangevende zuivel- en koffieshopketens, met een gezamenlijke omzet van meer dan 420 miljard dollar, geeft aan dat de meeste geen duidelijke doelen voor methaanvermindering of geloofwaardige actieplannen hadden. Danone was het enige bedrijf met een specifieke doelstelling voor methaan, terwijl General Mills een algemene klimaatdoelstelling had. Nestlé en Arla stonden op de derde plaats, waarbij Nestlé een verminderde zuivelconsumptie ondersteunde.

Hoewel Nestlé erkent dat methaan en vee een bedreiging vormen voor het klimaat, rapporteerden alleen Nestlé en Danone daadwerkelijke emissiereducties. Het rapport toont de onwil van de industrie om methaanemissies effectief aan te pakken en benadrukt de behoefte aan overheidsingrijpen om op wetenschap gebaseerde methaanverminderingen in de landbouw af te dwingen.

"Mooie woorden van bedrijven en een paar vrijwillige acties zijn niet veel meer dan gebakken lucht. Regeringen moeten eindelijk de koe bij de horens vatten en wetenschappelijk onderbouwde methaanbeperkingen voor de landbouwsector instellen," zegt een van de auteurs van het rapport.

Zie: Verdieping: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?|Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?]].

== Lachgas ==
Lachgas (distikstofoxide of N2O) is een ander (niet-condenseerbaar) broeikasgas dat een belangrijke rol speelt in het broeikaseffect. Samen met de menselijke uitstoot van koolstofdioxide en methaan is de uitstoot van lachgas voor de opwarming door het versterkte broeikaseffect verantwoordelijk. De bijdrage van lachgas aan de opwarming van de Aarde wordt geschat op zo'n 6% sinds 1960<ref>[https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/lachgas-is-geen-grap Lachgas is geen grap | KNMI]</ref>. Lachgas heeft net als koolstofdioxide een relatief lange verblijftijd in de atmosfeer (meer dan honderd jaar).

De productie en het gebruik van kunstmest, maar ook dierlijke mest van veeteelt zijn samen voor het grootste gedeelte van de menselijke uitstoot van lachgas verantwoordelijk. De uitstoot van lachgas gaat gepaard met de uitstoot van stikstofoxides (NOx / NO2) en ammoniak (NH3). Deze stoffen kunnen grote negatieve gevolgen hebben voor de luchtkwaliteit en de natuur en biodiversiteit - zo liggen ze ten grondslag aan de stikstofproblematiek in Nederland. Daarnaast zijn stikstofoxides en ammoniak ook [[Wat is klimaatverandering?#Aerosolen|aerosolen]], die een licht afkoelende werking hebben en het opwarmende effect van lachgas een klein beetje compenseren. <blockquote><references /> </blockquote>

= Verstoring door de mens =
'''Door menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, nemen de broeikasgassen toe, en raakt de energiebalans van de Aarde verstoord. Er blijft meer warmte in de atmosfeer, wat leidt tot opwarming van de aarde en veranderingen in het klimaat. Dit noemen we het antropogene of versterkte broeikaseffect.'''

Lees ook: [[De mens is verantwoordelijk]] en [[Klimaatverandering: meest recente stand van zaken]].

Tijdens alle ijstijden van de afgelopen miljoen jaar hebben positieve en negatieve [[Feedbacks en tipping points#Feedback loops (terugkoppelingen)|terugkoppelingen]] in de koolstofcyclus ervoor gezorgd dat het kooldioxidegehalte in de atmosfeer stabiel bleef op of onder de 300 delen per miljoen (ppm). Op dit moment is dat niveau echter ~430 ppm. Dit is niet alleen het hoogste kooldioxidegehalte dat de mensheid ooit heeft meegemaakt, maar het is ook in een ongekend tempo gestegen, als we op geologische tijdschalen kijken. Waar vergelijkbare veranderingen in het verleden duizenden jaren hebben geduurd, hebben we nu te maken met een stijging in een fractie van die tijd.

=== Broeikasgassen, aerosolen en veranderingen in landgebruik ===
De mens verstoort de Aarde op verschillende manieren die bijdragen aan klimaatverandering. Allereerst verbranden we op grote schaal de fossiele brandstoffen kolen, olie en gas, onder meer in de industrie, transport en huishoudens, waardoor we koolstofdioxide en methaan uitstoten. Via de landbouw en veeteelt stoten we lachgas en ook methaan uit. Deze extra [[Wat is klimaatverandering?#Welke broeikasgassen zijn er?|broeikasgassen]] warmen de planeet op, maar het zijn niet de enige redenen. Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?|Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij]]?
[[Bestand:Observed warming.jpeg|miniatuur|''De bijdragen aan de waargenomen mondiaal gemiddelde opwarming in 2010-2019 in verhouding tot 1850-1900. (a) Waargenomen opwarming van de aarde (stijging van de temperatuur aan het aardoppervlak), (b) Bewijs uit attributieonderzoeken, die informatie uit klimaatmodellen met observaties combineren, (c) Bewijs uit de analyse van stralingsforcering (energiebalans) en klimaatgevoeligheid (climate sensitivity)''<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/figures/summary-for-policymakers/figure-spm-2 IPCC AR6 WGI Summary for Policymakers Figuur SPM.2]</ref>|gecentreerd|650x650px]]
De mens heeft ook op grote schaal het oppervlak van de Aarde aangetast. Deze veranderingen in landgebruik (ook wel LULUCF: ''Land Use, Land Use Change, and Forestry'') omvatten vooral grootschalige ontbossing voor landbouw en veeteelt, maar ook verstedelijking. Grootschalige ontbossing heeft eigenlijk twee gevolgen: een toename van de albedo, en minder natuurlijke opname van CO2. Zand, grasland en landbouwgrond, dat vaak in de plaats komt voor bossen, hebben een relatief hogere albedo vergeleken met bossen. Dat betekent dat ze meer zonnestraling weerkaatsen terug de atmosfeer en de ruimte in.

Deze verandering in landgebruik zorgt dus effectief voor een lichte verkoeling van de Aarde. Maar zand, grasland, landbouwgrond, en ook stedelijk gebied, nemen vrijwel geen CO2 op, terwijl gezonde bossen dat wel doen (zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|Koolstofbalans]] en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|Koolstofputten]]). Dit heeft effectief voor meer CO2 in de atmosfeer gezorgd, wat dus weer een opwarmend effect heeft. Het netto-effect van ontbossing op regionale en globale temperatuur hangt af van veel factoren, onder meer de breedtegraad, en dat maakt dat de exacte contributie lastig in kaart te brengen is.

Door de verbranding van fossiele brandstoffen, maar ook door landbouw en veeteelt, industriële processen, en verbrandingsprocessen, stoot de mens op grote schaal verschillende aerosolen uit, waaronder ammoniak, roetdeeltjes, en zwaveloxides. Aerosolen beïnvloeden op verschillende manieren de opwarming van de Aarde. Zo zorgen donkere roetdeeltjes op sneeuw en ijskappen door albedoveranderingen voor een klein beetje opwarming, kunnen aerosolen ook de ozonlaag aantasten, kunnen aerosolen direct zonnestraling weerkaatsen wat effectief voor een afkoeling zorgt, en beïnvloeden aerosolen de vorming van wolken, dat ook voornamelijk een afkoelende werking heeft.

De precieze interacties van aerosolen met de stralingsbalans van de Aarde is behoorlijk complex. Dit zorgt ervoor dat er over de totale contributie van aerosolen op de opwarming van de Aarde nog veel onzeker is, maar het netto-effect is een behoorlijke afkoeling van ongeveer 0,4 graden Celsius.

Zonder deze afkoelende aerosolen zou de opwarming van de Aarde dus een stuk hoger zijn. Aerosolen zijn vaak ook luchtverontreinigende stoffen die negatieve effecten hebben op onze gezondheid. Daarom zijn er veel beleidsmaatregelen om de concentratie van veel aerosolen naar beneden te krijgen. Voor de opwarming van de Aarde kan dit dus een lichte extra opwarming betekenen.

==== Het is de mens ====
[[Bestand:Indicatoren voor een opwarmende planeet.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Skeptical Science,''<ref>[https://skepticalscience.com/docs/Guide_Skepticism_Dutch.pdf De wetenschappelijke handleiding voor “global warming” scepticisme | Skeptical Science]</ref> ''gebaseerd op Parmesan & Yohe (2003).<ref>[https://www.nature.com/articles/nature01286 A globally coherent fingerprint of climate change impacts across natural systems | Nature]</ref>'']]
De gemiddelde temperatuur op Aarde is sinds 1880 met > 1,3 °C gestegen. Sinds 1975 is de opwarming versneld met 0,2 °C per decennium. De maximumtemperaturen op het land stijgen twee keer zo snel, tot meer dan 1,7 °C.

Dat menselijke activiteit de oorzaak is voor de ongekend snelle stijging van de gemiddelde temperatuur op Aarde volgt uit verschillende, onafhankelijke waarnemingen. In de eerste plaats loopt de temperatuurstijging parallel aan de stijging van de CO2-concentratie vanaf het begin van de Industriële Revolutie. (Zie daarvoor: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2— temperatuur]].) In de tweede plaats laat geochemisch onderzoek van CO2 in de atmosfeer, de oceanen en ijskernen een duidelijk signatuur zien van fossiele brandstoffen. De menselijke vingerafdruk is onmiskenbaar. (Zie daarvoor [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: fossiele koolstof herkennen]] en: [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Heeft door de mens gemaakte CO2 een detecteerbare vingerafdruk?| Heeft door de mens gemaakte CO2 een detecteerbare vingerafdruk?]].)<blockquote>'''''“We play Russian roulette with climate [and] no one knows what lies in the active chamber of the gun . . .”'''''<ref> https://www.nature.com/articles/328123a0.epdf </ref></blockquote>Dit kon Wally Broecker nog schrijven in 1987. Inmiddels is veel meer bekend over de gevolgen van het gebruik van fossiele brandstoffen en kunnen voorspellingen worden gedaan over de termijn waarin die plaatsvinden. <blockquote><references /> </blockquote>

= Jaarlijkse en lange-termijn variatie =
Deze grafiek uit het rapport Global Climate Highlights van Copernicus laat de jaarlijkse temperatuurvariatie zien ten opzichte van het langjarig gemiddelde. Daaruit blijkt dat, ondanks de schommelingen van de temperatuur het klimaat een duidelijke opwarmingstrend vertoont.<ref name=":4"> [https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024 Global Climate Highlights 2024 | Copernicus]</ref>
[[Bestand:Temperatuurstijging.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verschil in wereldgemiddelde temperatuur (°C) ten opzichte van 1850-1900, gebaseerd op de gemiddelden van maandwaarden uit maximaal zes datasets:'' ''Berkeley Earth, HadCRUT5 en NOAAGlobalTemp (vanaf 1850), GISTEMP (vanaf 1880), ERA5 (vanaf 1940) en JRA-3Q (vanaf september 1947).'' ''De datasets zijn genormaliseerd zodat ze dezelfde gemiddelden hebben voor 1991-2020 en een gemiddelde dataset-offset van 0,88°C is gebruikt om de gemiddelden van 1991-2020 en 1850-1900 aan elkaar te relateren.'' ''De zwarte curve toont een schatting van de klimatologische variatie van de temperatuur op lange termijn.'' ''De rode en blauwe balken tonen de afwijkingen van de jaargemiddelde temperaturen van deze schatting.'' ''Credit: C3S/ECMWF. Bron: Global Climate Highlights.''<ref name=":4" />]]
== De GloSAT reconstructie ==
In 2025 werd een nieuwe reconstructie van de gemiddelde oppervlaktetemperatuur gepubliceerd die teruggaat tot eind 18e eeuw, 70 jaar eerder dan eerdere reconstructies.<ref name=":8">[https://climatelabbook.substack.com/p/new-estimates-of-surface-temperature New estimates of surface temperature change since the late 18th century | Climate Lab Book]</ref> Dit is het resultaat van het GloSAT project (Global Surface Air Temperature).<ref>[https://glosat.org/ GloSAT - estimating how the global climate has changed over the industrial era | GloSAT]</ref> <ref>[https://essd.copernicus.org/articles/17/7079/2025/ An observational record of global gridded near-surface air temperature change over land and ocean from 1781 | Earth System Science Data]</ref>
[[Bestand:GloSATref.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verandering in wereldwijde gemiddelde afwijkingen van de temperatuur aan het aardoppervlak ten opzichte van 1961-1990 voor GloSATref en HadCRUT5 (Morice et al. 2021). De gearceerde onzekerheidsbereiken zijn 95% betrouwbaarheidsintervallen die de meetonzekerheden en onzekerheden als gevolg van onvolledige wereldwijde gegevensverzameling weergeven.<ref name=":8" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]

Het GloSAT-project werd gefinancierd door de Britse Natural Environment Research Council om een nieuw, uitgebreid, wereldwijd oppervlakte-temperatuurregister te ontwikkelen op basis van de temperatuur van de luchttemperatuur boven zee in combinatie met de lucht temperatuur boven land, en om dat register te gebruiken om de klimaatvariabiliteit in een langere context te begrijpen dan de huidige datasets mogelijk maken.

== El Niño en La Niña ==
'''El Niño is een natuurverschijnsel in de Stille Oceaan waarbij langs de evenaar in de oostelijke Stille Oceaan het normaal koele zeewater in sommige jaren sterk opwarmt. Deze opwarming beïnvloedt het weer wereldwijd, vooral in Noord- en Zuid-Amerika, Zuid-Oost Azië en Australië, en soms zelfs in Europa.'''<ref> [https://celebrating200years.noaa.gov/magazine/enso/el_nino.html The 1997-98 El Niño | NOAA]</ref>

'''Het tegenovergestelde effect, La Niña, treedt op wanneer het zeewater bij de evenaar ongewoon koud is. Beide verschijnselen zijn onderdeel van het El Niño Southern Oscillation (ENSO)-effect, een onregelmatige cyclus van 2 tot 7 jaar die variaties in wind- en zee-oppervlaktetemperaturen over de tropische oostelijke Stille Oceaan veroorzaakt.'''
[[Bestand:ENSO.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Tijdens El Niño stijgt de oppervlaktewatertemperatuur van de tropische Stille Oceaan met ongeveer 5 °C. Tijdens La Niña daalt de temperatuur van het oceaanwater met ongeveer dezelfde hoeveelheid. Beide toestanden zijn extreme stadia van één fenomeen. Bron: AHA Centre.<ref> [https://thecolumn.ahacentre.org/insight/vol-66-getting-to-know-el-nino-la-nina/ Getting to know: El Niño and La Niña | AHA Centre]</ref>'']]
Het ENSO-effect zorgt voor temperatuurschommelingen die bovenop de wereldwijde temperatuurstijging komen die het gevolg is van de uitstoot van broeikasgassen. Tijdens een El Niño warmt de oppervlakte van de tropische Stille Oceaan sterk op, wat het aardoppervlak significant opwarmt. Bovendien wordt er minder CO2 dan normaal opgenomen door de oceaan. Beide effecten zorgen ervoor dat de temperatuur op Aarde tijdens een El Niño-jaar wel 0,3 graden Celsius hoger kan liggen dan normaal. 2023 was zo'n El Niño-jaar. In zulke jaren komen er meer en krachtigere tropische orkanen voor, met zware regenval in sommige regio's en extreme droogte in andere.''<ref name=":5"> [https://www.climate.gov/news-features/featured-images/global-impacts-el-ni%C3%B1o-and-la-ni%C3%B1a Global impacts of El Niño and La Niña | NOAA]</ref>'' Tijdens een La Niña is het omgekeerde het geval: er komt veel koud water uit de diepe oceaan aan het oppervlak, wat juist een koelere situatie oplevert.
[[Bestand:SST Anomalies.gif|miniatuur|''De El Niño-gebeurtenis van 1997-98 met extreme zeeoppervlakte temperatuur (SST) anomalieën in het oosten van de tropische Stille Oceaan.''|gecentreerd|432x432px]]
De animatie toont de afwijkende watertemperaturen [°C] in de oceanen tijdens de laatste sterke El Niño in december 1997. [[Bestand:Gevolgen temperatuur neerslag El Niño La Niña.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Wereldwijde gevolgen voor temperatuur en neerslag van El Niño en La Niña gebeurtenissen.<ref name=":5" />'']]
De kaarten laten zien hoe El Niño gewoonlijk de winter- en zomerklimaatpatronen op het noordelijk halfrond over de rest van de wereld beïnvloedt. Merk op dat er geen consistente gevolgen zijn voor Europa, Afrika en Noord-Amerika tijdens de zomermaanden, terwijl gebieden rond de tropen en subtropen op het zuidelijk halfrond (Australië, bijvoorbeeld) in beide seizoenen gevolgen ondervinden. De recordtemperaturen van 2023-24 hangen deels samen met El Niño.

Niettemin is dat maar een deel van de verklaring. Dit blijkt uit een analyse van de ontwikkeling van de dagelijkse temperaturen tijdens alle El Niño-gebeurtenissen met behulp van de ERA5 reanalyse dataset. Aangezien deze dataset de periode van 1940 tot nu beslaat, geeft het ons zes sterke El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.8 °C) en vier meer gematigde El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.5 °C en < 1.8 °C) om te vergelijken met 2024.<ref name=":0"> [https://www.theclimatebrink.com/p/how-unusual-is-current-post-el-nino How unusual is current post-El Niño warmth? | The Climate Brink]</ref>
[[Bestand:El Ninos.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vergelijking van de afwijkingen van de gemiddelde oppervlaktetemperatuur tijdens zes El Niño’s (1972-2023). De dikke zwarte lijn is de El Niño van 2023. De grafieken zijn gecentreerd rond het hoogtepunt van de betreffende gebeurtenis. De data hiervan worden gegeven in de legenda.''<ref name=":0" />]]
De figuur hierboven toont de gegevens van zes El Niño gebeurtenissen. Hoge temperaturen in 2023 (zwarte lijn) traden eerder op dan in elke andere sterke El Niño. De piektemperaturen waren vergelijkbaar met andere gebeurtenissen in 2015/2016 en 1997/1998 — ongeveer 0,4 °C boven de “normale” mondiale oppervlaktetemperaturen. De mondiale temperaturen daalden na april een beetje, in lijn met eerdere El Niño-gebeurtenissen.

Na oktober 2023 (maand 10 in de grafiek) zijn de temperaturen wereldwijd echter hoog gebleven, ondanks het feit dat de El Niño condities al lang verdwenen zijn, waardoor het laatste deel van 2024 buiten het bereik valt van andere sterke El Niño's.

Zelfs als we naar de langere termijn kijken, is de ontwikkeling van de mondiale oppervlaktetemperaturen zowel voor als na El Niño ongekend: de temperaturen stegen eerder dan we eerder hebben gezien en de temperaturen zijn langere tijd op een hoog niveau gebleven.

=== Gevolgen voor Europa ===
El Niño en La Niña hebben ook invloed op Europa, zoals blijkt uit de kaart hierboven. Als de Stille Oceaan verandert van El Niño naar La Niña, kan Europa te maken krijgen met veranderingen in temperatuur en neerslag.

Een opwarmend klimaat en de overgang van El Niño naar La Niña kan het risico op hittegolven en droogte in delen van Europa vergroten. Een jaar van El Niño kan evenveel hitte met zich meebrengen als een decennium van door de mens veroorzaakte opwarming. Deze extra hitte en de kans op andere neerslagpatronen kunnen hittegolven en droogtes in sommige delen van Europa erger maken.

Andere gebieden in Europa kunnen meer stormen, extreme regen en overstromingen verwachten. In Zuid-Europa worden de winters natter en warmer, terwijl ze in Noord-Europa droger en kouder worden. <blockquote><references /> </blockquote>

= '''Verdieping''' =
<div style="background:#F0F8FF">
== '''Verdieping''': Hoe klimaatonderzoek werkt ==
Deze video legt in 15 minuten uit hoe klimaatonderzoekers op basis van boringen in de zeebodem en in poolijs, waarnemingen van CO2 en andere broeikasgassen, temperatuur en talloze andere waarnemingen, bepalen hoe het klimaatsysteem verandert.

<youtube>[https://youtu.be/raijIFglj6c?si=b36aY_9SWj1lBRjE]</youtube>

== '''Verdieping''': Attributie ==

Nu extreem weer steeds vaker optreedt en tot hele concrete problemen leidt, rijst de vraag of klimaatverandering hier de schuld van is. Tien jaar geleden zouden wetenschappers het moeilijk hebben gehad om deze vraag te beantwoorden. Vandaag de dag kan een nieuw type onderzoek, de zogenaamde attributiewetenschap, bepalen of klimaatverandering sommige extreme gebeurtenissen ernstiger en waarschijnlijker heeft gemaakt, en zo ja, in welke mate.<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/10/04/attribution-science-linking-climate-change-to-extreme-weather/ Attribution Science: Linking Climate Change to Extreme Weather | Columbia Climate School]</ref> <ref>[https://www.cell.com/cell-reports-sustainability/fulltext/S2949-7906(24)00161-7 Extreme events impact attribution: A state of the art | Cell Reports Sustainability]</ref> <ref>[https://www.frontiersin.org/journals/climate/articles/10.3389/fclim.2024.1455023/full Frontiers in attributing climate extremes and associated impacts | Frontiers]</ref>

Attributiestudies werken als volgt: wanneer zich een extreme weergebeurtenis voordoet, gaan wetenschappers eerst aan de hand van gegevens uit het verleden na hoe vaak een gebeurtenis van die omvang zou kunnen voorkomen.

Vervolgens wordt onderzocht hoe het klimaat in het verleden zou hebben gereageerd. Dit gebeurt door twee verschillende scenario's met elkaar te vergelijken. In het eerste wordt de frequentie berekend waarin het weersfenomeen optrad in de periode voordat de mens begon met het verbranden van fossiele brandstoffen. Daarvoor zijn goede waarnemingen en historische gegevens cruciaal. Die frequentie wordt berekend voor een periode van ongeveer 150 jaar. Dit wordt de “contrafeitelijke wereld” genoemd – de wereld die ooit was, maar niet meer bestaat.

Voor het tweede scenario gaan de klimaatwetenschappers terug in de tijd, waarbij ze de werkelijke broeikasgas concentraties voor elk jaar gebruiken zoals deze in de loop van de tijd zijn toegenomen. Door de resultaten van de twee modellen te vergelijken, kunnen onderzoekers schatten hoeveel de menselijke uitstoot van fossiele brandstoffen de kansen heeft veranderd. Statistische methoden worden vervolgens gebruikt om de verschillen te meten in hoe ernstig en frequent de gebeurtenis is.

Als een extreme gebeurtenis bijvoorbeeld twee keer zo vaak voorkomt in het huidige klimaatmodel als in het contrafeitelijke klimaatmodel, kunnen we zeggen dat klimaatverandering de gebeurtenis twee keer zo waarschijnlijk heeft gemaakt als het zou zijn geweest in een wereld zonder door de mens veroorzaakte emissies.

Er zijn inmiddels honderden attributiestudies verschenen. Driekwart van de geanalyseerde extremen werden intenser of waarschijnlijker door klimaatverandering.<ref name=":6"> [https://interactive.carbonbrief.org/attribution-studies/index.html Mapped: How climate change affects extreme weather around the world | Carbon Brief]</ref>

[[Bestand:Attribution studies.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Screenshot van de interactieve kaart van Carbon Brief van bijna 750 extreme gebeurtenissen en trends.'' ''Rode pictogrammen geven aan dat er menselijke invloed is gevonden, blauwe pictogrammen waar dat niet het geval is, grijze pictogrammen waar het niet duidelijk is.''<ref name=":6" />]]Daarnaast zijn de verschillende soorten attributiestudies de afgelopen 20 jaar verder ontwikkeld en uitgebreid. Zo werd in 2015 de World Weather Attribution Service opgericht om snel te kunnen reageren, waardoor het gemakkelijker wordt om de menselijke bijdrage aan weersextremen te kunnen vaststellen.<ref> [https://www.worldweatherattribution.org/ When Risks Become Reality: Extreme Weather In 2024 | World Weather Attribution]</ref>

Een publicatie in Nature van September 2025<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-025-09450-9 Systematic attribution of heatwaves to the emissions of carbon majors | Nature]</ref> legt een direct verband tussen de frequentie van hittegolven en de belangrijkste bronnen van uitstoot van broeikasgassen. Uit een analyse van 213 hittegolven die tussen 2000 en 2023 zijn geregistreerd, blijkt dat de opwarming van de aarde zowel de kans dat ze zich voordoen als hun intensiteit drastisch heeft versterkt. Het grootste deel van deze versterking is terug te voeren op 180 grote uitstoters van koolstof – voornamelijk producenten van fossiele brandstoffen en cement – die verantwoordelijk zijn voor ongeveer de helft van de waargenomen toename van de intensiteit van hittegolven sinds het midden van de 19e eeuw.

Volgens het Nature artikel heeft de opwarming van de aarde sinds 1850-1900 de gemiddelde intensiteit van hittegolven drastisch doen toenemen. Dat was ongeveer 20 keer hoger in het decennium 2000-2009 en ongeveer 200 keer hoger in het decennium 2010-2019, vergeleken met het pre-industriële niveau. Ongeveer een kwart van de onderzochte hittegolven zou vrijwel onmogelijk zijn geweest zonder de moderne klimaatverandering, en de bijdrage van elke grote uitstoter is voldoende om 16 tot 53 anders onbereikbare hittegolven mogelijk te maken. De bevindingen vullen een belangrijke leemte in het bewijsmateriaal door historische extreme gebeurtenissen rechtstreeks in verband te brengen met de activiteiten van grote vervuilende bedrijven.

Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Verdieping: Extreme regens én extreme droogte|Verdieping: Extreme regens én extreme droogte]].

=== Databank Klimaatattributie ===
De wetenschap over klimaatattributie speelt een centrale rol in rechtszaken over het klimaat (schadevergoeding, aansprakelijkheid) en beleidsvorming. De wetenschap staat centraal in juridische debatten over de causale verbanden tussen menselijke activiteiten, wereldwijde klimaatverandering en de gevolgen voor menselijke en natuurlijke systemen. De Databank Klimaatattributie bevat 700 wetenschappelijke bronnen, ingedeeld in vier thema’s: Climate Change Attribution, Extreme Event Attribution, Impact Attribution en Source Attribution. Die kun je verkennen door een van de onderwerpen te selecteren of met een geavanceerd zoekformulier.<ref> [https://climateattribution.org/ Climate Attribution Database]</ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping''': Systeem Aarde ==
[[Bestand:Systeem Aarde2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De vijf met elkaar samenhangende subsystemen van systeem aarde.''<ref> [https://mynasadata.larc.nasa.gov/basic-page/about-earth-system-background-information About the Earth as a System: Background Information | My NASA Data]</ref>]]
Een systeem wordt gedefinieerd als een groep op elkaar inwerkende, onderling verbonden of onderling afhankelijke onderdelen die samenwerken om een complex geheel te vormen. Wetenschappers over de hele wereld bestuderen elk van deze kleinere systemen en hoe ze bij elkaar passen om het huidige beeld van onze planeet als geheel te vormen door middel van wat ''Earth System Science'' wordt genoemd.<ref> [https://scied.ucar.edu/learning-zone/earth-system Earth as a System | Center for Science Education]</ref><ref> Lenton, T. (2016). ''Earth system science: a very short introduction''. Oxford University Press.</ref>

Aardsysteemwetenschappers beschouwen de gekoppelde evolutie van het leven en de planeet als één proces, waarbij ze erkennen dat de evolutie van het leven de planeet heeft gevormd en dat veranderingen in het planetaire milieu het leven hebben gevormd.

Het is vergelijkbaar met een groot organisme met geheugen. het menselijk lichaamssysteem. Alle systemen binnen een organisme werken samen om het te onderhouden zodat het goed en gezond functioneert. In termen van Earth System Science zorgt elk van deze systemen ervoor dat de aarde in (dynamische) balans blijft, een toestand die homeostase wordt genoemd. Op een verstoring volgt een gecoördineerde respons van het hele systeem.<ref> Westbroek, P. (2013). De ontdekking van de aarde: het grote verhaal van een kleine planeet. Balans.</ref>

Het systeem aarde heeft zowel negatieve als positieve terugkoppelingen, die er samen voor zorgen dat het zelfregulerend is. Dit betekent dat als iets het systeem beïnvloedt, het de neiging heeft om terug te keren naar zijn oorspronkelijke staat. Dit suggereert dat negatieve terugkoppeling de overhand heeft, tenminste als het systeem dichtbij het beginpunt is. Maar als iets het systeem te hard raakt, kan het door positieve terugkoppeling naar een alternatieve toestand worden gestuwd. Met andere woorden, zelfregulatie is geen vast gegeven — het kan uitvallen.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref> (Zie ook [[Feedback loops en tipping points]].) <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping''': Geologische geschiedenis ==
De aarde heeft in het verleden meerdere koude en warme perioden gekend. In de loop van een lange geschiedenis is het wereldklimaat door perioden van hitte en kou gegaan. Het tijdperk waarin we nu leven is gekenmerkt door relatief koele temperaturen. Maar vóór de opkomst van onze soort, ''Homo sapiens,'' waren de temperaturen gemiddeld veel hoger dan nu. Door een gelukkige combinatie van factoren — de verdeling van continenten en oceanen over het aardoppervlak, verwering van hooggebergten en weinig vulkanisme — zijn de afgelopen 34 miljoen jaar koeler dan het grootste deel van de aardgeschiedenis.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adm9798 Phanerozoic icehouse climates as the result of multiple solid-Earth cooling mechanisms | Science Advances] </ref> <ref>[https://scitechdaily.com/earths-ice-caps-exist-due-to-a-lucky-coincidence-and-they-might-not-last/ Earth’s Ice Caps Exist Due to a Lucky Coincidence – And They Might Not Last | SciTechDaily]</ref>

<youtube>2LMfSTq4JIY</youtube>

''Deze animatie van de geologische geschiedenis laat zien hoe de Aarde een afwisseling van warme en koude perioden heeft doorgemaakt, hoe broeikasgassen daarin een rol speelden en hoe perioden van extreme kou en warmte hebben geleid tot massa uitstervingen.''

=== Van Hothouse naar Icehouse ===
De laatste 66 miljoen jaar van de aardgeschiedenis wordt gekenmerkt door een afwisseling van ‘warmhouse’ naar ‘hothouse’ via ‘warmhouse’ en ‘coolhouse’ naar de huidige periode met een ‘icehouse’ klimaat. Het is dit 'icehouse'-klimaat dat nu door menselijk handelen wordt verstoord.<ref> [https://www.marum.de/en/Dr.-thomas-westerhold/CENOGRID.html Cenozoic Global Reference benthic foraminifer carbon and oxygen Isotope Dataset (CENOGRID)]</ref>[[Bestand:Cenozoic CO2 and temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Geschatte CO₂ concentratie (zwarte lijn) met 95% betrouwbaarheidsinterval (grijze band). De kleuren tonen de afwijking (Δ) van de wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuur (GMST in Kelvin) ten opzichte van de pre-industriële periode. In de grafiek geeft de donkerrode kleur het hothouse klimaat aan. Tijdens het Pleistoceen (~2,58 miljoen tot ~11.700 jaar geleden) kwam het CO₂-niveau nooit in de buurt van de huidige concentratie van ~420 ppm in 2022 (stippellijn). Gegevens zijn afkomstig van CenCO2PIP Consortium et al. (2023).''<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adi5177 Toward a Cenozoic history of atmospheric CO2]</ref> <ref name=":1"> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.ads1526 Hot and cold Earth through time. Reconstructing ancient Earth’s temperature reveals a global climate regulation system | Science]</ref>]]

Deze reconstructie en een studie die 485 miljoen jaar teruggaat suggereren een regulerend systeem dat de temperatuur op Aarde binnen bepaalde grenzen stabiel houdt. Aanwijzing daarvoor is de sterke samenhang tussen het CO2-gehalte van de atmosfeer en de gemiddelde temperatuur zien. Dat verband is geen toeval.<ref name=":1" /> <ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2024/09/20/de-laatste-485-miljoen-jaar-was-de-aarde-vijf-keer-extreem-heet-en-altijd-was-co2-de-hoofdverdachte-a4866423 De laatste 485 miljoen jaar was de aarde vijf keer extreem heet en altijd was CO2 de hoofdverdachte | NRC]</ref> <ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

In [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2 — temperatuur]] worden argumenten gegeven voor een causaal verband tussen die twee, en wordt geconcludeerd: '''Het klimaat wordt gedreven door broeikasgassen'''.

De temperatuur- en het kooldioxidereconstructies sinds 66 miljoen jaar geleden zijn gebaseerd op zuurstof- en koolstof-analyses van plankton in boorkernen in de oceaan.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.aba6853 An astronomically dated record of Earth’s climate and its predictability over the last 66 million years | Science]</ref> Alle warme perioden werden veroorzaakt door een toename van CO2. Vanaf ongeveer 34 miljoen jaar geleden is de Aarde weer in een milde fase gekomen. In die periode zijn mensachtigen geëvolueerd.

In de hothouse perioden was wel leven mogelijk, maar de wereld zoals wij die nu kennen is aangepast aan een veel milder klimaat. De ontwikkeling naar een warme of zelfs hete wereld, zoals die nu dreigt te gebeuren, zal desastreuze gevolgen hebben en het voortbestaan van de mens bedreigen.

Want van belang is niet alleen de temperatuur zelf, maar vooral ook de snelheid waarmee de temperatuur verandert. Levende wezens zijn aangepast aan zowel klimaat als aan elkaar (het ecosysteem waarin ze voorkomen). Die aanpassing heeft tijd nodig. Het tempo waarmee de temperatuur stijgt is echter zo hoog dat veel organismen niet voldoende tijd hebben om zich aan te passen of te evolueren om ermee om te gaan. Dit zal vrijwel zeker leiden tot massa-extinctie, omdat ecosystemen ontwricht worden en diersoorten hun leefgebieden verliezen of niet meer kunnen voldoen aan hun behoeften. <blockquote><references /> </blockquote>

=== IJstijden en tussenijstijden ===
2,58 miljoen jaar geleden is de aarde van een ‘Coolhouse’ in een ‘Icehouse’ veranderd. Die periode laat een afwisseling zien van koudere en warmere perioden. Dat betekent dat vanaf dat moment de normale situatie is dat grote ijskappen op het Noordelijk Halfrond zich regelmatig uitbreiden naar lagere breedten en dan weer inkrimpen.

