Klimaatwiki - Gebruikersbijdragen [nl]

Experts zijn het eens

2025-05-13T19:25:30Z

Eva: /* Consensus */

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Bijna 99% van de klimaatwetenschappers is het erover eens dat de mens de klimaatverandering veroorzaakt (ook wel ''wetenschappelijke consensus'' genoemd). Deze overeenstemming is gebaseerd op sterke bewijzen en zorgvuldig onderzoek. Dit is waarom we de (klimaat)wetenschap kunnen vertrouwen:

* Wetenschappers hebben veel gegevens verzameld van temperatuurmetingen, satellieten, sediment- en ijsmonsters, die allemaal aantonen dat de aarde warmer wordt. Ze gebruiken betrouwbare methoden om deze gegevens te analyseren en andere experts controleren hun werk dubbel om er zeker van te zijn dat het nauwkeurig is.
* We zien de gevolgen van klimaatverandering overal, zoals een stijgende zeespiegel en extremer weer. Deze veranderingen komen overeen met wat wetenschappers voorspelden. Door het verleden te bestuderen weten we dat natuurlijke oorzaken de huidige opwarming niet kunnen verklaren.
* Verschillende soorten wetenschap, van natuurkunde tot biologie, wijzen allemaal op dezelfde conclusie.
* Als er nieuwe informatie binnenkomt, passen wetenschappers hun bevindingen aan, waardoor de wetenschap nog betrouwbaarder wordt.

Deze consensus toont aan dat wetenschappers het eens zijn dat we dringend iets moeten doen aan de klimaatverandering en dat er actie ondernemen moet worden om onze planeet en toekomstige generaties te beschermen.
</div>

= Experts zijn het eens =
'''We hoeven niet de meest sombere scenario’s uit de kast te halen om de wereld te overtuigen van de ernst van de situatie. Zelfs in het meest optimistische scenario van maximaal 1,5 °C opwarming in 2050 — dat vrijwel zeker onhaalbaar is — zijn de gevolgen ernstig. Bovendien duurt het daarna nog tientallen tot honderden jaren voor het klimaatsysteem hersteld is. Intussen is er wereldwijd onherstelbare schade aangericht aan mens en natuur.'''

'''Het huidige wetenschappelijke feitenmateriaal pleit ondubbelzinnig voor ongekende, snelle en ambitieuze klimaatmaatregelen om de risico's van omslagpunten in het klimaatsysteem aan te pakken (OECD, 2022).'''<ref>[https://www.oecd.org/en/publications/climate-tipping-points_abc5a69e-en.html Climate Tipping Points? Insights for Effective Policy Action | OECD]</ref>

Een hartenkreet van Prof. Stefan Rahmstorf. Hoofd van Earth System Analysis, Potsdam Instituut voor Klimaatonderzoek:
[[Bestand:Letter Rahmstorf.png|gecentreerd|miniatuur|514x514px|“Soms heb ik deze droom. Ik ga wandelen en ontdek een afgelegen boerderij die in brand staat. Kinderen roepen om hulp vanuit de bovenste ramen. Dus bel ik de brandweer. Maar ze komen niet, omdat een of andere gek blijft zeggen dat het vals alarm is. De situatie wordt steeds wanhopiger, maar ik kan de brandweermannen niet overtuigen om aan de slag te gaan. Ik kan niet wakker worden uit deze nachtmerrie.”]]
Meer van zulke hartenkreten van bezorgde wetenschappers vind je op de site ''Is This How You Feel?''<ref>[https://www.isthishowyoufeel.com/this-is-how-scientists-feel.html Is This How You Feel?]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== De wetenschap is eenduidig en betrouwbaar ==
[[Bestand:NZ article 1912.png|rechts|kaderloos|213x213px]]
De principes van het broeikaseffect en de gevolgen van het verbranden van fossiele brandstoffen op het Systeem Aarde zijn al heel lang bekend en begrepen. Het zijn geaccepteerde natuurkundige principes en ze behoren inmiddels tot de standaard kennis van iedere eerstejaarsstudent aard-, milieu- en klimaatwetenschappen. (Zie [[Wat is klimaatverandering?#Het broeikaseffect|Het broeikaseffect]].)

Meer dan een eeuw geleden verschenen er in de kranten al berichten over het broeikaseffect. Zie dit bericht uit 1912 in een krant in Nieuw Zeeland dat gebaseerd is op een artikel in Popular Mechanics van dat jaar.

De geschiedenis van de ontdekking van het broeikaseffect begon meer dan twee eeuwen geleden, blijkt uit onderstaand overzicht van Skeptical Science. De eerste die met experimenten het broeikaseffect demonstreerde was een vrouwelijke Amerikaanse wetenschapper, Eunice Foote, in 1856.<ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref>
[[Bestand:Milestones.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit overzicht laat zien hoe wetenschappers sinds begin 19e eeuw stap voor stap hebben bijgedragen aan ons begrip van de rol van kooldioxide in het broeikaseffect.''<ref name=":0">[https://skepticalscience.com/history-climate-science.html The History of Climate Science | Skeptical Science]</ref>]]
Voor een uitvoerig historisch overzicht van de klimaatwetenschap, zie de site van Skeptical Science.<ref name=":0" /><blockquote>
'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Consensus ==
De samenleving heeft steeds minder vertrouwen in wetenschappelijk onderzoek en in de mensen die beleid maken. Dit wantrouwen kan worden veroorzaakt door grote bedrijven of door ''influencers'' die veel volgers hebben, die uitspraken doen om deskundig over te komen. Meestal hebben ze noch de juiste kwalificaties noch juist onderbouwde ideeën.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41567-020-0788-x Some studies are more equal than others | Nature Physics]</ref>

Het boek ''Why Trust Science?'' van Naomi Oreskes<ref>Oreskes, N. (2021). ''Why trust science? with a new preface by the author''. Princeton University Press.</ref> gaat over waarom wetenschap en wetenschappers vertrouwd moeten worden om ons te vertellen wat we weten over de natuurlijke wereld. Ze zegt dat wetenschap niet het werk is van slechts één persoon, maar het resultaat van collectieve inspanning en overeenstemming binnen een gemeenschap van deskundigen. De kracht van deze wetenschap komt van de verschillende meningen die mensen hebben.

Oreskes zegt dat wetenschap afhankelijk is van overeenstemming. Echte vooruitgang in de wetenschap is gebaseerd op veel experimenten en mensen, zelfs als één persoon heel belangrijk is. Wetenschappers werken het beste als ze veel verschillende ideeën van veel verschillende mensen meenemen. Twee voorbeelden van theorieën waarvan later bleek dat ze fout waren, zijn de beperkte energietheorie (die stelde dat studeren schadelijk zou zijn voor de vruchtbaarheid van vrouwen) en eugenetica.

Mensen die niet geloven in klimaatverandering gebruiken dit voorbeeld vaak om te beweren dat de wetenschap onbetrouwbaar is. Oreskes legt echter uit dat deze theorieën nooit zijn geaccepteerd door de wetenschappelijke gemeenschap. In plaats daarvan werden ze gepromoot door een groep mensen die veel privileges hadden en van deze ideeën profiteerden. In feite waren er belangrijke onderzoeken die aantoonden dat deze theorieën fout waren, maar de mensen die deze theorieën verspreidden, negeerden deze onderzoeken vaak.

“Veel van wat we identificeren als ‘wetenschap’”, zegt Oreskes, “zijn sociale praktijken en beoordelingsprocedures die ontworpen zijn om ervoor te zorgen — of in ieder geval om te proberen de kans te vergroten — dat het proces van beoordeling en correctie voldoende robuust is om te leiden tot empirisch betrouwbare resultaten.”

Peer review is een voorbeeld van zo'n praktijk: door middel van peer review worden wetenschappelijke beweringen kritisch ondervraagd. Een ander voorbeeld is het proces waarbij we het werk van wetenschappers evalueren om te beoordelen of ze het waard zijn om een permanente positie binnen de wetenschappelijke gemeenschap te verkrijgen, in wezen om gecertificeerd te worden als experts. Tenure is in feite de academische versie van het verlenen van licenties.

Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) — nu een van 's werelds grootste groepen wetenschappers — maakt er een bijzonder punt van om geografische, nationale, raciale en genderdiversiteit te zoeken in de teams die de hoofdstukken schrijven. Hoewel de beweegredenen voor inclusiviteit deels politiek kunnen zijn, suggereert het wijdverspreide karakter van inclusiepraktijken dat veel wetenschappelijke gemeenschappen nu erkennen dat diversiteit ten goede komt aan wetenschappelijke doelen.

Dat gezegd hebbende, waarschuwt Naomi Oreskes: “Buiten hun vakgebied zijn wetenschappers niet beter geïnformeerd dan gewone mensen. Sterker nog, ze kunnen minder goed geïnformeerd zijn omdat hun intensieve training op het ene gebied ertoe kan leiden dat ze op andere gebieden onderopgeleid zijn.”

=== Waarom zouden we wetenschappers vertrouwen? ===
Oreskes: "Het opvatten van wetenschappelijke kennis als de consensus van experts brengt ons onvermijdelijk bij de vraag wie wetenschappers zijn en op welke basis ze vertrouwd moeten worden. Wetenschappers beschouwen zulke vragen meestal als aanval op de persoon en daarom als illegitiem. Maar als we de conclusie dat wetenschap een sociaal proces van consensus is serieus nemen, dan doet het ertoe wie wetenschappers zijn."

"Wetenschappers moeten bereid zijn om de basis van hun beweringen uit te leggen en open te staan voor de mogelijkheid dat ze bewijs ten onrechte verwerpen of buiten beschouwing laten. Als iemand — of dat nu een collega-wetenschapper, een amateur-wetenschapper, een journalist of een geïnformeerde burger is — een geloofwaardige zaak heeft, en bewijsmateriaal wordt afgewezen of asymmetrisch gewogen, dan zou dat ons moeten verontrusten."

"Wetenschappers moeten open blijven staan voor de mogelijkheid dat ze een fout hebben gemaakt of iets belangrijks over het hoofd hebben gezien. Het belangrijkste punt is dat de basis voor ons vertrouwen niet ligt in wetenschappers als wijze of rechtschapen individuen, maar in de wetenschap als een sociaal proces dat beweringen rigoureus doorlicht."<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== 97% ===
Over de vraag naar de oorzaken van de huidige klimaatverandering bestaat grote wetenschappelijke consensus. Een rondvraag in 2021 onder bijna 3000 aardwetenschappers wees uit dat 97-98% van alle wetenschappers die zich daadwerkelijk met klimaatonderzoek bezighouden, ervan overtuigd is dat menselijk handelen de oorzaak is van de opwarming.<ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ac2774 Consensus revisited: quantifying scientific agreement on climate change and climate expertise among Earth scientists 10 years later | Environmental Research Letters]</ref>

De vraag naar de mate van consensus in de peer-reviewed literatuur werd beantwoord in een andere studie uit 2021. Uit een dataset van 88125 klimaatgerelateerde artikelen die zijn gepubliceerd sinds 2012, toen deze vraag voor het laatst uitgebreid aan bod kwam, onderzochten de auteurs een gerandomiseerde subset van 3000 van zulke publicaties. Uit die deelverzameling van 3000 werden vier artikelen beoordeeld als impliciet of expliciet sceptisch over de door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde.<ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ac2966 Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature | Environmental Research Letters]</ref>

In een steekproef met vooraf geïdentificeerde sceptische trefwoorden werden 28 artikelen gevonden die impliciet of expliciet sceptisch waren. Met een hoge statistische betrouwbaarheid kan worden geconcludeerd dat de wetenschappelijke consensus over door de mens veroorzaakte hedendaagse klimaatverandering, uitgedrukt als percentage van het totaal aantal publicaties, meer dan 99% bedraagt in de peer-reviewed wetenschappelijke literatuur.

Wetenschappers zijn het er ook in hoge mate over eens dat het ontwikkelen van nieuwe olie- en gasvelden onverenigbaar is met het doel de opwarming onder de 1,5 °C te houden.<ref>[https://www.carbonbrief.org/new-fossil-fuels-incompatible-with-1-5c-goal-comprehensive-analysis-finds/ New fossil fuels ‘incompatible’ with 1.5C goal, comprehensive analysis finds | Carbon Brief]</ref>

Een klein percentage van de publicaties in de peer-reviewed literatuur is afkomstig van wetenschappers die ontkennen dat de huidige opwarming door de mens wordt veroorzaakt. Een paper in 2015 rapporteert over pogingen de resultaten van die publicaties te reproduceren.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00704-015-1597-5 Learning from mistakes in climate research | Theoretical and Applied Climatology]</ref>

Een gemeenschappelijke noemer in deze publicaties lijkt het ontbreken van contextuele informatie of het negeren van informatie die niet past bij de beoogde conclusies, zoals ander relevant werk of gerelateerde geofysische gegevens. In veel gevallen zijn de tekortkomingen te wijten aan onvoldoende evaluatie van het model, wat leidt tot resultaten die niet universeel geldig zijn maar eerder een artefact zijn van een bepaalde experimentele opstelling. Andere typische tekortkomingen zijn valse dichotomieën, ongeschikte statistische methoden of het baseren van conclusies op verkeerd begrepen of onvolledige fysica. Hierin valt een aantal van de argumenten uit de elders besproken [[Reageer op klimaatsceptici#Taxonomie|Taxonomie van Klimaatontkenning]] te herkennen. Sommige wetenschappers zijn het niet eens met het gepresenteerde bewijs, maar hebben geen tegenbewijs geleverd. Ze laten zich wel op allerlei podia luid horen.

Het is het beleid van gerenommeerde wetenschappelijke tijdschriften om nieuw onderzoek te publiceren als het controversieel en baanbrekend is. Het gepresenteerde bewijs moet echter gebaseerd zijn op wetenschappelijk bewijs, niet op politieke standpunten. De politieke discussie over wat we moeten doen tegen de antropogene opwarming van de aarde is een heel andere vraag.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Betrouwbaarheid ==
Hoewel klimaatverandering moeilijk te voorspellen is, kunnen we op basis van algemeen aanvaarde natuurkundige principes betrouwbare uitspraken doen over de oorzaken en gevolgen. De onzekerheid zit vooral in (1) de invloed en de snelheid van veranderingen in elementen zoals temperatuur, neerslag, wind, bewolking en oceaanstromingen, en (2) de locaties waar deze veranderingen merkbaar zijn. Binnen duidelijk aangegeven onzekerheidsmarges wijzen alle trends echter in dezelfde richting: door de mens veroorzaakte, versnelde opwarming van de aarde.

Toch wordt de betrouwbaarheid van die wetenschap soms betwijfeld, vaak met verwijzing naar het verleden. Zo wordt er soms aangehaald dat in de jaren 1970 werd gesproken over het mogelijk aanbreken van een nieuwe ijstijd in de daaropvolgende decennia. Dit is natuurlijk nooit gebeurd. We zitten nu midden in een snelle opwarming van de aarde, grotendeels als gevolg van antropogene uitstoot van broeikasgassen. Onzekerheid over klimaatverandering in de jaren 1970 doet niets af aan de realiteit van de huidige opwarming.<ref>[https://science.feedback.org/review/uncertainties-about-future-climate-change-1970s-does-not-invalidate-today-evidence-reality-global-warming/ Uncertainties about future climate change in the 1970’s does not invalidate today’s evidence on the reality of global warming | Science Feedback]</ref>

Bovendien waren die berichten over een nieuwe ijstijd vooral afkomstig van populaire media. Een aantal klimaatwetenschappers in de jaren 1970 was wel bezorgd over het afkoelende effect van atmosferische aerosolen en onderzocht de hypothese dat dit zou kunnen leiden tot een afkoeling van de aarde. De meerderheid van de wetenschappers voorspelde in die tijd echter correct de toekomstige opwarming van de aarde. In feite waarschuwen wetenschappers al sinds de 19e eeuw dat verhoogde broeikasgassen de opwarming van de aarde zouden veroorzaken. Overweldigend observationeel bewijs heeft geleid tot de wetenschappelijke consensus dat de opwarming van de aarde echt is en dat menselijke activiteiten, voornamelijk door de uitstoot van broeikasgassen, de belangrijkste oorzaak zijn.

Om toekomstige klimaatveranderingen te begrijpen, zijn klimaatmodellen essentieel. In ''Carbon Brief'' en ''Geophysical Research Letters'' evalueren Zeke Hausfather en collega’s hoe goed modellen uit de jaren 1970 tot 2000 de opwarming van de aarde voorspelden. Ze vergeleken deze klimaatmodellen met waargenomen temperatuurveranderingen in 2019, en lieten zien dat modelonderzoek uit die tijd opmerkelijk goed scoort in het voorspellen van de huidige klimaatverandering.<ref name=":1">[https://www.carbonbrief.org/analysis-how-well-have-climate-models-projected-global-warming/ Analysis: How well have climate models projected global warming? | Carbon Brief]</ref> <ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2019GL085378 Evaluating the Performance of Past Climate Model Projections | Geophysical Research Letters]</ref> Hoewel er variaties zijn in de relatie tussen temperatuur en atmosferische CO2, is duidelijk dat klimaatmodellen over het algemeen goed presteren in het voorspellen van de opwarming. Deze vergelijkingen helpen om publieke verwarring over klimaatmodellen te verminderen en versterkt ons vertrouwen in hun nauwkeurigheid. Real Climate draagt hieraan bij door jaarlijks een update te publiceren van vergelijkingen tussen modellen en observaties.<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/climate-model-projections-compared-to-observations/ Model-Observation Comparisons | Real Climate]</ref>

Een van de eerste voorspellingen van de toekomstige opwarming kwam van John Sawyer van het Britse Met Office in 1972. In een artikel dat in 1972 in ''Nature'' werd gepubliceerd, stelde hij dat de wereld tussen 1969 en 2000 0,6 °C zou opwarmen en dat de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer met 25% zou toenemen. Sawyer ging uit van een klimaatgevoeligheid - hoeveel opwarming op de lange termijn zal plaatsvinden per verdubbeling van het CO2-niveau in de atmosfeer - van 2,4 °C, wat niet ver af ligt van de beste schatting van 3 °C die tegenwoordig wordt gebruikt door het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC).<ref>[https://www.nature.com/articles/239023a0 Man-made Carbon Dioxide and the “Greenhouse” Effect | Nature]</ref> Deze en andere klimaatprojecties komen volledig overeen met die van [[De mens is verantwoordelijk#Eigen onderzoek van oliebedrijven|wetenschappers in de olie industrie]] in de jaren ‘70.