Deze klimaatcycli komen overeen met variaties in de baan en de stand van de aarde, de ‘Milankovitch-cycli’. De Servische meteoroloog Milankovitch berekende de variaties in zonnestraling op verschillende breedtegraden van de aarde op basis van de variaties in de baan van de aarde. Dit correspondeerde met de samenstelling van zuurstofisotopen in de kalkskeletjes van mariene organismen, een nauwkeurige indicator van klimaatverandering over duizenden jaren.<ref> [https://science.nasa.gov/science-research/earth-science/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate - NASA Science]</ref>

[[Bestand:Temperature vs CO2.jpg|gecentreerd|miniatuur|450x450px|''Temperatuurverandering (lichtblauw) en verandering van de kooldioxide concentratie (donkerblauw) op basis van metingen aan ijskernen in Antarctica.''<ref> [https://www.ncei.noaa.gov/news/climate-change-context-paleoclimate Climate Change in the Context of Paleoclimate]</ref>]]De ijstijden in de afgelopen 1 miljoen jaar komen voor met een frequentie van 1 per 100.000 jaar, waarbij de koude perioden, de glacialen, gemiddeld 90.000 jaar duren en de warme perioden, de interglacialen, 10.000 jaar. De grafiek van de temperatuur hierboven laat die asymmetrie zien: geleidelijke daling naar glaciale condities en abrupte stijging naar interglaciale condities. <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping''': Correlatie CO2 — temperatuur ==
[[Bestand:Surface temperature CO2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Gemiddelde oppervlaktetemperatuur en concentratie van kooldioxide (CO2) in de atmosfeer 1850-2023). Bron: NOAA.'']]
Gedurende de geschiedenis van de aarde hebben natuurlijke oorzaken, zoals astronomische variaties (variaties in de stand van de aardas en de baan van de Aarde om de zon) en vulkanisme, geleid tot schommelingen in de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer. Deze waren de drijvende kracht achter natuurlijke klimaatveranderingen, zoals ijstijden en warmere periodes.
[[Bestand:CO2 Antarctic temperature.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Correlatie van kooldioxideconcentratie en temperatuur. Gegevens van ijskernen in Antarctica. Bron: NASA. Grafieken door Robert Simmon van data uit Lüthi et al., 2008, en Jouzel et al., 2007.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle/page4.php Changes in the Carbon Cycle | NASA]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature06949 High-resolution carbon dioxide concentration record 650,000–800,000 years before present | Nature]</ref><ref>[https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.1141038 Orbital and Millennial Antarctic Climate Variability over the Past 800,000 Years | Science]</ref>]]
De hoeveelheid CO2 in de atmosfeer is de afgelopen 800.000 jaar nauw gecorreleerd met de temperatuur. Oorspronkelijk werden temperatuurveranderingen veroorzaakt door astronomische variaties, maar verhoogde temperaturen leidden tot het vrijkomen van CO2 in de atmosfeer, wat de opwarming verder versnelde. Gegevens uit ijskernen op Antarctica bevestigen deze lange-termijn correlatie, tot ongeveer 1900.<ref>[https://earth.org/data_visualization/a-brief-history-of-co2/ A Graphical History of Atmospheric CO2 Levels Over Time | Earth.Org]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature10915 Global warming preceded by increasing carbon dioxide concentrations during the last deglaciation | Nature]</ref>

Wanneer we nog verder teruggaan in de tijd, zien we dezelfde correlatie tussen CO2-concentratie in de atmosfeer en de oppervlaktetemperatuur op Aarde. Wanneer CO2 laag is, is de Aarde koud, wanneer die hoog is, is de Aarde warm of zelfs heet, met temperaturen variërend van 11 tot 36 °C. CO2 is de belangrijkste aandrijving van het klimaat.

Dat blijkt uit een grootschalige analyse waarin temperatuurschattingen tot 485 miljoen jaar geleden werden gecombineerd met modelonderzoek. De onderzoekers maakten meer dan 150.000 schattingen van de temperatuur, berekend op basis van vijf verschillende chemische indicatoren voor temperatuur die bewaard zijn in fossiele schelpen en andere soorten organisch materiaal. Andere leden van de onderzoeksgroep voerden meer dan 850 modelsimulaties uit van hoe het klimaat op aarde er de afgelopen 485 miljoen jaar uit zou kunnen hebben gezien, op basis van de positie van de continenten en de samenstelling van de atmosfeer. De combinatie van deze twee groepen gegevens leidde tot de meest nauwkeurige curve van hoe de temperatuur op aarde de afgelopen 485 miljoen jaar heeft gevarieerd. (Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].)<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

Het huidige klimaat is koeler en met matigere temperatuurvariaties dan in het grootste deel van daaraan voorafgaande tijd. Echter, de huidige opwarming gaat in een tempo dat vele malen sneller is dan ooit in de lange aardgeschiedenis. Eerdere episoden van snelle opwarming gingen vaak gepaard met massale uitsterving. <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Gevoeligheid ==
Uit nieuw onderzoek blijkt dat de temperatuur van de atmosfeer mogelijk gevoeliger is voor de CO2-concentratie dan eerder werd aangenomen. Een verdubbeling van de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer zou volgens deze studie kunnen leiden tot een temperatuurstijging van 7 tot wel 14 graden Celsius.<ref> [https://www.nioz.nl/en/news/co2-puts-heavier-stamp-on-temperature-than-thought CO2 puts heavier stamp on temperature than thought | NIOZ]</ref>

Deze bevindingen komen uit de analyse van bodemmateriaal uit de Stille Oceaan, nabij de kust van Californië, uitgevoerd door onderzoekers van NIOZ en de universiteiten van Utrecht en Bristol.<ref> [https://www.nature.com/articles/s41467-024-47676-9 Continuous sterane and phytane δ13C record reveals a substantial pCO2 decline since the mid-Miocene | Nature]</ref>

"De geconstateerde temperatuurstijging is aanzienlijk groter dan de 2,3 tot 4,5 graden waar het VN-klimaatpanel, het IPCC, tot nu toe rekening mee hield," aldus Caitlyn Witkowski, de hoofdauteur van het artikel. De door deze onderzoekers gevonden waarde van de klimaatgevoeligheid komt overeen met de 8 °C bij een verdubbeling van CO2 die ander onderzoek opleverde.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>[[Bestand:CO2 vs T.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Jaargemiddelde mondiale temperatuuranomalie op het land en in de oceanen in graden Celcius (met een preïndustrieel basisgemiddelde van 1850-1900) versus de Mauna Loa jaargemiddelde CO2-concentratie in deeltjes per miljoen (ppm) voor 66 jaar.''<ref name=":2">[https://mlg.eng.cam.ac.uk/carl/climate/onepointfive 8 When will we reach long term average +1.5°C? | Universal Carbon Cooperation]</ref>]]Carl Edward Rasmussen van Universal Carbon Cooperation<ref name=":2" /> gebruikte deze scatter plot om de sterkte van de relatie empirisch te testen binnen de 66 jaar CO2-metingen op Mauna Loa. De sterkte van deze relatie is opmerkelijk.
Als, zoals vaak wordt gedaan, de temperatuur wordt uitgezet als functie van de tijd (in plaats van de CO2-concentratie) krijg je geen rechte lijn, omdat de snelheid waarmee CO2 toeneemt, is veranderd. Een grafiek die het causale mechanisme weerspiegelt — stijgende CO2 ''veroorzaakt'' stijgende temperatuur — geeft een bijna rechte lijn (in het tijdsbestek van 66 jaar dat de grafiek weergeeft).

De afwijkingen van de rechte trendlijn en de metingen hebben een standaardafwijking van minder dan 0,1 °C. Er is geen intrinsieke reden om te denken dat de relatie per se heel nauw zou moeten zijn. CO2 is bijvoorbeeld maar één van de broeikasgassen (methaan is een andere).

Andere stoffen zoals aerosolen hebben ook een effect op de temperatuur. En we verwachten dat het enige tijd duurt voordat het effect van broeikasgassen zich manifesteert. Tot slot wordt de temperatuur beïnvloed door andere processen, zoals El Niño- en La Liña-gebeurtenissen. Desondanks vinden we empirisch dat deze effecten, over de beschouwde periode van 66 jaar, zich slechts zwak manifesteren of min of meer lijken uit te middelen, waardoor er een vrijwel rechtlijnig verband overblijft tussen de CO2-concentratie en de temperatuurafwijking. <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofbalans ==

[[Bestand:Global_carbon_cycle.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Schematische weergave van de totale verstoring van de mondiale koolstofcyclus door antropogene activiteiten, wereldwijd gemiddeld voor het decennium 2013-2022. Fluxschattingen worden gegeven met 1 σ onzekerheid. De antropogene verstoring vindt plaats boven op een actieve koolstofcyclus, met fluxen en voorraden op de achtergrond. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Earth System Science Data]]</ref>]]

Stijging van de zeewatertemperatuur kan ertoe leiden dat de oceanen minder CO2 kunnen opnemen. Op het land veroorzaken droogte en natuurbranden een afname van de CO2-opnamecapaciteit van de bodem. Beide hebben een toename van CO2 in de atmosfeer tot gevolg.<ref>[https://academic.oup.com/nsr/article/11/12/nwae367/7831648 Low latency carbon budget analysis reveals a large decline of the land carbon sink in 2023 | National Science Review]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/oct/14/nature-carbon-sink-collapse-global-heating-models-emissions-targets-evidence-aoe Trees and land absorbed almost no CO2 last year. Is nature’s carbon sink failing? | The Guardian]</ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofputten (‘carbon sinks’) ==
De verklarende woordenlijst van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) definieert koolstofputten (carbon sink) als “Een reservoir (natuurlijk of menselijk, in bodem, oceaan en planten) waar een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas wordt opgeslagen." (IPCC, n.d.).

Een '''koolstofput''' is een natuurlijk proces dat een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas vastlegt (''sequestration'') en daarmee uit de atmosfeer verwijdert. Deze putten vormen een belangrijk onderdeel van de natuurlijke koolstofcyclus. Een overkoepelende term is '''koolstofreservoir''', dat zijn alle plaatsen waar koolstof op Aarde kan zijn, dus de atmosfeer, oceanen, bodem, flora, reservoirs van fossiele brandstoffen enzovoort. Een koolstofput is een soort koolstofreservoir dat het vermogen heeft om meer koolstof uit de atmosfeer op te nemen dan er vrijkomt.

De oceanen zijn verreweg de grootste koolstofput. Phytoplankton (plantaardig plankton) verwerkt door fotosynthese een deel van de kooldioxide uit de atmosfeer. De rest wordt opgenomen in het oceaanwater en zorgt daar voor een toename van de zuurgraad. Zie Oceaanverzuring.

[[Bestand:Carbon Storage in Earths Ecosystems.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Koolstofbronnen en -putten op land.''<ref>[https://xcaliburmp.com/solution/smart-natural-carbon-sink/ Natural Carbon Sink | Xcalibur Smart Mapping]</ref>]]Bossen spelen een belangrijke rol bij de regulering van het klimaat. Ze absorberen koolstof, in de vorm van kooldioxide, uit de atmosfeer en slaan die op. Koolstof wordt op drie manieren opgeslagen. In levende biomassa zoals bladeren, takken, boomstammen en wortels. In dode biomassa, houtresten en bladstrooisel. En in de bodem. Een groot deel van de koolstof keert weer terug in de atmosfeer, door afbraak van het organisch materiaal en als gevolg van ontbossing, bosbranden en andere verstoring. Wetlands, veenmoerassen, getijdengebieden en mangrovebossen vormen de grootste koolstofput op land. Ook daar zien we een sterke achteruitgang van het vermogen om als koolstofput te functioneren.[[Bestand:Annual carbon emissions.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Ontwikkeling van de jaarlijkse koolstofuitstoot en -reservoirs vanaf 1850. Gecombineerde componenten van het mondiale koolstofbudget als functie van de tijd voor fossiele CO2-emissies. In het eerste diagram (a) staan jaarlijkse schattingen van elke flux (in Gt C jr-1) en in het tweede diagram (b) de cumulatieve flux (de som van alle voorgaande jaarlijkse fluxen, in Gt C) sinds het jaar 1850. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Copernicus Earth System Science Data]</ref>]]De grafiek laat zien dat het grootste deel van de CO2-uitstoot wordt opgenomen door natuurlijke CO2-reservoirs (‘sinks’), zoals plantengroei en de bodem (land sink) en oceanen (ocean sink). Deze kunnen echter ook broeikasgassen vrijgeven wanneer de aarde door niet-natuurlijke oorzaken opwarmt, wat het broeikaseffect versterkt. Vanaf ongeveer 1950 is de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer versneld toegenomen (atmospheric growth). De ‘sinks’ hebben onvoldoende capaciteit om de uitstoot van broeikasgassen op te nemen.

De inventarisatie in Global Carbon Budget 2023 van de koolstofcyclus (die vanaf 2011 jaarlijks wordt geüpdatet) geeft aan dat de wereldwijde fossiele CO2-uitstoot (inclusief de opname door cement) in 2023 verder zal toenemen tot 1,4% boven het niveau van vóór de pandemie van 2019. De auteurs berekenen hoeveel CO2 er nog uitgestoten mag worden om de opwarming van de aarde met een 50% waarschijnlijkheid te beperken tot 1,5, 1,7 en 2 °C. Dit is, gerekend vanaf begin 2024, respectievelijk 275 Gigaton CO2 bij 1,5 °C, 625 Gigaton CO2 bij 1,7 °C en 1150 Gigaton CO2 bij 2 °C. Uitgaande van de emissieniveaus van 2023 komt dat overeen met ongeveer 7, 15 en 28 jaar.
=== Opwarming bedreigt de ocean sink ===
Oceanisch fytoplankton is de belangrijkste koolstofput van de oceaan. Algen vangen door middel van fotosynthese CO2 uit de lucht en die verdwijnt vervolgens naar de diepten van de oceaan. Nieuw onderzoek suggereert dat opname van CO2 door algen, bij hogere watertemperaturen afneemt.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41564-025-02106-4 Future ocean warming may cause large reductions in Prochlorococcus biomass and productivity | Nature Microbiology]</ref> <ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/09/08/cyanobacterien-die-de-longen-van-de-oceaan-vormen-staan-onder-druk-a4905416 Cyanobacteriën die ‘de longen van de oceaan’ vormen staan onder druk | NRC]</ref>

''Prochlorococcus'', een kleine blauwgroene alg, is het meest voorkomende plantachtige organisme op aarde. Het staat onderaan de voedselketen en is daarom een belangrijk onderdeel van het leven in de oceaan. Tot voor kort wisten wetenschappers niet zeker hoe het reageert op een opwarmend klimaat.

Onderzoekers bestudeerden tien jaar aan gegevens van een SeaFlow-apparaat dat de fluorescentie en grootte van ongeveer 800 miljard individuele cellen in de tropische Stille Oceaan heeft gemeten. Ze ontdekten dat ''Prochlorococcus'' zich sneller in nieuwe cellen splitst naarmate het water warmer wordt, tot ongeveer 28 °C, waarna de snelheid sterk afneemt.

Dit thermische optimum is problematisch: zelfs bij een gematigd scenario voor de uitstoot van broeikasgassen zal de temperatuur van het oceaanoppervlak in veel tropische en subtropische regio's naar verwachting nog voor het einde van deze eeuw boven dit ideale bereik uitkomen. Een opwarming van de zeeën tot boven 28 °C kan de groei en deling van ''Prochlorococcus'' ernstig belemmeren, waardoor het delicate evenwicht van de koolstofstromen in de oceaan en de voedselketens die afhankelijk zijn van de primaire productie van deze cyanobacterie, mogelijk wordt verstoord. Dit betekent dat als de hoeveelheid ''Prochlorococcus'' in de oceanen afneemt, dit de klimaatverandering zou kunnen verergeren. <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Levensduur van CO2 in de atmosfeer ==
Klimaatsceptici voeren vaak aan dat CO2 niet kan bijdragen aan de opwarming, omdat het maar kort in de atmosfeer blijft. De volgende uitleg is afkomstig van de site skepticalscience.com.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-residence-time.htm CO2 emissions change our atmosphere for centuries | Skeptical Science]</ref>

Het is niet relevant wat de levensduur van een CO2 molecuul in de atmosfeer is; het gaat erom hoeveel CO2 moleculen er aanwezig zijn in de verschillende koolstof reservoirs. Dit wordt weergegeven in onderstaande figuur.

Daaruit blijkt dat per jaar ongeveer 5,5 gigaton koolstof wordt toegevoegd door het gebruik van fossiele brandstoffen. Van deze 5,5 gigaton wordt ca. 2 gigaton opgenomen door land en oceanen. De resterende 3,3 gigaton per jaar is het netto overschot op de wereldwijde koolstofboekhouding en de feitelijke oorzaak van de klimaatverandering.

[[Bestand:Levensduur CO2 atmosfeer.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit diagram van de koolstofcyclus toont de opslag en jaarlijkse uitwisseling van koolstof tussen de atmosfeer, de hydrosfeer en de geosfeer in gigaton - of miljarden tonnen - koolstof (GtC). Het verbranden van fossiele brandstoffen door mensen voegt ongeveer 5,5 GtC koolstof per jaar toe aan de atmosfeer.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle The Carbon Cycle | NASA]</ref>]]
In dit diagram van de koolstofcyclus zijn er twee reeksen getallen. De zwarte getallen geven de grootte van het reservoir aan, in gigaton koolstof (GtC). De paarse getallen zijn de fluxen (of stroomsnelheid) van en naar een reservoir in gigaton koolstof per jaar (Gt/yr).

Het klopt dat een CO2-molecuul maar kort in de lucht blijft hangen. Maar meestal als een CO2-molecuul uit de lucht verdwijnt, komt het gewoon in de oceaan terecht. Het opwarmingsvermogen van CO2 heeft dus niet veel te maken met hoe lang een CO2-molecuul in de lucht blijft hangen.

Wat echt belangrijk is, is hoe lang de extra CO2 in de lucht blijft hangen. CO2 is in de atmosfeer in wezen chemisch inert en wordt alleen verwijderd door biologische opname en door oplossen in de oceaan. Biologische opname (met uitzondering van de vorming van fossiele brandstoffen) is koolstofneutraal: elke boom die groeit, zal uiteindelijk sterven en ontbinden, waardoor CO2 vrijkomt. (Ja, er zijn misschien wat voordelen te behalen met herbebossing, maar die zijn waarschijnlijk gering in vergelijking met de uitstoot van fossiele brandstoffen).

CO2 lost snel op in de oceanen, maar het probleem is dat de bovenste laag van de oceaan “vol raakt” en dat de bottleneck dus de overdracht van koolstof van het oppervlaktewater naar de diepe oceaan is. Deze overdracht gebeurt grotendeels door de langzame circulatie en omloopsnelheid van de oceaan (*3). Deze omloopsnelheid duurt zo'n 500-1000 jaar. Daarom is een tijdschaal voor het opwarmingspotentieel van CO2 tot wel 500 jaar heel redelijk (zie IPCC 4e evaluatierapport, paragraaf 2.10<ref>[https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch2s2-10-2.html 2.10.2 Direct Global Warming Potentials | IPCC Fourth Assessment Report: Climate Change 2007]</ref>). <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Basislijn ‘Parijs’ ==

Verdieping bij: [[Wat is klimaatverandering?#Fossiele brandstoffen|Fossiele brandstoffen]].

De Overeenkomst van Parijs definieert “pre-industriële” niveaus niet expliciet, wat leidt tot verschillende interpretaties. Over het algemeen wordt de periode 1850-1900 gebruikt als basislijn, die het begin van de uitstoot van broeikasgassen door de industriële revolutie weergeeft. Sommige onderzoekers beweren echter dat een eerdere periode, zoals 1720-1800, een nauwkeurigere basislijn kan zijn vanwege lagere concentraties broeikasgassen en natuurlijke klimaatvariabiliteit in die tijd. Het IPCC heeft in zijn rapporten ook verwezen naar 1750 als pre-industriële marker.<ref> https://www.climate-lab-book.ac.uk/2017/defining-pre-industrial/ </ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij? ==
[[Bestand:Physical drivers of climate change.png|gecentreerd|miniatuur]]
Deze grafiek toont de belangrijkste broeikasgassen: kooldioxide (CO2), methaan (CH4) en waterdamp (H2O), en hun bijdrage aan de opwarming van de atmosfeer, gemeten in graden Celsius.<ref>[https://science2017.globalchange.gov/chapter/2/ Climate Science Special Report: Physical Drivers of Climate Change | U.S. Global Change Research Program]</ref> Zonder deze gassen zou de aarde een onleefbare, ijskoude planeet zijn.

Er zijn natuurlijke bronnen van CO2 in de atmosfeer, zoals de uitstoot van gassen uit de oceaan, ontbindende vegetatie en andere biomassa, vulkaanuitbarstingen, natuurlijk voorkomende bosbranden en zelfs oprispingen van herkauwende dieren. Deze natuurlijke bronnen van CO2 worden gecompenseerd door ‘[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|sinks]]’, zoals fotosynthese door planten op het land en in de oceaan, directe absorptie in de oceaan en de vorming van bodems en veen.

Zwaveldioxide, stikstofoxiden en aerosolen stimuleren de wolkenvorming, wat een afkoelend effect op de atmosfeer heeft. Het nettoresultaat van broeikasgasuitstoot en wolkenvorming is echter een opwarming van de atmosfeer.<blockquote>
<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Methaan, krachtig broeikasgas ==
[[Bestand:Global methane budget 2010-2019.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Global Carbon Project''<ref>[https://www.globalcarbonproject.org/methanebudget/index.htm Global Methane Budget | The Global Carbon Project]</ref>]]
Bij het vergelijken van de effecten van methaan (CH4) en kooldioxide (CO2) zijn twee dingen belangrijk. Ten eerste is methaan een veel krachtiger broeikasgas dan kooldioxide. Ten tweede is de verblijftijd in de atmosfeer veel korter voor methaan dan voor kooldioxide, omdat methaan vrij snel wordt omgezet naar kooldioxide. Als gevolg daarvan neemt de bijdrage van methaanemissies, die in het verleden hebben plaatsgevonden, aan de opwarming van de aarde in de loop van de tijd af.

Over een periode van 100 jaar kan methaan in dezelfde hoeveelheid als CO2 de aarde ongeveer 30 keer sterker opwarmen. Over een periode van twintig jaar is het opwarmende vermogen van methaan meer dan 80 keer zo groot als dat van een gelijke hoeveelheid kooldioxide. Dus hoe korter de tijd, hoe groter de impact van methaan in de atmosfeer. Dus als je de opwarming van de aarde snel wilt afremmen, is een vermindering van de methaanuitstoot heel effectief.

Meer informatie over het methaanbudget, en het verminderen van de effecten van de toenemende methaanuitstoot is te vinden op de site Global Methane Budget 2000–2020 en een artikel in Environmental Research Letters.<ref>[https://essd.copernicus.org/preprints/essd-2024-115/ Global Methane Budget 2000–2020 Global Methane Budget 2000–2020 | Earth System Science Data]</ref><ref> [https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ad6463 Human activities now fuel two-thirds of global methane emissions | Environmental Research Letters]</ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping''': Lachgas ==
Lachgas (N2O) is een krachtig broeikasgas, en de uitstoot ervan neemt al decennia toe, voornamelijk door mestproductie en het gebruik van kunstmest. Wanneer we spreken over de stikstofcrisis, gaat het vaak over stikstofverbindingen die de bodem en het oppervlaktewater, zoals sloten, rivieren, meren en oceanen, vervuilen. Deze stikstof komt uit dierlijke mest, kunstmest of wordt uitgestoten door auto's, fabrieken en de verbranding van biomassa, en schaadt de biodiversiteit.

Het stikstofprobleem is echter breder dan dat. Bacteriën en chemische processen in de bodem en het water zetten een deel van deze stikstofverbindingen om in lachgas, wat bijdraagt aan de opwarming van de aarde.

== '''Verdieping:''' Vulkanen ==
Vulkanisme is een andere bron van CO2. Vulkanen kunnen van invloed zijn op klimaatverandering. Bij een grote explosieve uitbarsting worden veel vulkanisch gas, aerosolen en as de stratosfeer in gestuurd. De meeste as die terug op aarde valt, wordt binnen enkele dagen of weken afgevoerd en heeft dus niet veel effect op klimaatverandering. Gassen zoals zwaveldioxide die vrijkomen door vulkanen kunnen echter wereldwijde afkoeling veroorzaken, terwijl vulkanische CO2, dat een broeikasgas is, de opwarming van de aarde kan bevorderen.

In het geologische verleden hebben ze, naast andere factoren, bijgedragen aan klimaatverandering. De hoeveelheid CO2 die individuele vulkanen uitstoten, valt echter in het niet bij wat er nu de atmosfeer in gaat. Alle vulkanen die in deze tijd op de planeet actief zijn, stoten minder dan één procent van de kooldioxide uit die menselijke activiteiten veroorzaken. (Zie ook de grafiek in [[Stand van zaken op dit moment#Verdieping: verder terug in de tijd|Verdieping: Verder terug in de tijd]].)

Een uitzondering hierop vormen grote, zogenaamde ‘flood basalt events’. Dat zijn langdurige perioden van uitvloeien van lava over enorme gebieden waarbij ook CO2 in grote hoeveelheden vrijkomt. Die gebeurtenissen hebben in het verleden invloed gehad op het klimaat en het uitsterven van soorten. Het belangrijkste effect lijkt te zijn het vertragen van het herstel na een broeikas-opwarming. De laatste van deze gebeurtenissen vond tientallen miljoenen jaren geleden plaats. Op dit moment is daarvan geen sprake.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01574-3 Cryptic degassing and protracted greenhouse climates after flood basalt events | Nature Geoscience]</ref>

Dat weerlegt dan ook de claim van sommige klimaatsceptici dat de CO2-uitstoot door fossiele brandstoffen lager is dan die door vulkanen. Vulkanen stoten ongeveer 0,3 miljard ton CO2 per jaar uit. Dit is ongeveer 1% van de menselijke CO2-uitstoot, die ongeveer 29 miljard ton per jaar bedraagt.<ref>[https://skepticalscience.com/volcanoes-and-global-warming.htm Do volcanoes emit more CO2 than humans? | Skeptical Science]</ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Fossiele koolstof herkennen ==
We weten dat de CO2-concentratie in de atmosfeer is toegenomen door menselijke activiteit doordat 1) die stijging is begonnen sinds de Industriële Revolutie en daarna is versneld, en 2) doordat verbranden van fossiele brandstoffen de verhouding van koolstofisotopen 12C en 13C in de atmosfeer verandert.<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/archives/2004/12/how-do-we-know-that-recent-cosub2sub-increases-are-due-to-human-activities-updated/ How do we know that recent CO2 increases are due to human activities? | Real Climate]</ref>

CO2 afkomstig van de verbranding van fossiele brandstoffen of bossen heeft een heel andere isotopensamenstelling dan CO2 in de atmosfeer. Dit komt doordat planten een voorkeur hebben voor de lichtere isotopen (12C vs. 13C); ze hebben dus een lagere 13C/12C-verhouding. Omdat fossiele brandstoffen uiteindelijk afkomstig zijn van oude planten, hebben planten en fossiele brandstoffen allemaal ongeveer dezelfde 13C/12C-verhouding – ongeveer 2% lager dan die van de atmosfeer. Naarmate CO2 uit deze materialen vrijkomt in de atmosfeer en zich ermee vermengt, neemt de gemiddelde 13C/12C-verhouding van de atmosfeer af.

Reeksen jaarlijkse boomringen die duizenden jaren teruggaan zijn geanalyseerd op hun 13C/12C-verhoudingen. Omdat de leeftijd van elke ring precies bekend is, kunnen onderzoekers een grafiek maken van de atmosferische 13C/12C-verhouding versus de tijd. Wat blijkt: op geen enkel moment in de afgelopen 10.000 jaar waren de 13C/12C-verhoudingen in de atmosfeer zo laag als nu. Bovendien beginnen de 13C/12C-verhoudingen dramatisch te dalen op het moment dat de CO2 begint toe te nemen — rond 1850 van onze jaartelling. Dit is precies wat is te verwachten als de toegenomen CO2 inderdaad het gevolg is van de verbranding van fossiele brandstoffen.

Dit wordt bevestigd door metingen van de 13C/12C-verhouding in de oceanen, al gaan die niet zover terug als de metingen aan boomringen. Metingen aan luchtbellen in ijskernen van Antarctica en Groenland geven hetzelfde beeld: de menselijke vingerafdruk wordt sterker vanaf het begin van de Industriële Revolutie. <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Energiebalans ==
CO2 en andere broeikasgassen komen in kleine hoeveelheden voor in de atmosfeer van onze planeet. Die hebben invloed op de energiebalans van de aarde.

De temperatuur van een planeet hangt af van de balans tussen inkomende straling en uitgaande straling. Als de inkomende straling groter is dan de uitgaande straling, zal een planeet opwarmen. Als de uitgaande straling groter is dan de inkomende straling, koelt een planeet af. Een planeet zal neigen naar een toestand van stralingsevenwicht, waarin de stralingsenergie van de uitgaande straling gelijk is aan de stralingsenergie van de geabsorbeerde inkomende straling.<ref> [https://cimss.ssec.wisc.edu/wxwise/homerbe.html The Earth's Radiation Energy Balance | Cooperative Institute for Meteorological Satellite Studies University of Wisconsin-Madison]</ref>

Wanneer de hoeveelheid invallend zonlicht die door het aardoppervlak of de atmosfeer wordt geabsorbeerd groter is dan de hoeveelheid uitgaande langgolvige straling die naar de ruimte wordt uitgezonden, is er sprake van onbalans. De energie-onbalans is de fundamentele fysische grootheid die de oppervlaktetemperatuur bepaalt.<ref> [https://www.nature.com/articles/nclimate2876 An imperative to monitor Earth's energy imbalance | Nature Climate Change]</ref> <ref name=":7"> [https://essd.copernicus.org/articles/15/1675/2023/ Heat stored in the Earth system 1960–2020: where does the energy go? | Earth System Science Data]</ref>[[Bestand:Earth heat inventory.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Energiebalans van de aarde. De totale warmtetoename voor de periode 1971-2020, ~381 ZW, is aangegeven in rood. Bron: Earth System Science Data.''<ref name=":7" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0].]]

(a) Aan de bovenkant van de atmosfeer komt er ~340 W/m2 aan straling van de zon aan. Daarvan wordt ~0,76 W/m2 als uitgaande straling de ruimte in gereflecteerd. De atmosfeer laat het zichtbare zonlicht (kortgolvige straling) vrijwel ongehinderd door.

(b) Het oppervlak van de aarde neemt het grootste deel van het zonlicht op en wordt daardoor warmer. Ongeveer 90% van de vastgehouden energie gaat naar de opwarming van de oceanen, veel kleinere hoeveelheden gaan naar de opwarming van het land, de atmosfeer en het ijs.

(c) Vervolgens straalt het warme aardoppervlak de energie van dat geabsorbeerde licht uit als infraroodstraling (langgolvige straling).

(d) Broeikasgassen vangen veel van deze infraroodstraling op, waardoor het niet direct uit de atmosfeer kan ontsnappen.

(e) Dit proces vertraagt de uitstoot van energie naar de ruimte.

(f) Deze vertraagde energiedoorstroming zorgt ervoor dat de atmosfeer, oceanen en bodem opwarmen.

Door meer broeikasgassen in de atmosfeer te brengen, verstoort de mens de energiebalans van de Aarde. Hierdoor neemt de absorptie van infraroodlicht toe, wat de opwarming van de aarde versnelt en wereldwijde klimaatpatronen verstoort. <blockquote><references /> </blockquote>

Wat is klimaatverandering?

2026-01-29T16:20:23Z

Barbara: /* In een zin */

<div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;">
[[#top| Top ^]]</div>

= '''In een zin''' =

{| class="wikitable" 
| Klimaatverandering is er in de lange aardgeschiedenis altijd geweest, maar door menselijke activiteit warmt de aarde nu sneller op dan ooit. De oorzaak daarvan is de toename van broeikasgassen in de atmosfeer. Dat komt door het gebruik van fossiele brandstoffen.
|}

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
'''Klimaatverandering is wanneer de gemiddelde weerpatronen van de aarde over een lange tijd veranderen.'''

'''Uitleg:'''
* Het klimaat is het typische weer in een regio over een periode van 30 jaar of meer, inclusief temperatuur, regenval en wind.

* Het klimaat op aarde verandert in de laatste 150 jaar sneller dan in de afgelopen 10.000 jaar. De wereld is al 1,3 graad Celsius warmer geworden sinds de industriële revolutie (2,3 graden in Nederland).
'''Deze veranderingen zijn grotendeels te wijten aan dingen die mensen doen:'''
* Bij het verbranden van fossiele brandstoffen zoals olie, gas en kolen komen er broeikasgassen vrij, zoals CO2 (kooldioxide) en CH4 (methaan).

* Deze gassen houden warmte vast en zorgen ervoor dat de aarde opwarmt.
* Het kappen van bossen draagt ook bij aan klimaatverandering.
'''Gevolgen van klimaatverandering:'''
* Extreme weersomstandigheden, zoals stormen, overstromingen en hittegolven, komen steeds vaker voor.
* IJskappen smelten en de zeespiegel stijgt.
* Planten- en diersoorten worden bedreigd.
</div>

= Wat is klimaatverandering? =

'''Ons klimaat verandert. Het klimaat, of eigenlijk de concentratie broeikasgassen in de atmosfeer, is één van de [http://www.klimaatwiki.org/index.php/Extreme_urgentie#De_grenzen_van_onze_planeet negen planetary boundaries] die sinds ongeveer 1990 voorbij de veilige limiet is. De gevolgen van het overschrijden van die grens zijn maar ten dele terug te draaien, en vaak pas op de lange termijn.'''

'''Deze pagina bespreekt de verschillen tussen [[Wat is klimaatverandering?#Weer en klimaat|weer en klimaat]], het [[Wat is klimaatverandering?#Het natuurlijke broeikaseffect|natuurlijke broeikaseffect]], [[Wat is klimaatverandering?#Welke broeikasgassen zijn er?|broeikasgassen]], het door de mens veroorzaakte [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]], en de invloedrijke weersverschijnselen [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño en El Niña]].'''