Ook het werk van Jim Hansen en collega's uit 1988 was een mijlpaal.<ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/JD093iD08p09341 Global climate changes as forecast by Goddard Institute for Space Studies three-dimensional model | Journal of Geophysical Research: Atmospheres]</ref> Zij publiceerden een van de eerste moderne klimaatmodellen. Hun model verdeelde de wereld in discrete rastercellen van acht breedtegraden bij tien lengtegraden, met negen verticale lagen van de atmosfeer. Het omvatte aerosolen, verschillende broeikasgassen naast CO2 en een basisdynamiek van wolken. Zij presenteerden drie verschillende scenario's voor verschillende toekomstige broeikasgasemissies. Scenario B wordt in de grafiek hieronder weergegeven als een dikke zwarte lijn, en ging uit van broeikasgasemissies die vergelijkbaar zijn met de huidige emissies. Hieruit kan zeker worden geconcludeerd dat zelfs 50 jaar oude klimaatmodellen in staat waren de klimaatverandering nauwkeurig te voorspellen, inclusief de weersextremen die inmiddels aan de orde van de dag zijn.<ref>[https://www.science.org/content/article/even-50-year-old-climate-models-correctly-predicted-global-warming Even 50-year-old climate models correctly predicted global warming – Study debunks idea that older models were inaccurate | Science Adviser]</ref>[[Bestand:Hansen 1988.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Prognoses van Hansen et al., 1988 vergeleken met waarnemingen door NASA, Hadley/UEA, NOAA, Cowtank&Way en Berkeley. Bron: Carbon Brief.''<ref name=":1" />]]
Dankzij krachtige supercomputers is het tegenwoordig mogelijk klimaatmodellen door te rekenen die de interactie van land, oceaan en atmosfeer veel nauwkeuriger weergeven dan met eerdere hardware mogelijk was. De Utrechtse onderzoekers René van Westen, Michael Kliphuis en Henk Dijkstra hebben voor hun simulatie om een AMOC-tipping event te vinden het Community Earth System Model (CESM; versie 1.0.5) gebruikt. Deze CESM-versie heeft horizontale resoluties van 1° voor de oceaan/zee-ijs en 2° voor de atmosfeer/land componenten.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Vertrouwen in de wetenschap ==
Over het algemeen is er bij het publiek een redelijk tot groot vertrouwen in de wetenschap. Echter, uit recent onderzoek blijkt dat er minder vertrouwen is in klimaatwetenschappers dan in andere wetenschappers.

Dit verschil in vertrouwen komt niet uit het niets. De afgelopen decennia hebben tegenbewegingen rond klimaatverandering actief geprobeerd om het vertrouwen in klimaatwetenschappers en hun bevindingen te ondermijnen. Toch was er tot voor kort weinig bekend over of het vertrouwen in klimaatwetenschappers wereldwijd verschilt van het vertrouwen in wetenschappers in het algemeen. Deze vraag is onderzocht met gegevens uit het TISP Many Labs onderzoek, dat gegevens bevat van meer dan 71.000 deelnemers in 68 landen.<ref>[https://osf.io/preprints/osf/6ay7s_v1 Trust in scientists and their role in society across 68 countries | Preprint]</ref> <ref>[https://www.tisp-manylabs.com/home TISP]</ref>

De resultaten laten een significante vertrouwenskloof zien tussen klimaatwetenschappers en wetenschappers in het algemeen. In 43 van de 68 landen is het vertrouwen in klimaatwetenschappers significant lager dan het vertrouwen in wetenschappers in het algemeen. In 19 landen is er geen significant verschil, en in 6 landen is er juist een hoger vertrouwen in klimaatwetenschappers. (N.B. preprint, nog niet peer-reviewed.)

Dit verschil kan worden verklaard door politieke ideologie. In de meeste landen waren rechtse ideologie en conservatisme sterkere voorspellers voor een laag vertrouwen in klimaatwetenschappers, dan voor een laag vertrouwen in wetenschappers in het algemeen. Bovendien gingen rechtse ideologie en conservatisme gepaard met een groter verschil in vertrouwen tussen wetenschappers en klimaatwetenschappers.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Experts zijn het eens

2025-05-12T08:26:36Z

Eva:

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Bijna 99% van de klimaatwetenschappers is het erover eens dat de mens de klimaatverandering veroorzaakt (ook wel ''wetenschappelijke consensus'' genoemd). Deze overeenstemming is gebaseerd op sterke bewijzen en zorgvuldig onderzoek. Dit is waarom we de (klimaat)wetenschap kunnen vertrouwen:

* Wetenschappers hebben veel gegevens verzameld van temperatuurmetingen, satellieten, sediment- en ijsmonsters, die allemaal aantonen dat de aarde warmer wordt. Ze gebruiken betrouwbare methoden om deze gegevens te analyseren en andere experts controleren hun werk dubbel om er zeker van te zijn dat het nauwkeurig is.
* We zien de gevolgen van klimaatverandering overal, zoals een stijgende zeespiegel en extremer weer. Deze veranderingen komen overeen met wat wetenschappers voorspelden. Door het verleden te bestuderen weten we dat natuurlijke oorzaken de huidige opwarming niet kunnen verklaren.
* Verschillende soorten wetenschap, van natuurkunde tot biologie, wijzen allemaal op dezelfde conclusie.
* Als er nieuwe informatie binnenkomt, passen wetenschappers hun bevindingen aan, waardoor de wetenschap nog betrouwbaarder wordt.

Deze consensus toont aan dat wetenschappers het eens zijn dat we dringend iets moeten doen aan de klimaatverandering en dat er actie ondernemen moet worden om onze planeet en toekomstige generaties te beschermen.
</div>

= Experts zijn het eens =
'''We hoeven niet de meest sombere scenario’s uit de kast te halen om de wereld te overtuigen van de ernst van de situatie. Zelfs in het meest optimistische scenario van maximaal 1,5 °C opwarming in 2050 — dat vrijwel zeker onhaalbaar is — zijn de gevolgen ernstig. Bovendien duurt het daarna nog tientallen tot honderden jaren voor het klimaatsysteem hersteld is. Intussen is er wereldwijd onherstelbare schade aangericht aan mens en natuur.'''

'''Het huidige wetenschappelijke feitenmateriaal pleit ondubbelzinnig voor ongekende, snelle en ambitieuze klimaatmaatregelen om de risico's van omslagpunten in het klimaatsysteem aan te pakken (OECD, 2022).'''<ref>[https://www.oecd.org/en/publications/climate-tipping-points_abc5a69e-en.html Climate Tipping Points? Insights for Effective Policy Action | OECD]</ref>

Een hartenkreet van Prof. Stefan Rahmstorf. Hoofd van Earth System Analysis, Potsdam Instituut voor Klimaatonderzoek:
[[Bestand:Letter Rahmstorf.png|gecentreerd|miniatuur|514x514px|“Soms heb ik deze droom. Ik ga wandelen en ontdek een afgelegen boerderij die in brand staat. Kinderen roepen om hulp vanuit de bovenste ramen. Dus bel ik de brandweer. Maar ze komen niet, omdat een of andere gek blijft zeggen dat het vals alarm is. De situatie wordt steeds wanhopiger, maar ik kan de brandweermannen niet overtuigen om aan de slag te gaan. Ik kan niet wakker worden uit deze nachtmerrie.”]]
Meer van zulke hartenkreten van bezorgde wetenschappers vind je op de site ''Is This How You Feel?''<ref>[https://www.isthishowyoufeel.com/this-is-how-scientists-feel.html Is This How You Feel?]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== De wetenschap is eenduidig en betrouwbaar ==
[[Bestand:NZ article 1912.png|rechts|kaderloos|213x213px]]
De principes van het broeikaseffect en de gevolgen van het verbranden van fossiele brandstoffen op het Systeem Aarde zijn al heel lang bekend en begrepen. Het zijn geaccepteerde natuurkundige principes en ze behoren inmiddels tot de standaard kennis van iedere eerstejaarsstudent aard-, milieu- en klimaatwetenschappen. (Zie [[Wat is klimaatverandering?#Het broeikaseffect|Het broeikaseffect]].)

Meer dan een eeuw geleden verschenen er in de kranten al berichten over het broeikaseffect. Zie dit bericht uit 1912 in een krant in Nieuw Zeeland dat gebaseerd is op een artikel in Popular Mechanics van dat jaar.

De geschiedenis van de ontdekking van het broeikaseffect begon meer dan twee eeuwen geleden, blijkt uit onderstaand overzicht van Skeptical Science. De eerste die met experimenten het broeikaseffect demonstreerde was een vrouwelijke Amerikaanse wetenschapper, Eunice Foote, in 1856.<ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref>
[[Bestand:Milestones.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit overzicht laat zien hoe wetenschappers sinds begin 19e eeuw stap voor stap hebben bijgedragen aan ons begrip van de rol van kooldioxide in het broeikaseffect.''<ref name=":0">[https://skepticalscience.com/history-climate-science.html The History of Climate Science | Skeptical Science]</ref>]]
Voor een uitvoerig historisch overzicht van de klimaatwetenschap, zie de site van Skeptical Science.<ref name=":0" /><blockquote>
'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Consensus ==
De samenleving heeft steeds minder vertrouwen in wetenschappelijk onderzoek en in de mensen die beleid maken. Dit wantrouwen kan worden veroorzaakt door grote bedrijven of door ''influencers'' die veel volgers hebben, die uitspraken doen om deskundig over te komen. Meestal hebben ze noch de juiste kwalificaties noch juist onderbouwde ideeën.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41567-020-0788-x Some studies are more equal than others | Nature Physics]</ref>

Het boek ''Why Trust Science?'' van Naomi Oreskes<ref>Oreskes, N. (2021). ''Why trust science? with a new preface by the author''. Princeton University Press.</ref> gaat over waarom wetenschap en wetenschappers vertrouwd moeten worden om ons te vertellen wat we weten over de natuurlijke wereld. Ze zegt dat wetenschap niet het werk is van slechts één persoon, maar een deel van de samenleving waarin iedereen het met elkaar eens is en zichzelf kent. De kracht van deze wetenschap komt van de verschillende meningen die mensen hebben.

Oreskes zegt dat wetenschap afhankelijk is van overeenstemming. Echte vooruitgang in de wetenschap is gebaseerd op veel experimenten en mensen, zelfs als één persoon heel belangrijk is. Wetenschappers werken het beste als ze veel verschillende ideeën van veel verschillende mensen meenemen.Twee voorbeelden van theorieën waarvan later bleek dat ze fout waren, zijn de beperkte energietheorie (die zei dat vrouwen meer studeerden omdat ze geen kinderen wilden krijgen) en eugenetica.

Mensen die niet geloven in klimaatverandering gebruiken dit voorbeeld vaak om te beweren dat de wetenschap onbetrouwbaar is. Oreskes legt echter uit dat deze theorieën nooit zijn geaccepteerd door de wetenschappelijke gemeenschap. In plaats daarvan werden ze gepromoot door een groep mensen die veel privileges hadden en van deze ideeën profiteerden. In feite waren er belangrijke onderzoeken die aantoonden dat deze theorieën fout waren, maar de mensen die deze theorieën verspreidden, negeerden deze onderzoeken vaak.

“Veel van wat we identificeren als ‘wetenschap’”, zegt Oreskes, “zijn sociale praktijken en beoordelingsprocedures die ontworpen zijn om ervoor te zorgen — of in ieder geval om te proberen de kans te vergroten — dat het proces van beoordeling en correctie voldoende robuust is om te leiden tot empirisch betrouwbare resultaten.”

Peer review is een voorbeeld van zo'n praktijk: door middel van peer review worden wetenschappelijke beweringen kritisch ondervraagd. Tenure is een ander voorbeeld: we evalueren het werk van wetenschappers om te beoordelen of ze het waard zijn om deel uit te maken van de gemeenschap van wetenschappers op hun vakgebied, in feite om gecertificeerd te worden als experts. Tenure is in feite de academische versie van het verlenen van licenties.

Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) — nu een van 's werelds grootste groepen wetenschappers — maakt er een bijzonder punt van om geografische, nationale, raciale en genderdiversiteit te zoeken in de teams die de hoofdstukken schrijven. Hoewel de beweegredenen voor inclusiviteit deels politiek kunnen zijn, suggereert het wijdverspreide karakter van inclusiepraktijken dat veel wetenschappelijke gemeenschappen nu erkennen dat diversiteit ten goede komt aan epistemische doelen.

Dat gezegd hebbende, waarschuwt Naomi Oreskes: “Buiten hun vakgebied zijn wetenschappers niet beter geïnformeerd dan gewone mensen. Sterker nog, ze kunnen minder goed geïnformeerd zijn omdat hun intensieve training op het ene gebied ertoe kan leiden dat ze op andere gebieden onderopgeleid zijn.”

=== Waarom zouden we wetenschappers vertrouwen? ===
Oreskes: "Een opvatting van wetenschappelijke kennis als de consensus van experts brengt ons onvermijdelijk bij de vraag wie wetenschappers zijn en op welke basis ze vertrouwd moeten worden. Wetenschappers beschouwen zulke vragen meestal als ad hominem en daarom als illegitiem. Maar als we de conclusie dat wetenschap een sociaal proces van consensus is serieus nemen, dan doet het ertoe wie wetenschappers zijn."

"Wetenschappers moeten bereid zijn om de basis van hun beweringen uit te leggen en open te staan voor de mogelijkheid dat ze bewijs ten onrechte verwerpen of buiten beschouwing laten. Als iemand — of dat nu een collega-wetenschapper, een amateur-wetenschapper, een journalist of een geïnformeerde burger is — een geloofwaardige zaak heeft, en bewijsmateriaal wordt afgewezen of asymmetrisch gewogen, dan zou dat ons moeten verontrusten."

"Wetenschappers moeten open blijven staan voor de mogelijkheid dat ze een fout hebben gemaakt of iets belangrijks over het hoofd hebben gezien. Het belangrijkste punt is dat de basis voor ons vertrouwen niet ligt in wetenschappers als wijze of rechtschapen individuen, maar in de wetenschap als een sociaal proces dat beweringen rigoureus doorlicht."<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== 97% ===
Over de vraag naar de oorzaken van de huidige klimaatverandering bestaat grote wetenschappelijke consensus. Een rondvraag in 2021 onder bijna 3000 aardwetenschappers wees uit dat 97-98% van alle wetenschappers die zich daadwerkelijk met klimaatonderzoek bezighouden, ervan overtuigd is dat menselijk handelen de oorzaak is van de opwarming.<ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ac2774 Consensus revisited: quantifying scientific agreement on climate change and climate expertise among Earth scientists 10 years later | Environmental Research Letters]</ref>

De vraag naar de mate van consensus in de peer-reviewed literatuur werd beantwoord in een andere studie uit 2021. Uit een dataset van 88125 klimaatgerelateerde artikelen die zijn gepubliceerd sinds 2012, toen deze vraag voor het laatst uitgebreid aan bod kwam, onderzochten de auteurs een gerandomiseerde subset van 3000 van zulke publicaties. Uit die deelverzameling van 3000 werden vier artikelen beoordeeld als impliciet of expliciet sceptisch over de door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde.<ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ac2966 Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature | Environmental Research Letters]</ref>

In een steekproef met vooraf geïdentificeerde sceptische trefwoorden werden 28 artikelen gevonden die impliciet of expliciet sceptisch waren. Met een hoge statistische betrouwbaarheid kan worden geconcludeerd dat de wetenschappelijke consensus over door de mens veroorzaakte hedendaagse klimaatverandering, uitgedrukt als percentage van het totaal aantal publicaties, meer dan 99% bedraagt in de peer-reviewed wetenschappelijke literatuur.

Wetenschappers zijn het er ook in hoge mate over eens dat het ontwikkelen van nieuwe olie- en gasvelden onverenigbaar is met het doel de opwarming onder de 1,5 °C te houden.<ref>[https://www.carbonbrief.org/new-fossil-fuels-incompatible-with-1-5c-goal-comprehensive-analysis-finds/ New fossil fuels ‘incompatible’ with 1.5C goal, comprehensive analysis finds | Carbon Brief]</ref>

Een paar procent van de publicaties in de peer-reviewed literatuur is afkomstig van wetenschappers die ontkennen dat de huidige opwarming door de mens wordt veroorzaakt. Een paper in 2015 rapporteert over pogingen de resultaten van die publicaties te reproduceren.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s00704-015-1597-5 Learning from mistakes in climate research | Theoretical and Applied Climatology]</ref>

Een gemeenschappelijke noemer lijkt het ontbreken van contextuele informatie of het negeren van informatie die niet past bij de conclusies, of het nu gaat om ander relevant werk of gerelateerde geofysische gegevens. In veel gevallen zijn de tekortkomingen te wijten aan onvoldoende evaluatie van het model, wat leidt tot resultaten die niet universeel geldig zijn maar eerder een artefact zijn van een bepaalde experimentele opstelling. Andere typische tekortkomingen zijn valse dichotomieën, ongeschikte statistische methoden of het baseren van conclusies op verkeerd begrepen of onvolledige fysica.

Hierin valt een aantal van de argumenten uit de elders besproken [[Reageer op klimaatsceptici#Taxonomie|Taxonomie van Klimaatontkenning]] te herkennen.

Sommige wetenschappers zijn het niet eens met het gepresenteerde bewijs, maar hebben geen tegenbewijs geleverd. Ze laten zich wel op allerlei podia luid horen. Het is de vraag of deze individuen als wetenschappers beschouwd kunnen worden.

Het is het beleid van gerenommeerde wetenschappelijke tijdschriften om nieuw onderzoek te publiceren als het controversieel en baanbrekend is. Het gepresenteerde bewijs moet echter gebaseerd zijn op wetenschappelijk bewijs, niet op politieke meningen. De politiek van wat we moeten doen aan de antropogene opwarming van de aarde is een heel andere vraag.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Betrouwbaarheid ==
Hoewel klimaatverandering moeilijk te voorspellen is, kunnen we, op grond van algemeen bekende natuurkundige principes, betrouwbare uitspraken doen over de oorzaken en gevolgen. De onzekerheid zit hem vooral in (1) de invloed van en de snelheid van de verandering van verschillende elementen, zoals temperatuur, neerslag, wind, bewolking en oceaanstromingen, en (2) de locaties waar deze veranderingen merkbaar zijn. Binnen duidelijk aangegeven onzekerheidsmarges wijzen alle trends in dezelfde richting: door de mens veroorzaakte, versnelde opwarming van de aarde.

In de jaren 1970 berichtten populaire media dat er in de decennia erna een nieuwe ijstijd zou kunnen aanbreken. Dit is natuurlijk nooit gebeurd. We zitten nu midden in een snelle opwarming van de aarde, grotendeels als gevolg van antropogene uitstoot van broeikasgassen. Onzekerheid over klimaatverandering in de jaren 1970 doet niets af aan de realiteit van de huidige opwarming.<ref>[https://science.feedback.org/review/uncertainties-about-future-climate-change-1970s-does-not-invalidate-today-evidence-reality-global-warming/ Uncertainties about future climate change in the 1970’s does not invalidate today’s evidence on the reality of global warming | Science Feedback]</ref>

Sommige klimaatwetenschappers in de jaren 1970 waren bezorgd over het afkoelende effect van atmosferische aerosolen en onderzochten de hypothese dat dit zou kunnen leiden tot een afkoeling van de aarde. De meerderheid van de wetenschappers voorspelde in die tijd echter correct de toekomstige opwarming van de aarde. In feite waarschuwen wetenschappers al sinds de 19e eeuw dat verhoogde broeikasgassen de opwarming van de aarde zouden veroorzaken. Overweldigend observationeel bewijs heeft geleid tot de wetenschappelijke consensus dat de opwarming van de aarde echt is en dat menselijke activiteiten, voornamelijk door de uitstoot van broeikasgassen, de belangrijkste oorzaak zijn.

Klimaatmodellen zijn essentieel voor het begrijpen van toekomstige klimaatveranderingen. In ''Carbon Brief'' en ''Geophysical Research Letters'' evalueren Zeke Hausfather en collega’s de prestaties van verschillende modellen, gepubliceerd tussen de jaren 1970 en 2000, met een focus op hun voorspellingen van de opwarming van de aarde. Een vergelijking van de klimaatmodellen met waargenomen temperatuurveranderingen in 2019 laat zien dat modelonderzoek uit die tijd opmerkelijk goed scoort in het voorspellen van de huidige klimaatverandering.<ref name=":1">[https://www.carbonbrief.org/analysis-how-well-have-climate-models-projected-global-warming/ Analysis: How well have climate models projected global warming? | Carbon Brief]</ref> <ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2019GL085378 Evaluating the Performance of Past Climate Model Projections | Geophysical Research Letters]</ref>

Hoewel modellen over het algemeen goed presteerden in het voorspellen van de opwarming, zijn er variaties in de relatie tussen temperatuur en atmosferische CO2. Dit onderzoek helpt om publieke verwarring over klimaatmodellen te verminderen en versterkt ons vertrouwen in hun nauwkeurigheid.

Real Climate publiceert een jaarlijkse update van vergelijkingen tussen modellen en observaties.<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/climate-model-projections-compared-to-observations/ Model-Observation Comparisons | Real Climate]</ref>

Een van de eerste voorspellingen van de toekomstige opwarming kwam van John Sawyer van het Britse Met Office in 1972. In een artikel dat in 1972 in ''Nature'' werd gepubliceerd, stelde hij dat de wereld tussen 1969 en 2000 0,6 °C zou opwarmen en dat de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer met 25% zou toenemen. Sawyer ging uit van een klimaatgevoeligheid - hoeveel opwarming op de lange termijn zal plaatsvinden per verdubbeling van het CO2-niveau in de atmosfeer - van 2,4 °C, wat niet ver af ligt van de beste schatting van 3 °C die tegenwoordig wordt gebruikt door het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC).<ref>[https://www.nature.com/articles/239023a0 Man-made Carbon Dioxide and the “Greenhouse” Effect | Nature]</ref>

Deze en andere klimaatprojecties komen volledig overeen met die van [[De mens is verantwoordelijk#Eigen onderzoek van oliebedrijven|wetenschappers in de olie industrie]] in de jaren ‘70.

Een artikel dat Jim Hansen en collega's in 1988 publiceerden,<ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/JD093iD08p09341 Global climate changes as forecast by Goddard Institute for Space Studies three-dimensional model | Journal of Geophysical Research: Atmospheres]</ref> was een van de eerste moderne klimaatmodellen. Het verdeelde de wereld in discrete rastercellen van acht breedtegraden bij tien lengtegraden, met negen verticale lagen van de atmosfeer. Het omvatte aerosolen, verschillende broeikasgassen naast CO2 en een basisdynamiek van wolken.

Hansen et al. presenteerden drie verschillende scenario's voor verschillende toekomstige broeikasgasemissies. Scenario B wordt in de grafiek hieronder weergegeven als een dikke zwarte lijn, terwijl scenario's A en C worden weergegeven door dunne grijze lijnen. Scenario A had een exponentiële groei in emissies, met CO2- en andere broeikasgas concentraties die aanzienlijk hoger waren dan nu.
[[Bestand:Hansen 1988.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Prognoses van Hansen et al., 1988 vergeleken met waarnemingen door NASA, Hadley/UEA, NOAA, Cowtank&Way en Berkeley. Bron: Carbon Brief.''<ref name=":1" />]]
Er kan dan ook zeker worden geconcludeerd dat zelfs 50 jaar oude klimaatmodellen in staat waren de klimaatverandering nauwkeurig te voorspellen, inclusief de weersextremen die inmiddels aan de orde van de dag zijn.<ref>[https://www.science.org/content/article/even-50-year-old-climate-models-correctly-predicted-global-warming Even 50-year-old climate models correctly predicted global warming – Study debunks idea that older models were inaccurate | Science Adviser]</ref>

Dankzij krachtige supercomputers is het tegenwoordig mogelijk klimaatmodellen door te rekenen die de interactie van land, oceaan en atmosfeer veel nauwkeuriger weergeven dan met eerdere hardware mogelijk was. De Utrechtse onderzoekers René van Westen, Michael Kliphuis en Henk Dijkstra hebben voor hun simulatie om een AMOC-tipping event te vinden het Community Earth System Model (CESM; versie 1.0.5) gebruikt. Deze CESM-versie heeft horizontale resoluties van 1° voor de oceaan/zee-ijs en 2° voor de atmosfeer/land componenten.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Vertrouwen in de wetenschap ==
Over het algemeen is er bij het publiek een redelijk tot groot vertrouwen in de wetenschap. Echter, uit recent onderzoek blijkt dat er minder vertrouwen is in klimaatwetenschappers dan in andere wetenschappers.

De afgelopen decennia hebben tegenbewegingen op het gebied van klimaatverandering actief geprobeerd om het vertrouwen in klimaatwetenschappers en hun bevindingen te ondermijnen. Toch is er weinig bekend over de vraag of het vertrouwen in klimaatwetenschappers verschilt van het vertrouwen in wetenschappers in het algemeen over de hele wereld. Deze vraag is onderzocht met gegevens uit het TISP Many Labs onderzoek, dat gegevens bevat van meer dan 71.000 deelnemers in 68 landen.<ref>[https://osf.io/preprints/osf/6ay7s_v1 Trust in scientists and their role in society across 68 countries | Preprint]</ref> <ref>[https://www.tisp-manylabs.com/home TISP]</ref>

Er is een significante vertrouwenskloof tussen klimaatwetenschappers en wetenschappers in het algemeen. Van de 68 onderzochte landen toonden 43 een lager vertrouwen in klimaatwetenschappers vergeleken met wetenschappers in het algemeen, 19 toonden geen significant verschil in vertrouwenswaardering en 6 toonden een hoger vertrouwen in klimaatwetenschappers. (N.B. preprint, nog niet peer-reviewed.)

Dit verschil kan worden verklaard door politieke ideologie. In de meeste landen waren rechtse ideologie en conservatisme sterkere negatieve voorspellers van vertrouwen in klimaatwetenschappers dan vertrouwen in wetenschappers.

Bovendien gingen rechtse ideologie en conservatisme gepaard met een groter verschil in vertrouwen tussen wetenschappers en klimaatwetenschappers.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Overleg:De mens is verantwoordelijk

2025-05-11T12:12:38Z

Eva: /* Kritische wetenschappers */ nieuwe subkop

Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.
Ook andere feedback is welkom.

== Eenvoudig uitgelegd ==

Bulletpoint structuur toegevoegd. Suggestie: toevoegen hoe wetenschappers dit kunnen zien/uit modellen halen (hoe weet je zeker dat het door de mens uitgestoten CO2 deeltjes zijn en niet een vulkaan) > hoe vind je de menselijke vingerafdruk? - Marit

== Kritische wetenschappers ==

Kritische wetenschappers -> onduidelijk of dit vier voorbeelden zijn, of vier manieren voor actie ondernemen. Punt 2 en 3 lijken namelijk zelfde soort actie te zijn? Als het vier manieren van actie ondernemen zijn, met onder elke actie één of meerdere voorbeelden (want bij punt 2 zijn er wel twee verschillende voorbeelden, namelijk National Park Service en Duitsland) dan misschien dikgedrukt de vorm van actie en daarna de voorbeelden? - Eva

De mens is verantwoordelijk

2025-05-11T12:08:09Z

Eva: /* Superrijken */

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Dat de mens verantwoordelijk is voor de klimaatverandering wordt ondersteund door sterke bewijzen. Belangrijke argumenten hiervoor zijn:

* De verbranding van fossiele brandstoffen zoals kolen, olie en gas. Wanneer we deze brandstoffen verbranden, komt er kooldioxide (CO2) vrij in de atmosfeer. CO2 is een sterk broeikasgas dat warmte vasthoudt, wat de opwarming van de aarde veroorzaakt. Sinds de industriële revolutie is het CO2-niveau sterk gestegen, en dit is iets wat nog nooit eerder is gebeurd in de recente geschiedenis van de aarde.
* Natuurlijke factoren zoals zonnecycli en vulkaanuitbarstingen verklaren niet waarom de aarde zo snel opwarmt. Dit wordt ondersteund door veel bewijs, zoals ijskernen, boomringen en oceaansedimenten.
* De energiesector is wereldwijd de grootste uitstoter, met inbegrip van elektriciteitsopwekking en transport. In de VS zijn de sectoren met de grootste uitstoot transport, elektriciteitsproductie en industrie.

Sinds de industriële revolutie zijn ongeveer 90 grote bedrijven, voornamelijk in de fossiele brandstofindustrie, verantwoordelijk voor bijna tweederde van de door de mens veroorzaakte koolstofuitstoot.
</div>

= De mens is verantwoordelijk =
'''Er is geen twijfel dat de stijging van de gemiddelde temperatuur op aarde het gevolg is van de stijging van de concentratie van CO2 in de atmosfeer sinds het begin van de industriële revolutie. Geochemisch onderzoek laat zien dat die toename het gevolg is van het gebruik van fossiele brandstoffen. Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: Fossiele koolstof herkennen]]. Met andere woorden, het staat vast dat de huidige klimaatverandering het gevolg is van menselijke activiteit.'''
[[Bestand:Global T variations.png|gecentreerd|650x650px|'''''Grafiek door Ed Hawkins, Climate Lab Book.'''''<ref>[https://climatelabbook.substack.com/p/science-shows-the-severe-climate Science shows the severe climate consequences of new fossil fuel extraction | Climate Lab Book] </ref>|kaderloos]]

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= De argumenten op een rij =
Dit overzicht uit het laatste IPCC Assessment Report (2022) geeft de keten van oorzaak en gevolg weer van uitstoot naar opwarming. Lees de volgende figuur van onder naar boven.<ref name=":1">[https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/figures/figure-2-1 Figure 2.1 | AR6 Synthesis Report, IPCC] </ref> <ref>[https://www.ipcc.ch/report/sixth-assessment-report-cycle/ AR6 Synthesis Report: Climate Change 2023 | IPCC] </ref>
[[Bestand:IPCC AR6 fig 2-1.png|gecentreerd|miniatuur|841x841px|''De causale keten van emissies tot opwarming. Van onder naar boven:'' ''(a) De uitstoot van broeikasgassen, met name van fossiele brandstoffen en de industrie, is de afgelopen decennia snel toegenomen.''

''(b) Deze emissies hebben geleid tot een toename van de atmosferische concentraties van verschillende broeikasgassen, waaronder de drie belangrijkste broeikasgassen CO2, CH4 en N2O (jaarlijkse waarden). (c) De mondiale oppervlaktetemperatuur (weergegeven als jaarlijkse afwijking ten opzichte van de basiswaarde van 1850-1900) is sinds 1850-1900 met ongeveer 1,1°C gestegen. (d) Formele detectie- en attributiestudies synthetiseren informatie van klimaatmodellen en waarnemingen en laten zien dat de beste schatting is dat alle waargenomen opwarming tussen de perioden 1850-1900 en 2010-2019 is veroorzaakt door de mens.''<ref name=":1" />]]De volgende grafiek van Carbon Brief laat zien dat de bijdrage aan de opwarming door natuurlijke factoren miniem is ten opzichte van antropogene factoren.<ref name=":2">[https://www.carbonbrief.org/analysis-why-scientists-think-100-of-global-warming-is-due-to-humans/ Analysis: Why scientists think 100% of global warming is due to humans | Carbon Brief] </ref>
[[Bestand:Global T human and natural.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Wereldgemiddelde oppervlaktetemperaturen van Berkeley Earth''<ref>[https://berkeleyearth.org/data/ Data Overview | Berkeley Earth] </ref> ''(zwarte stippen) en gemodelleerde invloed van verschillende factoren (gekleurde lijnen), evenals de combinatie van alle factoren (grijze lijn) voor de periode van 1850 tot 2017. Bron: Zeke Hausfather, Carbon Brief.''<ref name=":2" />]]
De analyse door Carbon Brief komt tot de volgende conclusies:

* Sinds 1850 kan bijna alle opwarming op lange termijn worden verklaard door de uitstoot van broeikasgassen en andere menselijke activiteiten.
* Als alleen de uitstoot van broeikasgassen de planeet zou opwarmen, zouden we ongeveer een derde meer opwarming verwachten dan in werkelijkheid is opgetreden. Ze worden gecompenseerd door afkoeling als gevolg van atmosferische aerosolen die door menselijke activiteit worden gevormd, bv. bij verbranding.
* Het gehalte aan deze aerosolen zal naar verwachting aanzienlijk afnemen tegen 2100, waardoor de totale opwarming door alle factoren dichter in de buurt komt van de opwarming door broeikasgassen alleen.
* Het is onwaarschijnlijk dat natuurlijke variabiliteit in het klimaat van de aarde een grote rol speelt bij de opwarming sinds 1850.

Deze argumenten brengen wetenschappers tot de uitspraak dat menselijke activiteit voor 100% verantwoordelijk is voor de opwarming van de aarde.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= ‘Wij’ zijn verantwoordelijk =
Het voelt heel natuurlijk om het woord "wij" te gebruiken als we het over klimaatverandering hebben. "Wij veroorzaken klimaatverandering." "We stoten meer kooldioxide uit dan ooit." "We moeten de uitstoot terugbrengen naar netto nul om de opwarming van de aarde te stoppen bij de doelstelling van het Akkoord van Parijs van ruim onder de 2 graden Celsius."

Gezien het feit dat de mens de huidige klimaatverandering veroorzaakt, is de impuls om het woord "wij" te gebruiken logisch. Maar hierin schuilt een probleem: het schuldige collectief dat ermee wordt aangeduid bestaat niet. Het "wij" dat verantwoordelijk is voor klimaatverandering is een fictieve constructie, die een vertekend beeld geeft en gevaarlijk is.

== The language of Climate Politics ==
Dit schrijft Genevieve Guenther in haar boek ''The language of Climate Politics'':<ref>Guenther, G. (2024). ''The Language of Climate Politics: Fossil-Fuel Propaganda and How to Fight It'' (1st ed.). New York: Oxford University Press. https://genevieveguenther.com/</ref>

=== Klimaatslopers ===
Door te verhullen wie echt verantwoordelijk is voor de crisis, geeft het woord "wij" politieke dekking aan de mensen die er zelfs het vernietigen van een leefbaar klimaat voor over hebben om meer winst en macht te vergaren.

Het is belangrijk om de ware verantwoordelijken voor de klimaatcrisis te bestrijden — de fossiele industrie en de overheden en instanties die deze op allerlei manieren in stand houden.

Zie ook [[De mens is verantwoordelijk#Ongelijkheid|Ongelijkheid]].

=== ‘Onze’ verantwoordelijkheid ===
Dat neemt niet weg dat iedereen, dus niet alleen de grote vervuilers, zich verantwoordelijk kan voelen voor de wereld die we voor toekomstige generaties achterlaten. Dat betekent op zijn minst dat we stemmen voor partijen die zich inspannen om de oorzaken en gevolgen van klimaatverandering het hoofd te bieden. Het kan ook betekenen dat we ons aansluiten bij bewegingen die strijden voor een betere wereld.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Verbranding van fossiele energiebronnen ==
De Emissions Database for Global Atmospheric Research (EDGAR) is een veelzijdige, onafhankelijke, wereldwijde database van antropogene emissies van broeikasgassen en luchtverontreiniging op aarde. Met behulp van internationale statistieken en een consistente IPCC-methodologie biedt EDGAR onafhankelijke emissieramingen. EDGAR bevat tijdreeksen van broeikasgasemissies voor alle landen en voor alle sectoren van 1970 tot 2023, inclusief emissies en afvang door landgebruik en bosbouw.<ref>[https://edgar.jrc.ec.europa.eu/ EDGAR - Emissions Database for Global Atmospheric Research] </ref>
[[Bestand:Global GHG emission trends.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Wereldwijde trends in broeikasgasemissies per sector en sleuteljaren.''<ref name=":3">[https://edgar.jrc.ec.europa.eu/report_2024 GHG emissions of all world countries | EDGAR] </ref>]]
[[Bestand:GHG emissions and contributions.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Uitstoot van broeikasgassen en bijdrage van de zes grootste uitstotende economieën en de rest van de wereld in 2023 (in Gt CO2eq en percentage van het mondiale totaal).''<ref name=":3" />]]
[[Bestand:GHG emissions in top emitting economies.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Uitstoot van broeikasgassen in economieën met de hoogste uitstoot en geschatte onzekerheid (gekleurde banden), 1970-2023 (in Gt CO2eq).''<ref name=":3" />]]
[[Bestand:Carbon dioxide in the atmosphere.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Kooldioxide in de atmosfeer vanaf 1750 (blauw), voor het begin van de Industriële Revolutie (260 ppm), vergeleken met de jaarlijkse uitstoot (grijs). NB: de linker verticale as begint niet bij 0.''<ref>[https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide Climate Change: Atmospheric Carbon Dioxide | NOAA] </ref>]]
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Ongelijkheid ==
De uitstoot per capita van de landen in het globale zuiden blijft ver achter bij die van de rijke landen, inclusief China. In 2022 stootte de VS 14,91 ton CO2 per hoofd van de bevolking/jaar uit. Nederland zit met 7,11 ruim boven de mondiale uitstoot (4,71) en boven die van de EU (6,21).
[[Bestand:Co-emissions-per-capita.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''CO2-uitstoot per hoofd van de bevolking, 2023. Uitstoot van kooldioxide (CO2) door fossiele brandstoffen en industrie. Veranderingen in landgebruik zijn niet inbegrepen. Bron: World in Data.''<ref>[https://ourworldindata.org/co2-emissions-metrics Per capita, national, historical: how do countries compare on CO2 metrics? | Our World in Data] </ref> ]]
[[Bestand:CO2 emission per capita.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''CO2-uitstoot per hoofd van de bevolking, 2023 vergeleken met die in 2023. Bron: Emissions Database for Global Atmospheric Research (EDGAR).''<ref>[https://edgar.jrc.ec.europa.eu/report_2024 GHG emissions of all world countries | EDGAR - Emissions Database for Global Atmospheric Research] </ref>]]
De grootste CO2-uitstoters per hoofd van de bevolking ter wereld zijn de grote olieproducerende landen; dit geldt met name voor landen met een relatief kleine bevolking.
[[Bestand:Global energy consumption and CO2 emissions.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Mondiaal energieverbruik en CO2-uitstoot. Bron: Hansen et al. (2023).''<ref>[https://academic.oup.com/oocc/article/3/1/kgad008/7335889 Global warming in the pipeline | Climate Change] </ref>]]
Fossiele brandstoffen leveren wereldwijd de meeste energie en produceren de meeste CO2-uitstoot.