'''Onderstaande grafiek, gepubliceerd door het KNMI, vat het verhaal van deze wiki samen. Hij laat zien hoe de gemiddelde temperatuur op aarde sinds de Industriële Revolutie is gestegen parallel met de toename van kooldioxide in de atmosfeer.'''
[[Bestand:Klimaatgrafiek KNMI.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|Temperatuur en CO2-concentratie sinds het begin van de jaartelling. Bron: KNMI.]]Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Hoe klimaatonderzoek werkt|Verdieping: Hoe klimaatonderzoek werkt]].
== Databronnen ==
De site Real Climate<ref>[https://www.realclimate.org/ Real Climate — Climate science from climate scientists]</ref> publiceert een catalogus die up-to-date wordt gehouden en verwijst naar geselecteerde bronnen van code en gegevens met betrekking tot klimaatwetenschap.<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/data-sources/ Data Sources | RealClimate]</ref> Voor de liefhebbers:

* Klimaatgegevens (ruw)
* Klimaatgegevens (verwerkt)
* Paleo-gegevens
* Hulpdata
* Paleo-reconstructies (inclusief code)
* Uitvoer van grootschalig model (heranalyse)
* Uitvoer van grootschalige modellen (GCM)
* Modelcodes (GCM's)
* Modelcodes (overige)
* Datavisualisatie en -analyse
* Hoofdarchieven van klimaat- en andere aardwetenschappelijke gegevens

== Weer en klimaat ==
'''Weersverandering en klimaatverandering worden nogal eens met elkaar verward: ''“Hoezo opwarming van de aarde? Kijk naar buiten. Het sneeuwt en het is heel koud.”'' Het is goed om het verschil tussen weer en klimaat scherp te hebben.'''

Op de site https://earth.nullschool.net/ vind je animaties van de actuele weersituatie: temperatuur, luchtdruk, wind, zeestromingen, chemie en nog veel meer. Deze animatie van Nullschool laat de ontwikkeling van het weer in een jaar (2018) zien.

<youtube>obsw9qiBnjo</youtube>

==== Weer ====
Weer is wat je buiten voelt op een specifieke dag: warm, koud, regen, zon, wind, enzovoort. Het verandert snel, soms zelfs binnen een uur. Het weer — temperatuur, neerslag, wind — is op elke plaats en op elk moment anders.

Tegelijkertijd is het weer ook in zekere mate voorspelbaar: de dagen in de wintermaanden zijn kouder, grauwer en donkerder, dan in de zomer. In gebieden ver van zeeën en oceanen zijn deze verschillen groter dan in Nederland, dichtbij de zee. Nederland heeft een zeeklimaat, Rusland een landklimaat.

==== Klimaat ====
Klimaat gaat over het ''gemiddelde'' weer in een ''groter gebied'' over een ''lange periode;'' meestal wordt daarvoor 30 jaar gekozen. Klimaat geeft een idee wat voor soort weer je meestal kunt verwachten in een seizoen of jaar.

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Hoe klimaatonderzoek werkt|Hoe klimaatonderzoek werkt]].

== Klimaatverandering ==
Klimaatverandering is dus de verandering van de gemiddelde weersomstandigheden over een langere periode in een bepaalde regio. Klimaat zegt daarmee ook iets over de kans dat een bepaald weertype op een bepaalde plaats en op een bepaalde tijd voorkomt.

Je kunt dus niet zeggen dat een bepaalde temperatuur of regenbui (het weer op moment X op plaats Y) het gevolg is van klimaatverandering — tenminste niet op dezelfde manier als zeggen dat het glas dat op de grond valt het gevolg is van je hand die het van de tafel duwt. Het klimaat is immers het gemiddelde van vele jaren weersverschijnselen. Je kunt wel zeggen dat een extreem hoge temperatuur die we nog nooit eerder hebben gemeten, of het vaker optreden van extreme regenbuien, het gevolg is van de uitstoot van CO2. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Attributie|Verdieping: Attributie]].)

Als we het over klimaatverandering hebben, bedoelen we vaak de opwarming van de aarde als gevolg van menselijk handelen: de antropogene klimaatverandering. (Er bestaat dus ook klimaatverandering die niet door de mens wordt veroorzaakt; zie [[Wat is klimaatverandering?#Natuurlijke variatie|Natuurlijke variatie]].) Opwarming is echter maar één onderdeel van klimaatverandering. Omdat de planeet aarde één groot [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|samenhangend geheel]] vormt, heeft opwarming ook gevolgen voor neerslagpatronen, weersextremen, smeltende gletsjers, zuurgraad van de oceanen, zeespiegelstijging, veranderingen in verdamping door vegetatie, etc.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref>

Het klimaat op aarde is over lange tijd — in de orde van honderdduizenden tot miljoenen jaren — redelijk stabiel geweest, met slechts enkele graden verschil ten opzichte van de gemiddelde temperatuur in die periode. De huidige opwarming is groter en veel sneller dan ooit in de afgelopen 2 miljoen jaar. En dat is de kern van het probleem.

Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]] en [[Extreme urgentie#Elke tiende graad telt|Waarom elke tiende graad telt]].<blockquote><references />
</blockquote>

== Het broeikaseffect ==

'''Het broeikaseffect werkt als een warme deken rond de Aarde en bestaat uit gassen die in kleine hoeveelheden in de atmosfeer voorkomen — zoals kooldioxide, methaan en waterdamp — en die warmte vasthouden.'''

'''Het broeikaseffect is een natuurlijk proces, dat de planeet op een leefbare temperatuur houdt: zonder broeikaseffect zou de atmosfeer veel kouder zijn. Menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, hebben het broeikaseffect versterkt. Door de uitstoot van kooldioxide (CO2) is de deken als het ware dikker geworden. Daardoor is de temperatuur op aarde gestegen en de energiebalans verstoord. Dat wordt het [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]] genoemd. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Energiebalans|Verdieping: Energiebalans]].)'''

Hoewel er nog kleine onzekerheden bestaan over klimaatverandering — met name over het tempo en de intensiteit — zijn de natuurkundige processen achter het broeikaseffect volledig begrepen. (Zie [[Experts zijn het eens]].) Uit al het onderzoek blijkt dat op de lange termijn kooldioxide in de atmosfeer de belangrijkste [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|regelknop]] is voor de temperatuur op Aarde. Kooldioxide is de belangrijkste veroorzaker van de huidige klimaatverandering; de toename ervan is door de mens veroorzaakt en het is ook de mens die de uitstoot ervan kan terugdringen.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.1190653 Atmospheric CO2: Principal Control Knob Governing Earth’s Temperature | Science]</ref>

Dit is al heel lang bekend. In een reeks experimenten die in 1856 werden uitgevoerd, ontdekte Eunice Newton Foote — een wetenschapper en voorvechtster van vrouwenrechten uit Seneca Falls, New York — als eerste dat het veranderen van de hoeveelheid kooldioxide (toen nog "koolzuurgas" genoemd) in de atmosfeer de temperatuur veranderde. Deze relatie tussen kooldioxide en het klimaat op aarde is sindsdien een van de belangrijkste principes geworden van de moderne meteorologie, het broeikaseffect en de klimaatwetenschap. Maar meer dan een eeuw lang erkende niemand dat Foote de eerste was die deze ontdekking deed, grotendeels omdat ze een vrouw was.<ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref>

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 en temperatuur]].<blockquote><references />
</blockquote>

=== Natuurlijk broeikaseffect ===
Het broeikaseffect treedt op omdat zonlicht dat de aarde verwarmt slechts ten dele wordt teruggekaatst naar de ruimte. Broeikasgassen, zoals kooldioxide (CO2) en methaan (CH4), houden een deel van die warmte vast. Dit is net als in een kas, waar glas de warmte binnenhoudt. Vandaar de naam 'broeikaseffect'. Zonder dit effect zou de gemiddelde temperatuur op het aardoppervlak ongeveer -18 °C zijn en zou menselijk leven niet kunnen bestaan.

Het zonlicht bestaat uit straling met korte golflengtes, van ultraviolet (UV) tot zichtbaar licht tot kortgolvige infraroodstraling. Deze straling verwarmt het aardoppervlak. Het opgewarmde aardoppervlak zendt langgolvige infraroodstraling (warmtestraling, ‘voelbare warmte’) terug. Daarvan wordt een klein deel, met golflengte 15 μm, geabsorbeerd door CO2 in de atmosfeer. Deze geabsorbeerde energie wordt vervolgens deels opnieuw uitgestraald, ook richting het aardoppervlak, waardoor de atmosfeer warmte vasthoudt.

<youtube>Ge0jhYDcazY</youtube>

''Demonstratie van het broeikaseffect die in de klas kan worden uitgevoerd.''<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/02/25/carbon-dioxide-cause-global-warming/ How Exactly Does Carbon Dioxide Cause Global Warming?]</ref>

Met dit eenvoudige experiment, dat voor het eerst werd uitgevoerd in 1856 door Eunice Foote, <ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref> kun je zelf aantonen dat CO2 warmtestraling absorbeert. De fles die meer kooldioxide bevat, warmt meer op dan de fles met alleen maar lucht.
In de atmosfeer werkt het broeikaseffect zoals is weergegeven in de volgende animatie. Klik twee keer op de animatie om hem te starten. [[Bestand:Animatie atmosfeer.gif|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De zes stappen van het versterkte broeikaseffect. Bron: Australian Government.''<ref> [https://www.dcceew.gov.au/climate-change/policy/climate-science/understanding-climate-change Understanding climate change | Australian Government]</ref>]]<blockquote><references />
</blockquote>

=== Thermostaat ===
Het kooldioxidegehalte in de atmosfeer blijft van nature redelijk constant rond 0,03%, oftewel van iedere miljoen moleculen in de lucht zijn er 300 CO2-moleculen (ook wel 300 ppm; ''parts per million'' genoemd). CO2 die vrijkomt bij bijvoorbeeld vulkaanuitbarstingen, ademende mensen en dieren, en verbranding van fossiele brandstoffen, wordt uiteindelijk opgenomen door de oceanen en planten. Dit proces helpt de variaties in CO2-concentraties, en daarmee ook de temperatuurschommelingen, binnen leefbare grenzen te houden.

De atmosfeer, de oceanen, de landmassa’s en het leven vormen samen één samenhangend systeem, dat functioneert als een natuurlijke thermostaat die de planeet leefbaar houdt. (Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|Verdieping: Systeem Aarde]].) Het huidige leven, inclusief de mens, is geëvolueerd in een periode toen de thermostaat op 15 °C stond.

Dat heeft miljoenen jaren goed gefunctioneerd en de evolutie van microben, planten en dieren mogelijk gemaakt. Totdat menselijke activiteiten de balans begonnen te verstoren.

=== Meer dan broeikasgassen ===
De uiteindelijke temperatuur op Aarde wordt bepaald door de totale energie- of stralingsbalans, waar het broeikaseffect een belangrijk onderdeel van is (zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Energiebalans|Verdieping: Energiebalans]]).

==== Aerosolen ====
Naast broeikasgassen zijn er ook andere stoffen in de atmosfeer die hierbij een rol spelen, zoals aerosolen. Aerosol is een verzamelnaam voor stofdeeltjes en vloeistofdruppels in de lucht die vaak groter zijn dan een individueel molecuul. Roetdeeltjes zijn bijvoorbeeld aerosolen, maar ook waterdruppels die wolken vormen kunnen worden gezien als aerosolen. Afhankelijk van het type deeltje, kan een aerosol een afkoelend effect hebben op de atmosfeer doordat ze inkomende zonnestraling weerkaatsen, of juist een opwarmend effect hebben doordat ze straling vasthouden.

==== Albedo ====
Daarnaast is het voor het (versterkte) broeikaseffect ook van belang hoeveel warmte de Aarde überhaupt uitstraalt, en dat hangt weer af van hoeveel zonnestraling het aardoppervlak bereikt. De Aarde reflecteert een deel van de inkomende zonnestraling, dat daarmee dus niet wordt omgezet in warmte. De fractie van de zonnestraling die wordt weerkaatst noemen we het albedo (het lichtweerkaatsingsvermogen, of ook wel 'witheid' van een object). Wolken, sneeuw en ijs hebben een hoge albedo omdat ze veel licht weerkaatsen (en daardoor ook als 'meer wit' worden waargenomen), terwijl water en planten juist een lage albedo hebben. De Aarde heeft gemiddeld gezien een albedo van ongeveer 38%; dat betekent dus dat zo'n 38% van de inkomende zonnestraling wordt weerkaatst terug de ruimte in, onder meer door wolken en ijskappen.

De Aarde warmt op door menselijke activiteit, waarvan de grootste bijdrage de uitstoot van broeikasgassen is. Maar de mens verandert ook de concentratie aerosolen en de albedo van de Aarde, dat de opwarming ook beïnvloedt. Hoe dat precies werkt, lees je onder ...

== Natuurlijke variatie ==
In de geschiedenis van de aarde hebben zich al eerder veranderingen in het klimaat voorgedaan, zoals ijstijden en warme periodes. Hoewel er na deze veranderingen uiteindelijk een nieuw evenwicht optrad, gebeurde dat over duizenden tot miljoenen jaren. Veel soorten overleefden deze veranderingen niet, en de ecosystemen die opnieuw ontstonden, waren vaak anders dan die daarvoor.

Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].

Het grote verschil nu is dat de huidige opwarming vooral door menselijke activiteiten wordt veroorzaakt en in een fractie van de tijd plaatsvindt vergeleken met natuurlijke klimaatveranderingen. Hierdoor wordt de veerkracht van ecosystemen en soorten ernstig op de proef gesteld. Veel planten- en diersoorten kunnen niet snel genoeg migreren of zich aanpassen om deze snelle veranderingen te overleven.

Menselijke samenlevingen zijn ook kwetsbaar voor deze snelle veranderingen. Terwijl de aarde zich op lange termijn misschien kan herstellen en nieuwe evenwichten kan vinden, is er geen garantie dat menselijke samenlevingen hetzelfde kunnen doen. De maatschappelijke structuren, voedselzekerheid, watervoorziening en infrastructuur zijn niet ontworpen om met zulke snelle en extreme veranderingen om te gaan. (Zie ook: [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Kan de mensheid de opwarming aan?|Kan de mensheid de opwarming aan?]]) Dit kan leiden tot grote sociale en economische instabiliteit, migratiestromen, conflicten, lijden en sterfte. Kortom, de snelheid van de huidige opwarming vormt niet alleen een bedreiging voor de natuur, maar ook voor de toekomst van menselijke samenlevingen. (zie ook: [[Extreme urgentie#Klimaatverandering en de wereldwijde samenleving|Extreme urgentie: Klimaatverandering en de wereldwijde samenleving]])

==== Middeleeuws klimaatoptimum ====
Voor Nederland is uitgebreid historisch onderzoek gedaan naar de rol van klimatologische stabiliteit, maatschappelijke ontwikkeling en biodiversiteit. De uitkomst is dat in het zogeheten Middeleeuws klimaatoptimum (een klimatologisch stabiele en relatief warme periode — maar koeler dan nu) aan het einde van de Middeleeuwen, zowel de landbouw als de biodiversiteit floreerden. <ref> Zanden, J. L. van, Goethem, T. van, Lenders, H. J. R., & Schaminée, J. (2021). ''De ontdekking van de natuur: de ontwikkeling van biodiversiteit in Nederland van ijstijd tot 21ste eeuw''. Prometheus.</ref> Over de 'Middeleeuwse warme periode' is onderwerp van een [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Was de middeleeuwse warme periode een wereldwijde gebeurtenis?|klimaatmythe]].

==== Palaeocene-Eocene Thermal Maximum ====
Met de nodige voorzichtigheid is het mogelijk perioden in het verleden als analogen te gebruiken voor de huidige opwarming. Bijvoorbeeld de periode die bekend staat als het Palaeocene-Eocene Thermal Maximum (PETM). Tijdens het PETM was het Noordpoolgebied helemaal ijsvrij. Er groeiden palmbomen en er zwommen nijlpaarden. Dat maakt het nog geen scenario voor de huidige opwarming.<ref> [https://www.nature.com/articles/ngeo668 Warm and wet conditions in the Arctic region during Eocene Thermal Maximum 2 | Nature Geoscience]</ref><ref>[https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/sterke-en-snelle-opwarming-tijdens-paleocene-eocene-thermal-maximum-huidige-opwarming-is-nog-veel-sneller Het verre verleden als waarschuwing | KNMI]</ref>

Op geen moment in het geologische verleden is de aarde zo snel opgewarmd als in de huidige tijd. Een geschikte analoog voor huidige antropogene opwarming is er dan ook niet, maar het geologische verleden biedt wel lessen voor de huidige tijd.<ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4924029 A Framework for Assessing Analogy between Past and Future Climates | preprint]</ref> <blockquote><references />
</blockquote>

= Welke broeikasgassen zijn er? =
'''De belangrijkste broeikasgassen zijn koolstofdioxide (koolzuurgas, CO2), waterdamp, methaan (CH4) en lachgas (N2O). Daarvan is CO2 de belangrijkste. Alle vier komen van nature voor in de atmosfeer en zorgen ervoor dat de Aarde leefbaar is.'''

<youtube> https://youtu.be/-aSBfn6_pUY?si</youtube>

''Deze animatie, op basis van waarnemingen door NASA's Orbiting Carbon Observatory 2 (OCO-2) en GEOS modelsimulatie, laat zien hoe CO2 zich gedurende een kalenderjaar (2021) door de atmosfeer verspreidt. Het is duidelijk dat de voornaamste CO2-bronnen op het Noordelijk Halfrond liggen.''<ref>[https://svs.gsfc.nasa.gov/5115 Global Atmospheric Carbon Dioxide (CO₂) | NASA Scientific Visualization Studio]</ref>

== Koolstofdioxide ==
'''Van nature komt koolstofdioxide (kooldioxide) in een kleine concentratie — ~0,03% — voor in de atmosfeer. Groene planten en cyanobacteriën hebben kooldioxide nodig voor hun stofwisseling. Ze zetten het met behulp van zonlicht om in glucose: dit proces heet fotosynthese.<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Fotosynthese Fotosynthese | Wikipedia]</ref>'''

'''(N.B. In de huidige periode van de aardgeschiedenis zijn [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Vulkanen|vulkanen]] een andere, kleine bron van CO2.)'''

CO2 komt weer in de atmosfeer wanneer de planten vergaan of worden opgegeten door dieren (via de uitademing). Opname en uitstoot zijn min of meer in evenwicht: een boom die tijdens zijn leven CO2 opneemt, stoot die weer uit wanneer hij afsterft. Daardoor is de concentratie CO2 in de atmosfeer licht fluctuerend over de geologische tijd.

Op de geologisch lange termijn wordt er echter veel meer CO2 vastgelegd in de aardbodem dan er door levende planten wordt opgeslagen. Het is opgeslagen als dood plantaardig materiaal in veengrond dat, vastgezet in aardlagen, in de loop van miljoenen jaren samengedrukt is tot bruinkool, steenkool en aardgas. In de oceanen wordt koolstof vastgelegd doordat organismen na afsterven naar de bodem zinken. Op de lange duur kunnen die worden omgezet in aardolie en aardgas.

Het is deze enorme koolstofvoorraad die als fossiele brandstof wordt verstookt, waarbij de CO2 weer vrijkomt. Dit verklaart ook waarom er nu op zo'n korte termijn zoveel CO2 bij kan komen, en waarom dit ongeëvenaard is in de geschiedenis van de aarde.

<youtube>8KrgPPO1h0A</youtube>

''Veranderingen van de CO2 concentratie over de afgelopen 800.000 jaar. De CO2-waarde in oktober 2024 was 424 ppm (deeltjes per miljoen). Bron: NOAA.<ref> [https://gml.noaa.gov/ccgg/trends/history.html Trends in CO2 | NOAA Global Monitoring Laboratory]</ref>''

Deze animatie van de US National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) zet de huidige toename van de CO2-concentratie in het perspectief van de variaties in de afgelopen 800.000 jaar, de periode van de ijstijden.

De animatie begint met directe observaties van de CO2-concentratie door het Mauna Loa observatorium in Hawaii en een wereldwijd netwerk van andere meetpunten, gevolgd door metingen van CO2-concentraties in ijskernen van Antarctica.

Zie voor de actuele concentratie in de atmosfeer [[Meest recente stand van zaken#Stand van zaken op dit moment|Stand van zaken op dit moment]].

Zie ook:

* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Gevoeligheid|Verdieping: Gevoeligheid]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|Verdieping: Koolstofbalans]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|Verdieping: Koolstofputten]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Levensduur van CO2 in de atmosfeer|Verdieping: Levensduur van CO2 in de atmosfeer]].
<blockquote><references /> </blockquote>

=== Fossiele brandstoffen ===
'''De toename van CO2 in de atmosfeer is het gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen — steenkool, aardolie en aardgas. Natuurlijke processen hebben daar nauwelijks aan bijgedragen. De Industriële Revolutie (~1750-1850)<ref>[https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Industri%C3%ABle_revolutie Industriële Revolutie | Wikipadia]</ref> is de start van die toename, die vanaf ongeveer 1950 steeds sterker werd.'''

Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn eigenlijk een grote verspilling van energie.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/ Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</ref> Om precies te zijn: ongeveer 67% van de totale energie van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren in de atmosfeer als kooldioxide, andere oxiden, waterdamp en warmte. Slechts de resterende 33% van de energie wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.
[[Bestand:Toename broeikasgassen sinds 1850.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Uitstoot van kooldioxide (CO₂) door fossiele brandstoffen en industrie. Veranderingen in landgebruik zijn inbegrepen. Bron: Our World in Data.''<ref>[https://ourworldindata.org/greenhouse-gas-emissions Greenhouse gas emissions | Our World in Data]</ref>]]

Aan het begin van het industriële tijdperk was het CO2-gehalte in de atmosfeer 278 ppm. Sindsdien hebben menselijke activiteiten de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer doen toenemen, waardoor in 2025 de concentratie ~426 ppm was — een stijging van 50%.<ref>[https://climate.nasa.gov/vital-signs/carbon-dioxide/?intent=121 Carbon Dioxide LATEST MEASUREMENT | NASA]</ref> Deze door de mens veroorzaakte stijging is een stuk groter dan de natuurlijke stijging aan het einde van de laatste ijstijd, 20.000 jaar geleden — de laatste grote opwarming.

==== Sinds de Industriële Revolutie ====

De uitstoot van fossiele CO2 daalt in sommige regio's, waaronder Europa en de VS, maar stijgt wereldwijd — en wetenschappers zeggen dat wereldwijde actie om fossiele brandstoffen terug te dringen niet snel genoeg gaat om gevaarlijke klimaatverandering binnen de perken te houden. Het beste beschikbare bewijs laat zien dat de opwarming waarschijnlijk min of meer zal stoppen zodra de uitstoot van kooldioxide nul is. Dat betekent dat de mens de macht heeft om de toekomst van het klimaat te kiezen.

Ondanks dat er al veel kooldioxide is uitgestoten, zal de temperatuur na het bereiken van nul-emissie niet lang blijven stijgen. Dit komt doordat twee processen elkaar in evenwicht houden. Aan de ene kant zorgt de kooldioxide die al is uitgestoten voor verdere opwarming van het oceaanoppervlak. Aan de andere kant absorberen en begraven de oceanen kooldioxide uit de atmosfeer, waardoor het broeikaseffect van de atmosfeer afneemt en de lagere atmosfeer en het oppervlak afkoelen. Deze opwarmende en verkoelende processen heffen elkaar op. Hierdoor zal de temperatuur na het stoppen van de uitstoot stabiliseren.<ref> [https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1256273/full Michael Mann: Warming ends when carbon pollution stops | Frontiers]</ref> <ref>[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1327653/full H Damon Matthews : How much additional global warming should we expect from past CO2 emissions? | Frontiers]/</ref> Dat is in overeenstemming met IPCC scenario RCP2.6 met ambitieus klimaatbeleid. Onzekere factoren die samenhangen met [[Feedbacks en tipping points#Tipping points (Omslagpunten)|omslagpunten]], zoals het dooien van de permafrost, kunnen voor een verdere stijging van 0,2 tot 0,3 °C zorgen.

Voor een uitleg over het effect van nul-emissie zie het artikel in Carbon Brief: ''Explainer: Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached?''<ref> [https://www.carbonbrief.org/explainer-will-global-warming-stop-as-soon-as-net-zero-emissions-are-reached/ Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached]</ref>

Er zijn echter ook aanwijzingen dat de gezamenlijke werking van veranderingen in het [[Wat is klimaatverandering?#Albedo|albedo]], koolstof uit ontdooiende permafrost (zowel als CH4 als CO2) en waterdamp in warme lucht er samen voor zorgen dat de temperatuur hoog blijft, zelfs als de CO2-concentratie afneemt. Dat betekent dat de klimaatverandering die al heeft plaatsgevonden moeilijk ongedaan te maken zal zijn zonder grootschalige netto negatieve emissies. <ref>[https://www.nature.com/articles/s41598-020-75481-z Jorgen Randers, Ulrich Goluke: An earth system model shows self-sustained thawing of permafrost even if all man-made GHG emissions stop in 2020 | Nature]</ref>

Om het klimaat te stabiliseren, moet de uitstoot van broeikasgassen stoppen. Daling van het CO2-niveau en daling van de temperatuur vragen om andere maatregelen.<ref>
[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2007GL032388 H. Damon Matthews, Ken Caldeira: Stabilizing climate requires near-zero emissions | GRL]</ref> Zie daarvoor: [[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|Mitigatie]].

Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Basislijn ‘Parijs’|Verdieping: Basislijn Parijs]].
<blockquote><references /> </blockquote>

=== Cementproductie ===
De cementindustrie is de tweede belangrijkste oorzaak van de stijgende concentraties CO2. Een ander nadeel van de cementindustrie is dat beton wordt gebruikt om harde oppervlakken te creëren die verhinderen dat regenwater door de bodem wordt opgenomen. Dat vergroot de kans op bodemerosie, watervervuiling en overstromingen.<ref> [https://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_impact_of_concrete Environmental impact of concrete | Wikipedia]</ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43660-x Projecting future carbon emissions from cement production in developing countries | Nature]</ref>

Bij de productie van cement komt koolstofdioxide vrij. Dit komt doordat calciumcarbonaat (CaCO3) wordt afgebroken wanneer het wordt verhit, waarbij kooldioxide (CO2) en ongebluste kalk (CaO) worden gevormd. Er wordt ook veel energie gebruikt, vooral uit de verbranding van fossiele brandstoffen. De cementproductie is goed voor ongeveer 1,6 miljard ton CO2 per jaar — ongeveer 8% van de wereldwijde CO2-uitstoot.<ref>[https://ourworldindata.org/grapher/annual-co2-cement Annual CO₂ emissions from cement | Our World in Data]</ref>
<blockquote><references /> </blockquote>

== Waterdamp ==
Sommige mensen denken dat waterdamp de belangrijkste oorzaak is van de huidige opwarming van de aarde, maar dat is in feite een omdraaiing van oorzaak en gevolg. De concentratie waterdamp in de atmosfeer neemt toe naarmate de aarde warmer wordt, maar dit betekent niet dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming. Waterdamp versterkt het opwarmende effect van andere broeikasgassen.<ref name=":3">[https://science.nasa.gov/earth/climate-change/steamy-relationships-how-atmospheric-water-vapor-amplifies-earths-greenhouse-effect/ Steamy Relationships: How Atmospheric Water Vapor Amplifies Earth’s Greenhouse Effect | NASA]</ref>
[[Bestand:Waterdamp broeikasgas.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Het mechanisme van de positieve terugkoppeling van waterdamp in de atmosfeer. Bron: NASA and NOAA Historic NWS Collection.''<ref name=":3" />]]
Wanneer broeikasgassen zoals kooldioxide en methaan in de atmosfeer toenemen, stijgt de temperatuur op aarde. Hierdoor neemt de verdamping boven water- en landoppervlakken toe. Warmere lucht kan meer vocht vasthouden (7% meer voor elke graad opwarming), dus komt er meer waterdamp in de lucht. De waterdamp absorbeert net als kooldioxide en methaan de warmte die vanaf de aarde wordt uitgestraald, waardoor de atmosfeer verder opwarmt en er nog meer waterdamp ontstaat.

Dit is een positieve [[Feedbacks en tipping points#Positieve terugkoppelingen|terugkoppeling]] die het broeikaseffect versterkt. Geschat wordt dat dit effect meer dan het dubbele is van de opwarming die zou plaatsvinden door de toename van kooldioxide alleen.

De verklaring hiervoor is dat waterdamp een '''condenseerbaar''' broeikasgas is — het kan van een gas in een vloeistof veranderen (condenseren). De concentratie is afhankelijk van de temperatuur van de atmosfeer. Hierdoor is waterdamp het enige broeikasgas waarvan de concentratie toeneemt ''door'' de opwarming van de atmosfeer, waardoor de atmosfeer nog meer opwarmt. De andere broeikasgassen — CO2, methaan, lachgas, maar ook ozon en chloorfluorkoolwaterstoffen — zijn '''niet-condenseerbare''' gassen. Deze kunnen niet vloeibaar worden in de atmosfeer,<ref>Deze gassen kunnen alleen vloeibaar worden onder laboratorium omstandigheden, bij zeer lage temperaturen.</ref> zelfs bij de zeer lage temperaturen hoog in de atmosfeer. Terwijl de atmosferische temperaturen veranderen, blijft de concentratie van niet-condenseerbare gassen stabiel, tenzij menselijke activiteiten hun concentratie verhogen.

Extra waterdamp in de lucht blijft niet lang genoeg hangen om het klimaat te veranderen. De hoeveelheid waterdamp die we in de lucht brengen, is niet belangrijk. Zelfs als we de hoeveelheid water in de lucht zouden verdubbelen, zou het meeste binnen ongeveer twee weken weer terugvallen in de oceanen, ijskappen, rivieren, meren en het grondwater. Als niet-condenseerbare broeikasgassen niet zouden toenemen, zou de hoeveelheid waterdamp in de atmosfeer onveranderd zijn ten opzichte van het niveau van voor de Industriële Revolutie.

Een uitvoerige bespreking van de '''mythe''' dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming en niet kooldioxide en andere door de mens uitgestoten broeikasgassen, vind je op de site van ''Skeptical Science''.<ref>[https://skepticalscience.com/water-vapor-greenhouse-gas.htm Explaining how the water vapor greenhouse effect works | Skeptical Science]</ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== Methaan ==
Methaan (CH4) draagt aanzienlijk bij aan de opwarming van de Aarde. Het is verantwoordelijk voor ongeveer 30% van de klimaatverandering sinds het pre-industriële tijdperk. De methaanconcentratie is de afgelopen twintig jaar met bijna 10% gestegen. Onderzoekers weten dat de belangrijkste bron van de stijgende methaanconcentratie niet de olie- en gasindustrie is, omdat methaan in de atmosfeer rijker is geworden aan koolstof-12, een lichte isotoop die door biologen wordt geprefereerd.

Methaanemissies zijn voornamelijk het gevolg van menselijke activiteiten, onder andere via kolenmijnen, aardgaslekken, afvalwaterzuiveringsinstallaties, scheten en oprispingen van herkauwers zoals koeien, schapen en geiten, rottend organisch afval op stortplaatsen, rijstproductie en termietenheuvels. <ref>[https://climate.mit.edu/ask-mit/how-much-does-natural-gas-contribute-climate-change-through-co2-emissions-when-fuel-burned How much does natural gas contribute to climate change through CO2 emissions when the fuel is burned, and how much through methane leaks? | MIT Climate Portal]</ref> <ref>[https://www.usgs.gov/news/featured-story/climate-warming-likely-cause-large-increases-wetland-methane-emissions Climate Warming is Likely to Cause Large Increases in Wetland Methane Emissions | USGS]</ref> Andere bronnen van methaanuitstoot zijn uitdrogende veenmoerassen en ontdooiende permafrost (= permanent bevroren bodem).

Methaan is een veel sterker broeikasgas dan koolstofdioxide: per molecuul kan het veel meer warmtestraling vasthouden. Maar, waar broeikasgassen als koolstofdioxide maar ook lachgas wel duizenden jaren in de atmosfeer blijven voordat ze worden afgebroken of opgenomen, breekt methaan in iets meer dan tien jaar af (onder meer in CO2). Over een periode van 20 jaar is het daarom een zo'n 84 keer sterker broeikasgas dan koolstofdioxide, en in 100 jaar zo'n 28 keer sterker<ref> [https://energy.ec.europa.eu/topics/carbon-management-and-fossil-fuels/methane-emissions_en Methane Emissions | European Commission]</ref>.

=== Wetlands ===
Bij de stijging van de methaanemissises speelt groei van de veeteelt en stortplaatsen zeker een rol, maar de laatste jaren hebben onderzoekers zich gerealiseerd dat ook de uitstoot uit wetlands toeneemt. Door de opwarming van de aarde veranderen de neerslagpatronen, waardoor in sommige regio's moerassen groter worden en permafrost ontdooit, waardoor nieuwe moerassen ontstaan. De opwarming is ook gunstig voor methaanproducerende bacteriën: warmte versnelt hun stofwisseling en warmer water bevat minder opgeloste zuurstof, waardoor deze anaërobe organismen ecologisch gezien gemakkelijker de overhand krijgen.

In 2024 ontdekte een team van wetenschappers van het Amerikaanse Ministerie van Energie dat de methaanuitstoot uit wetlands in Noord-Eurazië en Noord-Amerika tussen 2002 en 2021 met 9% is toegenomen.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-024-01933-3 Boreal–Arctic wetland methane emissions modulated by warming and vegetation activity | Nature Climate Chage]</ref> Door zorgvuldig de seizoensgebonden schommelingen in methaan te onderzoeken op locaties waar langdurige metingen zijn verricht, kwam een studie gepubliceerd in Nature<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-025-08900-8 Trends in the seasonal amplitude of atmospheric methane | Nature]</ref> tot de conclusie dat de wereldwijde uitstoot door wetlands sinds de jaren tachtig is toegenomen. Beide studies brachten deze trend in verband met de opwarming van de aarde.