=== Superrijken ===
Ook binnen landen bestaat grote ongelijkheid wat betreft individuele bijdragen aan uitstoot van broeikasgassen. <ref>[https://www.oxfamnovib.nl/persberichten/co2-uitstoot-rijkste-1-is-meer-dan-het-dubbele-van-uitstoot-armste-helft-wereldbevolking CO2-uitstoot rijkste 1 % is meer dan het dubbele van uitstoot armste helft wereldbevolking | Oxfam Novib]</ref> De rijkste 10 procent van de huishoudens is verantwoordelijk voor ongeveer 50 procent van alle uitstoot – ook in Nederland. De armste 50 procent is slechts voor 7 procent verantwoordelijk.

Een studie in de VS zet dit in perspectief. <ref name=":7">[https://journals.plos.org/climate/article?id=10.1371/journal.pclm.0000190 Income-based U.S. household carbon footprints (1990–2019) offer new insights on emissions inequality and climate finance | PLOS]</ref>
[[Bestand:Income-based U.S. household carbon footprints.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Gemiddelde uitstoot per huishouden in de VS (t CO2e) in 2019 per inkomensgroep. Inkomensgroepen zijn ingedeeld op basis van percentielen: de onderste 90% is verdeeld in delen van 10%, daarna de volgende 9%, en de top 1% is opgesplitst in de volgende 0,9% en de top 0,1%. De breedte van elke inkomensgroep op de x-as komt overeen met het aandeel van elke groep in de nationale emissies. De kleuren geven de inkomenscategorieën weer.''<ref name=":7" />]]
[[Bestand:Oligarchen .jpg|rechts|kaderloos|360x360px]]

Slechts 15 dagen inkomen genereren voor de bovenste 0,1 procent van de rijke huishoudens in de Verenigde Staten veroorzaakt evenveel koolstofvervuiling als het inkomen dat de armste 10 procent van de bevolking in de loop van een mensenleven verdient.<ref>[https://www.pbs.org/newshour/science/this-study-calculated-the-carbon-emissions-of-getting-rich This study calculated the carbon emissions of getting rich | PBS]</ref>

De Britse site Climate Resistance<ref>[https://www.climateresistance.org/ Abolish Billionaires | Climate Resistance]</ref> maakt die extreme verschillen in welvaart tussen het handjevol oligarchen en de rest van de wereldbevolking duidelijk met een teller op de homepage. Hun eis laat aan duidelijkheid niets te wensen over: <blockquote>

'''Belast hun miljarden. Financier onze toekomst.'''

'''Op dit moment verzamelen superrijke oligarchen extreme rijkdom, wakkeren de vlammen van de klimaatcrisis aan met hun extravagante levensstijl en exploiteren ze mensen en de planeet voor winst. Vervolgens manipuleren ze het politieke systeem in hun voordeel door de media op te kopen en politici te financieren.''' </blockquote><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Uitstoot stijgt nog steeds ==
[[Bestand:GHG emissions 1990-2022.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Totale netto antropogene broeikasgas uitstoot 1990-2022. F-gases = fluorinated gases, LULUCF = land-use change and forestry. Bron: UNEP.''<ref name=":0">[https://wedocs.unep.org/handle/20.500.11822/43922 Emissions Gap Report 2023: Broken Record – Temperatures hit new highs, yet world fails to cut emissions (again) | UNEP] </ref>]]
De wereldwijde uitstoot van broeikasgassen is van 2021 tot 2022 met 1,2 procent gestegen tot een nieuw record van 57,4 gigaton CO2-equivalent (GtCO2eq).<ref name=":0" />

De uitstoot is nog niet verminderd.<ref>[https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024 Global Climate Highlights 2024 | Copernicus] </ref> De mondiale concentratie van CO2, gemiddeld over alle 12 maanden van 2024, steeg met 2,9 ppm in de loop van het jaar. Dit was het 13e achtereenvolgende jaar dat CO2 met meer dan 2 ppm steeg (met een dipje tijdens de pandemie). De CO2-concentratie is nu meer dan 50% hoger dan pre-industriële niveaus.

Onze acties in dit decennium bepalen de ambitie die nodig is in de volgende ronde van nationaal vastgestelde bijdragen (NDC's) voor 2035, en de haalbaarheid van het bereiken van de langetermijndoelstelling van het Akkoord van Parijs.
[[Bestand:Current and historic contributions to climate change.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Huidige en historische bijdragen aan klimaatverandering. Bron: UNEP.''<ref name=":0" />]]
Als de huidige trends doorzetten is de kans “vrijwel nul” om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 °C volgens het Milieuprogramma van de VN (UNEP). Emissies zijn zeer ongelijk verdeeld binnen en tussen landen; een weerspiegeling van enorme wereldwijde ongelijkheid.<ref name=":0" />

Als het huidige tekortschietende beleid wordt voortgezet, koerst de wereld naar een catastrofale opwarming van 3°C. Als alle onvoorwaardelijke en voorwaardelijke beloften voor 2030 worden nagekomen, daalt deze schatting tot een nog steeds rampzalige 2,6 tot 2,8 °C, en als alle netto-nul beloften worden nagekomen, daalt de schatting tot 2 °C.

Om onder de 2 °C opwarming te blijven, zou de wereldwijde uitstoot tussen nu en 2030 met ongeveer 28% moeten dalen, en met ongeveer 43% om op 1,5 °C te blijven, wat een “onvoorstelbaar snelle transformatie van het wereldwijde energiesysteem” vereist. Volgens het UNEP Emission Gap Report 2024 is een daling in 2030 van 42% nodig en van 57% in 2035 om het 1,5 °C doel van Parijs te halen. De verantwoordelijkheid ligt primair bij de G20 landen.<ref>[https://wedocs.unep.org/handle/20.500.11822/46404 Emissions Gap Report 2024: No more hot air … please! With a massive gap between rhetoric and reality, countries draft new climate commitments | UNEP] </ref>

"Het onvermogen om de uitstoot in landen met hoge inkomens drastisch te verminderen en om verdere groei van de uitstoot in landen met lage en middeninkomens te voorkomen, betekent dat alle landen dringend de koolstofarme transformatie van hun economie moeten versnellen om de langetermijndoelstelling van het Akkoord van Parijs te halen."

Verder uitstel van strenge wereldwijde reducties van broeikasgasemissies zal de toekomstige afhankelijkheid van koolstofdioxideverwijdering vergroten om de langetermijndoelstelling van het Akkoord van Parijs te halen.

=== Datacenters ===
Big tech-bedrijven hebben de afgelopen jaren ambitieuze claims gedaan over hun uitstoot van broeikasgassen. Echter, met de groeiende energiebehoefte door de opkomst van kunstmatige intelligentie, wordt het steeds moeilijker om de daadwerkelijke kosten van hun datacenters, die de technologische revolutie aandrijven, te verbergen.

Uit een analyse van The Guardian<ref>[https://www.theguardian.com/technology/2024/sep/15/data-center-gas-emissions-tech Data center emissions probably 662% higher than big tech claims. Can it keep up the ruse? | The Guardian] </ref> blijkt dat de werkelijke uitstoot van de datacenters van bedrijven zoals Google, Microsoft, Meta en Apple tussen 2020 en 2022 waarschijnlijk 7,62 keer meer was dan officieel gerapporteerd. Door de explosieve groei van AI is de energiebehoefte van de datacenters sindsdien nog harder gegroeid.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Westerse economie ==
Er wordt niet genoeg gedaan om de opwarming te beperken — zelfs niet bijna. De oplossingen zijn beschikbaar, maar de vooruitgang wordt belemmerd door grote bedrijven en een economisch en geopolitiek systeem dat groei en macht boven leefbaarheid en rechtvaardigheid stelt.

Een internationale studie in ''Climate Policy'' verzamelde gegevens over de winsten die 93 van de grootste fossiele brandstofbedrijven wereldwijd in 2022 hebben gerapporteerd. Het blijkt dat in 2022 een totaal van $490 miljard aan ´superwinsten´ werd behaald. Dat wil zeggen het bedrag aan winsten boven verwachting, dus de behaalde winst min de verwachte winst. Die extreme winsten werden grotendeels behaald door de gestegen energieprijzen na de invasie in Oekraïne. Van die superwinsten ging bijna $300 miljard naar particuliere bedrijven in ontwikkelde landen, terwijl de rest naar staatsbedrijven elders ging. De ‘superwinsten’ van dat jaar waren bijna vijf keer zo groot als de jaarlijke $100 miljard die industrielanden hebben beloofd aan ontwikkelende landen om hen te helpen klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14693062.2024.2424516 Harnessing oil and gas superprofits for climate action | Climate Policy] </ref> (Een bedrag dat ze vervolgens niet hebben betaald…)

Shell boekte in de eerste drie maanden van 2024 $7,7 miljard winst — meer dan $1 miljard hoger dan experts hadden voorspeld — en zei dat het zijn aandeelhouders zou belonen door hen $3,5 miljard terug te geven.

Volgens het Institute for Public Policy Research (IPPR) laten de laatste cijfers zien dat er slechts 438 miljoen dollar (329 miljoen pond) is uitgegeven aan duurzame energie.

Dr. George Dibb (IPPR) zegt:

"Het is glashelder dat Shell, als het aan zichzelf wordt overgelaten, niet kan worden vertrouwd als aanjager van de groene transitie. Voor elke £1 die ze in het laatste kwartaal aan duurzame energie hebben uitgegeven, hebben ze £11 aan overtollig geld naar de aandeelhouders overgeheveld."

"Het is tijd voor de regering om in te grijpen en een belasting op het terugkopen van aandelen in te voeren, zodat het Verenigd Koninkrijk de middelen heeft om een groot programma van groene investeringen uit te voeren."

=== Planeetslopers ===
Slechts 20 landen zijn verantwoordelijk voor bijna 90 procent van de kooldioxide-vervuiling door nieuwe olie- en gasvelden en fracking putten die gepland staan tussen 2023 en 2050. Van deze 20 landen springen vijf regeringen van noordelijke landen eruit als de grootste “klimaathypocrieten” en “planeetslopers” (''Planet Wreckers)'': de Verenigde Staten, Canada, Australië, Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk. Dat blijkt uit het rapport ''Planet Wreckers'' van Oil Change International uit 2023.<ref name=":4">[https://oilchange.org/wp-content/uploads/2023/09/OCI-Planet-Wreckers-Report.pdf Planet Wreckers | Oil Change International] </ref>
[[Bestand:Planet wreckers.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Aandeel in de verantwoordelijkheid voor geplande olie- en gasexpansie per land. Bron: Planet Wreckers Report.''<ref name=":4" />]]
Het rapport benadrukt de dringende noodzaak tot het aanpakken van de enorme uitbreiding van de olie- en gasproductie die door 20 landen is gepland. Die 20 landen zouden verantwoordelijk zijn voor bijna 90% van de CO2-uitstoot uit nieuwe olie- en gasvelden. Als deze regeringen zouden stoppen met nieuwe olie- en gasprojecten, zou 173 miljard ton CO2-uitstoot — gelijk aan de uitstoot van 1100 kolencentrales ofwel de totale uitstoot van de VS gedurende 30 jaar — vermeden kunnen worden.

Van deze landen onderscheiden vijf landen met een hoog inkomen — de Verenigde Staten, Canada, Australië, Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk — zich door hun onevenredige bijdragen, die goed zijn voor 51% van de geplande uitbreiding, ondanks hun economische mogelijkheden om de productie af te bouwen. Het rapport bestempelt hun als “klimaathypocrieten” en dringt er bij hen op aan om de uitbreiding te stoppen, het voortouw te nemen bij het afbouwen van de productie en een rechtvaardige wereldwijde energietransitie te financieren.

De VS, ook wel de “Planet Wrecker In Chief” genoemd, is verantwoordelijk voor meer dan een derde van de geplande wereldwijde olie- en gasexpansie, gevolgd door Canada en Rusland. Ondanks hun rol als COP-voorzitter behoren de Verenigde Arabische Emiraten ook tot de top expansie veroorzakers, wat in tegenspraak is met hun belofte om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5°C.

De omvang van de geplande expansie ondermijnt de inspanningen om de opwarming te beperken tot 1,5°C. De verwachte koolstofvervuiling overschrijdt het budget met 190%, waardoor de planeet afstevent op een catastrofale stijging van meer dan 2°C. Zelfs zonder nieuwe projecten zouden bestaande velden 140% meer CO2 uitstoten dan de drempel van 1,5°C.

Om de klimaatdoelstellingen te halen, moeten regeringen niet alleen stoppen met nieuwe projecten, maar ook bestaande activiteiten afbouwen. Dit zou de wereldwijde olie- en gasproductie halverwege deze eeuw jaarlijks met 2-5% verminderen, waardoor de uitstoot in lijn wordt gebracht met een veiliger klimaattraject.

=== ‘Public Enemies’ ===
in 2024 verscheen een gezamenlijk rapport van Oil Change International en Friends of the Earth, waaraan ook Milieudefensie meewerkte: ''Public Enemies: Assessing MDB and G20 international finance institutions’ energy finance.''<ref name=":5">[https://oilchange.org/publications/public-enemies-assessing-mdb-and-g20-international-finance-institutions-energy-finance/ Public Enemies: Assessing MDB and G20 international finance institutions’ energy finance | Oil Change International & Friends of the Earth U.S.] </ref> Het rapport onderzoekt de publieke financiering van fossiele brandstoffen door G20-landen en multilaterale ontwikkelingsbanken (MDB's) tussen 2020 en 2022. Het onthult dat deze instellingen nog steeds jaarlijks minstens $47 miljard investeren in olie, gas en kolen. Vooral Canada, Korea en Japan behoren tot de grootste investeerders. Het grootste deel van de financiering loopt via nationale Exportkrediet Agentschappen (ECA’s) van G20-landen, samen verantwoordelijk voor 65% van de totale fossiele financiering. Onder de MDB's draagt voornamelijk De Wereldbank bij, jaarlijks gemiddeld $1,2 miljard, voornamelijk aan aardgasprojecten.
[[Bestand:Annual G20 country and MDB international public finance.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Jaarlijkse internationale overheidsfinanciering van G20-landen en multilaterale ontwikkelingsbanken (MDB's) voor fossiele, schone en andere energie, 2013-2022, in miljarden USD. Bron: OCI.''<ref name=":5" />]]
De meeste financiering gaat naar aardgas (54%) en gecombineerde olie- en gasprojecten (32%), met een groot deel gericht op dure infrastructuurprojecten zoals pijpleidingen en vloeibaar-gas-schepen.

Tijdens de klimaatconferentie COP26 in Glasgow (2021) is het Clean Energy Transition Partnership opgericht. 39 landen en instellingen committeerden zich om te stoppen met internationale publieke financiering van fossielebrandstofprojecten. Aangesloten landen zijn o.a. het VK, de VS, Australië, Canada, Noorwegen en 12 EU-lidstaten waaronder Nederland. Hoewel sommige coalitiepartners binnen de Clean Energy Transition Partnership stappen zetten in het beëindigen van fossiele financiering, laten andere landen het fors afweten. De VS schonden hun belofte het meest, en de beleidsmaatregelen van Italië en Duitsland zijn ronduit zwak te noemen. Investeringen in schone energie stegen tot $34 miljard per jaar, maar dit blijft onvoldoende. Slechts 3% hiervan ging naar lage-inkomenslanden.

Het rapport benadrukt dat coalitiebeleid kan leiden tot een verschuiving van $26 miljard weg van fossiele brandstoffen tegen eind 2024. Echter, zwakke punten in beleid en gebrekkige implementatie blijven de overgang naar schone energie belemmeren.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Waarschuwingen in de wind geslagen =

== Rapport Club van Rome ==
De Club van Rome is een informele non-profitorganisatie van intellectuelen en leiders uit het bedrijfsleven die zich toelegt op het kritisch bespreken van mondiale kwesties. De Club van Rome werd in 1968 opgericht in de Accademia dei Lincei in Rome, Italië. De Club telt honderd volwaardige leden, waaronder huidige en voormalige staatshoofden en regeringsleiders, VN-bestuurders, hooggeplaatste politici en regeringsfunctionarissen, diplomaten, academici, economen en bedrijfsleiders uit de hele wereld.

De Nederlandse website van de Club van Rome<ref>[https://web.archive.org/web/20070203041728/http:/www.clubofrome.nl/ Over de Club of Rome | The Club of Rome] </ref> vat de visie samen:<blockquote>''Om het bestaan en de vrijheid van handelen van toekomstige generaties te bewaken en te verbeteren is een mentaliteitsverandering van de huidige generatie noodzakelijk.''