Er wordt onderzoek gedaan naar het verminderen van de methaanuitstoot uit wetlands. Verreweg de beste manier is natuurlijk het terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen en daarmee het verminderen van de opwarming. Direct ingrijpen in de ecosystemen van de wetlands is een optie die wordt onderzocht.<ref>[https://www.science.org/content/article/we-re-uncharted-waters-hacking-swamps-could-curb-methane-emissions-side-effects-are ‘We’re in uncharted waters.’ Hacking swamps could curb methane emissions—but side effects are unclear | Science]</ref> Die is echter, net zoals andere vormen van [[Strategieën tegen klimaatverandering#Klimaatengineering|geo-engineering]], niet zonder risico.

=== Vlees- en zuivelindustrie ===
Uit een recent onderzoek<ref>[https://changingmarkets.org/report/the-new-merchants-of-doubt-how-big-meat-and-dairy-avoid-climate-action/ The New Merchants of Doubt: How Big Meat and Dairy Avoid Climate Action | Changing Markets Foundation]</ref> blijkt dat grote zuivelbedrijven de uitstoot van methaan verwaarlozen. Dierlijke landbouw, met name veeteelt voor melk en vlees, is verantwoordelijk voor 32% van de wereldwijde uitstoot van methaan. Hoewel methaan een korte levensduur heeft, is het 80 keer krachtiger dan kooldioxide.

Een evaluatie van 20 toonaangevende zuivel- en koffieshopketens, met een gezamenlijke omzet van meer dan 420 miljard dollar, geeft aan dat de meeste geen duidelijke doelen voor methaanvermindering of geloofwaardige actieplannen hadden. Danone was het enige bedrijf met een specifieke doelstelling voor methaan, terwijl General Mills een algemene klimaatdoelstelling had. Nestlé en Arla stonden op de derde plaats, waarbij Nestlé een verminderde zuivelconsumptie ondersteunde.

Hoewel Nestlé erkent dat methaan en vee een bedreiging vormen voor het klimaat, rapporteerden alleen Nestlé en Danone daadwerkelijke emissiereducties. Het rapport toont de onwil van de industrie om methaanemissies effectief aan te pakken en benadrukt de behoefte aan overheidsingrijpen om op wetenschap gebaseerde methaanverminderingen in de landbouw af te dwingen.

"Mooie woorden van bedrijven en een paar vrijwillige acties zijn niet veel meer dan gebakken lucht. Regeringen moeten eindelijk de koe bij de horens vatten en wetenschappelijk onderbouwde methaanbeperkingen voor de landbouwsector instellen," zegt een van de auteurs van het rapport.

Zie: Verdieping: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?|Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?]].

== Lachgas ==
Lachgas (distikstofoxide of N2O) is een ander (niet-condenseerbaar) broeikasgas dat een belangrijke rol speelt in het broeikaseffect. Samen met de menselijke uitstoot van koolstofdioxide en methaan is de uitstoot van lachgas voor de opwarming door het versterkte broeikaseffect verantwoordelijk. De bijdrage van lachgas aan de opwarming van de Aarde wordt geschat op zo'n 6% sinds 1960<ref>[https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/lachgas-is-geen-grap Lachgas is geen grap | KNMI]</ref>. Lachgas heeft net als koolstofdioxide een relatief lange verblijftijd in de atmosfeer (meer dan honderd jaar).

De productie en het gebruik van kunstmest, maar ook dierlijke mest van veeteelt zijn samen voor het grootste gedeelte van de menselijke uitstoot van lachgas verantwoordelijk. De uitstoot van lachgas gaat gepaard met de uitstoot van stikstofoxides (NOx / NO2) en ammoniak (NH3). Deze stoffen kunnen grote negatieve gevolgen hebben voor de luchtkwaliteit en de natuur en biodiversiteit - zo liggen ze ten grondslag aan de stikstofproblematiek in Nederland. Daarnaast zijn stikstofoxides en ammoniak ook [[Wat is klimaatverandering?#Aerosolen|aerosolen]], die een licht afkoelende werking hebben en het opwarmende effect van lachgas een klein beetje compenseren. <blockquote><references /> </blockquote>

= Verstoring door de mens =
'''Door menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, nemen de broeikasgassen toe, en raakt de energiebalans van de Aarde verstoord. Er blijft meer warmte in de atmosfeer, wat leidt tot opwarming van de aarde en veranderingen in het klimaat. Dit noemen we het antropogene of versterkte broeikaseffect.'''

Lees ook: [[De mens is verantwoordelijk]] en [[Klimaatverandering: meest recente stand van zaken]].

Tijdens alle ijstijden van de afgelopen miljoen jaar hebben positieve en negatieve [[Feedbacks en tipping points#Feedback loops (terugkoppelingen)|terugkoppelingen]] in de koolstofcyclus ervoor gezorgd dat het kooldioxidegehalte in de atmosfeer stabiel bleef op of onder de 300 delen per miljoen (ppm). Op dit moment is dat niveau echter ~430 ppm. Dit is niet alleen het hoogste kooldioxidegehalte dat de mensheid ooit heeft meegemaakt, maar het is ook in een ongekend tempo gestegen, als we op geologische tijdschalen kijken. Waar vergelijkbare veranderingen in het verleden duizenden jaren hebben geduurd, hebben we nu te maken met een stijging in een fractie van die tijd.

=== Broeikasgassen, aerosolen en veranderingen in landgebruik ===
De mens verstoort de Aarde op verschillende manieren die bijdragen aan klimaatverandering. Allereerst verbranden we op grote schaal de fossiele brandstoffen kolen, olie en gas, onder meer in de industrie, transport en huishoudens, waardoor we koolstofdioxide en methaan uitstoten. Via de landbouw en veeteelt stoten we lachgas en ook methaan uit. Deze extra [[Wat is klimaatverandering?#Welke broeikasgassen zijn er?|broeikasgassen]] warmen de planeet op, maar het zijn niet de enige redenen. Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?|Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij]]?
[[Bestand:Observed warming.jpeg|miniatuur|''De bijdragen aan de waargenomen mondiaal gemiddelde opwarming in 2010-2019 in verhouding tot 1850-1900. (a) Waargenomen opwarming van de aarde (stijging van de temperatuur aan het aardoppervlak), (b) Bewijs uit attributieonderzoeken, die informatie uit klimaatmodellen met observaties combineren, (c) Bewijs uit de analyse van stralingsforcering (energiebalans) en klimaatgevoeligheid (climate sensitivity)''<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/figures/summary-for-policymakers/figure-spm-2 IPCC AR6 WGI Summary for Policymakers Figuur SPM.2]</ref>|gecentreerd|650x650px]]
De mens heeft ook op grote schaal het oppervlak van de Aarde aangetast. Deze veranderingen in landgebruik (ook wel LULUCF: ''Land Use, Land Use Change, and Forestry'') omvatten vooral grootschalige ontbossing voor landbouw en veeteelt, maar ook verstedelijking. Grootschalige ontbossing heeft eigenlijk twee gevolgen: een toename van de albedo, en minder natuurlijke opname van CO2. Zand, grasland en landbouwgrond, dat vaak in de plaats komt voor bossen, hebben een relatief hogere albedo vergeleken met bossen. Dat betekent dat ze meer zonnestraling weerkaatsen terug de atmosfeer en de ruimte in.

Deze verandering in landgebruik zorgt dus effectief voor een lichte verkoeling van de Aarde. Maar zand, grasland, landbouwgrond, en ook stedelijk gebied, nemen vrijwel geen CO2 op, terwijl gezonde bossen dat wel doen (zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|Koolstofbalans]] en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|Koolstofputten]]). Dit heeft effectief voor meer CO2 in de atmosfeer gezorgd, wat dus weer een opwarmend effect heeft. Het netto-effect van ontbossing op regionale en globale temperatuur hangt af van veel factoren, onder meer de breedtegraad, en dat maakt dat de exacte contributie lastig in kaart te brengen is.

Door de verbranding van fossiele brandstoffen, maar ook door landbouw en veeteelt, industriële processen, en verbrandingsprocessen, stoot de mens op grote schaal verschillende aerosolen uit, waaronder ammoniak, roetdeeltjes, en zwaveloxides. Aerosolen beïnvloeden op verschillende manieren de opwarming van de Aarde. Zo zorgen donkere roetdeeltjes op sneeuw en ijskappen door albedoveranderingen voor een klein beetje opwarming, kunnen aerosolen ook de ozonlaag aantasten, kunnen aerosolen direct zonnestraling weerkaatsen wat effectief voor een afkoeling zorgt, en beïnvloeden aerosolen de vorming van wolken, dat ook voornamelijk een afkoelende werking heeft.

De precieze interacties van aerosolen met de stralingsbalans van de Aarde is behoorlijk complex. Dit zorgt ervoor dat er over de totale contributie van aerosolen op de opwarming van de Aarde nog veel onzeker is, maar het netto-effect is een behoorlijke afkoeling van ongeveer 0,4 graden Celsius.

Zonder deze afkoelende aerosolen zou de opwarming van de Aarde dus een stuk hoger zijn. Aerosolen zijn vaak ook luchtverontreinigende stoffen die negatieve effecten hebben op onze gezondheid. Daarom zijn er veel beleidsmaatregelen om de concentratie van veel aerosolen naar beneden te krijgen. Voor de opwarming van de Aarde kan dit dus een lichte extra opwarming betekenen.

==== Het is de mens ====
[[Bestand:Indicatoren voor een opwarmende planeet.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Skeptical Science,''<ref>[https://skepticalscience.com/docs/Guide_Skepticism_Dutch.pdf De wetenschappelijke handleiding voor “global warming” scepticisme | Skeptical Science]</ref> ''gebaseerd op Parmesan & Yohe (2003).<ref>[https://www.nature.com/articles/nature01286 A globally coherent fingerprint of climate change impacts across natural systems | Nature]</ref>'']]
De gemiddelde temperatuur op Aarde is sinds 1880 met > 1,3 °C gestegen. Sinds 1975 is de opwarming versneld met 0,2 °C per decennium. De maximumtemperaturen op het land stijgen twee keer zo snel, tot meer dan 1,7 °C.

Dat menselijke activiteit de oorzaak is voor de ongekend snelle stijging van de gemiddelde temperatuur op Aarde volgt uit verschillende, onafhankelijke waarnemingen. In de eerste plaats loopt de temperatuurstijging parallel aan de stijging van de CO2-concentratie vanaf het begin van de Industriële Revolutie. (Zie daarvoor: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2— temperatuur]].) In de tweede plaats laat geochemisch onderzoek van CO2 in de atmosfeer, de oceanen en ijskernen een duidelijk signatuur zien van fossiele brandstoffen. De menselijke vingerafdruk is onmiskenbaar. (Zie daarvoor [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: fossiele koolstof herkennen]] en: [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Heeft door de mens gemaakte CO2 een detecteerbare vingerafdruk?| Heeft door de mens gemaakte CO2 een detecteerbare vingerafdruk?]].)<blockquote>'''''“We play Russian roulette with climate [and] no one knows what lies in the active chamber of the gun . . .”'''''<ref> https://www.nature.com/articles/328123a0.epdf </ref></blockquote>Dit kon Wally Broecker nog schrijven in 1987. Inmiddels is veel meer bekend over de gevolgen van het gebruik van fossiele brandstoffen en kunnen voorspellingen worden gedaan over de termijn waarin die plaatsvinden. <blockquote><references /> </blockquote>

= Jaarlijkse en lange-termijn variatie =
Deze grafiek uit het rapport Global Climate Highlights van Copernicus laat de jaarlijkse temperatuurvariatie zien ten opzichte van het langjarig gemiddelde. Daaruit blijkt dat, ondanks de schommelingen van de temperatuur het klimaat een duidelijke opwarmingstrend vertoont.<ref name=":4"> [https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024 Global Climate Highlights 2024 | Copernicus]</ref>
[[Bestand:Temperatuurstijging.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verschil in wereldgemiddelde temperatuur (°C) ten opzichte van 1850-1900, gebaseerd op de gemiddelden van maandwaarden uit maximaal zes datasets:'' ''Berkeley Earth, HadCRUT5 en NOAAGlobalTemp (vanaf 1850), GISTEMP (vanaf 1880), ERA5 (vanaf 1940) en JRA-3Q (vanaf september 1947).'' ''De datasets zijn genormaliseerd zodat ze dezelfde gemiddelden hebben voor 1991-2020 en een gemiddelde dataset-offset van 0,88°C is gebruikt om de gemiddelden van 1991-2020 en 1850-1900 aan elkaar te relateren.'' ''De zwarte curve toont een schatting van de klimatologische variatie van de temperatuur op lange termijn.'' ''De rode en blauwe balken tonen de afwijkingen van de jaargemiddelde temperaturen van deze schatting.'' ''Credit: C3S/ECMWF. Bron: Global Climate Highlights.''<ref name=":4" />]]
== De GloSAT reconstructie ==
In 2025 werd een nieuwe reconstructie van de gemiddelde oppervlaktetemperatuur gepubliceerd die teruggaat tot eind 18e eeuw, 70 jaar eerder dan eerdere reconstructies.<ref name=":8">[https://climatelabbook.substack.com/p/new-estimates-of-surface-temperature New estimates of surface temperature change since the late 18th century | Climate Lab Book]</ref> Dit is het resultaat van het GloSAT project (Global Surface Air Temperature).<ref>[https://glosat.org/ GloSAT - estimating how the global climate has changed over the industrial era | GloSAT]</ref> <ref>[https://essd.copernicus.org/articles/17/7079/2025/ An observational record of global gridded near-surface air temperature change over land and ocean from 1781 | Earth System Science Data]</ref>
[[Bestand:GloSATref.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verandering in wereldwijde gemiddelde afwijkingen van de temperatuur aan het aardoppervlak ten opzichte van 1961-1990 voor GloSATref en HadCRUT5 (Morice et al. 2021). De gearceerde onzekerheidsbereiken zijn 95% betrouwbaarheidsintervallen die de meetonzekerheden en onzekerheden als gevolg van onvolledige wereldwijde gegevensverzameling weergeven.<ref name=":8" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]

Het GloSAT-project werd gefinancierd door de Britse Natural Environment Research Council om een nieuw, uitgebreid, wereldwijd oppervlakte-temperatuurregister te ontwikkelen op basis van de temperatuur van de luchttemperatuur boven zee in combinatie met de lucht temperatuur boven land, en om dat register te gebruiken om de klimaatvariabiliteit in een langere context te begrijpen dan de huidige datasets mogelijk maken.

== El Niño en La Niña ==
'''El Niño is een natuurverschijnsel in de Stille Oceaan waarbij langs de evenaar in de oostelijke Stille Oceaan het normaal koele zeewater in sommige jaren sterk opwarmt. Deze opwarming beïnvloedt het weer wereldwijd, vooral in Noord- en Zuid-Amerika, Zuid-Oost Azië en Australië, en soms zelfs in Europa.'''<ref> [https://celebrating200years.noaa.gov/magazine/enso/el_nino.html The 1997-98 El Niño | NOAA]</ref>

'''Het tegenovergestelde effect, La Niña, treedt op wanneer het zeewater bij de evenaar ongewoon koud is. Beide verschijnselen zijn onderdeel van het El Niño Southern Oscillation (ENSO)-effect, een onregelmatige cyclus van 2 tot 7 jaar die variaties in wind- en zee-oppervlaktetemperaturen over de tropische oostelijke Stille Oceaan veroorzaakt.'''
[[Bestand:ENSO.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Tijdens El Niño stijgt de oppervlaktewatertemperatuur van de tropische Stille Oceaan met ongeveer 5 °C. Tijdens La Niña daalt de temperatuur van het oceaanwater met ongeveer dezelfde hoeveelheid. Beide toestanden zijn extreme stadia van één fenomeen. Bron: AHA Centre.<ref> [https://thecolumn.ahacentre.org/insight/vol-66-getting-to-know-el-nino-la-nina/ Getting to know: El Niño and La Niña | AHA Centre]</ref>'']]
Het ENSO-effect zorgt voor temperatuurschommelingen die bovenop de wereldwijde temperatuurstijging komen die het gevolg is van de uitstoot van broeikasgassen. Tijdens een El Niño warmt de oppervlakte van de tropische Stille Oceaan sterk op, wat het aardoppervlak significant opwarmt. Bovendien wordt er minder CO2 dan normaal opgenomen door de oceaan. Beide effecten zorgen ervoor dat de temperatuur op Aarde tijdens een El Niño-jaar wel 0,3 graden Celsius hoger kan liggen dan normaal. 2023 was zo'n El Niño-jaar. In zulke jaren komen er meer en krachtigere tropische orkanen voor, met zware regenval in sommige regio's en extreme droogte in andere.''<ref name=":5"> [https://www.climate.gov/news-features/featured-images/global-impacts-el-ni%C3%B1o-and-la-ni%C3%B1a Global impacts of El Niño and La Niña | NOAA]</ref>'' Tijdens een La Niña is het omgekeerde het geval: er komt veel koud water uit de diepe oceaan aan het oppervlak, wat juist een koelere situatie oplevert.
[[Bestand:SST Anomalies.gif|miniatuur|''De El Niño-gebeurtenis van 1997-98 met extreme zeeoppervlakte temperatuur (SST) anomalieën in het oosten van de tropische Stille Oceaan.''|gecentreerd|432x432px]]
De animatie toont de afwijkende watertemperaturen [°C] in de oceanen tijdens de laatste sterke El Niño in december 1997. [[Bestand:Gevolgen temperatuur neerslag El Niño La Niña.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Wereldwijde gevolgen voor temperatuur en neerslag van El Niño en La Niña gebeurtenissen.<ref name=":5" />'']]
De kaarten laten zien hoe El Niño gewoonlijk de winter- en zomerklimaatpatronen op het noordelijk halfrond over de rest van de wereld beïnvloedt. Merk op dat er geen consistente gevolgen zijn voor Europa, Afrika en Noord-Amerika tijdens de zomermaanden, terwijl gebieden rond de tropen en subtropen op het zuidelijk halfrond (Australië, bijvoorbeeld) in beide seizoenen gevolgen ondervinden. De recordtemperaturen van 2023-24 hangen deels samen met El Niño.

Niettemin is dat maar een deel van de verklaring. Dit blijkt uit een analyse van de ontwikkeling van de dagelijkse temperaturen tijdens alle El Niño-gebeurtenissen met behulp van de ERA5 reanalyse dataset. Aangezien deze dataset de periode van 1940 tot nu beslaat, geeft het ons zes sterke El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.8 °C) en vier meer gematigde El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.5 °C en < 1.8 °C) om te vergelijken met 2024.<ref name=":0"> [https://www.theclimatebrink.com/p/how-unusual-is-current-post-el-nino How unusual is current post-El Niño warmth? | The Climate Brink]</ref>
[[Bestand:El Ninos.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vergelijking van de afwijkingen van de gemiddelde oppervlaktetemperatuur tijdens zes El Niño’s (1972-2023). De dikke zwarte lijn is de El Niño van 2023. De grafieken zijn gecentreerd rond het hoogtepunt van de betreffende gebeurtenis. De data hiervan worden gegeven in de legenda.''<ref name=":0" />]]
De figuur hierboven toont de gegevens van zes El Niño gebeurtenissen. Hoge temperaturen in 2023 (zwarte lijn) traden eerder op dan in elke andere sterke El Niño. De piektemperaturen waren vergelijkbaar met andere gebeurtenissen in 2015/2016 en 1997/1998 — ongeveer 0,4 °C boven de “normale” mondiale oppervlaktetemperaturen. De mondiale temperaturen daalden na april een beetje, in lijn met eerdere El Niño-gebeurtenissen.

Na oktober 2023 (maand 10 in de grafiek) zijn de temperaturen wereldwijd echter hoog gebleven, ondanks het feit dat de El Niño condities al lang verdwenen zijn, waardoor het laatste deel van 2024 buiten het bereik valt van andere sterke El Niño's.

Zelfs als we naar de langere termijn kijken, is de ontwikkeling van de mondiale oppervlaktetemperaturen zowel voor als na El Niño ongekend: de temperaturen stegen eerder dan we eerder hebben gezien en de temperaturen zijn langere tijd op een hoog niveau gebleven.

=== Gevolgen voor Europa ===
El Niño en La Niña hebben ook invloed op Europa, zoals blijkt uit de kaart hierboven. Als de Stille Oceaan verandert van El Niño naar La Niña, kan Europa te maken krijgen met veranderingen in temperatuur en neerslag.

Een opwarmend klimaat en de overgang van El Niño naar La Niña kan het risico op hittegolven en droogte in delen van Europa vergroten. Een jaar van El Niño kan evenveel hitte met zich meebrengen als een decennium van door de mens veroorzaakte opwarming. Deze extra hitte en de kans op andere neerslagpatronen kunnen hittegolven en droogtes in sommige delen van Europa erger maken.

Andere gebieden in Europa kunnen meer stormen, extreme regen en overstromingen verwachten. In Zuid-Europa worden de winters natter en warmer, terwijl ze in Noord-Europa droger en kouder worden. <blockquote><references /> </blockquote>

= '''Verdieping''' =
<div style="background:#F0F8FF">
== '''Verdieping''': Hoe klimaatonderzoek werkt ==
Deze video legt in 15 minuten uit hoe klimaatonderzoekers op basis van boringen in de zeebodem en in poolijs, waarnemingen van CO2 en andere broeikasgassen, temperatuur en talloze andere waarnemingen, bepalen hoe het klimaatsysteem verandert.

<youtube>[https://youtu.be/raijIFglj6c?si=b36aY_9SWj1lBRjE]</youtube>

== '''Verdieping''': Attributie ==

Nu extreem weer steeds vaker optreedt en tot hele concrete problemen leidt, rijst de vraag of klimaatverandering hier de schuld van is. Tien jaar geleden zouden wetenschappers het moeilijk hebben gehad om deze vraag te beantwoorden. Vandaag de dag kan een nieuw type onderzoek, de zogenaamde attributiewetenschap, bepalen of klimaatverandering sommige extreme gebeurtenissen ernstiger en waarschijnlijker heeft gemaakt, en zo ja, in welke mate.<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/10/04/attribution-science-linking-climate-change-to-extreme-weather/ Attribution Science: Linking Climate Change to Extreme Weather | Columbia Climate School]</ref> <ref>[https://www.cell.com/cell-reports-sustainability/fulltext/S2949-7906(24)00161-7 Extreme events impact attribution: A state of the art | Cell Reports Sustainability]</ref> <ref>[https://www.frontiersin.org/journals/climate/articles/10.3389/fclim.2024.1455023/full Frontiers in attributing climate extremes and associated impacts | Frontiers]</ref>

Attributiestudies werken als volgt: wanneer zich een extreme weergebeurtenis voordoet, gaan wetenschappers eerst aan de hand van gegevens uit het verleden na hoe vaak een gebeurtenis van die omvang zou kunnen voorkomen.

Vervolgens wordt onderzocht hoe het klimaat in het verleden zou hebben gereageerd. Dit gebeurt door twee verschillende scenario's met elkaar te vergelijken. In het eerste wordt de frequentie berekend waarin het weersfenomeen optrad in de periode voordat de mens begon met het verbranden van fossiele brandstoffen. Daarvoor zijn goede waarnemingen en historische gegevens cruciaal. Die frequentie wordt berekend voor een periode van ongeveer 150 jaar. Dit wordt de “contrafeitelijke wereld” genoemd – de wereld die ooit was, maar niet meer bestaat.

Voor het tweede scenario gaan de klimaatwetenschappers terug in de tijd, waarbij ze de werkelijke broeikasgas concentraties voor elk jaar gebruiken zoals deze in de loop van de tijd zijn toegenomen. Door de resultaten van de twee modellen te vergelijken, kunnen onderzoekers schatten hoeveel de menselijke uitstoot van fossiele brandstoffen de kansen heeft veranderd. Statistische methoden worden vervolgens gebruikt om de verschillen te meten in hoe ernstig en frequent de gebeurtenis is.

Als een extreme gebeurtenis bijvoorbeeld twee keer zo vaak voorkomt in het huidige klimaatmodel als in het contrafeitelijke klimaatmodel, kunnen we zeggen dat klimaatverandering de gebeurtenis twee keer zo waarschijnlijk heeft gemaakt als het zou zijn geweest in een wereld zonder door de mens veroorzaakte emissies.

Er zijn inmiddels honderden attributiestudies verschenen. Driekwart van de geanalyseerde extremen werden intenser of waarschijnlijker door klimaatverandering.<ref name=":6"> [https://interactive.carbonbrief.org/attribution-studies/index.html Mapped: How climate change affects extreme weather around the world | Carbon Brief]</ref>

[[Bestand:Attribution studies.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Screenshot van de interactieve kaart van Carbon Brief van bijna 750 extreme gebeurtenissen en trends.'' ''Rode pictogrammen geven aan dat er menselijke invloed is gevonden, blauwe pictogrammen waar dat niet het geval is, grijze pictogrammen waar het niet duidelijk is.''<ref name=":6" />]]Daarnaast zijn de verschillende soorten attributiestudies de afgelopen 20 jaar verder ontwikkeld en uitgebreid. Zo werd in 2015 de World Weather Attribution Service opgericht om snel te kunnen reageren, waardoor het gemakkelijker wordt om de menselijke bijdrage aan weersextremen te kunnen vaststellen.<ref> [https://www.worldweatherattribution.org/ When Risks Become Reality: Extreme Weather In 2024 | World Weather Attribution]</ref>

Een publicatie in Nature van September 2025<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-025-09450-9 Systematic attribution of heatwaves to the emissions of carbon majors | Nature]</ref> legt een direct verband tussen de frequentie van hittegolven en de belangrijkste bronnen van uitstoot van broeikasgassen. Uit een analyse van 213 hittegolven die tussen 2000 en 2023 zijn geregistreerd, blijkt dat de opwarming van de aarde zowel de kans dat ze zich voordoen als hun intensiteit drastisch heeft versterkt. Het grootste deel van deze versterking is terug te voeren op 180 grote uitstoters van koolstof – voornamelijk producenten van fossiele brandstoffen en cement – die verantwoordelijk zijn voor ongeveer de helft van de waargenomen toename van de intensiteit van hittegolven sinds het midden van de 19e eeuw.

Volgens het Nature artikel heeft de opwarming van de aarde sinds 1850-1900 de gemiddelde intensiteit van hittegolven drastisch doen toenemen. Dat was ongeveer 20 keer hoger in het decennium 2000-2009 en ongeveer 200 keer hoger in het decennium 2010-2019, vergeleken met het pre-industriële niveau. Ongeveer een kwart van de onderzochte hittegolven zou vrijwel onmogelijk zijn geweest zonder de moderne klimaatverandering, en de bijdrage van elke grote uitstoter is voldoende om 16 tot 53 anders onbereikbare hittegolven mogelijk te maken. De bevindingen vullen een belangrijke leemte in het bewijsmateriaal door historische extreme gebeurtenissen rechtstreeks in verband te brengen met de activiteiten van grote vervuilende bedrijven.

Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Verdieping: Extreme regens én extreme droogte|Verdieping: Extreme regens én extreme droogte]].

=== Databank Klimaatattributie ===
De wetenschap over klimaatattributie speelt een centrale rol in rechtszaken over het klimaat (schadevergoeding, aansprakelijkheid) en beleidsvorming. De wetenschap staat centraal in juridische debatten over de causale verbanden tussen menselijke activiteiten, wereldwijde klimaatverandering en de gevolgen voor menselijke en natuurlijke systemen. De Databank Klimaatattributie bevat 700 wetenschappelijke bronnen, ingedeeld in vier thema’s: Climate Change Attribution, Extreme Event Attribution, Impact Attribution en Source Attribution. Die kun je verkennen door een van de onderwerpen te selecteren of met een geavanceerd zoekformulier.<ref> [https://climateattribution.org/ Climate Attribution Database]</ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping''': Systeem Aarde ==
[[Bestand:Systeem Aarde2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De vijf met elkaar samenhangende subsystemen van systeem aarde.''<ref> [https://mynasadata.larc.nasa.gov/basic-page/about-earth-system-background-information About the Earth as a System: Background Information | My NASA Data]</ref>]]
Een systeem wordt gedefinieerd als een groep op elkaar inwerkende, onderling verbonden of onderling afhankelijke onderdelen die samenwerken om een complex geheel te vormen. Wetenschappers over de hele wereld bestuderen elk van deze kleinere systemen en hoe ze bij elkaar passen om het huidige beeld van onze planeet als geheel te vormen door middel van wat ''Earth System Science'' wordt genoemd.<ref> [https://scied.ucar.edu/learning-zone/earth-system Earth as a System | Center for Science Education]</ref><ref> Lenton, T. (2016). ''Earth system science: a very short introduction''. Oxford University Press.</ref>

Aardsysteemwetenschappers beschouwen de gekoppelde evolutie van het leven en de planeet als één proces, waarbij ze erkennen dat de evolutie van het leven de planeet heeft gevormd en dat veranderingen in het planetaire milieu het leven hebben gevormd.

Het is vergelijkbaar met een groot organisme met geheugen. het menselijk lichaamssysteem. Alle systemen binnen een organisme werken samen om het te onderhouden zodat het goed en gezond functioneert. In termen van Earth System Science zorgt elk van deze systemen ervoor dat de aarde in (dynamische) balans blijft, een toestand die homeostase wordt genoemd. Op een verstoring volgt een gecoördineerde respons van het hele systeem.<ref> Westbroek, P. (2013). De ontdekking van de aarde: het grote verhaal van een kleine planeet. Balans.</ref>

Het systeem aarde heeft zowel negatieve als positieve terugkoppelingen, die er samen voor zorgen dat het zelfregulerend is. Dit betekent dat als iets het systeem beïnvloedt, het de neiging heeft om terug te keren naar zijn oorspronkelijke staat. Dit suggereert dat negatieve terugkoppeling de overhand heeft, tenminste als het systeem dichtbij het beginpunt is. Maar als iets het systeem te hard raakt, kan het door positieve terugkoppeling naar een alternatieve toestand worden gestuwd. Met andere woorden, zelfregulatie is geen vast gegeven — het kan uitvallen.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref> (Zie ook [[Feedback loops en tipping points]].) <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping''': Geologische geschiedenis ==
De aarde heeft in het verleden meerdere koude en warme perioden gekend. In de loop van een lange geschiedenis is het wereldklimaat door perioden van hitte en kou gegaan. Het tijdperk waarin we nu leven is gekenmerkt door relatief koele temperaturen. Maar vóór de opkomst van onze soort, ''Homo sapiens,'' waren de temperaturen gemiddeld veel hoger dan nu. Door een gelukkige combinatie van factoren — de verdeling van continenten en oceanen over het aardoppervlak, verwering van hooggebergten en weinig vulkanisme — zijn de afgelopen 34 miljoen jaar koeler dan het grootste deel van de aardgeschiedenis.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adm9798 Phanerozoic icehouse climates as the result of multiple solid-Earth cooling mechanisms | Science Advances] </ref> <ref>[https://scitechdaily.com/earths-ice-caps-exist-due-to-a-lucky-coincidence-and-they-might-not-last/ Earth’s Ice Caps Exist Due to a Lucky Coincidence – And They Might Not Last | SciTechDaily]</ref>

<youtube>2LMfSTq4JIY</youtube>

''Deze animatie van de geologische geschiedenis laat zien hoe de Aarde een afwisseling van warme en koude perioden heeft doorgemaakt, hoe broeikasgassen daarin een rol speelden en hoe perioden van extreme kou en warmte hebben geleid tot massa uitstervingen.''

=== Van Hothouse naar Icehouse ===
De laatste 66 miljoen jaar van de aardgeschiedenis wordt gekenmerkt door een afwisseling van ‘warmhouse’ naar ‘hothouse’ via ‘warmhouse’ en ‘coolhouse’ naar de huidige periode met een ‘icehouse’ klimaat. Het is dit 'icehouse'-klimaat dat nu door menselijk handelen wordt verstoord.<ref> [https://www.marum.de/en/Dr.-thomas-westerhold/CENOGRID.html Cenozoic Global Reference benthic foraminifer carbon and oxygen Isotope Dataset (CENOGRID)]</ref>[[Bestand:Cenozoic CO2 and temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Geschatte CO₂ concentratie (zwarte lijn) met 95% betrouwbaarheidsinterval (grijze band). De kleuren tonen de afwijking (Δ) van de wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuur (GMST in Kelvin) ten opzichte van de pre-industriële periode. In de grafiek geeft de donkerrode kleur het hothouse klimaat aan. Tijdens het Pleistoceen (~2,58 miljoen tot ~11.700 jaar geleden) kwam het CO₂-niveau nooit in de buurt van de huidige concentratie van ~420 ppm in 2022 (stippellijn). Gegevens zijn afkomstig van CenCO2PIP Consortium et al. (2023).''<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adi5177 Toward a Cenozoic history of atmospheric CO2]</ref> <ref name=":1"> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.ads1526 Hot and cold Earth through time. Reconstructing ancient Earth’s temperature reveals a global climate regulation system | Science]</ref>]]

Deze reconstructie en een studie die 485 miljoen jaar teruggaat suggereren een regulerend systeem dat de temperatuur op Aarde binnen bepaalde grenzen stabiel houdt. Aanwijzing daarvoor is de sterke samenhang tussen het CO2-gehalte van de atmosfeer en de gemiddelde temperatuur zien. Dat verband is geen toeval.<ref name=":1" /> <ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2024/09/20/de-laatste-485-miljoen-jaar-was-de-aarde-vijf-keer-extreem-heet-en-altijd-was-co2-de-hoofdverdachte-a4866423 De laatste 485 miljoen jaar was de aarde vijf keer extreem heet en altijd was CO2 de hoofdverdachte | NRC]</ref> <ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

In [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2 — temperatuur]] worden argumenten gegeven voor een causaal verband tussen die twee, en wordt geconcludeerd: '''Het klimaat wordt gedreven door broeikasgassen'''.

De temperatuur- en het kooldioxidereconstructies sinds 66 miljoen jaar geleden zijn gebaseerd op zuurstof- en koolstof-analyses van plankton in boorkernen in de oceaan.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.aba6853 An astronomically dated record of Earth’s climate and its predictability over the last 66 million years | Science]</ref> Alle warme perioden werden veroorzaakt door een toename van CO2. Vanaf ongeveer 34 miljoen jaar geleden is de Aarde weer in een milde fase gekomen. In die periode zijn mensachtigen geëvolueerd.

In de hothouse perioden was wel leven mogelijk, maar de wereld zoals wij die nu kennen is aangepast aan een veel milder klimaat. De ontwikkeling naar een warme of zelfs hete wereld, zoals die nu dreigt te gebeuren, zal desastreuze gevolgen hebben en het voortbestaan van de mens bedreigen.