''Er dient meer rekening gehouden te worden met;''

* ''de kwetsbaarheid van de biosfeer en daarmee het leven zelf''
* ''de eindigheid van de aarde''
* ''het opbouwen van een rechtvaardige samenleving''

''Het is de verantwoordelijkheid van de hele mensheid om de biosfeer en de vrijheid van menselijk handelen in stand te houden.''

''De wereldproblematiek vraagt om een verdieping van inzicht en verandering van mentaliteit op zowel lokaal als mondiaal niveau.''</blockquote>De Club van Rome kreeg veel publieke aandacht toen ze in 1972 het eerste rapport, ''Grenzen aan de Groei,'' publiceerden (The limits to growth: a report for the club of Rome's project on the predicament of mankind).<ref>[https://www.donellameadows.org/wp-content/userfiles/Limits-to-Growth-digital-scan-version.pdf The Limits to Growth] </ref> Het rapport stelde de ongemakkelijke vraag: wat gebeurt er als de groei de draagkracht van de planeet overschrijdt?

De auteurs, onderzoekers van het Massachusetts Institute of Technology onder leiding van Dennis en Donella Meadows, gebruikten computersimulaties om aan te tonen dat het onmogelijk was om de productie en consumptie eeuwig te laten groeien, omdat we dan geen grondstoffen meer zouden hebben of de vervuilingsniveaus te hoog zouden worden. Met behulp van hun computermodel World3 voorspelden ze een maatschappelijke ineenstorting in de tweede helft van de 21e eeuw.
[[Bestand:Model Standard Run.png|miniatuur|''Een van de figuren uit Limits to Growth (1972). Dit is een model simulatie van de gevolgen van het uitputten van natuurlijke hulpbronnen. Bron: Wikipedia.'']]
De simulatie laat zien hoe de bevolking (zwarte lijn) aanvankelijk exponentieel groeit in reactie op de exponentiële groei van de productie (geel). De uitputting van grondstoffen (rood) die daarvan het gevolg is, wordt gevolgd door afname van de bevolking.

De oliecrisis van 1973 maakte de mensen nog bezorgder over dit probleem. Van het rapport werden 30 miljoen exemplaren verkocht in meer dan 30 talen, waardoor het het best verkochte milieuboek ooit werd.

De Club van Rome had enige invloed bij de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling '''('''OESO), maar omdat ze de waarde van groei in twijfel trokken, kwam de OESO in moeilijkheden en keerden sommige mensen zich tegen hen. In 1973 publiceerde de OESO een boekje over milieukwesties. Daarin stond dat regeringen nu een beleid voor economische groei moeten ontwikkelen dat ook het milieu beschermt. De OESO had afstand genomen van de Club van Rome en streeft sindsdien naar ongebreidelde groei.

Een analyse van Graham Turner (2008) bevestigt in grote lijnen de conclusies van ''Limits to Growth''. Hij vergeleek de modelresultaten met metingen in de werkelijkheid. De werkelijke ontwikkelingen — industriële productie, milieuvervuiling, broeikasgasemissie en bevolkingsgroei — wijken weinig af van de modelresultaten.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959378008000435 A comparison of ''The Limits to Growth'' with 30 years of reality | Global Environmental Change] </ref>

In 2022 kwam er een vervolg op het rapport van de Club van Rome.<ref>[https://www.clubofrome.org/publication/limits-and-beyond/ Limits and Beyond: 50 years on from The Limits to Growth, what did we learn and what’s next? | The Club of Rome]</ref> Twee van de oorspronkelijke auteurs van Limits to Growth, Dennis Meadows en Jørgen Randers, voegden zich bij 19 andere auteurs om Limits and Beyond te schrijven. Ze zeggen:

“De wereldwijde ontwikkelingen van het klimaat en het milieu laten zien dat het rapport nu nog relevanter is dan in 1972. Niettemin hebben de waarschuwingen van de Club van Rome weinig uitgehaald. De communicatie tussen wetenschap en beleid is vrijwel volledig stilgevallen. De wetenschappers en andere auteurs van deze boeken hebben hard gewerkt om hun boodschap te verspreiden. Maar ondanks hun harde werk zijn ze meestal genegeerd, zelfs door mensen die weten wat klimaatverandering is en wat het inhoudt.”

Nog steeds is het heersende paradigma: onbegrensde groei en vrijheid van ondernemerschap. Men gaat er daarbij gemakshalve van uit dat verdere economische groei mogelijk is zonder de aarde uit te putten en het klimaat uit de rails te laten lopen. En dat juist meer economische groei nodig is om de benodigde klimaatmaatregelen te kunnen betalen. Illustratief voor deze benadering is de benaming van het nieuwste ministerie in Nederland: ´klimaat en groene groei´. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Eigen onderzoek van oliebedrijven ==
Meer dan 50 jaar geleden probeerden wetenschappers van grote fossiele brandstofbedrijven uit te zoeken hoe klimaatverandering een rol zou moeten spelen bij beslissingen over de winning van nieuwe fossiele brandstoffen. Hun zorgen kwamen overeen met wat de toenmalige nieuwste wetenschap zei, namelijk dat er een verband was tussen fossiele brandstoffen en de opwarming van de aarde.<ref>[https://www.ucsusa.org/climate/accountability Fossil Fuel Accountability | Union of Concerned Scientists (UCS)] </ref>

Maar de leidinggevenden bij de bedrijven luisterden niet. In plaats daarvan probeerden ze het bewijs van klimaatverandering te bagatelliseren en begonnen ze een decennialange campagne tegen klimaatmaatregelen. Ze deden van alles, van nepwetenschap tot wetenschappers verdacht maken en het creëren van onzekerheid die niet gebaseerd was op wetenschap. Ook nu nog verspreiden de industrie en verwante organisaties valse informatie over klimaatverandering, terwijl lobbyisten uit het bedrijfsleven politici en beleidsmakers beïnvloeden. En dit alles gebeurt met geld en steun van grote fossiele brandstofbedrijven.

Klimaatwetenschappers, zoals Michael Mann, werd het leven lastig gemaakt en zij werden soms juridisch vervolgd. Het is opmerkelijk hoeveel aanvallen op Mann direct terug te voeren zijn op betrokkenheid van de fossiele brandstofindustrie.<ref>[https://www.ucsusa.org/resources/how-fossil-fuel-industry-harassed-climate-scientist-michael-mann How the Fossil Fuel Industry Harassed Climate Scientist Michael Mann | Union of Concerned Scientists (UCS)] </ref>

Christopher Horner, een advocaat die beweert dat de aarde aan het afkoelen is, staat binnen de wetenschappelijke gemeenschap bekend om zijn jacht op klimaatwetenschappers met meedogenloze onderzoeken en publieke spot, waarbij hij wetenschappers vaak belachelijk maakt als “communisten” en fraudeurs. Uit rechtbankdocumenten blijkt dat Horner wordt gefinancierd vanuit de kolenindustrie.<ref>[https://theintercept.com/2015/08/25/chris-horner-coal/ Attorney Hounding Climate Scientists Is Covertly Funded By Coal Industry | The Intercept] </ref>

Ondertussen rapporteerden wetenschappers van enkele grote oliemaatschappijen over eigen onderzoek naar de gevolgen van de uitstoot van broeikasgassen. Deze interne rapporten zijn pas in 2015 naar buiten gekomen toen onderzoeksjournalisten van ''Inside Climate News'' en de ''Los Angeles Times'' onthulden dat grote oliemaatschappijen zoals ExxonMobil al in de jaren 1960 wisten dat het verbranden van fossiele brandstoffen een grote bijdrage leverde aan klimaatverandering.<ref>[https://theconversation.com/i-was-an-exxon-funded-climate-scientist-49855 I was an Exxon-funded climate scientist | The Conversation] </ref>

In 2017 verscheen in ''Environmental Research Letters (ERL)'' een artikel dat bevestigde dat wat ExxonMobil intern wist over klimaatverandering kwantitatief sterk verschilde van hun publieke verklaringen.<ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/aa815f Assessing ExxonMobil's climate change communications (1977–2014) | Environmental Research Letters] </ref> Onderzoekers Geoffrey Supran en Naomi Oreskes ontdekten dat minstens 80 procent van de interne documenten tussen 1977 en 2014 consistent waren met de stand van de wetenschap. Die interne documenten bevestigden dat klimaatverandering echt is en veroorzaakt wordt door menselijk handelen. Ook identificeerden ze “redelijke onzekerheden” waar elke klimaatwetenschapper het op dat moment mee eens zou zijn. Toch was meer dan 80 procent van de betaalde advertentorials van ExxonMobil in dezelfde periode specifiek gericht op het zaaien van onzekerheid en twijfel, zo bleek uit het onderzoek.

Het artikel concludeert:

"''Beschikbare documenten laten een discrepantie zien tussen wat de wetenschappers en leidinggevenden van ExxonMobil privé en in academische kringen bespraken over klimaatverandering, en wat het bedrijf aan het grote publiek presenteerde. De peer-reviewed, niet-peer-reviewed en interne communicatie van het bedrijf volgde consequent de ontwikkelingen in de klimaatwetenschap: in grote lijnen werd erkend dat antropogene opwarming echt is, door mensen wordt veroorzaakt, ernstig is en oplosbaar, terwijl er redelijke onzekerheden werden benoemd die de meeste klimaatwetenschappers op dat moment zonder meer erkenden.''"

De advertorials van ExxonMobil in de ''NYT'' legden daarentegen een overweldigende nadruk op alleen de onzekerheden en promootten een verhaal dat niet strookte met de opvattingen van de meeste klimaatwetenschappers, inclusief die van ExxonMobil zelf.

Dit wordt de ''Scientific Certainty Argumentation Method'' (SCAM) genoemd<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/j.1475-682X.2008.00219.x Scientific Certainty Argumentation Methods (SCAMs): Science and the Politics of Doubt | Sociological Inquiry] </ref> — een tactiek om het vertrouwen van het publiek in wetenschappelijke kennis te ondermijnen door te eisen dat een beleidsmaatregel pas genomen mag worden als er wetenschappelijke zekerheid (bewijs) is geleverd. Zoals bekend is vrijwel alle wetenschap omgeven met nuanceringen en kansen. Daardoor is SCAM een veel gebruikte tactiek om wetenschappelijk onderbouwde maatregelen onderuit te halen. De conclusie is dat de communicatie van ExxonMobil over klimaatverandering misleidend was.

"Dit artikel is de eerste systematische beoordeling ooit van de klimaatprojecties van een bedrijf dat fossiele brandstoffen produceert, de eerste keer dat we een getal kunnen plakken op wat ze wisten," zegt Geoffrey Supran, hoofdauteur van het genoemde artikel in ERL en voormalig onderzoeker in de geschiedenis van de wetenschap aan Harvard. "Wat we hebben gevonden is dat tussen 1977 en 2003 uitstekende wetenschappers binnen Exxon de opwarming van de aarde hebben gemodelleerd en voorspeld met, eerlijk gezegd, schokkende vaardigheid en nauwkeurigheid, maar dat het bedrijf vervolgens de volgende paar decennia die klimaatwetenschap heeft ontkend."

Een nieuwe analyse in 2023 laat zien dat wetenschappers bij ExxonMobil al in 1977 de huidige opwarming nauwkeurig hadden voorspeld. Zie de volgende grafiek.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.abk0063#F2 Assessing ExxonMobil’s global warming projections | Science] </ref>
[[Bestand:Summary of all global warming projections.png|miniatuur|''Alle projecties van de opwarming van de aarde die tussen 1977 en 2003 door wetenschappers van ExxonMobil zijn gerapporteerd in interne documenten (grijze lijnen), gesuperponeerd op historisch waargenomen temperatuurveranderingen (rood). Ononderbroken grijze lijnen geven projecties van de opwarming aan die door wetenschappers van ExxonMobil zelf zijn gemodelleerd; onderbroken grijze lijnen geven projecties aan uit onafhankelijk academische publicaties. Grijstinten met begindata van de modellen, van vroegst (1977: lichtst) tot laatst (2003: donkerst).''<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.abk0063#F2 Assessing ExxonMobil’s global warming projections | Science] </ref>]]
Die studie stelde vast dat 63 tot 83% van de klimaatprojecties die door wetenschappers van ExxonMobil werden gerapporteerd, accuraat waren in het voorspellen van de opwarming van de aarde. De gemiddelde voorspelde opwarming door ExxonMobil was 0,20° ± 0,04°C per decennium, wat overeenkomt met de opwarming volgens onafhankelijke academische en overheidsprognoses gepubliceerd tussen 1970 en 2007.

Bovendien bleek dat de wetenschappers van ExxonMobil de mogelijkheid van een komende ijstijd correct afwezen ten gunste van een “door kooldioxide veroorzaakt ‘super-interglaciaal’”; dat ze nauwkeurig voorspelden dat de door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde voor het eerst waarneembaar zou zijn in het jaar 2000 ± 5; en dat ze een redelijke schatting maakten van de hoeveelheid CO2 die tot een gevaarlijke opwarming zou leiden.

Wat de onderzoekers van ExxonMobil wisten over klimaatverandering was dus in tegenspraak met wat het bedrijf het publiek liet geloven. Maar terwijl wetenschappers zich inspanden om bekend te maken wat ze wisten, deed ExxonMobil er alles aan om het te ontkennen - inclusief het benadrukken van onzekerheden, het denigreren van klimaatmodellen, het mythologiseren van afkoeling van de aarde, het veinzen van onwetendheid over de waarneembaarheid van door de mens veroorzaakte opwarming en het zwijgen over de mogelijkheid van gestrande fossiele brandstoffen in een koolstofarme wereld.

Deze bevindingen hebben geleid tot een onderzoek door een commissie van de Amerikaanse Senaat.<ref>[https://www.budget.senate.gov/imo/media/doc/fossil_fuel_report1.pdf Denial, Disinformation, and Doublespeak: Big Oil’s Evolving Efforts to Avoid Accountability for Climate Change | House Committee on Oversight and Accountability and Senate Budget Committee] </ref> De belangrijkste conclusies van het rapport:

* Documenten tonen voor het eerst aan dat fossiele brandstofbedrijven intern niet betwisten dat ze op zijn minst al sinds de jaren '60 begrijpen dat het verbranden van fossiele brandstoffen klimaatverandering veroorzaakt en vervolgens tientallen jaren hebben gewerkt om het publieke begrip van dit feit te ondermijnen en de onderliggende wetenschap te ontkennen.
* De misleidingscampagne van Big Oil evolueerde van expliciete ontkenning van de basiswetenschap die ten grondslag ligt aan klimaatverandering naar misleiding, desinformatie en het ondermijnen van vertrouwen in de wetenschap.
* De fossiele brandstoffenindustrie gebruikt haar brancheorganisaties om verwarrende en misleidende verhalen te verspreiden en om te lobbyen tegen klimaatmaatregelen.
* De fossiele brandstoffenindustrie werkt strategisch samen met universiteiten om haar misleidingscampagnes een aura van geloofwaardigheid te geven en tegelijkertijd stemmen van de oppositie het zwijgen op te leggen.
* Alle zes betrokken partijen — Exxon, Chevron, Shell, BP, API en de Kamer — hebben het onderzoek van de Commissie belemmerd en vertraagd.

= Huidig klimaatonderzoek genegeerd =
Signalen uit huidig klimaatonderzoek worden onvoldoende serieus genomen. Droogtes en overstromingen worden consequent gepresenteerd als weersextremen en niet gekoppeld aan klimaatverandering.

Regeringen negeren klimaatwetenschappers en -activisten vaak onder politieke en industriële druk. In de VS hebben wetenschappers bijvoorbeeld te maken gehad met censuur door de overheid en de olie-industrie, waardoor het vertrouwen van het publiek in de klimaatwetenschap is ondermijnd. De Britse regering is bekritiseerd omdat ze het werk van het Climate Change Committee verkeerd heeft gepresenteerd en belangrijke benoemingen heeft uitgesteld, wat erop wijst dat niet geluisterd wordt naar deskundig advies. Bovendien zijn er op grote klimaatconferenties veel meer lobbyisten voor fossiele brandstoffen dan klimaatvertegenwoordigers, wat de invloed van bedrijfsbelangen op wetenschappelijke adviezen benadrukt.

Verschillende Europese landen hebben onlangs hun klimaatbeleid afgezwakt.

Sommige EU-landen probeerden de implementatie van regelgeving gericht op het terugdringen van methaanemissies uit de olie- en gassector uit te stellen, door langere termijnen voor te stellen voor noodzakelijke onderzoeken en controles, in tegenstelling tot de urgentie die door klimaatwetenschappers wordt benadrukt.<ref>[https://www.euractiv.com/section/energy-environment/news/european-countries-try-to-weaken-eu-clampdown-on-methane-emissions/ European countries try to weaken EU clampdown on methane emissions | Euractiv] </ref>

De Poolse regering heeft zich actief verzet tegen klimaatinitiatieven van de EU, zoals de Natuurherstelwet en strengere emissiedoelstellingen, wat wijst op een bredere weerstand tegen strenge klimaatmaatregelen vanwege politieke druk.

Tijdens de COP26 klimaattop in november 2021 hebben landen gelobbyd om een belangrijk klimaatrapport te veranderen. Uit een groot aantal uitgelekte documenten blijkt hoe landen proberen een cruciaal wetenschappelijk rapport over de aanpak van klimaatverandering te veranderen.<ref>[https://www.bbc.com/news/science-environment-58982445 COP26: Document leak reveals nations lobbying to change key climate report | BBC] </ref> Het lek onthult dat Saoedi-Arabië, Japan en Australië tot de landen behoren die de VN vragen om de noodzaak om snel af te stappen van fossiele brandstoffen te bagatelliseren. Het laat ook zien dat sommige rijke landen twijfelen over het betalen van meer geld aan armere landen om over te stappen op groenere technologieën.[[Bestand:Citizen support.png|miniatuur|400x400px|''Uitkomsten van een onderzoek door de Europese Commissie onder burgers van alle EU landen.''<ref name=":6">[https://climate.ec.europa.eu/citizens/citizen-support-climate-action_en Citizen support for climate action | European Commission] </ref>]]
Rechts-populistische partijen in Europa die tegen klimaatmaatregelen zijn, worden steeds machtiger en populairder. Deze partijen hebben een grote invloed op wat mensen denken over het klimaat en beginnen veel polariserende debatten. Echter, in de meeste gevallen is hun invloed beperkt door bestaande nationale en EU-regels, problemen met samenwerken en het feit dat het heel moeilijk is om hun extreme campagne-ideeën in daden om te zetten. Toch hebben ze het moeilijker gemaakt om klimaatbeleid met kracht voort te zetten op lokaal, regionaal en nationaal niveau en wordt hun invloed steeds groter. Terwijl de meeste mensen in Europa klimaatmaatregelen nog steeds belangrijk vinden,<ref name=":6" /> proberen deze partijen te profiteren van de twijfels van mensen over specifieke maatregelen.<ref>[https://www.cleanenergywire.org/news/right-wing-populists-challenge-europes-climate-efforts Right-wing populists challenge Europe’s climate efforts | Clean Energy Wire (CLEW)] </ref>

Een coalitie van tien EU-landen, waaronder Duitsland en Denemarken, waarschuwde voor pogingen om het klimaatbeleid binnen de EU af te zwakken, uit angst dat compromissen de ambitieuze klimaatdoelen zouden kunnen doen ontsporen.<ref>[https://earth5r.org/europes-climate-policies-risk-being-weakened-10-countries-warn/ Europe’s Climate Policies Risk Being Weakened | Earth5R] </ref>

De recente uitwassen van de regering Musk-Trump zijn een ernstige bedreiging voor klimaat- en milieuwetenschappers die ook gevolgen heeft voor de wetenschap in de rest van de wereld. Zie bijvoorbeeld de sabotage van het IPCC.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Kritische wetenschappers ==
Klimaatwetenschappers hebben met verschillende strategieën gereageerd op de inactiviteit en regelrechte censuur door de overheid:

1. Wetenschappers zoals James Hansen hebben getuigd voor het Congres en benadrukt hoe politieke inmenging de wetenschappelijke integriteit corrumpeert en het begrip van klimaatverandering bij het publiek verwart.<ref>[https://ncac.org/resource/congressional-hearings-expose-censorship-of-science Congressional hearings expose censorship of science | National Coalition Against Censorship] </ref>

2. Sommige wetenschappers, zoals die van de National Park Service, hebben ervoor gekozen om zich tegen censuur te verzetten, zelfs als dit hun carrière op het spel zet, om ervoor te zorgen dat hun onderzoek transparant blijft. In landen als Duitsland hebben wetenschappers allianties gevormd om collega's te steunen die te maken hebben met censuur, om zo een cultuur van openheid en samenwerking onder onderzoekers te bevorderen.<ref>[https://www.recht.bund.de/bgbl/1/2023/140/VO.html Gesetz für einen besseren Schutz hinweisgebender Personen sowie zur Umsetzung der Richtlinie zum Schutz von Personen, die Verstöße gegen das Unionsrecht melden | Bundesgesetzblatt] </ref> <ref>[https://commission.europa.eu/aid-development-cooperation-fundamental-rights/your-fundamental-rights-eu/protection-whistleblowers_en Protection for whistleblowers | European Commission] </ref> <ref>[https://www.climatewhistleblowers.org/ Climate Whistleblowers] </ref> <ref>[https://www.whistleblower-rights.org/ European Center for Whistleblower Rights] </ref> <ref>[https://blog.ucsusa.org/maria-caffrey/climate-scientists-culture-of-fear-self-censorship-in-government-agencies/ Climate Scientists Confront a Culture of Fear and Self-Censorship in Government Agencies | Union of Concerned Scientists] </ref>

3. Wetenschappers zoeken steeds meer steun bij collega's en media om hun stem te versterken en censuur tegen te gaan, waardoor een cultuur van solidariteit tegen politieke druk ontstaat. Organisaties zoals de European Academies Science Advisory Council (EASAC) mobiliseren wetenschappers in heel Europa om onafhankelijk wetenschappelijk advies te geven aan beleidsmakers, om ervoor te zorgen dat wetenschappelijk bewijs het klimaatbeleid informeert ondanks druk van de overheid.<ref>[https://easac.eu/ Science Advice for the Benefit of Europe | EASAC – European Academies Science Advisory Council] </ref> <ref>[https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/soc4.13241 Scientists, censorship, and suppression: A combined comparative-processual analysis of U.S. cases involving chemical and climate change expertise | Sociology Compass] </ref>

4. Initiatieven van groepen zoals CAN Europe pleiten voor transparantie en verantwoording bij klimaatmaatregelen, door wetenschappers in staat te stellen hun bevindingen rechtstreeks aan het publiek en beleidsmakers te communiceren.<ref>[https://caneurope.org/ Climate Action Network (CAN) Europe] </ref>

Deze strategieën zijn erop gericht om de wetenschappelijke integriteit hoog te houden en het beleid te beïnvloeden ondanks politieke uitdagingen.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

De mens is verantwoordelijk

2025-05-11T09:20:18Z

Eva: /* Eenvoudig uitgelegd */

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Dat de mens verantwoordelijk is voor de klimaatverandering wordt ondersteund door sterke bewijzen. Belangrijke argumenten hiervoor zijn:

* De verbranding van fossiele brandstoffen zoals kolen, olie en gas. Wanneer we deze brandstoffen verbranden, komt er kooldioxide (CO2) vrij in de atmosfeer. CO2 is een sterk broeikasgas dat warmte vasthoudt, wat de opwarming van de aarde veroorzaakt. Sinds de industriële revolutie is het CO2-niveau sterk gestegen, en dit is iets wat nog nooit eerder is gebeurd in de recente geschiedenis van de aarde.
* Natuurlijke factoren zoals zonnecycli en vulkaanuitbarstingen verklaren niet waarom de aarde zo snel opwarmt. Dit wordt ondersteund door veel bewijs, zoals ijskernen, boomringen en oceaansedimenten.
* De energiesector is wereldwijd de grootste uitstoter, met inbegrip van elektriciteitsopwekking en transport. In de VS zijn de sectoren met de grootste uitstoot transport, elektriciteitsproductie en industrie.

Sinds de industriële revolutie zijn ongeveer 90 grote bedrijven, voornamelijk in de fossiele brandstofindustrie, verantwoordelijk voor bijna tweederde van de door de mens veroorzaakte koolstofuitstoot.
</div>

= De mens is verantwoordelijk =
'''Er is geen twijfel dat de stijging van de gemiddelde temperatuur op aarde het gevolg is van de stijging van de concentratie van CO2 in de atmosfeer sinds het begin van de industriële revolutie. Geochemisch onderzoek laat zien dat die toename het gevolg is van het gebruik van fossiele brandstoffen. Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: Fossiele koolstof herkennen]]. Met andere woorden, het staat vast dat de huidige klimaatverandering het gevolg is van menselijke activiteit.'''
[[Bestand:Global T variations.png|gecentreerd|650x650px|'''''Grafiek door Ed Hawkins, Climate Lab Book.'''''<ref>[https://climatelabbook.substack.com/p/science-shows-the-severe-climate Science shows the severe climate consequences of new fossil fuel extraction | Climate Lab Book] </ref>|kaderloos]]

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= De argumenten op een rij =
Dit overzicht uit het laatste IPCC Assessment Report (2022) geeft de keten van oorzaak en gevolg weer van uitstoot naar opwarming. Lees de volgende figuur van onder naar boven.<ref name=":1">[https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/figures/figure-2-1 Figure 2.1 | AR6 Synthesis Report, IPCC] </ref> <ref>[https://www.ipcc.ch/report/sixth-assessment-report-cycle/ AR6 Synthesis Report: Climate Change 2023 | IPCC] </ref>
[[Bestand:IPCC AR6 fig 2-1.png|gecentreerd|miniatuur|841x841px|''De causale keten van emissies tot opwarming. Van onder naar boven:'' ''(a) De uitstoot van broeikasgassen, met name van fossiele brandstoffen en de industrie, is de afgelopen decennia snel toegenomen.''

''(b) Deze emissies hebben geleid tot een toename van de atmosferische concentraties van verschillende broeikasgassen, waaronder de drie belangrijkste broeikasgassen CO2, CH4 en N2O (jaarlijkse waarden). (c) De mondiale oppervlaktetemperatuur (weergegeven als jaarlijkse afwijking ten opzichte van de basiswaarde van 1850-1900) is sinds 1850-1900 met ongeveer 1,1°C gestegen. (d) Formele detectie- en attributiestudies synthetiseren informatie van klimaatmodellen en waarnemingen en laten zien dat de beste schatting is dat alle waargenomen opwarming tussen de perioden 1850-1900 en 2010-2019 is veroorzaakt door de mens.''<ref name=":1" />]]De volgende grafiek van Carbon Brief laat zien dat de bijdrage aan de opwarming door natuurlijke factoren miniem is ten opzichte van antropogene factoren.<ref name=":2">[https://www.carbonbrief.org/analysis-why-scientists-think-100-of-global-warming-is-due-to-humans/ Analysis: Why scientists think 100% of global warming is due to humans | Carbon Brief] </ref>
[[Bestand:Global T human and natural.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Wereldgemiddelde oppervlaktetemperaturen van Berkeley Earth''<ref>[https://berkeleyearth.org/data/ Data Overview | Berkeley Earth] </ref> ''(zwarte stippen) en gemodelleerde invloed van verschillende factoren (gekleurde lijnen), evenals de combinatie van alle factoren (grijze lijn) voor de periode van 1850 tot 2017. Bron: Zeke Hausfather, Carbon Brief.''<ref name=":2" />]]
De analyse door Carbon Brief komt tot de volgende conclusies:

* Sinds 1850 kan bijna alle opwarming op lange termijn worden verklaard door de uitstoot van broeikasgassen en andere menselijke activiteiten.
* Als alleen de uitstoot van broeikasgassen de planeet zou opwarmen, zouden we ongeveer een derde meer opwarming verwachten dan in werkelijkheid is opgetreden. Ze worden gecompenseerd door afkoeling als gevolg van atmosferische aerosolen die door menselijke activiteit worden gevormd, bv. bij verbranding.
* Het gehalte aan deze aerosolen zal naar verwachting aanzienlijk afnemen tegen 2100, waardoor de totale opwarming door alle factoren dichter in de buurt komt van de opwarming door broeikasgassen alleen.
* Het is onwaarschijnlijk dat natuurlijke variabiliteit in het klimaat van de aarde een grote rol speelt bij de opwarming sinds 1850.

Deze argumenten brengen wetenschappers tot de uitspraak dat menselijke activiteit voor 100% verantwoordelijk is voor de opwarming van de aarde.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= ‘Wij’ zijn verantwoordelijk =
Het voelt heel natuurlijk om het woord "wij" te gebruiken als we het over klimaatverandering hebben. "Wij veroorzaken klimaatverandering." "We stoten meer kooldioxide uit dan ooit." "We moeten de uitstoot terugbrengen naar netto nul om de opwarming van de aarde te stoppen bij de doelstelling van het Akkoord van Parijs van ruim onder de 2 graden Celsius."

Gezien het feit dat de mens de huidige klimaatverandering veroorzaakt, is de impuls om het woord "wij" te gebruiken logisch. Maar hierin schuilt een probleem: het schuldige collectief dat ermee wordt aangeduid bestaat niet. Het "wij" dat verantwoordelijk is voor klimaatverandering is een fictieve constructie, die een vertekend beeld geeft en gevaarlijk is.

== The language of Climate Politics ==
Dit schrijft Genevieve Guenther in haar boek ''The language of Climate Politics'':<ref>Guenther, G. (2024). ''The Language of Climate Politics: Fossil-Fuel Propaganda and How to Fight It'' (1st ed.). New York: Oxford University Press. https://genevieveguenther.com/</ref>

=== Klimaatslopers ===
Door te verhullen wie echt verantwoordelijk is voor de crisis, geeft het woord "wij" politieke dekking aan de mensen die er zelfs het vernietigen van een leefbaar klimaat voor over hebben om meer winst en macht te vergaren.

Het is belangrijk om de ware verantwoordelijken voor de klimaatcrisis te bestrijden — de fossiele industrie en de overheden en instanties die deze op allerlei manieren in stand houden.

Zie ook [[De mens is verantwoordelijk#Ongelijkheid|Ongelijkheid]].

=== ‘Onze’ verantwoordelijkheid ===
Dat neemt niet weg dat iedereen, dus niet alleen de grote vervuilers, zich verantwoordelijk kan voelen voor de wereld die we voor toekomstige generaties achterlaten. Dat betekent op zijn minst dat we stemmen voor partijen die zich inspannen om de oorzaken en gevolgen van klimaatverandering het hoofd te bieden. Het kan ook betekenen dat we ons aansluiten bij bewegingen die strijden voor een betere wereld.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Verbranding van fossiele energiebronnen ==
De Emissions Database for Global Atmospheric Research (EDGAR) is een veelzijdige, onafhankelijke, wereldwijde database van antropogene emissies van broeikasgassen en luchtverontreiniging op aarde. Met behulp van internationale statistieken en een consistente IPCC-methodologie biedt EDGAR onafhankelijke emissieramingen. EDGAR bevat tijdreeksen van broeikasgasemissies voor alle landen en voor alle sectoren van 1970 tot 2023, inclusief emissies en afvang door landgebruik en bosbouw.<ref>[https://edgar.jrc.ec.europa.eu/ EDGAR - Emissions Database for Global Atmospheric Research] </ref>
[[Bestand:Global GHG emission trends.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Wereldwijde trends in broeikasgasemissies per sector en sleuteljaren.''<ref name=":3">[https://edgar.jrc.ec.europa.eu/report_2024 GHG emissions of all world countries | EDGAR] </ref>]]
[[Bestand:GHG emissions and contributions.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Uitstoot van broeikasgassen en bijdrage van de zes grootste uitstotende economieën en de rest van de wereld in 2023 (in Gt CO2eq en percentage van het mondiale totaal).''<ref name=":3" />]]
[[Bestand:GHG emissions in top emitting economies.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Uitstoot van broeikasgassen in economieën met de hoogste uitstoot en geschatte onzekerheid (gekleurde banden), 1970-2023 (in Gt CO2eq).''<ref name=":3" />]]
[[Bestand:Carbon dioxide in the atmosphere.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Kooldioxide in de atmosfeer vanaf 1750 (blauw), voor het begin van de Industriële Revolutie (260 ppm), vergeleken met de jaarlijkse uitstoot (grijs). NB: de linker verticale as begint niet bij 0.''<ref>[https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide Climate Change: Atmospheric Carbon Dioxide | NOAA] </ref>]]
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Ongelijkheid ==
De uitstoot per capita van de landen in het globale zuiden blijft ver achter bij die van de rijke landen, inclusief China. In 2022 stootte de VS 14,91 ton CO2 per hoofd van de bevolking/jaar uit. Nederland zit met 7,11 ruim boven de mondiale uitstoot (4,71) en boven die van de EU (6,21).
[[Bestand:Co-emissions-per-capita.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''CO2-uitstoot per hoofd van de bevolking, 2023. Uitstoot van kooldioxide (CO2) door fossiele brandstoffen en industrie. Veranderingen in landgebruik zijn niet inbegrepen. Bron: World in Data.''<ref>[https://ourworldindata.org/co2-emissions-metrics Per capita, national, historical: how do countries compare on CO2 metrics? | Our World in Data] </ref> ]]
[[Bestand:CO2 emission per capita.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''CO2-uitstoot per hoofd van de bevolking, 2023 vergeleken met die in 2023. Bron: Emissions Database for Global Atmospheric Research (EDGAR).''<ref>[https://edgar.jrc.ec.europa.eu/report_2024 GHG emissions of all world countries | EDGAR - Emissions Database for Global Atmospheric Research] </ref>]]
De grootste CO2-uitstoters per hoofd van de bevolking ter wereld zijn de grote olieproducerende landen; dit geldt met name voor landen met een relatief kleine bevolking.
[[Bestand:Global energy consumption and CO2 emissions.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Mondiaal energieverbruik en CO2-uitstoot. Bron: Hansen et al. (2023).''<ref>[https://academic.oup.com/oocc/article/3/1/kgad008/7335889 Global warming in the pipeline | Climate Change] </ref>]]
Fossiele brandstoffen leveren wereldwijd de meeste energie en produceren de meeste CO2-uitstoot.

=== Superrijken ===
Ook binnen landen bestaat grote ongelijkheid wat betreft individuele bijdragen aan uitstoot van broeikasgassen. <ref>[https://www.oxfamnovib.nl/persberichten/co2-uitstoot-rijkste-1-is-meer-dan-het-dubbele-van-uitstoot-armste-helft-wereldbevolking CO2-uitstoot rijkste 1 % is meer dan het dubbele van uitstoot armste helft wereldbevolking | Oxfam Novib]</ref> De rijkste 10 procent van de huishoudens is verantwoordelijk voor ongeveer 50 procent van alle uitstoot – ook in Nederland. De armste 50 procent is slechts voor 7 procent verantwoordelijk.

Een studie in de VS zet dit in perspectief. <ref name=":7">[https://journals.plos.org/climate/article?id=10.1371/journal.pclm.0000190 Income-based U.S. household carbon footprints (1990–2019) offer new insights on emissions inequality and climate finance | PLOS]</ref>
[[Bestand:Income-based U.S. household carbon footprints.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Gemiddelde uitstoot per huishouden in de VS (t CO2e) in 2019 per inkomensgroep. De breedte van elke inkomensgroep op de x-as komt overeen met het aandeel van elke groep in de nationale emissies. De kleuren geven de inkomenscategorieën weer.''<ref name=":7" />]]
[[Bestand:Oligarchen .jpg|rechts|kaderloos|360x360px]]

Slechts 15 dagen inkomen genereren voor de bovenste 0,1 procent van de rijke huishoudens in de Verenigde Staten veroorzaakt evenveel koolstofvervuiling als het inkomen dat de armste 10 procent van de bevolking in de loop van een mensenleven verdient.<ref>[https://www.pbs.org/newshour/science/this-study-calculated-the-carbon-emissions-of-getting-rich This study calculated the carbon emissions of getting rich | PBS]</ref>

De Britse site Climate Resistance<ref>[https://www.climateresistance.org/ Abolish Billionaires | Climate Resistance]</ref> maakt die extreme verschillen in welvaart tussen het handjevol oligarchen en de rest van wereldbevolking duidelijk met een teller op de homepage. Hun eis laat aan duidelijkheid niets te wensen over: <blockquote>

'''Belast hun miljarden. Financier onze toekomst.'''