Want van belang is niet alleen de temperatuur zelf, maar vooral ook de snelheid waarmee de temperatuur verandert. Levende wezens zijn aangepast aan zowel klimaat als aan elkaar (het ecosysteem waarin ze voorkomen). Die aanpassing heeft tijd nodig. Het tempo waarmee de temperatuur stijgt is echter zo hoog dat veel organismen niet voldoende tijd hebben om zich aan te passen of te evolueren om ermee om te gaan. Dit zal vrijwel zeker leiden tot massa-extinctie, omdat ecosystemen ontwricht worden en diersoorten hun leefgebieden verliezen of niet meer kunnen voldoen aan hun behoeften. <blockquote><references /> </blockquote>

=== IJstijden en tussenijstijden ===
2,58 miljoen jaar geleden is de aarde van een ‘Coolhouse’ in een ‘Icehouse’ veranderd. Die periode laat een afwisseling zien van koudere en warmere perioden. Dat betekent dat vanaf dat moment de normale situatie is dat grote ijskappen op het Noordelijk Halfrond zich regelmatig uitbreiden naar lagere breedten en dan weer inkrimpen.

Deze klimaatcycli komen overeen met variaties in de baan en de stand van de aarde, de ‘Milankovitch-cycli’. De Servische meteoroloog Milankovitch berekende de variaties in zonnestraling op verschillende breedtegraden van de aarde op basis van de variaties in de baan van de aarde. Dit correspondeerde met de samenstelling van zuurstofisotopen in de kalkskeletjes van mariene organismen, een nauwkeurige indicator van klimaatverandering over duizenden jaren.<ref> [https://science.nasa.gov/science-research/earth-science/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate - NASA Science]</ref>

[[Bestand:Temperature vs CO2.jpg|gecentreerd|miniatuur|450x450px|''Temperatuurverandering (lichtblauw) en verandering van de kooldioxide concentratie (donkerblauw) op basis van metingen aan ijskernen in Antarctica.''<ref> [https://www.ncei.noaa.gov/news/climate-change-context-paleoclimate Climate Change in the Context of Paleoclimate]</ref>]]De ijstijden in de afgelopen 1 miljoen jaar komen voor met een frequentie van 1 per 100.000 jaar, waarbij de koude perioden, de glacialen, gemiddeld 90.000 jaar duren en de warme perioden, de interglacialen, 10.000 jaar. De grafiek van de temperatuur hierboven laat die asymmetrie zien: geleidelijke daling naar glaciale condities en abrupte stijging naar interglaciale condities. <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping''': Correlatie CO2 — temperatuur ==
[[Bestand:Surface temperature CO2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Gemiddelde oppervlaktetemperatuur en concentratie van kooldioxide (CO2) in de atmosfeer 1850-2023). Bron: NOAA.'']]
Gedurende de geschiedenis van de aarde hebben natuurlijke oorzaken, zoals astronomische variaties (variaties in de stand van de aardas en de baan van de Aarde om de zon) en vulkanisme, geleid tot schommelingen in de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer. Deze waren de drijvende kracht achter natuurlijke klimaatveranderingen, zoals ijstijden en warmere periodes.
[[Bestand:CO2 Antarctic temperature.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Correlatie van kooldioxideconcentratie en temperatuur. Gegevens van ijskernen in Antarctica. Bron: NASA. Grafieken door Robert Simmon van data uit Lüthi et al., 2008, en Jouzel et al., 2007.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle/page4.php Changes in the Carbon Cycle | NASA]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature06949 High-resolution carbon dioxide concentration record 650,000–800,000 years before present | Nature]</ref><ref>[https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.1141038 Orbital and Millennial Antarctic Climate Variability over the Past 800,000 Years | Science]</ref>]]
De hoeveelheid CO2 in de atmosfeer is de afgelopen 800.000 jaar nauw gecorreleerd met de temperatuur. Oorspronkelijk werden temperatuurveranderingen veroorzaakt door astronomische variaties, maar verhoogde temperaturen leidden tot het vrijkomen van CO2 in de atmosfeer, wat de opwarming verder versnelde. Gegevens uit ijskernen op Antarctica bevestigen deze lange-termijn correlatie, tot ongeveer 1900.<ref>[https://earth.org/data_visualization/a-brief-history-of-co2/ A Graphical History of Atmospheric CO2 Levels Over Time | Earth.Org]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature10915 Global warming preceded by increasing carbon dioxide concentrations during the last deglaciation | Nature]</ref>

Wanneer we nog verder teruggaan in de tijd, zien we dezelfde correlatie tussen CO2-concentratie in de atmosfeer en de oppervlaktetemperatuur op Aarde. Wanneer CO2 laag is, is de Aarde koud, wanneer die hoog is, is de Aarde warm of zelfs heet, met temperaturen variërend van 11 tot 36 °C. CO2 is de belangrijkste aandrijving van het klimaat.

Dat blijkt uit een grootschalige analyse waarin temperatuurschattingen tot 485 miljoen jaar geleden werden gecombineerd met modelonderzoek. De onderzoekers maakten meer dan 150.000 schattingen van de temperatuur, berekend op basis van vijf verschillende chemische indicatoren voor temperatuur die bewaard zijn in fossiele schelpen en andere soorten organisch materiaal. Andere leden van de onderzoeksgroep voerden meer dan 850 modelsimulaties uit van hoe het klimaat op aarde er de afgelopen 485 miljoen jaar uit zou kunnen hebben gezien, op basis van de positie van de continenten en de samenstelling van de atmosfeer. De combinatie van deze twee groepen gegevens leidde tot de meest nauwkeurige curve van hoe de temperatuur op aarde de afgelopen 485 miljoen jaar heeft gevarieerd. (Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].)<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

Het huidige klimaat is koeler en met matigere temperatuurvariaties dan in het grootste deel van daaraan voorafgaande tijd. Echter, de huidige opwarming gaat in een tempo dat vele malen sneller is dan ooit in de lange aardgeschiedenis. Eerdere episoden van snelle opwarming gingen vaak gepaard met massale uitsterving. <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Gevoeligheid ==
Uit nieuw onderzoek blijkt dat de temperatuur van de atmosfeer mogelijk gevoeliger is voor de CO2-concentratie dan eerder werd aangenomen. Een verdubbeling van de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer zou volgens deze studie kunnen leiden tot een temperatuurstijging van 7 tot wel 14 graden Celsius.<ref> [https://www.nioz.nl/en/news/co2-puts-heavier-stamp-on-temperature-than-thought CO2 puts heavier stamp on temperature than thought | NIOZ]</ref>

Deze bevindingen komen uit de analyse van bodemmateriaal uit de Stille Oceaan, nabij de kust van Californië, uitgevoerd door onderzoekers van NIOZ en de universiteiten van Utrecht en Bristol.<ref> [https://www.nature.com/articles/s41467-024-47676-9 Continuous sterane and phytane δ13C record reveals a substantial pCO2 decline since the mid-Miocene | Nature]</ref>

"De geconstateerde temperatuurstijging is aanzienlijk groter dan de 2,3 tot 4,5 graden waar het VN-klimaatpanel, het IPCC, tot nu toe rekening mee hield," aldus Caitlyn Witkowski, de hoofdauteur van het artikel. De door deze onderzoekers gevonden waarde van de klimaatgevoeligheid komt overeen met de 8 °C bij een verdubbeling van CO2 die ander onderzoek opleverde.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>[[Bestand:CO2 vs T.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Jaargemiddelde mondiale temperatuuranomalie op het land en in de oceanen in graden Celcius (met een preïndustrieel basisgemiddelde van 1850-1900) versus de Mauna Loa jaargemiddelde CO2-concentratie in deeltjes per miljoen (ppm) voor 66 jaar.''<ref name=":2">[https://mlg.eng.cam.ac.uk/carl/climate/onepointfive 8 When will we reach long term average +1.5°C? | Universal Carbon Cooperation]</ref>]]Carl Edward Rasmussen van Universal Carbon Cooperation<ref name=":2" /> gebruikte deze scatter plot om de sterkte van de relatie empirisch te testen binnen de 66 jaar CO2-metingen op Mauna Loa. De sterkte van deze relatie is opmerkelijk.
Als, zoals vaak wordt gedaan, de temperatuur wordt uitgezet als functie van de tijd (in plaats van de CO2-concentratie) krijg je geen rechte lijn, omdat de snelheid waarmee CO2 toeneemt, is veranderd. Een grafiek die het causale mechanisme weerspiegelt — stijgende CO2 ''veroorzaakt'' stijgende temperatuur — geeft een bijna rechte lijn (in het tijdsbestek van 66 jaar dat de grafiek weergeeft).

De afwijkingen van de rechte trendlijn en de metingen hebben een standaardafwijking van minder dan 0,1 °C. Er is geen intrinsieke reden om te denken dat de relatie per se heel nauw zou moeten zijn. CO2 is bijvoorbeeld maar één van de broeikasgassen (methaan is een andere).

Andere stoffen zoals aerosolen hebben ook een effect op de temperatuur. En we verwachten dat het enige tijd duurt voordat het effect van broeikasgassen zich manifesteert. Tot slot wordt de temperatuur beïnvloed door andere processen, zoals El Niño- en La Liña-gebeurtenissen. Desondanks vinden we empirisch dat deze effecten, over de beschouwde periode van 66 jaar, zich slechts zwak manifesteren of min of meer lijken uit te middelen, waardoor er een vrijwel rechtlijnig verband overblijft tussen de CO2-concentratie en de temperatuurafwijking. <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofbalans ==

[[Bestand:Global_carbon_cycle.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Schematische weergave van de totale verstoring van de mondiale koolstofcyclus door antropogene activiteiten, wereldwijd gemiddeld voor het decennium 2013-2022. Fluxschattingen worden gegeven met 1 σ onzekerheid. De antropogene verstoring vindt plaats boven op een actieve koolstofcyclus, met fluxen en voorraden op de achtergrond. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Earth System Science Data]]</ref>]]

Stijging van de zeewatertemperatuur kan ertoe leiden dat de oceanen minder CO2 kunnen opnemen. Op het land veroorzaken droogte en natuurbranden een afname van de CO2-opnamecapaciteit van de bodem. Beide hebben een toename van CO2 in de atmosfeer tot gevolg.<ref>[https://academic.oup.com/nsr/article/11/12/nwae367/7831648 Low latency carbon budget analysis reveals a large decline of the land carbon sink in 2023 | National Science Review]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/oct/14/nature-carbon-sink-collapse-global-heating-models-emissions-targets-evidence-aoe Trees and land absorbed almost no CO2 last year. Is nature’s carbon sink failing? | The Guardian]</ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofputten (‘carbon sinks’) ==
De verklarende woordenlijst van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) definieert koolstofputten (carbon sink) als “Een reservoir (natuurlijk of menselijk, in bodem, oceaan en planten) waar een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas wordt opgeslagen." (IPCC, n.d.).

Een '''koolstofput''' is een natuurlijk proces dat een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas vastlegt (''sequestration'') en daarmee uit de atmosfeer verwijdert. Deze putten vormen een belangrijk onderdeel van de natuurlijke koolstofcyclus. Een overkoepelende term is '''koolstofreservoir''', dat zijn alle plaatsen waar koolstof op Aarde kan zijn, dus de atmosfeer, oceanen, bodem, flora, reservoirs van fossiele brandstoffen enzovoort. Een koolstofput is een soort koolstofreservoir dat het vermogen heeft om meer koolstof uit de atmosfeer op te nemen dan er vrijkomt.

De oceanen zijn verreweg de grootste koolstofput. Phytoplankton (plantaardig plankton) verwerkt door fotosynthese een deel van de kooldioxide uit de atmosfeer. De rest wordt opgenomen in het oceaanwater en zorgt daar voor een toename van de zuurgraad. Zie Oceaanverzuring.

[[Bestand:Carbon Storage in Earths Ecosystems.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Koolstofbronnen en -putten op land.''<ref>[https://xcaliburmp.com/solution/smart-natural-carbon-sink/ Natural Carbon Sink | Xcalibur Smart Mapping]</ref>]]Bossen spelen een belangrijke rol bij de regulering van het klimaat. Ze absorberen koolstof, in de vorm van kooldioxide, uit de atmosfeer en slaan die op. Koolstof wordt op drie manieren opgeslagen. In levende biomassa zoals bladeren, takken, boomstammen en wortels. In dode biomassa, houtresten en bladstrooisel. En in de bodem. Een groot deel van de koolstof keert weer terug in de atmosfeer, door afbraak van het organisch materiaal en als gevolg van ontbossing, bosbranden en andere verstoring. Wetlands, veenmoerassen, getijdengebieden en mangrovebossen vormen de grootste koolstofput op land. Ook daar zien we een sterke achteruitgang van het vermogen om als koolstofput te functioneren.[[Bestand:Annual carbon emissions.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Ontwikkeling van de jaarlijkse koolstofuitstoot en -reservoirs vanaf 1850. Gecombineerde componenten van het mondiale koolstofbudget als functie van de tijd voor fossiele CO2-emissies. In het eerste diagram (a) staan jaarlijkse schattingen van elke flux (in Gt C jr-1) en in het tweede diagram (b) de cumulatieve flux (de som van alle voorgaande jaarlijkse fluxen, in Gt C) sinds het jaar 1850. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Copernicus Earth System Science Data]</ref>]]De grafiek laat zien dat het grootste deel van de CO2-uitstoot wordt opgenomen door natuurlijke CO2-reservoirs (‘sinks’), zoals plantengroei en de bodem (land sink) en oceanen (ocean sink). Deze kunnen echter ook broeikasgassen vrijgeven wanneer de aarde door niet-natuurlijke oorzaken opwarmt, wat het broeikaseffect versterkt. Vanaf ongeveer 1950 is de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer versneld toegenomen (atmospheric growth). De ‘sinks’ hebben onvoldoende capaciteit om de uitstoot van broeikasgassen op te nemen.

De inventarisatie in Global Carbon Budget 2023 van de koolstofcyclus (die vanaf 2011 jaarlijks wordt geüpdatet) geeft aan dat de wereldwijde fossiele CO2-uitstoot (inclusief de opname door cement) in 2023 verder zal toenemen tot 1,4% boven het niveau van vóór de pandemie van 2019. De auteurs berekenen hoeveel CO2 er nog uitgestoten mag worden om de opwarming van de aarde met een 50% waarschijnlijkheid te beperken tot 1,5, 1,7 en 2 °C. Dit is, gerekend vanaf begin 2024, respectievelijk 275 Gigaton CO2 bij 1,5 °C, 625 Gigaton CO2 bij 1,7 °C en 1150 Gigaton CO2 bij 2 °C. Uitgaande van de emissieniveaus van 2023 komt dat overeen met ongeveer 7, 15 en 28 jaar.
=== Opwarming bedreigt de ocean sink ===
Oceanisch fytoplankton is de belangrijkste koolstofput van de oceaan. Algen vangen door middel van fotosynthese CO2 uit de lucht en die verdwijnt vervolgens naar de diepten van de oceaan. Nieuw onderzoek suggereert dat opname van CO2 door algen, bij hogere watertemperaturen afneemt.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41564-025-02106-4 Future ocean warming may cause large reductions in Prochlorococcus biomass and productivity | Nature Microbiology]</ref> <ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/09/08/cyanobacterien-die-de-longen-van-de-oceaan-vormen-staan-onder-druk-a4905416 Cyanobacteriën die ‘de longen van de oceaan’ vormen staan onder druk | NRC]</ref>

''Prochlorococcus'', een kleine blauwgroene alg, is het meest voorkomende plantachtige organisme op aarde. Het staat onderaan de voedselketen en is daarom een belangrijk onderdeel van het leven in de oceaan. Tot voor kort wisten wetenschappers niet zeker hoe het reageert op een opwarmend klimaat.

Onderzoekers bestudeerden tien jaar aan gegevens van een SeaFlow-apparaat dat de fluorescentie en grootte van ongeveer 800 miljard individuele cellen in de tropische Stille Oceaan heeft gemeten. Ze ontdekten dat ''Prochlorococcus'' zich sneller in nieuwe cellen splitst naarmate het water warmer wordt, tot ongeveer 28 °C, waarna de snelheid sterk afneemt.

Dit thermische optimum is problematisch: zelfs bij een gematigd scenario voor de uitstoot van broeikasgassen zal de temperatuur van het oceaanoppervlak in veel tropische en subtropische regio's naar verwachting nog voor het einde van deze eeuw boven dit ideale bereik uitkomen. Een opwarming van de zeeën tot boven 28 °C kan de groei en deling van ''Prochlorococcus'' ernstig belemmeren, waardoor het delicate evenwicht van de koolstofstromen in de oceaan en de voedselketens die afhankelijk zijn van de primaire productie van deze cyanobacterie, mogelijk wordt verstoord. Dit betekent dat als de hoeveelheid ''Prochlorococcus'' in de oceanen afneemt, dit de klimaatverandering zou kunnen verergeren. <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Levensduur van CO2 in de atmosfeer ==
Klimaatsceptici voeren vaak aan dat CO2 niet kan bijdragen aan de opwarming, omdat het maar kort in de atmosfeer blijft. De volgende uitleg is afkomstig van de site skepticalscience.com.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-residence-time.htm CO2 emissions change our atmosphere for centuries | Skeptical Science]</ref>

Het is niet relevant wat de levensduur van een CO2 molecuul in de atmosfeer is; het gaat erom hoeveel CO2 moleculen er aanwezig zijn in de verschillende koolstof reservoirs. Dit wordt weergegeven in onderstaande figuur.

Daaruit blijkt dat per jaar ongeveer 5,5 gigaton koolstof wordt toegevoegd door het gebruik van fossiele brandstoffen. Van deze 5,5 gigaton wordt ca. 2 gigaton opgenomen door land en oceanen. De resterende 3,3 gigaton per jaar is het netto overschot op de wereldwijde koolstofboekhouding en de feitelijke oorzaak van de klimaatverandering.

[[Bestand:Levensduur CO2 atmosfeer.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit diagram van de koolstofcyclus toont de opslag en jaarlijkse uitwisseling van koolstof tussen de atmosfeer, de hydrosfeer en de geosfeer in gigaton - of miljarden tonnen - koolstof (GtC). Het verbranden van fossiele brandstoffen door mensen voegt ongeveer 5,5 GtC koolstof per jaar toe aan de atmosfeer.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle The Carbon Cycle | NASA]</ref>]]
In dit diagram van de koolstofcyclus zijn er twee reeksen getallen. De zwarte getallen geven de grootte van het reservoir aan, in gigaton koolstof (GtC). De paarse getallen zijn de fluxen (of stroomsnelheid) van en naar een reservoir in gigaton koolstof per jaar (Gt/yr).

Het klopt dat een CO2-molecuul maar kort in de lucht blijft hangen. Maar meestal als een CO2-molecuul uit de lucht verdwijnt, komt het gewoon in de oceaan terecht. Het opwarmingsvermogen van CO2 heeft dus niet veel te maken met hoe lang een CO2-molecuul in de lucht blijft hangen.

Wat echt belangrijk is, is hoe lang de extra CO2 in de lucht blijft hangen. CO2 is in de atmosfeer in wezen chemisch inert en wordt alleen verwijderd door biologische opname en door oplossen in de oceaan. Biologische opname (met uitzondering van de vorming van fossiele brandstoffen) is koolstofneutraal: elke boom die groeit, zal uiteindelijk sterven en ontbinden, waardoor CO2 vrijkomt. (Ja, er zijn misschien wat voordelen te behalen met herbebossing, maar die zijn waarschijnlijk gering in vergelijking met de uitstoot van fossiele brandstoffen).

CO2 lost snel op in de oceanen, maar het probleem is dat de bovenste laag van de oceaan “vol raakt” en dat de bottleneck dus de overdracht van koolstof van het oppervlaktewater naar de diepe oceaan is. Deze overdracht gebeurt grotendeels door de langzame circulatie en omloopsnelheid van de oceaan (*3). Deze omloopsnelheid duurt zo'n 500-1000 jaar. Daarom is een tijdschaal voor het opwarmingspotentieel van CO2 tot wel 500 jaar heel redelijk (zie IPCC 4e evaluatierapport, paragraaf 2.10<ref>[https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch2s2-10-2.html 2.10.2 Direct Global Warming Potentials | IPCC Fourth Assessment Report: Climate Change 2007]</ref>). <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Basislijn ‘Parijs’ ==

Verdieping bij: [[Wat is klimaatverandering?#Fossiele brandstoffen|Fossiele brandstoffen]].

De Overeenkomst van Parijs definieert “pre-industriële” niveaus niet expliciet, wat leidt tot verschillende interpretaties. Over het algemeen wordt de periode 1850-1900 gebruikt als basislijn, die het begin van de uitstoot van broeikasgassen door de industriële revolutie weergeeft. Sommige onderzoekers beweren echter dat een eerdere periode, zoals 1720-1800, een nauwkeurigere basislijn kan zijn vanwege lagere concentraties broeikasgassen en natuurlijke klimaatvariabiliteit in die tijd. Het IPCC heeft in zijn rapporten ook verwezen naar 1750 als pre-industriële marker.<ref> https://www.climate-lab-book.ac.uk/2017/defining-pre-industrial/ </ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij? ==
[[Bestand:Physical drivers of climate change.png|gecentreerd|miniatuur]]
Deze grafiek toont de belangrijkste broeikasgassen: kooldioxide (CO2), methaan (CH4) en waterdamp (H2O), en hun bijdrage aan de opwarming van de atmosfeer, gemeten in graden Celsius.<ref>[https://science2017.globalchange.gov/chapter/2/ Climate Science Special Report: Physical Drivers of Climate Change | U.S. Global Change Research Program]</ref> Zonder deze gassen zou de aarde een onleefbare, ijskoude planeet zijn.

Er zijn natuurlijke bronnen van CO2 in de atmosfeer, zoals de uitstoot van gassen uit de oceaan, ontbindende vegetatie en andere biomassa, vulkaanuitbarstingen, natuurlijk voorkomende bosbranden en zelfs oprispingen van herkauwende dieren. Deze natuurlijke bronnen van CO2 worden gecompenseerd door ‘[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|sinks]]’, zoals fotosynthese door planten op het land en in de oceaan, directe absorptie in de oceaan en de vorming van bodems en veen.

Zwaveldioxide, stikstofoxiden en aerosolen stimuleren de wolkenvorming, wat een afkoelend effect op de atmosfeer heeft. Het nettoresultaat van broeikasgasuitstoot en wolkenvorming is echter een opwarming van de atmosfeer.<blockquote>
<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Methaan, krachtig broeikasgas ==
[[Bestand:Global methane budget 2010-2019.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Global Carbon Project''<ref>[https://www.globalcarbonproject.org/methanebudget/index.htm Global Methane Budget | The Global Carbon Project]</ref>]]
Bij het vergelijken van de effecten van methaan (CH4) en kooldioxide (CO2) zijn twee dingen belangrijk. Ten eerste is methaan een veel krachtiger broeikasgas dan kooldioxide. Ten tweede is de verblijftijd in de atmosfeer veel korter voor methaan dan voor kooldioxide, omdat methaan vrij snel wordt omgezet naar kooldioxide. Als gevolg daarvan neemt de bijdrage van methaanemissies, die in het verleden hebben plaatsgevonden, aan de opwarming van de aarde in de loop van de tijd af.

Over een periode van 100 jaar kan methaan in dezelfde hoeveelheid als CO2 de aarde ongeveer 30 keer sterker opwarmen. Over een periode van twintig jaar is het opwarmende vermogen van methaan meer dan 80 keer zo groot als dat van een gelijke hoeveelheid kooldioxide. Dus hoe korter de tijd, hoe groter de impact van methaan in de atmosfeer. Dus als je de opwarming van de aarde snel wilt afremmen, is een vermindering van de methaanuitstoot heel effectief.

Meer informatie over het methaanbudget, en het verminderen van de effecten van de toenemende methaanuitstoot is te vinden op de site Global Methane Budget 2000–2020 en een artikel in Environmental Research Letters.<ref>[https://essd.copernicus.org/preprints/essd-2024-115/ Global Methane Budget 2000–2020 Global Methane Budget 2000–2020 | Earth System Science Data]</ref><ref> [https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ad6463 Human activities now fuel two-thirds of global methane emissions | Environmental Research Letters]</ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping''': Lachgas ==
Lachgas (N2O) is een krachtig broeikasgas, en de uitstoot ervan neemt al decennia toe, voornamelijk door mestproductie en het gebruik van kunstmest. Wanneer we spreken over de stikstofcrisis, gaat het vaak over stikstofverbindingen die de bodem en het oppervlaktewater, zoals sloten, rivieren, meren en oceanen, vervuilen. Deze stikstof komt uit dierlijke mest, kunstmest of wordt uitgestoten door auto's, fabrieken en de verbranding van biomassa, en schaadt de biodiversiteit.

Het stikstofprobleem is echter breder dan dat. Bacteriën en chemische processen in de bodem en het water zetten een deel van deze stikstofverbindingen om in lachgas, wat bijdraagt aan de opwarming van de aarde.

== '''Verdieping:''' Vulkanen ==
Vulkanisme is een andere bron van CO2. Vulkanen kunnen van invloed zijn op klimaatverandering. Bij een grote explosieve uitbarsting worden veel vulkanisch gas, aerosolen en as de stratosfeer in gestuurd. De meeste as die terug op aarde valt, wordt binnen enkele dagen of weken afgevoerd en heeft dus niet veel effect op klimaatverandering. Gassen zoals zwaveldioxide die vrijkomen door vulkanen kunnen echter wereldwijde afkoeling veroorzaken, terwijl vulkanische CO2, dat een broeikasgas is, de opwarming van de aarde kan bevorderen.

In het geologische verleden hebben ze, naast andere factoren, bijgedragen aan klimaatverandering. De hoeveelheid CO2 die individuele vulkanen uitstoten, valt echter in het niet bij wat er nu de atmosfeer in gaat. Alle vulkanen die in deze tijd op de planeet actief zijn, stoten minder dan één procent van de kooldioxide uit die menselijke activiteiten veroorzaken. (Zie ook de grafiek in [[Stand van zaken op dit moment#Verdieping: verder terug in de tijd|Verdieping: Verder terug in de tijd]].)

Een uitzondering hierop vormen grote, zogenaamde ‘flood basalt events’. Dat zijn langdurige perioden van uitvloeien van lava over enorme gebieden waarbij ook CO2 in grote hoeveelheden vrijkomt. Die gebeurtenissen hebben in het verleden invloed gehad op het klimaat en het uitsterven van soorten. Het belangrijkste effect lijkt te zijn het vertragen van het herstel na een broeikas-opwarming. De laatste van deze gebeurtenissen vond tientallen miljoenen jaren geleden plaats. Op dit moment is daarvan geen sprake.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01574-3 Cryptic degassing and protracted greenhouse climates after flood basalt events | Nature Geoscience]</ref>

Dat weerlegt dan ook de claim van sommige klimaatsceptici dat de CO2-uitstoot door fossiele brandstoffen lager is dan die door vulkanen. Vulkanen stoten ongeveer 0,3 miljard ton CO2 per jaar uit. Dit is ongeveer 1% van de menselijke CO2-uitstoot, die ongeveer 29 miljard ton per jaar bedraagt.<ref>[https://skepticalscience.com/volcanoes-and-global-warming.htm Do volcanoes emit more CO2 than humans? | Skeptical Science]</ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Fossiele koolstof herkennen ==
We weten dat de CO2-concentratie in de atmosfeer is toegenomen door menselijke activiteit doordat 1) die stijging is begonnen sinds de Industriële Revolutie en daarna is versneld, en 2) doordat verbranden van fossiele brandstoffen de verhouding van koolstofisotopen 12C en 13C in de atmosfeer verandert.<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/archives/2004/12/how-do-we-know-that-recent-cosub2sub-increases-are-due-to-human-activities-updated/ How do we know that recent CO2 increases are due to human activities? | Real Climate]</ref>

CO2 afkomstig van de verbranding van fossiele brandstoffen of bossen heeft een heel andere isotopensamenstelling dan CO2 in de atmosfeer. Dit komt doordat planten een voorkeur hebben voor de lichtere isotopen (12C vs. 13C); ze hebben dus een lagere 13C/12C-verhouding. Omdat fossiele brandstoffen uiteindelijk afkomstig zijn van oude planten, hebben planten en fossiele brandstoffen allemaal ongeveer dezelfde 13C/12C-verhouding – ongeveer 2% lager dan die van de atmosfeer. Naarmate CO2 uit deze materialen vrijkomt in de atmosfeer en zich ermee vermengt, neemt de gemiddelde 13C/12C-verhouding van de atmosfeer af.

Reeksen jaarlijkse boomringen die duizenden jaren teruggaan zijn geanalyseerd op hun 13C/12C-verhoudingen. Omdat de leeftijd van elke ring precies bekend is, kunnen onderzoekers een grafiek maken van de atmosferische 13C/12C-verhouding versus de tijd. Wat blijkt: op geen enkel moment in de afgelopen 10.000 jaar waren de 13C/12C-verhoudingen in de atmosfeer zo laag als nu. Bovendien beginnen de 13C/12C-verhoudingen dramatisch te dalen op het moment dat de CO2 begint toe te nemen — rond 1850 van onze jaartelling. Dit is precies wat is te verwachten als de toegenomen CO2 inderdaad het gevolg is van de verbranding van fossiele brandstoffen.

Dit wordt bevestigd door metingen van de 13C/12C-verhouding in de oceanen, al gaan die niet zover terug als de metingen aan boomringen. Metingen aan luchtbellen in ijskernen van Antarctica en Groenland geven hetzelfde beeld: de menselijke vingerafdruk wordt sterker vanaf het begin van de Industriële Revolutie. <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Energiebalans ==
CO2 en andere broeikasgassen komen in kleine hoeveelheden voor in de atmosfeer van onze planeet. Die hebben invloed op de energiebalans van de aarde.

De temperatuur van een planeet hangt af van de balans tussen inkomende straling en uitgaande straling. Als de inkomende straling groter is dan de uitgaande straling, zal een planeet opwarmen. Als de uitgaande straling groter is dan de inkomende straling, koelt een planeet af. Een planeet zal neigen naar een toestand van stralingsevenwicht, waarin de stralingsenergie van de uitgaande straling gelijk is aan de stralingsenergie van de geabsorbeerde inkomende straling.<ref> [https://cimss.ssec.wisc.edu/wxwise/homerbe.html The Earth's Radiation Energy Balance | Cooperative Institute for Meteorological Satellite Studies University of Wisconsin-Madison]</ref>

Wanneer de hoeveelheid invallend zonlicht die door het aardoppervlak of de atmosfeer wordt geabsorbeerd groter is dan de hoeveelheid uitgaande langgolvige straling die naar de ruimte wordt uitgezonden, is er sprake van onbalans. De energie-onbalans is de fundamentele fysische grootheid die de oppervlaktetemperatuur bepaalt.<ref> [https://www.nature.com/articles/nclimate2876 An imperative to monitor Earth's energy imbalance | Nature Climate Change]</ref> <ref name=":7"> [https://essd.copernicus.org/articles/15/1675/2023/ Heat stored in the Earth system 1960–2020: where does the energy go? | Earth System Science Data]</ref>[[Bestand:Earth heat inventory.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Energiebalans van de aarde. De totale warmtetoename voor de periode 1971-2020, ~381 ZW, is aangegeven in rood. Bron: Earth System Science Data.''<ref name=":7" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0].]]

(a) Aan de bovenkant van de atmosfeer komt er ~340 W/m2 aan straling van de zon aan. Daarvan wordt ~0,76 W/m2 als uitgaande straling de ruimte in gereflecteerd. De atmosfeer laat het zichtbare zonlicht (kortgolvige straling) vrijwel ongehinderd door.

(b) Het oppervlak van de aarde neemt het grootste deel van het zonlicht op en wordt daardoor warmer. Ongeveer 90% van de vastgehouden energie gaat naar de opwarming van de oceanen, veel kleinere hoeveelheden gaan naar de opwarming van het land, de atmosfeer en het ijs.

(c) Vervolgens straalt het warme aardoppervlak de energie van dat geabsorbeerde licht uit als infraroodstraling (langgolvige straling).

(d) Broeikasgassen vangen veel van deze infraroodstraling op, waardoor het niet direct uit de atmosfeer kan ontsnappen.

(e) Dit proces vertraagt de uitstoot van energie naar de ruimte.

(f) Deze vertraagde energiedoorstroming zorgt ervoor dat de atmosfeer, oceanen en bodem opwarmen.

Door meer broeikasgassen in de atmosfeer te brengen, verstoort de mens de energiebalans van de Aarde. Hierdoor neemt de absorptie van infraroodlicht toe, wat de opwarming van de aarde versnelt en wereldwijde klimaatpatronen verstoort. <blockquote><references /> </blockquote>

Meest recente stand van zaken

2026-01-29T16:08:51Z

Barbara:

Wat is klimaatverandering?

2026-01-29T15:55:09Z

Barbara:

<div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;">
[[#top| Top ^]]</div>

= '''In een zin''' =

{| class="wikitable" 
| Klimaatverandering is er in de lange aardgeschiedenis altijd geweest, maar door menselijke activiteit warmt de aarde nu sneller op dan ooit. De oorzaak daarvan is de toename van broeikasgassen in de atmosfeer door het gebruik van fossiele brandstoffen.
|}

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
'''Klimaatverandering is wanneer de gemiddelde weerpatronen van de aarde over een lange tijd veranderen.'''

'''Uitleg:'''
* Het klimaat is het typische weer in een regio over een periode van 30 jaar of meer, inclusief temperatuur, regenval en wind.

* Het klimaat op aarde verandert in de laatste 150 jaar sneller dan in de afgelopen 10.000 jaar. De wereld is al 1,3 graad Celsius warmer geworden sinds de industriële revolutie (2,3 graden in Nederland).
'''Deze veranderingen zijn grotendeels te wijten aan dingen die mensen doen:'''
* Bij het verbranden van fossiele brandstoffen zoals olie, gas en kolen komen er broeikasgassen vrij, zoals CO2 (kooldioxide) en CH4 (methaan).

* Deze gassen houden warmte vast en zorgen ervoor dat de aarde opwarmt.
* Het kappen van bossen draagt ook bij aan klimaatverandering.
'''Gevolgen van klimaatverandering:'''
* Extreme weersomstandigheden, zoals stormen, overstromingen en hittegolven, komen steeds vaker voor.
* IJskappen smelten en de zeespiegel stijgt.
* Planten- en diersoorten worden bedreigd.
</div>

= Wat is klimaatverandering? =

'''Ons klimaat verandert. Het klimaat, of eigenlijk de concentratie broeikasgassen in de atmosfeer, is één van de [http://www.klimaatwiki.org/index.php/Extreme_urgentie#De_grenzen_van_onze_planeet negen planetary boundaries] die sinds ongeveer 1990 voorbij de veilige limiet is. De gevolgen van het overschrijden van die grens zijn maar ten dele terug te draaien, en vaak pas op de lange termijn.'''

'''Deze pagina bespreekt de verschillen tussen [[Wat is klimaatverandering?#Weer en klimaat|weer en klimaat]], het [[Wat is klimaatverandering?#Het natuurlijke broeikaseffect|natuurlijke broeikaseffect]], [[Wat is klimaatverandering?#Welke broeikasgassen zijn er?|broeikasgassen]], het door de mens veroorzaakte [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]], en de invloedrijke weersverschijnselen [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño en El Niña]].'''

'''Onderstaande grafiek, gepubliceerd door het KNMI, vat het verhaal van deze wiki samen. Hij laat zien hoe de gemiddelde temperatuur op aarde sinds de Industriële Revolutie is gestegen parallel met de toename van kooldioxide in de atmosfeer.'''
[[Bestand:Klimaatgrafiek KNMI.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|Temperatuur en CO2-concentratie sinds het begin van de jaartelling. Bron: KNMI.]]Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Hoe klimaatonderzoek werkt|Verdieping: Hoe klimaatonderzoek werkt]].
== Databronnen ==
De site Real Climate<ref>[https://www.realclimate.org/ Real Climate — Climate science from climate scientists]</ref> publiceert een catalogus die up-to-date wordt gehouden en verwijst naar geselecteerde bronnen van code en gegevens met betrekking tot klimaatwetenschap.<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/data-sources/ Data Sources | RealClimate]</ref> Voor de liefhebbers:

* Klimaatgegevens (ruw)
* Klimaatgegevens (verwerkt)
* Paleo-gegevens
* Hulpdata
* Paleo-reconstructies (inclusief code)
* Uitvoer van grootschalig model (heranalyse)
* Uitvoer van grootschalige modellen (GCM)
* Modelcodes (GCM's)
* Modelcodes (overige)
* Datavisualisatie en -analyse
* Hoofdarchieven van klimaat- en andere aardwetenschappelijke gegevens

== Weer en klimaat ==
'''Weersverandering en klimaatverandering worden nogal eens met elkaar verward: ''“Hoezo opwarming van de aarde? Kijk naar buiten. Het sneeuwt en het is heel koud.”'' Het is goed om het verschil tussen weer en klimaat scherp te hebben.'''

Op de site https://earth.nullschool.net/ vind je animaties van de actuele weersituatie: temperatuur, luchtdruk, wind, zeestromingen, chemie en nog veel meer. Deze animatie van Nullschool laat de ontwikkeling van het weer in een jaar (2018) zien.

<youtube>obsw9qiBnjo</youtube>

==== Weer ====
Weer is wat je buiten voelt op een specifieke dag: warm, koud, regen, zon, wind, enzovoort. Het verandert snel, soms zelfs binnen een uur. Het weer — temperatuur, neerslag, wind — is op elke plaats en op elk moment anders.

Tegelijkertijd is het weer ook in zekere mate voorspelbaar: de dagen in de wintermaanden zijn kouder, grauwer en donkerder, dan in de zomer. In gebieden ver van zeeën en oceanen zijn deze verschillen groter dan in Nederland, dichtbij de zee. Nederland heeft een zeeklimaat, Rusland een landklimaat.

==== Klimaat ====
Klimaat gaat over het ''gemiddelde'' weer in een ''groter gebied'' over een ''lange periode;'' meestal wordt daarvoor 30 jaar gekozen. Klimaat geeft een idee wat voor soort weer je meestal kunt verwachten in een seizoen of jaar.

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Hoe klimaatonderzoek werkt|Hoe klimaatonderzoek werkt]].

== Klimaatverandering ==
Klimaatverandering is dus de verandering van de gemiddelde weersomstandigheden over een langere periode in een bepaalde regio. Klimaat zegt daarmee ook iets over de kans dat een bepaald weertype op een bepaalde plaats en op een bepaalde tijd voorkomt.

Je kunt dus niet zeggen dat een bepaalde temperatuur of regenbui (het weer op moment X op plaats Y) het gevolg is van klimaatverandering — tenminste niet op dezelfde manier als zeggen dat het glas dat op de grond valt het gevolg is van je hand die het van de tafel duwt. Het klimaat is immers het gemiddelde van vele jaren weersverschijnselen. Je kunt wel zeggen dat een extreem hoge temperatuur die we nog nooit eerder hebben gemeten, of het vaker optreden van extreme regenbuien, het gevolg is van de uitstoot van CO2. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Attributie|Verdieping: Attributie]].)

Als we het over klimaatverandering hebben, bedoelen we vaak de opwarming van de aarde als gevolg van menselijk handelen: de antropogene klimaatverandering. (Er bestaat dus ook klimaatverandering die niet door de mens wordt veroorzaakt; zie [[Wat is klimaatverandering?#Natuurlijke variatie|Natuurlijke variatie]].) Opwarming is echter maar één onderdeel van klimaatverandering. Omdat de planeet aarde één groot [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|samenhangend geheel]] vormt, heeft opwarming ook gevolgen voor neerslagpatronen, weersextremen, smeltende gletsjers, zuurgraad van de oceanen, zeespiegelstijging, veranderingen in verdamping door vegetatie, etc.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref>

Het klimaat op aarde is over lange tijd — in de orde van honderdduizenden tot miljoenen jaren — redelijk stabiel geweest, met slechts enkele graden verschil ten opzichte van de gemiddelde temperatuur in die periode. De huidige opwarming is groter en veel sneller dan ooit in de afgelopen 2 miljoen jaar. En dat is de kern van het probleem.

Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]] en [[Extreme urgentie#Elke tiende graad telt|Waarom elke tiende graad telt]].<blockquote><references />
</blockquote>

== Het broeikaseffect ==

'''Het broeikaseffect werkt als een warme deken rond de Aarde en bestaat uit gassen die in kleine hoeveelheden in de atmosfeer voorkomen — zoals kooldioxide, methaan en waterdamp — en die warmte vasthouden.'''

'''Het broeikaseffect is een natuurlijk proces, dat de planeet op een leefbare temperatuur houdt: zonder broeikaseffect zou de atmosfeer veel kouder zijn. Menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, hebben het broeikaseffect versterkt. Door de uitstoot van kooldioxide (CO2) is de deken als het ware dikker geworden. Daardoor is de temperatuur op aarde gestegen en de energiebalans verstoord. Dat wordt het [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]] genoemd. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Energiebalans|Verdieping: Energiebalans]].)'''

Hoewel er nog kleine onzekerheden bestaan over klimaatverandering — met name over het tempo en de intensiteit — zijn de natuurkundige processen achter het broeikaseffect volledig begrepen. (Zie [[Experts zijn het eens]].) Uit al het onderzoek blijkt dat op de lange termijn kooldioxide in de atmosfeer de belangrijkste [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|regelknop]] is voor de temperatuur op Aarde. Kooldioxide is de belangrijkste veroorzaker van de huidige klimaatverandering; de toename ervan is door de mens veroorzaakt en het is ook de mens die de uitstoot ervan kan terugdringen.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.1190653 Atmospheric CO2: Principal Control Knob Governing Earth’s Temperature | Science]</ref>

Dit is al heel lang bekend. In een reeks experimenten die in 1856 werden uitgevoerd, ontdekte Eunice Newton Foote — een wetenschapper en voorvechtster van vrouwenrechten uit Seneca Falls, New York — als eerste dat het veranderen van de hoeveelheid kooldioxide (toen nog "koolzuurgas" genoemd) in de atmosfeer de temperatuur veranderde. Deze relatie tussen kooldioxide en het klimaat op aarde is sindsdien een van de belangrijkste principes geworden van de moderne meteorologie, het broeikaseffect en de klimaatwetenschap. Maar meer dan een eeuw lang erkende niemand dat Foote de eerste was die deze ontdekking deed, grotendeels omdat ze een vrouw was.<ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref>

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 en temperatuur]].<blockquote><references />
</blockquote>

=== Natuurlijk broeikaseffect ===
Het broeikaseffect treedt op omdat zonlicht dat de aarde verwarmt slechts ten dele wordt teruggekaatst naar de ruimte. Broeikasgassen, zoals kooldioxide (CO2) en methaan (CH4), houden een deel van die warmte vast. Dit is net als in een kas, waar glas de warmte binnenhoudt. Vandaar de naam 'broeikaseffect'. Zonder dit effect zou de gemiddelde temperatuur op het aardoppervlak ongeveer -18 °C zijn en zou menselijk leven niet kunnen bestaan.

Het zonlicht bestaat uit straling met korte golflengtes, van ultraviolet (UV) tot zichtbaar licht tot kortgolvige infraroodstraling. Deze straling verwarmt het aardoppervlak. Het opgewarmde aardoppervlak zendt langgolvige infraroodstraling (warmtestraling, ‘voelbare warmte’) terug. Daarvan wordt een klein deel, met golflengte 15 μm, geabsorbeerd door CO2 in de atmosfeer. Deze geabsorbeerde energie wordt vervolgens deels opnieuw uitgestraald, ook richting het aardoppervlak, waardoor de atmosfeer warmte vasthoudt.

<youtube>Ge0jhYDcazY</youtube>

''Demonstratie van het broeikaseffect die in de klas kan worden uitgevoerd.''<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/02/25/carbon-dioxide-cause-global-warming/ How Exactly Does Carbon Dioxide Cause Global Warming?]</ref>

Met dit eenvoudige experiment, dat voor het eerst werd uitgevoerd in 1856 door Eunice Foote, <ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref> kun je zelf aantonen dat CO2 warmtestraling absorbeert. De fles die meer kooldioxide bevat, warmt meer op dan de fles met alleen maar lucht.
In de atmosfeer werkt het broeikaseffect zoals is weergegeven in de volgende animatie. Klik twee keer op de animatie om hem te starten. [[Bestand:Animatie atmosfeer.gif|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De zes stappen van het versterkte broeikaseffect. Bron: Australian Government.''<ref> [https://www.dcceew.gov.au/climate-change/policy/climate-science/understanding-climate-change Understanding climate change | Australian Government]</ref>]]<blockquote><references />
</blockquote>

=== Thermostaat ===
Het kooldioxidegehalte in de atmosfeer blijft van nature redelijk constant rond 0,03%, oftewel van iedere miljoen moleculen in de lucht zijn er 300 CO2-moleculen (ook wel 300 ppm; ''parts per million'' genoemd). CO2 die vrijkomt bij bijvoorbeeld vulkaanuitbarstingen, ademende mensen en dieren, en verbranding van fossiele brandstoffen, wordt uiteindelijk opgenomen door de oceanen en planten. Dit proces helpt de variaties in CO2-concentraties, en daarmee ook de temperatuurschommelingen, binnen leefbare grenzen te houden.

De atmosfeer, de oceanen, de landmassa’s en het leven vormen samen één samenhangend systeem, dat functioneert als een natuurlijke thermostaat die de planeet leefbaar houdt. (Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|Verdieping: Systeem Aarde]].) Het huidige leven, inclusief de mens, is geëvolueerd in een periode toen de thermostaat op 15 °C stond.

Dat heeft miljoenen jaren goed gefunctioneerd en de evolutie van microben, planten en dieren mogelijk gemaakt. Totdat menselijke activiteiten de balans begonnen te verstoren.

=== Meer dan broeikasgassen ===
De uiteindelijke temperatuur op Aarde wordt bepaald door de totale energie- of stralingsbalans, waar het broeikaseffect een belangrijk onderdeel van is (zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Energiebalans|Verdieping: Energiebalans]]).

==== Aerosolen ====
Naast broeikasgassen zijn er ook andere stoffen in de atmosfeer die hierbij een rol spelen, zoals aerosolen. Aerosol is een verzamelnaam voor stofdeeltjes en vloeistofdruppels in de lucht die vaak groter zijn dan een individueel molecuul. Roetdeeltjes zijn bijvoorbeeld aerosolen, maar ook waterdruppels die wolken vormen kunnen worden gezien als aerosolen. Afhankelijk van het type deeltje, kan een aerosol een afkoelend effect hebben op de atmosfeer doordat ze inkomende zonnestraling weerkaatsen, of juist een opwarmend effect hebben doordat ze straling vasthouden.

==== Albedo ====
Daarnaast is het voor het (versterkte) broeikaseffect ook van belang hoeveel warmte de Aarde überhaupt uitstraalt, en dat hangt weer af van hoeveel zonnestraling het aardoppervlak bereikt. De Aarde reflecteert een deel van de inkomende zonnestraling, dat daarmee dus niet wordt omgezet in warmte. De fractie van de zonnestraling die wordt weerkaatst noemen we het albedo (het lichtweerkaatsingsvermogen, of ook wel 'witheid' van een object). Wolken, sneeuw en ijs hebben een hoge albedo omdat ze veel licht weerkaatsen (en daardoor ook als 'meer wit' worden waargenomen), terwijl water en planten juist een lage albedo hebben. De Aarde heeft gemiddeld gezien een albedo van ongeveer 38%; dat betekent dus dat zo'n 38% van de inkomende zonnestraling wordt weerkaatst terug de ruimte in, onder meer door wolken en ijskappen.

De Aarde warmt op door menselijke activiteit, waarvan de grootste bijdrage de uitstoot van broeikasgassen is. Maar de mens verandert ook de concentratie aerosolen en de albedo van de Aarde, dat de opwarming ook beïnvloedt. Hoe dat precies werkt, lees je onder ...

== Natuurlijke variatie ==
In de geschiedenis van de aarde hebben zich al eerder veranderingen in het klimaat voorgedaan, zoals ijstijden en warme periodes. Hoewel er na deze veranderingen uiteindelijk een nieuw evenwicht optrad, gebeurde dat over duizenden tot miljoenen jaren. Veel soorten overleefden deze veranderingen niet, en de ecosystemen die opnieuw ontstonden, waren vaak anders dan die daarvoor.

Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].

Het grote verschil nu is dat de huidige opwarming vooral door menselijke activiteiten wordt veroorzaakt en in een fractie van de tijd plaatsvindt vergeleken met natuurlijke klimaatveranderingen. Hierdoor wordt de veerkracht van ecosystemen en soorten ernstig op de proef gesteld. Veel planten- en diersoorten kunnen niet snel genoeg migreren of zich aanpassen om deze snelle veranderingen te overleven.

Menselijke samenlevingen zijn ook kwetsbaar voor deze snelle veranderingen. Terwijl de aarde zich op lange termijn misschien kan herstellen en nieuwe evenwichten kan vinden, is er geen garantie dat menselijke samenlevingen hetzelfde kunnen doen. De maatschappelijke structuren, voedselzekerheid, watervoorziening en infrastructuur zijn niet ontworpen om met zulke snelle en extreme veranderingen om te gaan. (Zie ook: [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Kan de mensheid de opwarming aan?|Kan de mensheid de opwarming aan?]]) Dit kan leiden tot grote sociale en economische instabiliteit, migratiestromen, conflicten, lijden en sterfte. Kortom, de snelheid van de huidige opwarming vormt niet alleen een bedreiging voor de natuur, maar ook voor de toekomst van menselijke samenlevingen. (zie ook: [[Extreme urgentie#Klimaatverandering en de wereldwijde samenleving|Extreme urgentie: Klimaatverandering en de wereldwijde samenleving]])

==== Middeleeuws klimaatoptimum ====
Voor Nederland is uitgebreid historisch onderzoek gedaan naar de rol van klimatologische stabiliteit, maatschappelijke ontwikkeling en biodiversiteit. De uitkomst is dat in het zogeheten Middeleeuws klimaatoptimum (een klimatologisch stabiele en relatief warme periode — maar koeler dan nu) aan het einde van de Middeleeuwen, zowel de landbouw als de biodiversiteit floreerden. <ref> Zanden, J. L. van, Goethem, T. van, Lenders, H. J. R., & Schaminée, J. (2021). ''De ontdekking van de natuur: de ontwikkeling van biodiversiteit in Nederland van ijstijd tot 21ste eeuw''. Prometheus.</ref> Over de 'Middeleeuwse warme periode' is onderwerp van een [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Was de middeleeuwse warme periode een wereldwijde gebeurtenis?|klimaatmythe]].

==== Palaeocene-Eocene Thermal Maximum ====
Met de nodige voorzichtigheid is het mogelijk perioden in het verleden als analogen te gebruiken voor de huidige opwarming. Bijvoorbeeld de periode die bekend staat als het Palaeocene-Eocene Thermal Maximum (PETM). Tijdens het PETM was het Noordpoolgebied helemaal ijsvrij. Er groeiden palmbomen en er zwommen nijlpaarden. Dat maakt het nog geen scenario voor de huidige opwarming.<ref> [https://www.nature.com/articles/ngeo668 Warm and wet conditions in the Arctic region during Eocene Thermal Maximum 2 | Nature Geoscience]</ref><ref>[https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/sterke-en-snelle-opwarming-tijdens-paleocene-eocene-thermal-maximum-huidige-opwarming-is-nog-veel-sneller Het verre verleden als waarschuwing | KNMI]</ref>

Op geen moment in het geologische verleden is de aarde zo snel opgewarmd als in de huidige tijd. Een geschikte analoog voor huidige antropogene opwarming is er dan ook niet, maar het geologische verleden biedt wel lessen voor de huidige tijd.<ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4924029 A Framework for Assessing Analogy between Past and Future Climates | preprint]</ref> <blockquote><references />
</blockquote>

= Welke broeikasgassen zijn er? =
'''De belangrijkste broeikasgassen zijn koolstofdioxide (koolzuurgas, CO2), waterdamp, methaan (CH4) en lachgas (N2O). Daarvan is CO2 de belangrijkste. Alle vier komen van nature voor in de atmosfeer en zorgen ervoor dat de Aarde leefbaar is.'''

<youtube> https://youtu.be/-aSBfn6_pUY?si</youtube>

''Deze animatie, op basis van waarnemingen door NASA's Orbiting Carbon Observatory 2 (OCO-2) en GEOS modelsimulatie, laat zien hoe CO2 zich gedurende een kalenderjaar (2021) door de atmosfeer verspreidt. Het is duidelijk dat de voornaamste CO2-bronnen op het Noordelijk Halfrond liggen.''<ref>[https://svs.gsfc.nasa.gov/5115 Global Atmospheric Carbon Dioxide (CO₂) | NASA Scientific Visualization Studio]</ref>

== Koolstofdioxide ==
'''Van nature komt koolstofdioxide (kooldioxide) in een kleine concentratie — ~0,03% — voor in de atmosfeer. Groene planten en cyanobacteriën hebben kooldioxide nodig voor hun stofwisseling. Ze zetten het met behulp van zonlicht om in glucose: dit proces heet fotosynthese.<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Fotosynthese Fotosynthese | Wikipedia]</ref>'''

'''(N.B. In de huidige periode van de aardgeschiedenis zijn [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Vulkanen|vulkanen]] een andere, kleine bron van CO2.)'''

CO2 komt weer in de atmosfeer wanneer de planten vergaan of worden opgegeten door dieren (via de uitademing). Opname en uitstoot zijn min of meer in evenwicht: een boom die tijdens zijn leven CO2 opneemt, stoot die weer uit wanneer hij afsterft. Daardoor is de concentratie CO2 in de atmosfeer licht fluctuerend over de geologische tijd.

Op de geologisch lange termijn wordt er echter veel meer CO2 vastgelegd in de aardbodem dan er door levende planten wordt opgeslagen. Het is opgeslagen als dood plantaardig materiaal in veengrond dat, vastgezet in aardlagen, in de loop van miljoenen jaren samengedrukt is tot bruinkool, steenkool en aardgas. In de oceanen wordt koolstof vastgelegd doordat organismen na afsterven naar de bodem zinken. Op de lange duur kunnen die worden omgezet in aardolie en aardgas.

Het is deze enorme koolstofvoorraad die als fossiele brandstof wordt verstookt, waarbij de CO2 weer vrijkomt. Dit verklaart ook waarom er nu op zo'n korte termijn zoveel CO2 bij kan komen, en waarom dit ongeëvenaard is in de geschiedenis van de aarde.

<youtube>8KrgPPO1h0A</youtube>

''Veranderingen van de CO2 concentratie over de afgelopen 800.000 jaar. De CO2-waarde in oktober 2024 was 424 ppm (deeltjes per miljoen). Bron: NOAA.<ref> [https://gml.noaa.gov/ccgg/trends/history.html Trends in CO2 | NOAA Global Monitoring Laboratory]</ref>''

Deze animatie van de US National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) zet de huidige toename van de CO2-concentratie in het perspectief van de variaties in de afgelopen 800.000 jaar, de periode van de ijstijden.

De animatie begint met directe observaties van de CO2-concentratie door het Mauna Loa observatorium in Hawaii en een wereldwijd netwerk van andere meetpunten, gevolgd door metingen van CO2-concentraties in ijskernen van Antarctica.

Zie voor de actuele concentratie in de atmosfeer [[Meest recente stand van zaken#Stand van zaken op dit moment|Stand van zaken op dit moment]].

Zie ook:

* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Gevoeligheid|Verdieping: Gevoeligheid]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|Verdieping: Koolstofbalans]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|Verdieping: Koolstofputten]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Levensduur van CO2 in de atmosfeer|Verdieping: Levensduur van CO2 in de atmosfeer]].
<blockquote><references /> </blockquote>

=== Fossiele brandstoffen ===
'''De toename van CO2 in de atmosfeer is het gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen — steenkool, aardolie en aardgas. Natuurlijke processen hebben daar nauwelijks aan bijgedragen. De Industriële Revolutie (~1750-1850)<ref>[https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Industri%C3%ABle_revolutie Industriële Revolutie | Wikipadia]</ref> is de start van die toename, die vanaf ongeveer 1950 steeds sterker werd.'''

Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn eigenlijk een grote verspilling van energie.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/ Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</ref> Om precies te zijn: ongeveer 67% van de totale energie van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren in de atmosfeer als kooldioxide, andere oxiden, waterdamp en warmte. Slechts de resterende 33% van de energie wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.
[[Bestand:Toename broeikasgassen sinds 1850.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Uitstoot van kooldioxide (CO₂) door fossiele brandstoffen en industrie. Veranderingen in landgebruik zijn inbegrepen. Bron: Our World in Data.''<ref>[https://ourworldindata.org/greenhouse-gas-emissions Greenhouse gas emissions | Our World in Data]</ref>]]

Aan het begin van het industriële tijdperk was het CO2-gehalte in de atmosfeer 278 ppm. Sindsdien hebben menselijke activiteiten de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer doen toenemen, waardoor in 2025 de concentratie ~426 ppm was — een stijging van 50%.<ref>[https://climate.nasa.gov/vital-signs/carbon-dioxide/?intent=121 Carbon Dioxide LATEST MEASUREMENT | NASA]</ref> Deze door de mens veroorzaakte stijging is een stuk groter dan de natuurlijke stijging aan het einde van de laatste ijstijd, 20.000 jaar geleden — de laatste grote opwarming.

==== Sinds de Industriële Revolutie ====

De uitstoot van fossiele CO2 daalt in sommige regio's, waaronder Europa en de VS, maar stijgt wereldwijd — en wetenschappers zeggen dat wereldwijde actie om fossiele brandstoffen terug te dringen niet snel genoeg gaat om gevaarlijke klimaatverandering binnen de perken te houden. Het beste beschikbare bewijs laat zien dat de opwarming waarschijnlijk min of meer zal stoppen zodra de uitstoot van kooldioxide nul is. Dat betekent dat de mens de macht heeft om de toekomst van het klimaat te kiezen.

Ondanks dat er al veel kooldioxide is uitgestoten, zal de temperatuur na het bereiken van nul-emissie niet lang blijven stijgen. Dit komt doordat twee processen elkaar in evenwicht houden. Aan de ene kant zorgt de kooldioxide die al is uitgestoten voor verdere opwarming van het oceaanoppervlak. Aan de andere kant absorberen en begraven de oceanen kooldioxide uit de atmosfeer, waardoor het broeikaseffect van de atmosfeer afneemt en de lagere atmosfeer en het oppervlak afkoelen. Deze opwarmende en verkoelende processen heffen elkaar op. Hierdoor zal de temperatuur na het stoppen van de uitstoot stabiliseren.<ref> [https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1256273/full Michael Mann: Warming ends when carbon pollution stops | Frontiers]</ref> <ref>[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1327653/full H Damon Matthews : How much additional global warming should we expect from past CO2 emissions? | Frontiers]/</ref> Dat is in overeenstemming met IPCC scenario RCP2.6 met ambitieus klimaatbeleid. Onzekere factoren die samenhangen met [[Feedbacks en tipping points#Tipping points (Omslagpunten)|omslagpunten]], zoals het dooien van de permafrost, kunnen voor een verdere stijging van 0,2 tot 0,3 °C zorgen.

Voor een uitleg over het effect van nul-emissie zie het artikel in Carbon Brief: ''Explainer: Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached?''<ref> [https://www.carbonbrief.org/explainer-will-global-warming-stop-as-soon-as-net-zero-emissions-are-reached/ Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached]</ref>

Er zijn echter ook aanwijzingen dat de gezamenlijke werking van veranderingen in het [[Wat is klimaatverandering?#Albedo|albedo]], koolstof uit ontdooiende permafrost (zowel als CH4 als CO2) en waterdamp in warme lucht er samen voor zorgen dat de temperatuur hoog blijft, zelfs als de CO2-concentratie afneemt. Dat betekent dat de klimaatverandering die al heeft plaatsgevonden moeilijk ongedaan te maken zal zijn zonder grootschalige netto negatieve emissies. <ref>[https://www.nature.com/articles/s41598-020-75481-z Jorgen Randers, Ulrich Goluke: An earth system model shows self-sustained thawing of permafrost even if all man-made GHG emissions stop in 2020 | Nature]</ref>

Om het klimaat te stabiliseren, moet de uitstoot van broeikasgassen stoppen. Daling van het CO2-niveau en daling van de temperatuur vragen om andere maatregelen.<ref>
[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2007GL032388 H. Damon Matthews, Ken Caldeira: Stabilizing climate requires near-zero emissions | GRL]</ref> Zie daarvoor: [[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|Mitigatie]].

Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Basislijn ‘Parijs’|Verdieping: Basislijn Parijs]].
<blockquote><references /> </blockquote>

=== Cementproductie ===
De cementindustrie is de tweede belangrijkste oorzaak van de stijgende concentraties CO2. Een ander nadeel van de cementindustrie is dat beton wordt gebruikt om harde oppervlakken te creëren die verhinderen dat regenwater door de bodem wordt opgenomen. Dat vergroot de kans op bodemerosie, watervervuiling en overstromingen.<ref> [https://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_impact_of_concrete Environmental impact of concrete | Wikipedia]</ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43660-x Projecting future carbon emissions from cement production in developing countries | Nature]</ref>

Bij de productie van cement komt koolstofdioxide vrij. Dit komt doordat calciumcarbonaat (CaCO3) wordt afgebroken wanneer het wordt verhit, waarbij kooldioxide (CO2) en ongebluste kalk (CaO) worden gevormd. Er wordt ook veel energie gebruikt, vooral uit de verbranding van fossiele brandstoffen. De cementproductie is goed voor ongeveer 1,6 miljard ton CO2 per jaar — ongeveer 8% van de wereldwijde CO2-uitstoot.<ref>[https://ourworldindata.org/grapher/annual-co2-cement Annual CO₂ emissions from cement | Our World in Data]</ref>
<blockquote><references /> </blockquote>

== Waterdamp ==
Sommige mensen denken dat waterdamp de belangrijkste oorzaak is van de huidige opwarming van de aarde, maar dat is in feite een omdraaiing van oorzaak en gevolg. De concentratie waterdamp in de atmosfeer neemt toe naarmate de aarde warmer wordt, maar dit betekent niet dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming. Waterdamp versterkt het opwarmende effect van andere broeikasgassen.<ref name=":3">[https://science.nasa.gov/earth/climate-change/steamy-relationships-how-atmospheric-water-vapor-amplifies-earths-greenhouse-effect/ Steamy Relationships: How Atmospheric Water Vapor Amplifies Earth’s Greenhouse Effect | NASA]</ref>
[[Bestand:Waterdamp broeikasgas.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Het mechanisme van de positieve terugkoppeling van waterdamp in de atmosfeer. Bron: NASA and NOAA Historic NWS Collection.''<ref name=":3" />]]
Wanneer broeikasgassen zoals kooldioxide en methaan in de atmosfeer toenemen, stijgt de temperatuur op aarde. Hierdoor neemt de verdamping boven water- en landoppervlakken toe. Warmere lucht kan meer vocht vasthouden (7% meer voor elke graad opwarming), dus komt er meer waterdamp in de lucht. De waterdamp absorbeert net als kooldioxide en methaan de warmte die vanaf de aarde wordt uitgestraald, waardoor de atmosfeer verder opwarmt en er nog meer waterdamp ontstaat.

Dit is een positieve [[Feedbacks en tipping points#Positieve terugkoppelingen|terugkoppeling]] die het broeikaseffect versterkt. Geschat wordt dat dit effect meer dan het dubbele is van de opwarming die zou plaatsvinden door de toename van kooldioxide alleen.

De verklaring hiervoor is dat waterdamp een '''condenseerbaar''' broeikasgas is — het kan van een gas in een vloeistof veranderen (condenseren). De concentratie is afhankelijk van de temperatuur van de atmosfeer. Hierdoor is waterdamp het enige broeikasgas waarvan de concentratie toeneemt ''door'' de opwarming van de atmosfeer, waardoor de atmosfeer nog meer opwarmt. De andere broeikasgassen — CO2, methaan, lachgas, maar ook ozon en chloorfluorkoolwaterstoffen — zijn '''niet-condenseerbare''' gassen. Deze kunnen niet vloeibaar worden in de atmosfeer,<ref>Deze gassen kunnen alleen vloeibaar worden onder laboratorium omstandigheden, bij zeer lage temperaturen.</ref> zelfs bij de zeer lage temperaturen hoog in de atmosfeer. Terwijl de atmosferische temperaturen veranderen, blijft de concentratie van niet-condenseerbare gassen stabiel, tenzij menselijke activiteiten hun concentratie verhogen.

Extra waterdamp in de lucht blijft niet lang genoeg hangen om het klimaat te veranderen. De hoeveelheid waterdamp die we in de lucht brengen, is niet belangrijk. Zelfs als we de hoeveelheid water in de lucht zouden verdubbelen, zou het meeste binnen ongeveer twee weken weer terugvallen in de oceanen, ijskappen, rivieren, meren en het grondwater. Als niet-condenseerbare broeikasgassen niet zouden toenemen, zou de hoeveelheid waterdamp in de atmosfeer onveranderd zijn ten opzichte van het niveau van voor de Industriële Revolutie.

Een uitvoerige bespreking van de '''mythe''' dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming en niet kooldioxide en andere door de mens uitgestoten broeikasgassen, vind je op de site van ''Skeptical Science''.<ref>[https://skepticalscience.com/water-vapor-greenhouse-gas.htm Explaining how the water vapor greenhouse effect works | Skeptical Science]</ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== Methaan ==
Methaan (CH4) draagt aanzienlijk bij aan de opwarming van de Aarde. Het is verantwoordelijk voor ongeveer 30% van de klimaatverandering sinds het pre-industriële tijdperk. De methaanconcentratie is de afgelopen twintig jaar met bijna 10% gestegen. Onderzoekers weten dat de belangrijkste bron van de stijgende methaanconcentratie niet de olie- en gasindustrie is, omdat methaan in de atmosfeer rijker is geworden aan koolstof-12, een lichte isotoop die door biologen wordt geprefereerd.

Methaanemissies zijn voornamelijk het gevolg van menselijke activiteiten, onder andere via kolenmijnen, aardgaslekken, afvalwaterzuiveringsinstallaties, scheten en oprispingen van herkauwers zoals koeien, schapen en geiten, rottend organisch afval op stortplaatsen, rijstproductie en termietenheuvels. <ref>[https://climate.mit.edu/ask-mit/how-much-does-natural-gas-contribute-climate-change-through-co2-emissions-when-fuel-burned How much does natural gas contribute to climate change through CO2 emissions when the fuel is burned, and how much through methane leaks? | MIT Climate Portal]</ref> <ref>[https://www.usgs.gov/news/featured-story/climate-warming-likely-cause-large-increases-wetland-methane-emissions Climate Warming is Likely to Cause Large Increases in Wetland Methane Emissions | USGS]</ref> Andere bronnen van methaanuitstoot zijn uitdrogende veenmoerassen en ontdooiende permafrost (= permanent bevroren bodem).

Methaan is een veel sterker broeikasgas dan koolstofdioxide: per molecuul kan het veel meer warmtestraling vasthouden. Maar, waar broeikasgassen als koolstofdioxide maar ook lachgas wel duizenden jaren in de atmosfeer blijven voordat ze worden afgebroken of opgenomen, breekt methaan in iets meer dan tien jaar af (onder meer in CO2). Over een periode van 20 jaar is het daarom een zo'n 84 keer sterker broeikasgas dan koolstofdioxide, en in 100 jaar zo'n 28 keer sterker<ref> [https://energy.ec.europa.eu/topics/carbon-management-and-fossil-fuels/methane-emissions_en Methane Emissions | European Commission]</ref>.

=== Wetlands ===
Bij de stijging van de methaanemissises speelt groei van de veeteelt en stortplaatsen zeker een rol, maar de laatste jaren hebben onderzoekers zich gerealiseerd dat ook de uitstoot uit wetlands toeneemt. Door de opwarming van de aarde veranderen de neerslagpatronen, waardoor in sommige regio's moerassen groter worden en permafrost ontdooit, waardoor nieuwe moerassen ontstaan. De opwarming is ook gunstig voor methaanproducerende bacteriën: warmte versnelt hun stofwisseling en warmer water bevat minder opgeloste zuurstof, waardoor deze anaërobe organismen ecologisch gezien gemakkelijker de overhand krijgen.