'''Op dit moment verzamelen superrijke oligarchen extreme rijkdom, wakkeren de vlammen van de klimaatcrisis aan met hun extravagante levensstijl en exploiteren ze mensen en de planeet voor winst. Vervolgens manipuleren ze het politieke systeem in hun voordeel door de media op te kopen en politici te financieren.''' </blockquote><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Uitstoot stijgt nog steeds ==
[[Bestand:GHG emissions 1990-2022.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Totale netto antropogene broeikasgas uitstoot 1990-2022. F-gases = fluorinated gases, LULUCF = land-use change and forestry. Bron: UNEP.''<ref name=":0">[https://wedocs.unep.org/handle/20.500.11822/43922 Emissions Gap Report 2023: Broken Record – Temperatures hit new highs, yet world fails to cut emissions (again) | UNEP] </ref>]]
De wereldwijde uitstoot van broeikasgassen is van 2021 tot 2022 met 1,2 procent gestegen tot een nieuw record van 57,4 gigaton CO2-equivalent (GtCO2eq).<ref name=":0" />

De uitstoot is nog niet verminderd.<ref>[https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024 Global Climate Highlights 2024 | Copernicus] </ref> De mondiale concentratie van CO2, gemiddeld over alle 12 maanden van 2024, steeg met 2,9 ppm in de loop van het jaar. Dit was het 13e achtereenvolgende jaar dat CO2 met meer dan 2 ppm steeg (met een dipje tijdens de pandemie). De CO2-concentratie is nu meer dan 50% hoger dan pre-industriële niveaus.

Actie in dit decennium bepaalt de ambitie die nodig is in de volgende ronde van nationaal vastgestelde bijdragen (NDC's) voor 2035, en de haalbaarheid van het bereiken van de langetermijndoelstelling van het Akkoord van Parijs.
[[Bestand:Current and historic contributions to climate change.png|gecentreerd|miniatuur|400x400px|''Huidige en historische bijdragen aan klimaatverandering. Bron: UNEP.''<ref name=":0" />]]
Als de huidige trends doorzetten is de kans “vrijwel nul” om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 °C volgens het Milieuprogramma van de VN (UNEP). De huidige en historische emissies zijn zeer ongelijk verdeeld binnen en tussen landen, wat wereldwijde ongelijkheid weerspiegelt.<ref name=":0" />

Als het huidige tekortschietende beleid wordt voortgezet, koerst de wereld naar een catastrofale opwarming van 3°C. Als alle onvoorwaardelijke en voorwaardelijke beloften voor 2030 worden nagekomen, daalt deze schatting tot een nog steeds rampzalige 2,6 tot 2,8 °C, en als alle netto-nul beloften worden nagekomen, daalt de schatting tot 2 °C.

Om onder de 2 °C opwarming te blijven, zou de wereldwijde uitstoot tussen nu en 2030 met ongeveer 28% moeten dalen, en met ongeveer 43% om op 1,5 °C te blijven, wat een “onvoorstelbaar snelle transformatie van het wereldwijde energiesysteem” vereist. Volgens het UNEP Emission Gap Report 2024 is een daling in 2030 van 42% nodig en van 57% in 2035 om het 1,5% doel van Parijs te halen. De verantwoordelijkheid ligt primair bij de G20 landen.<ref>[https://wedocs.unep.org/handle/20.500.11822/46404 Emissions Gap Report 2024: No more hot air … please! With a massive gap between rhetoric and reality, countries draft new climate commitments | UNEP] </ref>

"Het onvermogen om de uitstoot in landen met hoge inkomens drastisch te verminderen en om verdere groei van de uitstoot in landen met lage en middeninkomens te voorkomen, betekent dat alle landen dringend de koolstofarme transformatie van hun economie moeten versnellen om de langetermijndoelstelling van het Akkoord van Parijs te halen."

Verder uitstel van strenge wereldwijde reducties van broeikasgasemissies zal de toekomstige afhankelijkheid van koolstofdioxideverwijdering vergroten om de langetermijndoelstelling van het Akkoord van Parijs te halen.

=== Datacenters ===
Big tech-bedrijven hebben de afgelopen jaren ambitieuze claims gedaan over hun uitstoot van broeikasgassen. Echter, met de groeiende energiebehoefte door de opkomst van kunstmatige intelligentie, wordt het steeds moeilijker om de daadwerkelijke kosten van hun datacenters, die de technologische revolutie aandrijven, te verbergen.

Uit een analyse van The Guardian<ref>[https://www.theguardian.com/technology/2024/sep/15/data-center-gas-emissions-tech Data center emissions probably 662% higher than big tech claims. Can it keep up the ruse? | The Guardian] </ref> blijkt dat de werkelijke uitstoot van de datacenters van bedrijven zoals Google, Microsoft, Meta en Apple tussen 2020 en 2022 waarschijnlijk 662% hoger was dan officieel gerapporteerd, oftewel 7,62 keer meer. Door de explosieve groei van AI is de energiebehoefte van de datacenters sindsdien nog harder gegroeid.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Westerse economie ==
Er wordt niet genoeg gedaan om de opwarming te beperken — zelfs niet bijna. De oplossingen zijn beschikbaar, maar de vooruitgang wordt belemmerd door grote bedrijven en een economisch en geopolitiek systeem dat groei en macht boven leefbaarheid en rechtvaardigheid stelt.

Een internationale studie in ''Climate Policy'' verzamelde gegevens over de winsten die 93 van de grootste fossiele brandstofbedrijven wereldwijd in 2022 hebben gerapporteerd. Het blijkt dat in 2022 een totaal van $490 miljard aan ´superwinsten´ werd behaald. Dat wil zeggen het bedrag aan winsten boven verwachting, dus de behaalde winst min de verwachte winst. Die extreme winsten werden grotendeels behaald door de gestegen energieprijzen na de invasie in Oekraïne. Van die superwinsten ging bijna $300 miljard naar particuliere bedrijven in ontwikkelde landen, terwijl de rest naar staatsbedrijven elders ging. De ‘superwinsten’ van dat jaar bedroegen dus het drievoudige van wat industrielanden per jaar hebben toegezegd om ontwikkelende landen te helpen om klimaatverandering tegen te gaan.<ref>[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14693062.2024.2424516 Harnessing oil and gas superprofits for climate action | Climate Policy] </ref> (En vervolgens niet hebben betaald…)

Shell boekte in de eerste drie maanden van 2024 $7,7 miljard winst — meer dan $1 miljard hoger dan experts hadden voorspeld — en zei dat het zijn aandeelhouders zou belonen door hen $3,5 miljard terug te geven.

Volgens het Institute for Public Policy Research (IPPR) laten de laatste cijfers zien dat er slechts 438 miljoen dollar (329 miljoen pond) is uitgegeven aan duurzame energie.

Dr. George Dibb (IPPR) zegt:

"Het is glashelder dat Shell, als het aan zichzelf wordt overgelaten, niet kan worden vertrouwd als aanjager van de groene transitie. Voor elke £1 die ze in het laatste kwartaal aan duurzame energie hebben uitgegeven, hebben ze £11 aan overtollig geld naar de aandeelhouders overgeheveld."

"Het is tijd voor de regering om in te grijpen en een belasting op het terugkopen van aandelen in te voeren, zodat het Verenigd Koninkrijk de middelen heeft om een groot programma van groene investeringen uit te voeren."

=== Planeetslopers ===
Slechts 20 landen zijn verantwoordelijk voor bijna 90 procent van de kooldioxide (CO2) vervuiling door nieuwe olie- en gasvelden en fracking putten die gepland staan tussen 2023 en 2050. Van deze 20 landen springen vijf regeringen van noordelijke landen eruit als de grootste “klimaathypocrieten” en “planeetslopers” (''Planet Wreckers)'': de Verenigde Staten, Canada, Australië, Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk. Dat blijkt uit het rapport ''Planet Wreckers'' van Oil Change International uit 2023.<ref name=":4">[https://oilchange.org/wp-content/uploads/2023/09/OCI-Planet-Wreckers-Report.pdf Planet Wreckers | Oil Change International] </ref>
[[Bestand:Planet wreckers.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Aandeel in de verantwoordelijkheid voor geplande olie- en gasexpansie per land. Bron: Planet Wreckers Report.''<ref name=":4" />]]
Het rapport benadrukt de dringende noodzaak om de enorme uitbreiding van de olie- en gasproductie aan te pakken die door 20 landen is gepland. Die 20 landen zouden verantwoordelijk zijn voor bijna 90% van de CO2-uitstoot uit nieuwe olie- en gasvelden. Als deze regeringen zouden stoppen met nieuwe olie- en gasprojecten, zou 173 miljard ton CO2-uitstoot — gelijk aan de uitstoot van 1100 kolencentrales ofwel de totale uitstoot van de VS gedurende 30 jaar — vermeden kunnen worden.

Van deze landen onderscheiden vijf landen met een hoog inkomen — de Verenigde Staten, Canada, Australië, Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk — zich door hun onevenredige bijdragen, die goed zijn voor 51% van de geplande uitbreiding, ondanks hun economische mogelijkheden om de productie af te bouwen. Het rapport bestempelt hun als “klimaathypocrieten” en dringt er bij hen op aan om de uitbreiding te stoppen, het voortouw te nemen bij het afbouwen van de productie en een rechtvaardige wereldwijde energietransitie te financieren.

De VS, ook wel de “Planet Wrecker In Chief” genoemd, is verantwoordelijk voor meer dan een derde van de geplande wereldwijde olie- en gasexpansie, gevolgd door Canada en Rusland. Ondanks hun rol als COP-voorzitter behoren de Verenigde Arabische Emiraten ook tot de top expansie veroorzakers, wat in tegenspraak is met hun belofte om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5°C.

De omvang van de geplande expansie ondermijnt de inspanningen om de opwarming te beperken tot 1,5°C. De verwachte koolstofvervuiling overschrijdt het budget met 190%, waardoor de planeet afstevent op een catastrofale stijging van meer dan 2°C. Zelfs zonder nieuwe projecten zouden bestaande velden 140% meer CO2 uitstoten dan de drempel van 1,5°C.

Om de klimaatdoelstellingen te halen, moeten regeringen niet alleen stoppen met nieuwe projecten, maar ook bestaande activiteiten afbouwen. Dit zou de wereldwijde olie- en gasproductie halverwege deze eeuw jaarlijks met 2-5% verminderen, waardoor de uitstoot in lijn wordt gebracht met een veiliger klimaattraject.

=== ‘Public Enemies’ ===
in 2024 verscheen een gezamenlijk rapport van Oil Change International en Friends of the Earth, waaraan ook Milieudefensie meewerkte: ''Public Enemies: Assessing MDB and G20 international finance institutions’ energy finance.''<ref name=":5">[https://oilchange.org/publications/public-enemies-assessing-mdb-and-g20-international-finance-institutions-energy-finance/ Public Enemies: Assessing MDB and G20 international finance institutions’ energy finance | Oil Change International & Friends of the Earth U.S.] </ref> Het rapport onderzoekt de publieke financiering van fossiele brandstoffen door G20-landen en multilaterale ontwikkelingsbanken (MDB's) tussen 2020 en 2022. Het onthult dat deze instellingen nog steeds jaarlijks minstens $47 miljard investeren in olie, gas en kolen. Vooral Canada, Korea en Japan behoren tot de grootste investeerders.
[[Bestand:Annual G20 country and MDB international public finance.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Jaarlijkse internationale overheidsfinanciering van G20-landen en multilaterale ontwikkelingsbanken (MDB's) voor fossiele, schone en andere energie, 2013-2022, in miljarden USD. Bron: OCI.''<ref name=":5" />]]
De meeste financiering gaat naar aardgas (54%) en gecombineerde olie- en gasprojecten (32%), met een groot deel gericht op dure infrastructuurprojecten zoals pijpleidingen en LNG-schepen. Exportkrediet Agentschappen (ECA’s) zijn de grootste boosdoeners, goed voor 65% van de fossiele financiering. De Wereldbank droeg jaarlijks gemiddeld $1,2 miljard bij, voornamelijk aan aardgasprojecten.

Tijdens de klimaatconferentie COP26 in Glasgow (2021) is het Clean Energy Transition Partnership opgericht. 39 landen en instellingen committeerden zich om te stoppen met internationale publieke financiering van fossiele brandstof projecten. Aangesloten landen zijn oa. UK, VS, Australië, Canada, Noorwegen en 12 EU lidstaten waaronder Nederland. Hoewel coalitiepartners binnen de Clean Energy Transition Partnership stappen zetten in het beëindigen van fossiele financiering, laten andere landen het fors afweten. De VS schonden hun belofte het meest, terwijl de beleidsmaatregelen van Italië en Duitsland ronduit zwak e noemen zijn. Investeringen in schone energie stegen tot $34 miljard per jaar, maar dit blijft onvoldoende. Slechts 3% hiervan ging naar lage-inkomenslanden.

Het rapport benadrukt dat coalitiebeleid kan leiden tot een verschuiving van $26 miljard weg van fossiele brandstoffen tegen eind 2024. Echter, zwakke punten in beleid en gebrekkige implementatie blijven de overgang naar schone energie belemmeren.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Waarschuwingen in de wind geslagen =

== Rapport Club van Rome ==
De Club van Rome is een informele non-profitorganisatie van intellectuelen en leiders uit het bedrijfsleven die zich toelegt op het kritisch bespreken van mondiale kwesties. De Club van Rome werd in 1968 opgericht in de Accademia dei Lincei in Rome, Italië. De Club telt honderd volwaardige leden, waaronder huidige en voormalige staatshoofden en regeringsleiders, VN-bestuurders, hooggeplaatste politici en regeringsfunctionarissen, diplomaten, academici, economen en bedrijfsleiders uit de hele wereld.

De Nederlandse website van de Club van Rome<ref>[https://web.archive.org/web/20070203041728/http:/www.clubofrome.nl/ Over de Club of Rome | The Club of Rome] </ref> vat de visie samen:<blockquote>''Om het bestaan en de vrijheid van handelen van toekomstige generaties te bewaken en te verbeteren is een mentaliteitsverandering van de huidige generatie noodzakelijk.''

''Er dient meer rekening gehouden te worden met;''

* ''de kwetsbaarheid van de biosfeer en daarmee het leven zelf''
* ''de eindigheid van de aarde''
* ''het opbouwen van een rechtvaardige samenleving''

''Het is de verantwoordelijkheid van de hele mensheid om de biosfeer en de vrijheid van menselijk handelen in stand te houden.''

''De wereldproblematiek vraagt om een verdieping van inzicht en verandering van mentaliteit op zowel lokaal als mondiaal niveau.''</blockquote>De Club van Rome kreeg veel publieke aandacht toen ze in 1972 het eerste rapport, ''Grenzen aan de Groei,'' publiceerden (The limits to growth: a report for the club of Rome's project on the predicament of mankind).<ref>[https://www.donellameadows.org/wp-content/userfiles/Limits-to-Growth-digital-scan-version.pdf The Limits to Growth] </ref> Het rapport stelde de ongemakkelijke vraag: wat gebeurt er als de groei de draagkracht van de planeet overschrijdt?

De auteurs, onderzoekers van het Massachusetts Institute of Technology onder leiding van Dennis en Donella Meadows, gebruikten computersimulaties om aan te tonen dat het onmogelijk was om de productie en consumptie eeuwig te laten groeien, omdat we dan geen grondstoffen meer zouden hebben of de vervuilingsniveaus te hoog zouden worden. Met behulp van hun computermodel World3 voorspelden ze een maatschappelijke ineenstorting in de tweede helft van de 21e eeuw.
[[Bestand:Model Standard Run.png|miniatuur|''Een van de figuren uit Limits to Growth (1972). Dit is een model simulatie van de gevolgen van het uitputten van natuurlijke hulpbronnen. Bron: Wikipedia.'']]
De simulatie laat zien hoe de bevolking (zwarte lijn) aanvankelijk exponentieel groeit in reactie op de exponentiële groei van de productie (geel). De uitputting van grondstoffen (rood) die daarvan het gevolg is, wordt gevolgd door afname van de bevolking.

De oliecrisis van 1973 maakte de mensen nog bezorgder over dit probleem. Van het rapport werden 30 miljoen exemplaren verkocht in meer dan 30 talen, waardoor het het best verkochte milieuboek ooit werd.

De Club van Rome had enige invloed bij de OESO, maar omdat ze de waarde van groei in twijfel trokken, kwam de OESO in moeilijkheden en keerden sommige mensen zich tegen hen. In 1973 publiceerde de OESO een boekje over milieukwesties. Daarin stond dat regeringen nu een beleid voor economische groei moeten ontwikkelen dat ook het milieu beschermt. De OESO had afstand genomen van de Club van Rome en streeft sindsdien naar ongebreidelde groei.

Een analyse van Graham Turner (2008) bevestigt in grote lijnen de conclusies van ''Limits to Growth''. Hij vergeleek de modelresultaten met metingen in de werkelijkheid. De werkelijke ontwikkelingen — industriële productie, milieuvervuiling, broeikasgasemissie en bevolkingsgroei — wijken weinig af van de modelresultaten.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959378008000435 A comparison of ''The Limits to Growth'' with 30 years of reality | Global Environmental Change] </ref>

In 2022 kwam er een vervolg op het rapport van de Club van Rome.<ref>[https://www.clubofrome.org/publication/limits-and-beyond/ Limits and Beyond: 50 years on from The Limits to Growth, what did we learn and what’s next? | The Club of Rome]</ref> Twee van de oorspronkelijke auteurs van Limits to Growth, Dennis Meadows en Jørgen Randers, voegden zich bij 19 andere auteurs om Limits and Beyond te schrijven. Ze zeggen:

“De wereldwijde ontwikkelingen van het klimaat en het milieu laten zien dat het rapport nu nog relevanter is dan in 1972. Niettemin hebben de waarschuwingen van de Club van Rome weinig uitgehaald. De communicatie tussen wetenschap en beleid is vrijwel volledig stilgevallen. De wetenschappers en andere auteurs van deze boeken hebben hard gewerkt om hun boodschap te verspreiden. Maar ondanks hun harde werk zijn ze meestal genegeerd, zelfs door mensen die weten wat klimaatverandering is en wat het inhoudt.”