In 2024 ontdekte een team van wetenschappers van het Amerikaanse Ministerie van Energie dat de methaanuitstoot uit wetlands in Noord-Eurazië en Noord-Amerika tussen 2002 en 2021 met 9% is toegenomen.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-024-01933-3 Boreal–Arctic wetland methane emissions modulated by warming and vegetation activity | Nature Climate Chage]</ref> Door zorgvuldig de seizoensgebonden schommelingen in methaan te onderzoeken op locaties waar langdurige metingen zijn verricht, kwam een studie gepubliceerd in Nature<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-025-08900-8 Trends in the seasonal amplitude of atmospheric methane | Nature]</ref> tot de conclusie dat de wereldwijde uitstoot door wetlands sinds de jaren tachtig is toegenomen. Beide studies brachten deze trend in verband met de opwarming van de aarde.

Er wordt onderzoek gedaan naar het verminderen van de methaanuitstoot uit wetlands. Verreweg de beste manier is natuurlijk het terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen en daarmee het verminderen van de opwarming. Direct ingrijpen in de ecosystemen van de wetlands is een optie die wordt onderzocht.<ref>[https://www.science.org/content/article/we-re-uncharted-waters-hacking-swamps-could-curb-methane-emissions-side-effects-are ‘We’re in uncharted waters.’ Hacking swamps could curb methane emissions—but side effects are unclear | Science]</ref> Die is echter, net zoals andere vormen van [[Strategieën tegen klimaatverandering#Klimaatengineering|geo-engineering]], niet zonder risico.

=== Vlees- en zuivelindustrie ===
Uit een recent onderzoek<ref>[https://changingmarkets.org/report/the-new-merchants-of-doubt-how-big-meat-and-dairy-avoid-climate-action/ The New Merchants of Doubt: How Big Meat and Dairy Avoid Climate Action | Changing Markets Foundation]</ref> blijkt dat grote zuivelbedrijven de uitstoot van methaan verwaarlozen. Dierlijke landbouw, met name veeteelt voor melk en vlees, is verantwoordelijk voor 32% van de wereldwijde uitstoot van methaan. Hoewel methaan een korte levensduur heeft, is het 80 keer krachtiger dan kooldioxide.

Een evaluatie van 20 toonaangevende zuivel- en koffieshopketens, met een gezamenlijke omzet van meer dan 420 miljard dollar, geeft aan dat de meeste geen duidelijke doelen voor methaanvermindering of geloofwaardige actieplannen hadden. Danone was het enige bedrijf met een specifieke doelstelling voor methaan, terwijl General Mills een algemene klimaatdoelstelling had. Nestlé en Arla stonden op de derde plaats, waarbij Nestlé een verminderde zuivelconsumptie ondersteunde.

Hoewel Nestlé erkent dat methaan en vee een bedreiging vormen voor het klimaat, rapporteerden alleen Nestlé en Danone daadwerkelijke emissiereducties. Het rapport toont de onwil van de industrie om methaanemissies effectief aan te pakken en benadrukt de behoefte aan overheidsingrijpen om op wetenschap gebaseerde methaanverminderingen in de landbouw af te dwingen.

"Mooie woorden van bedrijven en een paar vrijwillige acties zijn niet veel meer dan gebakken lucht. Regeringen moeten eindelijk de koe bij de horens vatten en wetenschappelijk onderbouwde methaanbeperkingen voor de landbouwsector instellen," zegt een van de auteurs van het rapport.

Zie: Verdieping: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?|Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?]].

== Lachgas ==
Lachgas (distikstofoxide of N2O) is een ander (niet-condenseerbaar) broeikasgas dat een belangrijke rol speelt in het broeikaseffect. Samen met de menselijke uitstoot van koolstofdioxide en methaan is de uitstoot van lachgas voor de opwarming door het versterkte broeikaseffect verantwoordelijk. De bijdrage van lachgas aan de opwarming van de Aarde wordt geschat op zo'n 6% sinds 1960<ref>[https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/lachgas-is-geen-grap Lachgas is geen grap | KNMI]</ref>. Lachgas heeft net als koolstofdioxide een relatief lange verblijftijd in de atmosfeer (meer dan honderd jaar).

De productie en het gebruik van kunstmest, maar ook dierlijke mest van veeteelt zijn samen voor het grootste gedeelte van de menselijke uitstoot van lachgas verantwoordelijk. De uitstoot van lachgas gaat gepaard met de uitstoot van stikstofoxides (NOx / NO2) en ammoniak (NH3). Deze stoffen kunnen grote negatieve gevolgen hebben voor de luchtkwaliteit en de natuur en biodiversiteit - zo liggen ze ten grondslag aan de stikstofproblematiek in Nederland. Daarnaast zijn stikstofoxides en ammoniak ook [[Wat is klimaatverandering?#Aerosolen|aerosolen]], die een licht afkoelende werking hebben en het opwarmende effect van lachgas een klein beetje compenseren. <blockquote><references /> </blockquote>

= Verstoring door de mens =
'''Door menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, nemen de broeikasgassen toe, en raakt de energiebalans van de Aarde verstoord. Er blijft meer warmte in de atmosfeer, wat leidt tot opwarming van de aarde en veranderingen in het klimaat. Dit noemen we het antropogene of versterkte broeikaseffect.'''

Lees ook: [[De mens is verantwoordelijk]] en [[Klimaatverandering: meest recente stand van zaken]].

Tijdens alle ijstijden van de afgelopen miljoen jaar hebben positieve en negatieve [[Feedbacks en tipping points#Feedback loops (terugkoppelingen)|terugkoppelingen]] in de koolstofcyclus ervoor gezorgd dat het kooldioxidegehalte in de atmosfeer stabiel bleef op of onder de 300 delen per miljoen (ppm). Op dit moment is dat niveau echter ~430 ppm. Dit is niet alleen het hoogste kooldioxidegehalte dat de mensheid ooit heeft meegemaakt, maar het is ook in een ongekend tempo gestegen, als we op geologische tijdschalen kijken. Waar vergelijkbare veranderingen in het verleden duizenden jaren hebben geduurd, hebben we nu te maken met een stijging in een fractie van die tijd.

=== Broeikasgassen, aerosolen en veranderingen in landgebruik ===
De mens verstoort de Aarde op verschillende manieren die bijdragen aan klimaatverandering. Allereerst verbranden we op grote schaal de fossiele brandstoffen kolen, olie en gas, onder meer in de industrie, transport en huishoudens, waardoor we koolstofdioxide en methaan uitstoten. Via de landbouw en veeteelt stoten we lachgas en ook methaan uit. Deze extra [[Wat is klimaatverandering?#Welke broeikasgassen zijn er?|broeikasgassen]] warmen de planeet op, maar het zijn niet de enige redenen. Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?|Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij]]?
[[Bestand:Observed warming.jpeg|miniatuur|''De bijdragen aan de waargenomen mondiaal gemiddelde opwarming in 2010-2019 in verhouding tot 1850-1900. (a) Waargenomen opwarming van de aarde (stijging van de temperatuur aan het aardoppervlak), (b) Bewijs uit attributieonderzoeken, die informatie uit klimaatmodellen met observaties combineren, (c) Bewijs uit de analyse van stralingsforcering (energiebalans) en klimaatgevoeligheid (climate sensitivity)''<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/figures/summary-for-policymakers/figure-spm-2 IPCC AR6 WGI Summary for Policymakers Figuur SPM.2]</ref>|gecentreerd|650x650px]]
De mens heeft ook op grote schaal het oppervlak van de Aarde aangetast. Deze veranderingen in landgebruik (ook wel LULUCF: ''Land Use, Land Use Change, and Forestry'') omvatten vooral grootschalige ontbossing voor landbouw en veeteelt, maar ook verstedelijking. Grootschalige ontbossing heeft eigenlijk twee gevolgen: een toename van de albedo, en minder natuurlijke opname van CO2. Zand, grasland en landbouwgrond, dat vaak in de plaats komt voor bossen, hebben een relatief hogere albedo vergeleken met bossen. Dat betekent dat ze meer zonnestraling weerkaatsen terug de atmosfeer en de ruimte in.

Deze verandering in landgebruik zorgt dus effectief voor een lichte verkoeling van de Aarde. Maar zand, grasland, landbouwgrond, en ook stedelijk gebied, nemen vrijwel geen CO2 op, terwijl gezonde bossen dat wel doen (zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|Koolstofbalans]] en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|Koolstofputten]]). Dit heeft effectief voor meer CO2 in de atmosfeer gezorgd, wat dus weer een opwarmend effect heeft. Het netto-effect van ontbossing op regionale en globale temperatuur hangt af van veel factoren, onder meer de breedtegraad, en dat maakt dat de exacte contributie lastig in kaart te brengen is.

Door de verbranding van fossiele brandstoffen, maar ook door landbouw en veeteelt, industriële processen, en verbrandingsprocessen, stoot de mens op grote schaal verschillende aerosolen uit, waaronder ammoniak, roetdeeltjes, en zwaveloxides. Aerosolen beïnvloeden op verschillende manieren de opwarming van de Aarde. Zo zorgen donkere roetdeeltjes op sneeuw en ijskappen door albedoveranderingen voor een klein beetje opwarming, kunnen aerosolen ook de ozonlaag aantasten, kunnen aerosolen direct zonnestraling weerkaatsen wat effectief voor een afkoeling zorgt, en beïnvloeden aerosolen de vorming van wolken, dat ook voornamelijk een afkoelende werking heeft.

De precieze interacties van aerosolen met de stralingsbalans van de Aarde is behoorlijk complex. Dit zorgt ervoor dat er over de totale contributie van aerosolen op de opwarming van de Aarde nog veel onzeker is, maar het netto-effect is een behoorlijke afkoeling van ongeveer 0,4 graden Celsius.

Zonder deze afkoelende aerosolen zou de opwarming van de Aarde dus een stuk hoger zijn. Aerosolen zijn vaak ook luchtverontreinigende stoffen die negatieve effecten hebben op onze gezondheid. Daarom zijn er veel beleidsmaatregelen om de concentratie van veel aerosolen naar beneden te krijgen. Voor de opwarming van de Aarde kan dit dus een lichte extra opwarming betekenen.

==== Het is de mens ====
[[Bestand:Indicatoren voor een opwarmende planeet.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Skeptical Science,''<ref>[https://skepticalscience.com/docs/Guide_Skepticism_Dutch.pdf De wetenschappelijke handleiding voor “global warming” scepticisme | Skeptical Science]</ref> ''gebaseerd op Parmesan & Yohe (2003).<ref>[https://www.nature.com/articles/nature01286 A globally coherent fingerprint of climate change impacts across natural systems | Nature]</ref>'']]
De gemiddelde temperatuur op Aarde is sinds 1880 met > 1,3 °C gestegen. Sinds 1975 is de opwarming versneld met 0,2 °C per decennium. De maximumtemperaturen op het land stijgen twee keer zo snel, tot meer dan 1,7 °C.

Dat menselijke activiteit de oorzaak is voor de ongekend snelle stijging van de gemiddelde temperatuur op Aarde volgt uit verschillende, onafhankelijke waarnemingen. In de eerste plaats loopt de temperatuurstijging parallel aan de stijging van de CO2-concentratie vanaf het begin van de Industriële Revolutie. (Zie daarvoor: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2— temperatuur]].) In de tweede plaats laat geochemisch onderzoek van CO2 in de atmosfeer, de oceanen en ijskernen een duidelijk signatuur zien van fossiele brandstoffen. De menselijke vingerafdruk is onmiskenbaar. (Zie daarvoor [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: fossiele koolstof herkennen]] en: [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Heeft door de mens gemaakte CO2 een detecteerbare vingerafdruk?| Heeft door de mens gemaakte CO2 een detecteerbare vingerafdruk?]].)<blockquote>'''''“We play Russian roulette with climate [and] no one knows what lies in the active chamber of the gun . . .”'''''<ref> https://www.nature.com/articles/328123a0.epdf </ref></blockquote>Dit kon Wally Broecker nog schrijven in 1987. Inmiddels is veel meer bekend over de gevolgen van het gebruik van fossiele brandstoffen en kunnen voorspellingen worden gedaan over de termijn waarin die plaatsvinden. <blockquote><references /> </blockquote>

= Jaarlijkse en lange-termijn variatie =
Deze grafiek uit het rapport Global Climate Highlights van Copernicus laat de jaarlijkse temperatuurvariatie zien ten opzichte van het langjarig gemiddelde. Daaruit blijkt dat, ondanks de schommelingen van de temperatuur het klimaat een duidelijke opwarmingstrend vertoont.<ref name=":4"> [https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024 Global Climate Highlights 2024 | Copernicus]</ref>
[[Bestand:Temperatuurstijging.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verschil in wereldgemiddelde temperatuur (°C) ten opzichte van 1850-1900, gebaseerd op de gemiddelden van maandwaarden uit maximaal zes datasets:'' ''Berkeley Earth, HadCRUT5 en NOAAGlobalTemp (vanaf 1850), GISTEMP (vanaf 1880), ERA5 (vanaf 1940) en JRA-3Q (vanaf september 1947).'' ''De datasets zijn genormaliseerd zodat ze dezelfde gemiddelden hebben voor 1991-2020 en een gemiddelde dataset-offset van 0,88°C is gebruikt om de gemiddelden van 1991-2020 en 1850-1900 aan elkaar te relateren.'' ''De zwarte curve toont een schatting van de klimatologische variatie van de temperatuur op lange termijn.'' ''De rode en blauwe balken tonen de afwijkingen van de jaargemiddelde temperaturen van deze schatting.'' ''Credit: C3S/ECMWF. Bron: Global Climate Highlights.''<ref name=":4" />]]
== De GloSAT reconstructie ==
In 2025 werd een nieuwe reconstructie van de gemiddelde oppervlaktetemperatuur gepubliceerd die teruggaat tot eind 18e eeuw, 70 jaar eerder dan eerdere reconstructies.<ref name=":8">[https://climatelabbook.substack.com/p/new-estimates-of-surface-temperature New estimates of surface temperature change since the late 18th century | Climate Lab Book]</ref> Dit is het resultaat van het GloSAT project (Global Surface Air Temperature).<ref>[https://glosat.org/ GloSAT - estimating how the global climate has changed over the industrial era | GloSAT]</ref> <ref>[https://essd.copernicus.org/articles/17/7079/2025/ An observational record of global gridded near-surface air temperature change over land and ocean from 1781 | Earth System Science Data]</ref>
[[Bestand:GloSATref.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verandering in wereldwijde gemiddelde afwijkingen van de temperatuur aan het aardoppervlak ten opzichte van 1961-1990 voor GloSATref en HadCRUT5 (Morice et al. 2021). De gearceerde onzekerheidsbereiken zijn 95% betrouwbaarheidsintervallen die de meetonzekerheden en onzekerheden als gevolg van onvolledige wereldwijde gegevensverzameling weergeven.<ref name=":8" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]

Het GloSAT-project werd gefinancierd door de Britse Natural Environment Research Council om een nieuw, uitgebreid, wereldwijd oppervlakte-temperatuurregister te ontwikkelen op basis van de temperatuur van de luchttemperatuur boven zee in combinatie met de lucht temperatuur boven land, en om dat register te gebruiken om de klimaatvariabiliteit in een langere context te begrijpen dan de huidige datasets mogelijk maken.

== El Niño en La Niña ==
'''El Niño is een natuurverschijnsel in de Stille Oceaan waarbij langs de evenaar in de oostelijke Stille Oceaan het normaal koele zeewater in sommige jaren sterk opwarmt. Deze opwarming beïnvloedt het weer wereldwijd, vooral in Noord- en Zuid-Amerika, Zuid-Oost Azië en Australië, en soms zelfs in Europa.'''<ref> [https://celebrating200years.noaa.gov/magazine/enso/el_nino.html The 1997-98 El Niño | NOAA]</ref>

'''Het tegenovergestelde effect, La Niña, treedt op wanneer het zeewater bij de evenaar ongewoon koud is. Beide verschijnselen zijn onderdeel van het El Niño Southern Oscillation (ENSO)-effect, een onregelmatige cyclus van 2 tot 7 jaar die variaties in wind- en zee-oppervlaktetemperaturen over de tropische oostelijke Stille Oceaan veroorzaakt.'''
[[Bestand:ENSO.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Tijdens El Niño stijgt de oppervlaktewatertemperatuur van de tropische Stille Oceaan met ongeveer 5 °C. Tijdens La Niña daalt de temperatuur van het oceaanwater met ongeveer dezelfde hoeveelheid. Beide toestanden zijn extreme stadia van één fenomeen. Bron: AHA Centre.<ref> [https://thecolumn.ahacentre.org/insight/vol-66-getting-to-know-el-nino-la-nina/ Getting to know: El Niño and La Niña | AHA Centre]</ref>'']]
Het ENSO-effect zorgt voor temperatuurschommelingen die bovenop de wereldwijde temperatuurstijging komen die het gevolg is van de uitstoot van broeikasgassen. Tijdens een El Niño warmt de oppervlakte van de tropische Stille Oceaan sterk op, wat het aardoppervlak significant opwarmt. Bovendien wordt er minder CO2 dan normaal opgenomen door de oceaan. Beide effecten zorgen ervoor dat de temperatuur op Aarde tijdens een El Niño-jaar wel 0,3 graden Celsius hoger kan liggen dan normaal. 2023 was zo'n El Niño-jaar. In zulke jaren komen er meer en krachtigere tropische orkanen voor, met zware regenval in sommige regio's en extreme droogte in andere.''<ref name=":5"> [https://www.climate.gov/news-features/featured-images/global-impacts-el-ni%C3%B1o-and-la-ni%C3%B1a Global impacts of El Niño and La Niña | NOAA]</ref>'' Tijdens een La Niña is het omgekeerde het geval: er komt veel koud water uit de diepe oceaan aan het oppervlak, wat juist een koelere situatie oplevert.
[[Bestand:SST Anomalies.gif|miniatuur|''De El Niño-gebeurtenis van 1997-98 met extreme zeeoppervlakte temperatuur (SST) anomalieën in het oosten van de tropische Stille Oceaan.''|gecentreerd|432x432px]]
De animatie toont de afwijkende watertemperaturen [°C] in de oceanen tijdens de laatste sterke El Niño in december 1997. [[Bestand:Gevolgen temperatuur neerslag El Niño La Niña.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Wereldwijde gevolgen voor temperatuur en neerslag van El Niño en La Niña gebeurtenissen.<ref name=":5" />'']]
De kaarten laten zien hoe El Niño gewoonlijk de winter- en zomerklimaatpatronen op het noordelijk halfrond over de rest van de wereld beïnvloedt. Merk op dat er geen consistente gevolgen zijn voor Europa, Afrika en Noord-Amerika tijdens de zomermaanden, terwijl gebieden rond de tropen en subtropen op het zuidelijk halfrond (Australië, bijvoorbeeld) in beide seizoenen gevolgen ondervinden. De recordtemperaturen van 2023-24 hangen deels samen met El Niño.

Niettemin is dat maar een deel van de verklaring. Dit blijkt uit een analyse van de ontwikkeling van de dagelijkse temperaturen tijdens alle El Niño-gebeurtenissen met behulp van de ERA5 reanalyse dataset. Aangezien deze dataset de periode van 1940 tot nu beslaat, geeft het ons zes sterke El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.8 °C) en vier meer gematigde El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.5 °C en < 1.8 °C) om te vergelijken met 2024.<ref name=":0"> [https://www.theclimatebrink.com/p/how-unusual-is-current-post-el-nino How unusual is current post-El Niño warmth? | The Climate Brink]</ref>
[[Bestand:El Ninos.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vergelijking van de afwijkingen van de gemiddelde oppervlaktetemperatuur tijdens zes El Niño’s (1972-2023). De dikke zwarte lijn is de El Niño van 2023. De grafieken zijn gecentreerd rond het hoogtepunt van de betreffende gebeurtenis. De data hiervan worden gegeven in de legenda.''<ref name=":0" />]]
De figuur hierboven toont de gegevens van zes El Niño gebeurtenissen. Hoge temperaturen in 2023 (zwarte lijn) traden eerder op dan in elke andere sterke El Niño. De piektemperaturen waren vergelijkbaar met andere gebeurtenissen in 2015/2016 en 1997/1998 — ongeveer 0,4 °C boven de “normale” mondiale oppervlaktetemperaturen. De mondiale temperaturen daalden na april een beetje, in lijn met eerdere El Niño-gebeurtenissen.

Na oktober 2023 (maand 10 in de grafiek) zijn de temperaturen wereldwijd echter hoog gebleven, ondanks het feit dat de El Niño condities al lang verdwenen zijn, waardoor het laatste deel van 2024 buiten het bereik valt van andere sterke El Niño's.

Zelfs als we naar de langere termijn kijken, is de ontwikkeling van de mondiale oppervlaktetemperaturen zowel voor als na El Niño ongekend: de temperaturen stegen eerder dan we eerder hebben gezien en de temperaturen zijn langere tijd op een hoog niveau gebleven.

=== Gevolgen voor Europa ===
El Niño en La Niña hebben ook invloed op Europa, zoals blijkt uit de kaart hierboven. Als de Stille Oceaan verandert van El Niño naar La Niña, kan Europa te maken krijgen met veranderingen in temperatuur en neerslag.

Een opwarmend klimaat en de overgang van El Niño naar La Niña kan het risico op hittegolven en droogte in delen van Europa vergroten. Een jaar van El Niño kan evenveel hitte met zich meebrengen als een decennium van door de mens veroorzaakte opwarming. Deze extra hitte en de kans op andere neerslagpatronen kunnen hittegolven en droogtes in sommige delen van Europa erger maken.

Andere gebieden in Europa kunnen meer stormen, extreme regen en overstromingen verwachten. In Zuid-Europa worden de winters natter en warmer, terwijl ze in Noord-Europa droger en kouder worden. <blockquote><references /> </blockquote>

= '''Verdieping''' =
<div style="background:#F0F8FF">
== '''Verdieping''': Hoe klimaatonderzoek werkt ==
Deze video legt in 15 minuten uit hoe klimaatonderzoekers op basis van boringen in de zeebodem en in poolijs, waarnemingen van CO2 en andere broeikasgassen, temperatuur en talloze andere waarnemingen, bepalen hoe het klimaatsysteem verandert.

<youtube>[https://youtu.be/raijIFglj6c?si=b36aY_9SWj1lBRjE]</youtube>

== '''Verdieping''': Attributie ==

Nu extreem weer steeds vaker optreedt en tot hele concrete problemen leidt, rijst de vraag of klimaatverandering hier de schuld van is. Tien jaar geleden zouden wetenschappers het moeilijk hebben gehad om deze vraag te beantwoorden. Vandaag de dag kan een nieuw type onderzoek, de zogenaamde attributiewetenschap, bepalen of klimaatverandering sommige extreme gebeurtenissen ernstiger en waarschijnlijker heeft gemaakt, en zo ja, in welke mate.<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/10/04/attribution-science-linking-climate-change-to-extreme-weather/ Attribution Science: Linking Climate Change to Extreme Weather | Columbia Climate School]</ref> <ref>[https://www.cell.com/cell-reports-sustainability/fulltext/S2949-7906(24)00161-7 Extreme events impact attribution: A state of the art | Cell Reports Sustainability]</ref> <ref>[https://www.frontiersin.org/journals/climate/articles/10.3389/fclim.2024.1455023/full Frontiers in attributing climate extremes and associated impacts | Frontiers]</ref>

Attributiestudies werken als volgt: wanneer zich een extreme weergebeurtenis voordoet, gaan wetenschappers eerst aan de hand van gegevens uit het verleden na hoe vaak een gebeurtenis van die omvang zou kunnen voorkomen.

Vervolgens wordt onderzocht hoe het klimaat in het verleden zou hebben gereageerd. Dit gebeurt door twee verschillende scenario's met elkaar te vergelijken. In het eerste wordt de frequentie berekend waarin het weersfenomeen optrad in de periode voordat de mens begon met het verbranden van fossiele brandstoffen. Daarvoor zijn goede waarnemingen en historische gegevens cruciaal. Die frequentie wordt berekend voor een periode van ongeveer 150 jaar. Dit wordt de “contrafeitelijke wereld” genoemd – de wereld die ooit was, maar niet meer bestaat.

Voor het tweede scenario gaan de klimaatwetenschappers terug in de tijd, waarbij ze de werkelijke broeikasgas concentraties voor elk jaar gebruiken zoals deze in de loop van de tijd zijn toegenomen. Door de resultaten van de twee modellen te vergelijken, kunnen onderzoekers schatten hoeveel de menselijke uitstoot van fossiele brandstoffen de kansen heeft veranderd. Statistische methoden worden vervolgens gebruikt om de verschillen te meten in hoe ernstig en frequent de gebeurtenis is.

Als een extreme gebeurtenis bijvoorbeeld twee keer zo vaak voorkomt in het huidige klimaatmodel als in het contrafeitelijke klimaatmodel, kunnen we zeggen dat klimaatverandering de gebeurtenis twee keer zo waarschijnlijk heeft gemaakt als het zou zijn geweest in een wereld zonder door de mens veroorzaakte emissies.

Er zijn inmiddels honderden attributiestudies verschenen. Driekwart van de geanalyseerde extremen werden intenser of waarschijnlijker door klimaatverandering.<ref name=":6"> [https://interactive.carbonbrief.org/attribution-studies/index.html Mapped: How climate change affects extreme weather around the world | Carbon Brief]</ref>

[[Bestand:Attribution studies.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Screenshot van de interactieve kaart van Carbon Brief van bijna 750 extreme gebeurtenissen en trends.'' ''Rode pictogrammen geven aan dat er menselijke invloed is gevonden, blauwe pictogrammen waar dat niet het geval is, grijze pictogrammen waar het niet duidelijk is.''<ref name=":6" />]]Daarnaast zijn de verschillende soorten attributiestudies de afgelopen 20 jaar verder ontwikkeld en uitgebreid. Zo werd in 2015 de World Weather Attribution Service opgericht om snel te kunnen reageren, waardoor het gemakkelijker wordt om de menselijke bijdrage aan weersextremen te kunnen vaststellen.<ref> [https://www.worldweatherattribution.org/ When Risks Become Reality: Extreme Weather In 2024 | World Weather Attribution]</ref>

Een publicatie in Nature van September 2025<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-025-09450-9 Systematic attribution of heatwaves to the emissions of carbon majors | Nature]</ref> legt een direct verband tussen de frequentie van hittegolven en de belangrijkste bronnen van uitstoot van broeikasgassen. Uit een analyse van 213 hittegolven die tussen 2000 en 2023 zijn geregistreerd, blijkt dat de opwarming van de aarde zowel de kans dat ze zich voordoen als hun intensiteit drastisch heeft versterkt. Het grootste deel van deze versterking is terug te voeren op 180 grote uitstoters van koolstof – voornamelijk producenten van fossiele brandstoffen en cement – die verantwoordelijk zijn voor ongeveer de helft van de waargenomen toename van de intensiteit van hittegolven sinds het midden van de 19e eeuw.

Volgens het Nature artikel heeft de opwarming van de aarde sinds 1850-1900 de gemiddelde intensiteit van hittegolven drastisch doen toenemen. Dat was ongeveer 20 keer hoger in het decennium 2000-2009 en ongeveer 200 keer hoger in het decennium 2010-2019, vergeleken met het pre-industriële niveau. Ongeveer een kwart van de onderzochte hittegolven zou vrijwel onmogelijk zijn geweest zonder de moderne klimaatverandering, en de bijdrage van elke grote uitstoter is voldoende om 16 tot 53 anders onbereikbare hittegolven mogelijk te maken. De bevindingen vullen een belangrijke leemte in het bewijsmateriaal door historische extreme gebeurtenissen rechtstreeks in verband te brengen met de activiteiten van grote vervuilende bedrijven.

Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Verdieping: Extreme regens én extreme droogte|Verdieping: Extreme regens én extreme droogte]].

=== Databank Klimaatattributie ===
De wetenschap over klimaatattributie speelt een centrale rol in rechtszaken over het klimaat (schadevergoeding, aansprakelijkheid) en beleidsvorming. De wetenschap staat centraal in juridische debatten over de causale verbanden tussen menselijke activiteiten, wereldwijde klimaatverandering en de gevolgen voor menselijke en natuurlijke systemen. De Databank Klimaatattributie bevat 700 wetenschappelijke bronnen, ingedeeld in vier thema’s: Climate Change Attribution, Extreme Event Attribution, Impact Attribution en Source Attribution. Die kun je verkennen door een van de onderwerpen te selecteren of met een geavanceerd zoekformulier.<ref> [https://climateattribution.org/ Climate Attribution Database]</ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping''': Systeem Aarde ==
[[Bestand:Systeem Aarde2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De vijf met elkaar samenhangende subsystemen van systeem aarde.''<ref> [https://mynasadata.larc.nasa.gov/basic-page/about-earth-system-background-information About the Earth as a System: Background Information | My NASA Data]</ref>]]
Een systeem wordt gedefinieerd als een groep op elkaar inwerkende, onderling verbonden of onderling afhankelijke onderdelen die samenwerken om een complex geheel te vormen. Wetenschappers over de hele wereld bestuderen elk van deze kleinere systemen en hoe ze bij elkaar passen om het huidige beeld van onze planeet als geheel te vormen door middel van wat ''Earth System Science'' wordt genoemd.<ref> [https://scied.ucar.edu/learning-zone/earth-system Earth as a System | Center for Science Education]</ref><ref> Lenton, T. (2016). ''Earth system science: a very short introduction''. Oxford University Press.</ref>

Aardsysteemwetenschappers beschouwen de gekoppelde evolutie van het leven en de planeet als één proces, waarbij ze erkennen dat de evolutie van het leven de planeet heeft gevormd en dat veranderingen in het planetaire milieu het leven hebben gevormd.

Het is vergelijkbaar met een groot organisme met geheugen. het menselijk lichaamssysteem. Alle systemen binnen een organisme werken samen om het te onderhouden zodat het goed en gezond functioneert. In termen van Earth System Science zorgt elk van deze systemen ervoor dat de aarde in (dynamische) balans blijft, een toestand die homeostase wordt genoemd. Op een verstoring volgt een gecoördineerde respons van het hele systeem.<ref> Westbroek, P. (2013). De ontdekking van de aarde: het grote verhaal van een kleine planeet. Balans.</ref>

Het systeem aarde heeft zowel negatieve als positieve terugkoppelingen, die er samen voor zorgen dat het zelfregulerend is. Dit betekent dat als iets het systeem beïnvloedt, het de neiging heeft om terug te keren naar zijn oorspronkelijke staat. Dit suggereert dat negatieve terugkoppeling de overhand heeft, tenminste als het systeem dichtbij het beginpunt is. Maar als iets het systeem te hard raakt, kan het door positieve terugkoppeling naar een alternatieve toestand worden gestuwd. Met andere woorden, zelfregulatie is geen vast gegeven — het kan uitvallen.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref> (Zie ook [[Feedback loops en tipping points]].) <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping''': Geologische geschiedenis ==
De aarde heeft in het verleden meerdere koude en warme perioden gekend. In de loop van een lange geschiedenis is het wereldklimaat door perioden van hitte en kou gegaan. Het tijdperk waarin we nu leven is gekenmerkt door relatief koele temperaturen. Maar vóór de opkomst van onze soort, ''Homo sapiens,'' waren de temperaturen gemiddeld veel hoger dan nu. Door een gelukkige combinatie van factoren — de verdeling van continenten en oceanen over het aardoppervlak, verwering van hooggebergten en weinig vulkanisme — zijn de afgelopen 34 miljoen jaar koeler dan het grootste deel van de aardgeschiedenis.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adm9798 Phanerozoic icehouse climates as the result of multiple solid-Earth cooling mechanisms | Science Advances] </ref> <ref>[https://scitechdaily.com/earths-ice-caps-exist-due-to-a-lucky-coincidence-and-they-might-not-last/ Earth’s Ice Caps Exist Due to a Lucky Coincidence – And They Might Not Last | SciTechDaily]</ref>

<youtube>2LMfSTq4JIY</youtube>

''Deze animatie van de geologische geschiedenis laat zien hoe de Aarde een afwisseling van warme en koude perioden heeft doorgemaakt, hoe broeikasgassen daarin een rol speelden en hoe perioden van extreme kou en warmte hebben geleid tot massa uitstervingen.''

=== Van Hothouse naar Icehouse ===
De laatste 66 miljoen jaar van de aardgeschiedenis wordt gekenmerkt door een afwisseling van ‘warmhouse’ naar ‘hothouse’ via ‘warmhouse’ en ‘coolhouse’ naar de huidige periode met een ‘icehouse’ klimaat. Het is dit 'icehouse'-klimaat dat nu door menselijk handelen wordt verstoord.<ref> [https://www.marum.de/en/Dr.-thomas-westerhold/CENOGRID.html Cenozoic Global Reference benthic foraminifer carbon and oxygen Isotope Dataset (CENOGRID)]</ref>[[Bestand:Cenozoic CO2 and temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Geschatte CO₂ concentratie (zwarte lijn) met 95% betrouwbaarheidsinterval (grijze band). De kleuren tonen de afwijking (Δ) van de wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuur (GMST in Kelvin) ten opzichte van de pre-industriële periode. In de grafiek geeft de donkerrode kleur het hothouse klimaat aan. Tijdens het Pleistoceen (~2,58 miljoen tot ~11.700 jaar geleden) kwam het CO₂-niveau nooit in de buurt van de huidige concentratie van ~420 ppm in 2022 (stippellijn). Gegevens zijn afkomstig van CenCO2PIP Consortium et al. (2023).''<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adi5177 Toward a Cenozoic history of atmospheric CO2]</ref> <ref name=":1"> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.ads1526 Hot and cold Earth through time. Reconstructing ancient Earth’s temperature reveals a global climate regulation system | Science]</ref>]]

Deze reconstructie en een studie die 485 miljoen jaar teruggaat suggereren een regulerend systeem dat de temperatuur op Aarde binnen bepaalde grenzen stabiel houdt. Aanwijzing daarvoor is de sterke samenhang tussen het CO2-gehalte van de atmosfeer en de gemiddelde temperatuur zien. Dat verband is geen toeval.<ref name=":1" /> <ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2024/09/20/de-laatste-485-miljoen-jaar-was-de-aarde-vijf-keer-extreem-heet-en-altijd-was-co2-de-hoofdverdachte-a4866423 De laatste 485 miljoen jaar was de aarde vijf keer extreem heet en altijd was CO2 de hoofdverdachte | NRC]</ref> <ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

In [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2 — temperatuur]] worden argumenten gegeven voor een causaal verband tussen die twee, en wordt geconcludeerd: '''Het klimaat wordt gedreven door broeikasgassen'''.

De temperatuur- en het kooldioxidereconstructies sinds 66 miljoen jaar geleden zijn gebaseerd op zuurstof- en koolstof-analyses van plankton in boorkernen in de oceaan.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.aba6853 An astronomically dated record of Earth’s climate and its predictability over the last 66 million years | Science]</ref> Alle warme perioden werden veroorzaakt door een toename van CO2. Vanaf ongeveer 34 miljoen jaar geleden is de Aarde weer in een milde fase gekomen. In die periode zijn mensachtigen geëvolueerd.

In de hothouse perioden was wel leven mogelijk, maar de wereld zoals wij die nu kennen is aangepast aan een veel milder klimaat. De ontwikkeling naar een warme of zelfs hete wereld, zoals die nu dreigt te gebeuren, zal desastreuze gevolgen hebben en het voortbestaan van de mens bedreigen.

Want van belang is niet alleen de temperatuur zelf, maar vooral ook de snelheid waarmee de temperatuur verandert. Levende wezens zijn aangepast aan zowel klimaat als aan elkaar (het ecosysteem waarin ze voorkomen). Die aanpassing heeft tijd nodig. Het tempo waarmee de temperatuur stijgt is echter zo hoog dat veel organismen niet voldoende tijd hebben om zich aan te passen of te evolueren om ermee om te gaan. Dit zal vrijwel zeker leiden tot massa-extinctie, omdat ecosystemen ontwricht worden en diersoorten hun leefgebieden verliezen of niet meer kunnen voldoen aan hun behoeften. <blockquote><references /> </blockquote>

=== IJstijden en tussenijstijden ===
2,58 miljoen jaar geleden is de aarde van een ‘Coolhouse’ in een ‘Icehouse’ veranderd. Die periode laat een afwisseling zien van koudere en warmere perioden. Dat betekent dat vanaf dat moment de normale situatie is dat grote ijskappen op het Noordelijk Halfrond zich regelmatig uitbreiden naar lagere breedten en dan weer inkrimpen.

Deze klimaatcycli komen overeen met variaties in de baan en de stand van de aarde, de ‘Milankovitch-cycli’. De Servische meteoroloog Milankovitch berekende de variaties in zonnestraling op verschillende breedtegraden van de aarde op basis van de variaties in de baan van de aarde. Dit correspondeerde met de samenstelling van zuurstofisotopen in de kalkskeletjes van mariene organismen, een nauwkeurige indicator van klimaatverandering over duizenden jaren.<ref> [https://science.nasa.gov/science-research/earth-science/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate - NASA Science]</ref>

[[Bestand:Temperature vs CO2.jpg|gecentreerd|miniatuur|450x450px|''Temperatuurverandering (lichtblauw) en verandering van de kooldioxide concentratie (donkerblauw) op basis van metingen aan ijskernen in Antarctica.''<ref> [https://www.ncei.noaa.gov/news/climate-change-context-paleoclimate Climate Change in the Context of Paleoclimate]</ref>]]De ijstijden in de afgelopen 1 miljoen jaar komen voor met een frequentie van 1 per 100.000 jaar, waarbij de koude perioden, de glacialen, gemiddeld 90.000 jaar duren en de warme perioden, de interglacialen, 10.000 jaar. De grafiek van de temperatuur hierboven laat die asymmetrie zien: geleidelijke daling naar glaciale condities en abrupte stijging naar interglaciale condities. <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping''': Correlatie CO2 — temperatuur ==
[[Bestand:Surface temperature CO2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Gemiddelde oppervlaktetemperatuur en concentratie van kooldioxide (CO2) in de atmosfeer 1850-2023). Bron: NOAA.'']]
Gedurende de geschiedenis van de aarde hebben natuurlijke oorzaken, zoals astronomische variaties (variaties in de stand van de aardas en de baan van de Aarde om de zon) en vulkanisme, geleid tot schommelingen in de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer. Deze waren de drijvende kracht achter natuurlijke klimaatveranderingen, zoals ijstijden en warmere periodes.
[[Bestand:CO2 Antarctic temperature.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Correlatie van kooldioxideconcentratie en temperatuur. Gegevens van ijskernen in Antarctica. Bron: NASA. Grafieken door Robert Simmon van data uit Lüthi et al., 2008, en Jouzel et al., 2007.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle/page4.php Changes in the Carbon Cycle | NASA]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature06949 High-resolution carbon dioxide concentration record 650,000–800,000 years before present | Nature]</ref><ref>[https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.1141038 Orbital and Millennial Antarctic Climate Variability over the Past 800,000 Years | Science]</ref>]]
De hoeveelheid CO2 in de atmosfeer is de afgelopen 800.000 jaar nauw gecorreleerd met de temperatuur. Oorspronkelijk werden temperatuurveranderingen veroorzaakt door astronomische variaties, maar verhoogde temperaturen leidden tot het vrijkomen van CO2 in de atmosfeer, wat de opwarming verder versnelde. Gegevens uit ijskernen op Antarctica bevestigen deze lange-termijn correlatie, tot ongeveer 1900.<ref>[https://earth.org/data_visualization/a-brief-history-of-co2/ A Graphical History of Atmospheric CO2 Levels Over Time | Earth.Org]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature10915 Global warming preceded by increasing carbon dioxide concentrations during the last deglaciation | Nature]</ref>

Wanneer we nog verder teruggaan in de tijd, zien we dezelfde correlatie tussen CO2-concentratie in de atmosfeer en de oppervlaktetemperatuur op Aarde. Wanneer CO2 laag is, is de Aarde koud, wanneer die hoog is, is de Aarde warm of zelfs heet, met temperaturen variërend van 11 tot 36 °C. CO2 is de belangrijkste aandrijving van het klimaat.

Dat blijkt uit een grootschalige analyse waarin temperatuurschattingen tot 485 miljoen jaar geleden werden gecombineerd met modelonderzoek. De onderzoekers maakten meer dan 150.000 schattingen van de temperatuur, berekend op basis van vijf verschillende chemische indicatoren voor temperatuur die bewaard zijn in fossiele schelpen en andere soorten organisch materiaal. Andere leden van de onderzoeksgroep voerden meer dan 850 modelsimulaties uit van hoe het klimaat op aarde er de afgelopen 485 miljoen jaar uit zou kunnen hebben gezien, op basis van de positie van de continenten en de samenstelling van de atmosfeer. De combinatie van deze twee groepen gegevens leidde tot de meest nauwkeurige curve van hoe de temperatuur op aarde de afgelopen 485 miljoen jaar heeft gevarieerd. (Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].)<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

Het huidige klimaat is koeler en met matigere temperatuurvariaties dan in het grootste deel van daaraan voorafgaande tijd. Echter, de huidige opwarming gaat in een tempo dat vele malen sneller is dan ooit in de lange aardgeschiedenis. Eerdere episoden van snelle opwarming gingen vaak gepaard met massale uitsterving. <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Gevoeligheid ==
Uit nieuw onderzoek blijkt dat de temperatuur van de atmosfeer mogelijk gevoeliger is voor de CO2-concentratie dan eerder werd aangenomen. Een verdubbeling van de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer zou volgens deze studie kunnen leiden tot een temperatuurstijging van 7 tot wel 14 graden Celsius.<ref> [https://www.nioz.nl/en/news/co2-puts-heavier-stamp-on-temperature-than-thought CO2 puts heavier stamp on temperature than thought | NIOZ]</ref>

Deze bevindingen komen uit de analyse van bodemmateriaal uit de Stille Oceaan, nabij de kust van Californië, uitgevoerd door onderzoekers van NIOZ en de universiteiten van Utrecht en Bristol.<ref> [https://www.nature.com/articles/s41467-024-47676-9 Continuous sterane and phytane δ13C record reveals a substantial pCO2 decline since the mid-Miocene | Nature]</ref>

"De geconstateerde temperatuurstijging is aanzienlijk groter dan de 2,3 tot 4,5 graden waar het VN-klimaatpanel, het IPCC, tot nu toe rekening mee hield," aldus Caitlyn Witkowski, de hoofdauteur van het artikel. De door deze onderzoekers gevonden waarde van de klimaatgevoeligheid komt overeen met de 8 °C bij een verdubbeling van CO2 die ander onderzoek opleverde.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>[[Bestand:CO2 vs T.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Jaargemiddelde mondiale temperatuuranomalie op het land en in de oceanen in graden Celcius (met een preïndustrieel basisgemiddelde van 1850-1900) versus de Mauna Loa jaargemiddelde CO2-concentratie in deeltjes per miljoen (ppm) voor 66 jaar.''<ref name=":2">[https://mlg.eng.cam.ac.uk/carl/climate/onepointfive 8 When will we reach long term average +1.5°C? | Universal Carbon Cooperation]</ref>]]Carl Edward Rasmussen van Universal Carbon Cooperation<ref name=":2" /> gebruikte deze scatter plot om de sterkte van de relatie empirisch te testen binnen de 66 jaar CO2-metingen op Mauna Loa. De sterkte van deze relatie is opmerkelijk.
Als, zoals vaak wordt gedaan, de temperatuur wordt uitgezet als functie van de tijd (in plaats van de CO2-concentratie) krijg je geen rechte lijn, omdat de snelheid waarmee CO2 toeneemt, is veranderd. Een grafiek die het causale mechanisme weerspiegelt — stijgende CO2 ''veroorzaakt'' stijgende temperatuur — geeft een bijna rechte lijn (in het tijdsbestek van 66 jaar dat de grafiek weergeeft).

De afwijkingen van de rechte trendlijn en de metingen hebben een standaardafwijking van minder dan 0,1 °C. Er is geen intrinsieke reden om te denken dat de relatie per se heel nauw zou moeten zijn. CO2 is bijvoorbeeld maar één van de broeikasgassen (methaan is een andere).

Andere stoffen zoals aerosolen hebben ook een effect op de temperatuur. En we verwachten dat het enige tijd duurt voordat het effect van broeikasgassen zich manifesteert. Tot slot wordt de temperatuur beïnvloed door andere processen, zoals El Niño- en La Liña-gebeurtenissen. Desondanks vinden we empirisch dat deze effecten, over de beschouwde periode van 66 jaar, zich slechts zwak manifesteren of min of meer lijken uit te middelen, waardoor er een vrijwel rechtlijnig verband overblijft tussen de CO2-concentratie en de temperatuurafwijking. <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofbalans ==

[[Bestand:Global_carbon_cycle.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Schematische weergave van de totale verstoring van de mondiale koolstofcyclus door antropogene activiteiten, wereldwijd gemiddeld voor het decennium 2013-2022. Fluxschattingen worden gegeven met 1 σ onzekerheid. De antropogene verstoring vindt plaats boven op een actieve koolstofcyclus, met fluxen en voorraden op de achtergrond. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Earth System Science Data]]</ref>]]

Stijging van de zeewatertemperatuur kan ertoe leiden dat de oceanen minder CO2 kunnen opnemen. Op het land veroorzaken droogte en natuurbranden een afname van de CO2-opnamecapaciteit van de bodem. Beide hebben een toename van CO2 in de atmosfeer tot gevolg.<ref>[https://academic.oup.com/nsr/article/11/12/nwae367/7831648 Low latency carbon budget analysis reveals a large decline of the land carbon sink in 2023 | National Science Review]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/oct/14/nature-carbon-sink-collapse-global-heating-models-emissions-targets-evidence-aoe Trees and land absorbed almost no CO2 last year. Is nature’s carbon sink failing? | The Guardian]</ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofputten (‘carbon sinks’) ==
De verklarende woordenlijst van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) definieert koolstofputten (carbon sink) als “Een reservoir (natuurlijk of menselijk, in bodem, oceaan en planten) waar een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas wordt opgeslagen." (IPCC, n.d.).

Een '''koolstofput''' is een natuurlijk proces dat een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas vastlegt (''sequestration'') en daarmee uit de atmosfeer verwijdert. Deze putten vormen een belangrijk onderdeel van de natuurlijke koolstofcyclus. Een overkoepelende term is '''koolstofreservoir''', dat zijn alle plaatsen waar koolstof op Aarde kan zijn, dus de atmosfeer, oceanen, bodem, flora, reservoirs van fossiele brandstoffen enzovoort. Een koolstofput is een soort koolstofreservoir dat het vermogen heeft om meer koolstof uit de atmosfeer op te nemen dan er vrijkomt.

De oceanen zijn verreweg de grootste koolstofput. Phytoplankton (plantaardig plankton) verwerkt door fotosynthese een deel van de kooldioxide uit de atmosfeer. De rest wordt opgenomen in het oceaanwater en zorgt daar voor een toename van de zuurgraad. Zie Oceaanverzuring.

[[Bestand:Carbon Storage in Earths Ecosystems.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Koolstofbronnen en -putten op land.''<ref>[https://xcaliburmp.com/solution/smart-natural-carbon-sink/ Natural Carbon Sink | Xcalibur Smart Mapping]</ref>]]Bossen spelen een belangrijke rol bij de regulering van het klimaat. Ze absorberen koolstof, in de vorm van kooldioxide, uit de atmosfeer en slaan die op. Koolstof wordt op drie manieren opgeslagen. In levende biomassa zoals bladeren, takken, boomstammen en wortels. In dode biomassa, houtresten en bladstrooisel. En in de bodem. Een groot deel van de koolstof keert weer terug in de atmosfeer, door afbraak van het organisch materiaal en als gevolg van ontbossing, bosbranden en andere verstoring. Wetlands, veenmoerassen, getijdengebieden en mangrovebossen vormen de grootste koolstofput op land. Ook daar zien we een sterke achteruitgang van het vermogen om als koolstofput te functioneren.[[Bestand:Annual carbon emissions.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Ontwikkeling van de jaarlijkse koolstofuitstoot en -reservoirs vanaf 1850. Gecombineerde componenten van het mondiale koolstofbudget als functie van de tijd voor fossiele CO2-emissies. In het eerste diagram (a) staan jaarlijkse schattingen van elke flux (in Gt C jr-1) en in het tweede diagram (b) de cumulatieve flux (de som van alle voorgaande jaarlijkse fluxen, in Gt C) sinds het jaar 1850. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Copernicus Earth System Science Data]</ref>]]De grafiek laat zien dat het grootste deel van de CO2-uitstoot wordt opgenomen door natuurlijke CO2-reservoirs (‘sinks’), zoals plantengroei en de bodem (land sink) en oceanen (ocean sink). Deze kunnen echter ook broeikasgassen vrijgeven wanneer de aarde door niet-natuurlijke oorzaken opwarmt, wat het broeikaseffect versterkt. Vanaf ongeveer 1950 is de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer versneld toegenomen (atmospheric growth). De ‘sinks’ hebben onvoldoende capaciteit om de uitstoot van broeikasgassen op te nemen.

De inventarisatie in Global Carbon Budget 2023 van de koolstofcyclus (die vanaf 2011 jaarlijks wordt geüpdatet) geeft aan dat de wereldwijde fossiele CO2-uitstoot (inclusief de opname door cement) in 2023 verder zal toenemen tot 1,4% boven het niveau van vóór de pandemie van 2019. De auteurs berekenen hoeveel CO2 er nog uitgestoten mag worden om de opwarming van de aarde met een 50% waarschijnlijkheid te beperken tot 1,5, 1,7 en 2 °C. Dit is, gerekend vanaf begin 2024, respectievelijk 275 Gigaton CO2 bij 1,5 °C, 625 Gigaton CO2 bij 1,7 °C en 1150 Gigaton CO2 bij 2 °C. Uitgaande van de emissieniveaus van 2023 komt dat overeen met ongeveer 7, 15 en 28 jaar.
=== Opwarming bedreigt de ocean sink ===
Oceanisch fytoplankton is de belangrijkste koolstofput van de oceaan. Algen vangen door middel van fotosynthese CO2 uit de lucht en die verdwijnt vervolgens naar de diepten van de oceaan. Nieuw onderzoek suggereert dat opname van CO2 door algen, bij hogere watertemperaturen afneemt.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41564-025-02106-4 Future ocean warming may cause large reductions in Prochlorococcus biomass and productivity | Nature Microbiology]</ref> <ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/09/08/cyanobacterien-die-de-longen-van-de-oceaan-vormen-staan-onder-druk-a4905416 Cyanobacteriën die ‘de longen van de oceaan’ vormen staan onder druk | NRC]</ref>

''Prochlorococcus'', een kleine blauwgroene alg, is het meest voorkomende plantachtige organisme op aarde. Het staat onderaan de voedselketen en is daarom een belangrijk onderdeel van het leven in de oceaan. Tot voor kort wisten wetenschappers niet zeker hoe het reageert op een opwarmend klimaat.

Onderzoekers bestudeerden tien jaar aan gegevens van een SeaFlow-apparaat dat de fluorescentie en grootte van ongeveer 800 miljard individuele cellen in de tropische Stille Oceaan heeft gemeten. Ze ontdekten dat ''Prochlorococcus'' zich sneller in nieuwe cellen splitst naarmate het water warmer wordt, tot ongeveer 28 °C, waarna de snelheid sterk afneemt.

Dit thermische optimum is problematisch: zelfs bij een gematigd scenario voor de uitstoot van broeikasgassen zal de temperatuur van het oceaanoppervlak in veel tropische en subtropische regio's naar verwachting nog voor het einde van deze eeuw boven dit ideale bereik uitkomen. Een opwarming van de zeeën tot boven 28 °C kan de groei en deling van ''Prochlorococcus'' ernstig belemmeren, waardoor het delicate evenwicht van de koolstofstromen in de oceaan en de voedselketens die afhankelijk zijn van de primaire productie van deze cyanobacterie, mogelijk wordt verstoord. Dit betekent dat als de hoeveelheid ''Prochlorococcus'' in de oceanen afneemt, dit de klimaatverandering zou kunnen verergeren. <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Levensduur van CO2 in de atmosfeer ==
Klimaatsceptici voeren vaak aan dat CO2 niet kan bijdragen aan de opwarming, omdat het maar kort in de atmosfeer blijft. De volgende uitleg is afkomstig van de site skepticalscience.com.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-residence-time.htm CO2 emissions change our atmosphere for centuries | Skeptical Science]</ref>

Het is niet relevant wat de levensduur van een CO2 molecuul in de atmosfeer is; het gaat erom hoeveel CO2 moleculen er aanwezig zijn in de verschillende koolstof reservoirs. Dit wordt weergegeven in onderstaande figuur.

Daaruit blijkt dat per jaar ongeveer 5,5 gigaton koolstof wordt toegevoegd door het gebruik van fossiele brandstoffen. Van deze 5,5 gigaton wordt ca. 2 gigaton opgenomen door land en oceanen. De resterende 3,3 gigaton per jaar is het netto overschot op de wereldwijde koolstofboekhouding en de feitelijke oorzaak van de klimaatverandering.

[[Bestand:Levensduur CO2 atmosfeer.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit diagram van de koolstofcyclus toont de opslag en jaarlijkse uitwisseling van koolstof tussen de atmosfeer, de hydrosfeer en de geosfeer in gigaton - of miljarden tonnen - koolstof (GtC). Het verbranden van fossiele brandstoffen door mensen voegt ongeveer 5,5 GtC koolstof per jaar toe aan de atmosfeer.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle The Carbon Cycle | NASA]</ref>]]
In dit diagram van de koolstofcyclus zijn er twee reeksen getallen. De zwarte getallen geven de grootte van het reservoir aan, in gigaton koolstof (GtC). De paarse getallen zijn de fluxen (of stroomsnelheid) van en naar een reservoir in gigaton koolstof per jaar (Gt/yr).

Het klopt dat een CO2-molecuul maar kort in de lucht blijft hangen. Maar meestal als een CO2-molecuul uit de lucht verdwijnt, komt het gewoon in de oceaan terecht. Het opwarmingsvermogen van CO2 heeft dus niet veel te maken met hoe lang een CO2-molecuul in de lucht blijft hangen.

Wat echt belangrijk is, is hoe lang de extra CO2 in de lucht blijft hangen. CO2 is in de atmosfeer in wezen chemisch inert en wordt alleen verwijderd door biologische opname en door oplossen in de oceaan. Biologische opname (met uitzondering van de vorming van fossiele brandstoffen) is koolstofneutraal: elke boom die groeit, zal uiteindelijk sterven en ontbinden, waardoor CO2 vrijkomt. (Ja, er zijn misschien wat voordelen te behalen met herbebossing, maar die zijn waarschijnlijk gering in vergelijking met de uitstoot van fossiele brandstoffen).

CO2 lost snel op in de oceanen, maar het probleem is dat de bovenste laag van de oceaan “vol raakt” en dat de bottleneck dus de overdracht van koolstof van het oppervlaktewater naar de diepe oceaan is. Deze overdracht gebeurt grotendeels door de langzame circulatie en omloopsnelheid van de oceaan (*3). Deze omloopsnelheid duurt zo'n 500-1000 jaar. Daarom is een tijdschaal voor het opwarmingspotentieel van CO2 tot wel 500 jaar heel redelijk (zie IPCC 4e evaluatierapport, paragraaf 2.10<ref>[https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch2s2-10-2.html 2.10.2 Direct Global Warming Potentials | IPCC Fourth Assessment Report: Climate Change 2007]</ref>). <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Basislijn ‘Parijs’ ==

Verdieping bij: [[Wat is klimaatverandering?#Fossiele brandstoffen|Fossiele brandstoffen]].

De Overeenkomst van Parijs definieert “pre-industriële” niveaus niet expliciet, wat leidt tot verschillende interpretaties. Over het algemeen wordt de periode 1850-1900 gebruikt als basislijn, die het begin van de uitstoot van broeikasgassen door de industriële revolutie weergeeft. Sommige onderzoekers beweren echter dat een eerdere periode, zoals 1720-1800, een nauwkeurigere basislijn kan zijn vanwege lagere concentraties broeikasgassen en natuurlijke klimaatvariabiliteit in die tijd. Het IPCC heeft in zijn rapporten ook verwezen naar 1750 als pre-industriële marker.<ref> https://www.climate-lab-book.ac.uk/2017/defining-pre-industrial/ </ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij? ==
[[Bestand:Physical drivers of climate change.png|gecentreerd|miniatuur]]
Deze grafiek toont de belangrijkste broeikasgassen: kooldioxide (CO2), methaan (CH4) en waterdamp (H2O), en hun bijdrage aan de opwarming van de atmosfeer, gemeten in graden Celsius.<ref>[https://science2017.globalchange.gov/chapter/2/ Climate Science Special Report: Physical Drivers of Climate Change | U.S. Global Change Research Program]</ref> Zonder deze gassen zou de aarde een onleefbare, ijskoude planeet zijn.

Er zijn natuurlijke bronnen van CO2 in de atmosfeer, zoals de uitstoot van gassen uit de oceaan, ontbindende vegetatie en andere biomassa, vulkaanuitbarstingen, natuurlijk voorkomende bosbranden en zelfs oprispingen van herkauwende dieren. Deze natuurlijke bronnen van CO2 worden gecompenseerd door ‘[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|sinks]]’, zoals fotosynthese door planten op het land en in de oceaan, directe absorptie in de oceaan en de vorming van bodems en veen.

Zwaveldioxide, stikstofoxiden en aerosolen stimuleren de wolkenvorming, wat een afkoelend effect op de atmosfeer heeft. Het nettoresultaat van broeikasgasuitstoot en wolkenvorming is echter een opwarming van de atmosfeer.<blockquote>
<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Methaan, krachtig broeikasgas ==
[[Bestand:Global methane budget 2010-2019.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Global Carbon Project''<ref>[https://www.globalcarbonproject.org/methanebudget/index.htm Global Methane Budget | The Global Carbon Project]</ref>]]
Bij het vergelijken van de effecten van methaan (CH4) en kooldioxide (CO2) zijn twee dingen belangrijk. Ten eerste is methaan een veel krachtiger broeikasgas dan kooldioxide. Ten tweede is de verblijftijd in de atmosfeer veel korter voor methaan dan voor kooldioxide, omdat methaan vrij snel wordt omgezet naar kooldioxide. Als gevolg daarvan neemt de bijdrage van methaanemissies, die in het verleden hebben plaatsgevonden, aan de opwarming van de aarde in de loop van de tijd af.

Over een periode van 100 jaar kan methaan in dezelfde hoeveelheid als CO2 de aarde ongeveer 30 keer sterker opwarmen. Over een periode van twintig jaar is het opwarmende vermogen van methaan meer dan 80 keer zo groot als dat van een gelijke hoeveelheid kooldioxide. Dus hoe korter de tijd, hoe groter de impact van methaan in de atmosfeer. Dus als je de opwarming van de aarde snel wilt afremmen, is een vermindering van de methaanuitstoot heel effectief.

Meer informatie over het methaanbudget, en het verminderen van de effecten van de toenemende methaanuitstoot is te vinden op de site Global Methane Budget 2000–2020 en een artikel in Environmental Research Letters.<ref>[https://essd.copernicus.org/preprints/essd-2024-115/ Global Methane Budget 2000–2020 Global Methane Budget 2000–2020 | Earth System Science Data]</ref><ref> [https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ad6463 Human activities now fuel two-thirds of global methane emissions | Environmental Research Letters]</ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping''': Lachgas ==
Lachgas (N2O) is een krachtig broeikasgas, en de uitstoot ervan neemt al decennia toe, voornamelijk door mestproductie en het gebruik van kunstmest. Wanneer we spreken over de stikstofcrisis, gaat het vaak over stikstofverbindingen die de bodem en het oppervlaktewater, zoals sloten, rivieren, meren en oceanen, vervuilen. Deze stikstof komt uit dierlijke mest, kunstmest of wordt uitgestoten door auto's, fabrieken en de verbranding van biomassa, en schaadt de biodiversiteit.

Het stikstofprobleem is echter breder dan dat. Bacteriën en chemische processen in de bodem en het water zetten een deel van deze stikstofverbindingen om in lachgas, wat bijdraagt aan de opwarming van de aarde.

== '''Verdieping:''' Vulkanen ==
Vulkanisme is een andere bron van CO2. Vulkanen kunnen van invloed zijn op klimaatverandering. Bij een grote explosieve uitbarsting worden veel vulkanisch gas, aerosolen en as de stratosfeer in gestuurd. De meeste as die terug op aarde valt, wordt binnen enkele dagen of weken afgevoerd en heeft dus niet veel effect op klimaatverandering. Gassen zoals zwaveldioxide die vrijkomen door vulkanen kunnen echter wereldwijde afkoeling veroorzaken, terwijl vulkanische CO2, dat een broeikasgas is, de opwarming van de aarde kan bevorderen.

In het geologische verleden hebben ze, naast andere factoren, bijgedragen aan klimaatverandering. De hoeveelheid CO2 die individuele vulkanen uitstoten, valt echter in het niet bij wat er nu de atmosfeer in gaat. Alle vulkanen die in deze tijd op de planeet actief zijn, stoten minder dan één procent van de kooldioxide uit die menselijke activiteiten veroorzaken. (Zie ook de grafiek in [[Stand van zaken op dit moment#Verdieping: verder terug in de tijd|Verdieping: Verder terug in de tijd]].)

Een uitzondering hierop vormen grote, zogenaamde ‘flood basalt events’. Dat zijn langdurige perioden van uitvloeien van lava over enorme gebieden waarbij ook CO2 in grote hoeveelheden vrijkomt. Die gebeurtenissen hebben in het verleden invloed gehad op het klimaat en het uitsterven van soorten. Het belangrijkste effect lijkt te zijn het vertragen van het herstel na een broeikas-opwarming. De laatste van deze gebeurtenissen vond tientallen miljoenen jaren geleden plaats. Op dit moment is daarvan geen sprake.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01574-3 Cryptic degassing and protracted greenhouse climates after flood basalt events | Nature Geoscience]</ref>

Dat weerlegt dan ook de claim van sommige klimaatsceptici dat de CO2-uitstoot door fossiele brandstoffen lager is dan die door vulkanen. Vulkanen stoten ongeveer 0,3 miljard ton CO2 per jaar uit. Dit is ongeveer 1% van de menselijke CO2-uitstoot, die ongeveer 29 miljard ton per jaar bedraagt.<ref>[https://skepticalscience.com/volcanoes-and-global-warming.htm Do volcanoes emit more CO2 than humans? | Skeptical Science]</ref> <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Fossiele koolstof herkennen ==
We weten dat de CO2-concentratie in de atmosfeer is toegenomen door menselijke activiteit doordat 1) die stijging is begonnen sinds de Industriële Revolutie en daarna is versneld, en 2) doordat verbranden van fossiele brandstoffen de verhouding van koolstofisotopen 12C en 13C in de atmosfeer verandert.<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/archives/2004/12/how-do-we-know-that-recent-cosub2sub-increases-are-due-to-human-activities-updated/ How do we know that recent CO2 increases are due to human activities? | Real Climate]</ref>

CO2 afkomstig van de verbranding van fossiele brandstoffen of bossen heeft een heel andere isotopensamenstelling dan CO2 in de atmosfeer. Dit komt doordat planten een voorkeur hebben voor de lichtere isotopen (12C vs. 13C); ze hebben dus een lagere 13C/12C-verhouding. Omdat fossiele brandstoffen uiteindelijk afkomstig zijn van oude planten, hebben planten en fossiele brandstoffen allemaal ongeveer dezelfde 13C/12C-verhouding – ongeveer 2% lager dan die van de atmosfeer. Naarmate CO2 uit deze materialen vrijkomt in de atmosfeer en zich ermee vermengt, neemt de gemiddelde 13C/12C-verhouding van de atmosfeer af.

Reeksen jaarlijkse boomringen die duizenden jaren teruggaan zijn geanalyseerd op hun 13C/12C-verhoudingen. Omdat de leeftijd van elke ring precies bekend is, kunnen onderzoekers een grafiek maken van de atmosferische 13C/12C-verhouding versus de tijd. Wat blijkt: op geen enkel moment in de afgelopen 10.000 jaar waren de 13C/12C-verhoudingen in de atmosfeer zo laag als nu. Bovendien beginnen de 13C/12C-verhoudingen dramatisch te dalen op het moment dat de CO2 begint toe te nemen — rond 1850 van onze jaartelling. Dit is precies wat is te verwachten als de toegenomen CO2 inderdaad het gevolg is van de verbranding van fossiele brandstoffen.

Dit wordt bevestigd door metingen van de 13C/12C-verhouding in de oceanen, al gaan die niet zover terug als de metingen aan boomringen. Metingen aan luchtbellen in ijskernen van Antarctica en Groenland geven hetzelfde beeld: de menselijke vingerafdruk wordt sterker vanaf het begin van de Industriële Revolutie. <blockquote><references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Energiebalans ==
CO2 en andere broeikasgassen komen in kleine hoeveelheden voor in de atmosfeer van onze planeet. Die hebben invloed op de energiebalans van de aarde.

De temperatuur van een planeet hangt af van de balans tussen inkomende straling en uitgaande straling. Als de inkomende straling groter is dan de uitgaande straling, zal een planeet opwarmen. Als de uitgaande straling groter is dan de inkomende straling, koelt een planeet af. Een planeet zal neigen naar een toestand van stralingsevenwicht, waarin de stralingsenergie van de uitgaande straling gelijk is aan de stralingsenergie van de geabsorbeerde inkomende straling.<ref> [https://cimss.ssec.wisc.edu/wxwise/homerbe.html The Earth's Radiation Energy Balance | Cooperative Institute for Meteorological Satellite Studies University of Wisconsin-Madison]</ref>

Wanneer de hoeveelheid invallend zonlicht die door het aardoppervlak of de atmosfeer wordt geabsorbeerd groter is dan de hoeveelheid uitgaande langgolvige straling die naar de ruimte wordt uitgezonden, is er sprake van onbalans. De energie-onbalans is de fundamentele fysische grootheid die de oppervlaktetemperatuur bepaalt.<ref> [https://www.nature.com/articles/nclimate2876 An imperative to monitor Earth's energy imbalance | Nature Climate Change]</ref> <ref name=":7"> [https://essd.copernicus.org/articles/15/1675/2023/ Heat stored in the Earth system 1960–2020: where does the energy go? | Earth System Science Data]</ref>[[Bestand:Earth heat inventory.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Energiebalans van de aarde. De totale warmtetoename voor de periode 1971-2020, ~381 ZW, is aangegeven in rood. Bron: Earth System Science Data.''<ref name=":7" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0].]]

(a) Aan de bovenkant van de atmosfeer komt er ~340 W/m2 aan straling van de zon aan. Daarvan wordt ~0,76 W/m2 als uitgaande straling de ruimte in gereflecteerd. De atmosfeer laat het zichtbare zonlicht (kortgolvige straling) vrijwel ongehinderd door.

(b) Het oppervlak van de aarde neemt het grootste deel van het zonlicht op en wordt daardoor warmer. Ongeveer 90% van de vastgehouden energie gaat naar de opwarming van de oceanen, veel kleinere hoeveelheden gaan naar de opwarming van het land, de atmosfeer en het ijs.

(c) Vervolgens straalt het warme aardoppervlak de energie van dat geabsorbeerde licht uit als infraroodstraling (langgolvige straling).

(d) Broeikasgassen vangen veel van deze infraroodstraling op, waardoor het niet direct uit de atmosfeer kan ontsnappen.

(e) Dit proces vertraagt de uitstoot van energie naar de ruimte.

(f) Deze vertraagde energiedoorstroming zorgt ervoor dat de atmosfeer, oceanen en bodem opwarmen.

Door meer broeikasgassen in de atmosfeer te brengen, verstoort de mens de energiebalans van de Aarde. Hierdoor neemt de absorptie van infraroodlicht toe, wat de opwarming van de aarde versnelt en wereldwijde klimaatpatronen verstoort. <blockquote><references /> </blockquote>

Extreme urgentie

2026-01-28T13:22:27Z

Barbara: /* Eenvoudig uitgelegd */

Extreme urgentie

2026-01-28T12:55:50Z

Barbara: /* In het kort */