Nog steeds is het heersende paradigma: onbegrensde groei en vrijheid van ondernemerschap. Men gaat er daarbij gemakshalve van uit dat verdere economische groei mogelijk is zonder de aarde uit te putten en het klimaat uit de rails te laten lopen. En dat economische groei nodig is om de benodigde klimaatmaatregelen te kunnen betalen. Illustratief voor deze benadering is de benaming van het nieuwste ministerie in Nederland: ´klimaat en groene groei´. <blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Eigen onderzoek van oliebedrijven ==
Meer dan 50 jaar geleden probeerden wetenschappers van grote fossiele brandstofbedrijven uit te zoeken hoe klimaatverandering een rol zou moeten spelen bij beslissingen over de winning van nieuwe fossiele brandstoffen. Hun zorgen kwamen overeen met wat de toenmalige nieuwste wetenschap zei, namelijk dat er een verband was tussen fossiele brandstoffen en de opwarming van de aarde.<ref>[https://www.ucsusa.org/climate/accountability Fossil Fuel Accountability | Union of Concerned Scientists (UCS)] </ref>

Maar de leidinggevenden bij de bedrijven luisterden niet. In plaats daarvan probeerden ze het bewijs van klimaatverandering te bagatelliseren en begonnen ze een decennialange campagne tegen klimaatmaatregelen. Ze deden van alles, van nepwetenschap tot wetenschappers verdacht maken en het creëren van onzekerheid die niet gebaseerd was op wetenschap. Ook nu nog verspreiden de industrie en verwante organisaties valse informatie over klimaatverandering, terwijl lobbyisten uit het bedrijfsleven politici en beleidsmakers beïnvloeden. En dit alles gebeurt met geld en steun van grote fossiele brandstofbedrijven.

Klimaatwetenschappers zoals Michael Mann werd het leven lastig gemaakt en soms juridisch vervolgd. Het is opmerkelijk hoeveel aanvallen op hem direct terug te voeren zijn op betrokkenheid van de fossiele brandstofindustrie.<ref>[https://www.ucsusa.org/resources/how-fossil-fuel-industry-harassed-climate-scientist-michael-mann How the Fossil Fuel Industry Harassed Climate Scientist Michael Mann | Union of Concerned Scientists (UCS)] </ref>

Christopher Horner, een advocaat die beweert dat de aarde aan het afkoelen is, staat binnen de wetenschappelijke gemeenschap bekend om zijn jacht op klimaatwetenschappers met meedogenloze onderzoeken en publieke spot, waarbij hij wetenschappers vaak belachelijk maakt als “communisten” en fraudeurs. Uit rechtbankdocumenten blijkt dat Horner wordt gefinancierd vanuit de kolenindustrie.<ref>[https://theintercept.com/2015/08/25/chris-horner-coal/ Attorney Hounding Climate Scientists Is Covertly Funded By Coal Industry | The Intercept] </ref>

Intussen rapporteerden wetenschappers van enkele grote oliemaatschappijen over eigen onderzoek naar de gevolgen van de uitstoot van broeikasgassen. Deze interne rapporten zijn pas in 2015 naar buiten gekomen toen onderzoeksjournalisten van ''Inside Climate News'' en de ''Los Angeles Times'' onthulden dat grote oliemaatschappijen zoals ExxonMobil al in de jaren 1960 wisten dat het verbranden van fossiele brandstoffen een grote bijdrage leverde aan klimaatverandering.<ref>[https://theconversation.com/i-was-an-exxon-funded-climate-scientist-49855 I was an Exxon-funded climate scientist | The Conversation] </ref>

In 2017 verscheen in ''Environmental Research Letters (ERL)'' een artikel dat bevestigde dat wat ExxonMobil intern wist over klimaatverandering kwantitatief sterk verschilde van hun publieke verklaringen.<ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/aa815f Assessing ExxonMobil's climate change communications (1977–2014) | Environmental Research Letters] </ref> Onderzoekers Geoffrey Supran en Naomi Oreskes ontdekten dat minstens 80 procent van de interne documenten tussen 1977 en 2014 consistent waren met de stand van de wetenschap. Die interne documenten bevestigden dat klimaatverandering echt is en veroorzaakt wordt door menselijk handelen. Ook identificeerden ze “redelijke onzekerheden” waar elke klimaatwetenschapper het op dat moment mee eens zou zijn. Toch was meer dan 80 procent van de betaalde advertentorials van ExxonMobil in dezelfde periode specifiek gericht op het zaaien van onzekerheid en twijfel, zo bleek uit het onderzoek.

Het artikel concludeert:

Beschikbare documenten laten een discrepantie zien tussen wat de wetenschappers en leidinggevenden van ExxonMobil privé en in academische kringen bespraken over klimaatverandering en wat het bedrijf aan het grote publiek presenteerde. De peer reviewed, niet-peer reviewed en interne communicatie van het bedrijf volgde consequent de ontwikkelingen in de klimaatwetenschap: in grote lijnen werd erkend dat antropogene opwarming echt is, door mensen wordt veroorzaakt, ernstig is en oplosbaar, terwijl er redelijke onzekerheden werden benoemd die de meeste klimaatwetenschappers op dat moment zonder meer erkenden.

De advertorials van ExxonMobil in de ''NYT'' legden daarentegen een overweldigende nadruk op alleen de onzekerheden en promootten een verhaal dat niet strookte met de opvattingen van de meeste klimaatwetenschappers, inclusief die van ExxonMobil zelf.

Dit wordt de ''Scientific Certainty Argumentation Method'' (SCAM) genoemd<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/j.1475-682X.2008.00219.x Scientific Certainty Argumentation Methods (SCAMs): Science and the Politics of Doubt | Sociological Inquiry] </ref> — een tactiek om het vertrouwen van het publiek in wetenschappelijke kennis te ondermijnen door te eisen dat een beleidsmaatregel pas genomen mag worden als er wetenschappelijke zekerheid (bewijs) is geleverd. Zoals bekend is vrijwel alle wetenschap omgeven met nuanceringen en kansen. Daardoor is SCAM een veel gebruikte tactiek om wetenschappelijk onderbouwde maatregelen onderuit te halen. De conclusie is dat de communicatie van ExxonMobil over klimaatverandering misleidend was.

"Dit artikel is de eerste systematische beoordeling ooit van de klimaatprojecties van een bedrijf dat fossiele brandstoffen produceert, de eerste keer dat we een getal kunnen plakken op wat ze wisten," zegt Geoffrey Supran, hoofdauteur van het genoemde artikel in ERL en voormalig onderzoeker in de geschiedenis van de wetenschap aan Harvard. "Wat we hebben gevonden is dat tussen 1977 en 2003 uitstekende wetenschappers binnen Exxon de opwarming van de aarde hebben gemodelleerd en voorspeld met, eerlijk gezegd, schokkende vaardigheid en nauwkeurigheid, maar dat het bedrijf vervolgens de volgende paar decennia die klimaatwetenschap heeft ontkend."

Een nieuwe analyse in 2023 laat zien dat wetenschappers bij ExxonMobil al in 1977 de huidige opwarming nauwkeurig hadden voorspeld. Zie de volgende grafiek.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.abk0063#F2 Assessing ExxonMobil’s global warming projections | Science] </ref>
[[Bestand:Summary of all global warming projections.png|miniatuur|''Alle projecties van de opwarming van de aarde die tussen 1977 en 2003 door wetenschappers van ExxonMobil zijn gerapporteerd in interne documenten (grijze lijnen), gesuperponeerd op historisch waargenomen temperatuurveranderingen (rood). Ononderbroken grijze lijnen geven projecties van de opwarming aan die door wetenschappers van ExxonMobil zelf zijn gemodelleerd; onderbroken grijze lijnen geven projecties aan uit onafhankelijk academische publicaties. Grijstinten met begindata van de modellen, van vroegst (1977: lichtst) tot laatst (2003: donkerst).''<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.abk0063#F2 Assessing ExxonMobil’s global warming projections | Science] </ref>]]
Die studie stelde vast dat 63 tot 83% van de klimaatprojecties die door wetenschappers van ExxonMobil werden gerapporteerd, accuraat waren in het voorspellen van de opwarming van de aarde. De gemiddelde voorspelde opwarming door ExxonMobil was 0,20° ± 0,04°C per decennium, wat overeenkomt met de opwarming volgens onafhankelijke academische en overheidsprognoses gepubliceerd tussen 1970 en 2007.

Bovendien bleek dat de wetenschappers van ExxonMobil de mogelijkheid van een komende ijstijd correct afwezen ten gunste van een “door kooldioxide veroorzaakt ‘super-interglaciaal’”; dat ze nauwkeurig voorspelden dat de door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde voor het eerst waarneembaar zou zijn in het jaar 2000 ± 5; en dat ze een redelijke schatting maakten van de hoeveelheid CO2 die tot een gevaarlijke opwarming zou leiden.

Wat de onderzoekers van ExxonMobil wisten over klimaatverandering was dus in tegenspraak met wat het bedrijf het publiek liet geloven. Maar terwijl wetenschappers zich inspanden om bekend te maken wat ze wisten, deed ExxonMobil er alles aan om het te ontkennen - inclusief het benadrukken van onzekerheden, het denigreren van klimaatmodellen, het mythologiseren van afkoeling van de aarde, het veinzen van onwetendheid over de waarneembaarheid van door de mens veroorzaakte opwarming en het zwijgen over de mogelijkheid van gestrande fossiele brandstoffen in een koolstofarme wereld.

Deze bevindingen hebben geleid tot een onderzoek door een commissie van de Amerikaanse Senaat.<ref>[https://www.budget.senate.gov/imo/media/doc/fossil_fuel_report1.pdf Denial, Disinformation, and Doublespeak: Big Oil’s Evolving Efforts to Avoid Accountability for Climate Change | House Committee on Oversight and Accountability and Senate Budget Committee] </ref> De belangrijkste conclusies van het rapport:

* Documenten tonen voor het eerst aan dat fossiele brandstofbedrijven intern niet betwisten dat ze op zijn minst al sinds de jaren '60 begrijpen dat het verbranden van fossiele brandstoffen klimaatverandering veroorzaakt en vervolgens tientallen jaren hebben gewerkt om het publieke begrip van dit feit te ondermijnen en de onderliggende wetenschap te ontkennen.
* De misleidingscampagne van Big Oil evolueerde van expliciete ontkenning van de basiswetenschap die ten grondslag ligt aan klimaatverandering naar misleiding, desinformatie en het ondermijnen van vertrouwen in de wetenschap.
* De fossiele brandstoffenindustrie grbruikt haar brancheorganisaties om verwarrende en misleidende verhalen te verspreiden en om te lobbyen tegen klimaatmaatregelen.
* De fossiele brandstoffenindustrie werkt strategisch samen met universiteiten om haar misleidingscampagnes een aura van geloofwaardigheid te geven en tegelijkertijd stemmen van de oppositie het zwijgen op te leggen.
* Alle zes betrokken partijen — Exxon, Chevron, Shell, BP, API en de Kamer — hebben het onderzoek van de Commissie belemmerd en vertraagd.

= Huidig klimaatonderzoek genegeerd =
Signalen uit huidig klimaatonderzoek worden onvoldoende serieus genomen. Droogtes en overstromingen worden consequent voorgesteld als weersextremen en niet gekoppeld aan klimaatverandering.

Regeringen negeren klimaatwetenschappers en activisten vaak onder politieke en industriële druk. In de VS hebben wetenschappers bijvoorbeeld te maken gehad met censuur door de overheid en de olie-industrie, waardoor het vertrouwen van het publiek in de klimaatwetenschap is ondermijnd. De Britse regering is bekritiseerd omdat ze het werk van het Climate Change Committee verkeerd heeft voorgesteld en belangrijke benoemingen heeft uitgesteld, wat duidt op een gebrek aan betrokkenheid bij deskundig advies. Bovendien zijn er op grote klimaatconferenties veel meer lobbyisten voor fossiele brandstoffen dan klimaatvertegenwoordigers, wat de invloed van bedrijfsbelangen op wetenschappelijke adviezen benadrukt.

Verschillende Europese landen hebben onlangs hun klimaatbeleid afgezwakt.

Sommige EU-landen probeerden de implementatie van regelgeving gericht op het terugdringen van methaanemissies uit de olie- en gassector uit te stellen, door langere termijnen voor te stellen voor noodzakelijke onderzoeken en controles, in tegenstelling tot de urgentie die door klimaatwetenschappers wordt benadrukt.<ref>[https://www.euractiv.com/section/energy-environment/news/european-countries-try-to-weaken-eu-clampdown-on-methane-emissions/ European countries try to weaken EU clampdown on methane emissions | Euractiv] </ref>

De Poolse regering heeft zich actief verzet tegen klimaatinitiatieven van de EU, zoals de Natuurherstelwet en strengere emissiedoelstellingen, wat wijst op een bredere weerstand tegen strenge klimaatmaatregelen vanwege politieke druk.

Tijdens de COP26 klimaattop in november 2021 hebben landen gelobbyd om een belangrijk klimaatrapport te veranderen. Uit een groot aantal uitgelekte documenten blijkt hoe landen proberen een cruciaal wetenschappelijk rapport over de aanpak van klimaatverandering te veranderen.<ref>[https://www.bbc.com/news/science-environment-58982445 COP26: Document leak reveals nations lobbying to change key climate report | BBC] </ref>

Het lek onthult dat Saoedi-Arabië, Japan en Australië tot de landen behoren die de VN vragen om de noodzaak om snel af te stappen van fossiele brandstoffen te bagatelliseren. Het laat ook zien dat sommige rijke landen twijfelen over het betalen van meer geld aan armere landen om over te stappen op groenere technologieën.
[[Bestand:Citizen support.png|miniatuur|400x400px|''Uitkomsten van een onderzoek door de Europese Commissie onder burgers van alle EU landen.''<ref name=":6">[https://climate.ec.europa.eu/citizens/citizen-support-climate-action_en Citizen support for climate action | European Commission] </ref>]]
Rechts-populistische partijen in Europa die tegen klimaatmaatregelen zijn, worden steeds machtiger en populairder. Deze partijen hebben een grote invloed op wat mensen denken over het klimaat en beginnen veel polariserende debatten. Echter, in de meeste gevallen is hun invloed beperkt door bestaande nationale en EU-regels, problemen met samenwerken en het feit dat het heel moeilijk is om hun extreme campagne-ideeën in daden om te zetten. Toch hebben ze het moeilijker gemaakt om klimaatbeleid met kracht voort te zetten op lokaal, regionaal en nationaal niveau en wordt hun invloed steeds groter. Terwijl de meeste mensen in Europa klimaatmaatregelen nog steeds belangrijk vinden,<ref name=":6" /> proberen deze partijen te profiteren van de twijfels van mensen over specifieke maatregelen.<ref>[https://www.cleanenergywire.org/news/right-wing-populists-challenge-europes-climate-efforts Right-wing populists challenge Europe’s climate efforts | Clean Energy Wire (CLEW)] </ref>

Een coalitie van tien EU-landen, waaronder Duitsland en Denemarken, waarschuwde voor pogingen om het klimaatbeleid binnen de EU af te zwakken, uit angst dat compromissen de ambitieuze klimaatdoelen zouden kunnen doen ontsporen.<ref>[https://earth5r.org/europes-climate-policies-risk-being-weakened-10-countries-warn/ Europe’s Climate Policies Risk Being Weakened | Earth5R] </ref>

De recente uitwassen van de regering Musk-Trump zijn een ernstige bedreiging voor klimaat- en milieuwetenschappers die ook gevolgen heeft voor de wetenschap in de rest van de wereld. Zie bijvoorbeeld de sabotage van het IPCC.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Kritische wetenschappers ==
Klimaatwetenschappers hebben met verschillende strategieën gereageerd op de inactiviteit en regelrechte censuur door de overheid:

1. Wetenschappers zoals James Hansen hebben getuigd voor het Congres en benadrukt hoe politieke inmenging de wetenschappelijke integriteit corrumpeert en het begrip van klimaatverandering bij het publiek verwart.<ref>[https://ncac.org/resource/congressional-hearings-expose-censorship-of-science Congressional hearings expose censorship of science | National Coalition Against Censorship] </ref>

2. Sommige wetenschappers, zoals die van de National Park Service, hebben ervoor gekozen om zich te verzetten tegen censuur en hun carrière op het spel te zetten om hun onderzoek transparant te houden. In landen als Duitsland hebben wetenschappers allianties gevormd om collega's te steunen die te maken hebben met censuur, om zo een cultuur van openheid en samenwerking onder onderzoekers te bevorderen.<ref>[https://www.recht.bund.de/bgbl/1/2023/140/VO.html Gesetz für einen besseren Schutz hinweisgebender Personen sowie zur Umsetzung der Richtlinie zum Schutz von Personen, die Verstöße gegen das Unionsrecht melden | Bundesgesetzblatt] </ref> <ref>[https://commission.europa.eu/aid-development-cooperation-fundamental-rights/your-fundamental-rights-eu/protection-whistleblowers_en Protection for whistleblowers | European Commission] </ref> <ref>[https://www.climatewhistleblowers.org/ Climate Whistleblowers] </ref> <ref>[https://www.whistleblower-rights.org/ European Center for Whistleblower Rights] </ref> <ref>[https://blog.ucsusa.org/maria-caffrey/climate-scientists-culture-of-fear-self-censorship-in-government-agencies/ Climate Scientists Confront a Culture of Fear and Self-Censorship in Government Agencies | Union of Concerned Scientists] </ref>

3. Wetenschappers zoeken steeds meer steun bij collega's en media om hun stem te versterken en censuur tegen te gaan, waardoor een cultuur van solidariteit tegen politieke druk ontstaat. Organisaties zoals de European Academies Science Advisory Council (EASAC) mobiliseren wetenschappers in heel Europa om onafhankelijk wetenschappelijk advies te geven aan beleidsmakers, om ervoor te zorgen dat wetenschappelijk bewijs het klimaatbeleid informeert ondanks druk van de overheid.<ref>[https://easac.eu/ Science Advice for the Benefit of Europe | EASAC – European Academies Science Advisory Council] </ref> <ref>[https://compass.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/soc4.13241 Scientists, censorship, and suppression: A combined comparative-processual analysis of U.S. cases involving chemical and climate change expertise | Sociology Compass] </ref>

4. Initiatieven van groepen zoals CAN Europe pleiten voor transparantie en verantwoording bij klimaatmaatregelen, door wetenschappers in staat te stellen hun bevindingen rechtstreeks aan het publiek en beleidsmakers te communiceren.<ref>[https://caneurope.org/ Climate Action Network (CAN) Europe] </ref>

Deze strategieën zijn erop gericht om de wetenschappelijke integriteit hoog te houden en het beleid te beïnvloeden ondanks politieke uitdagingen.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

Overleg:Extreme urgentie

2025-05-06T09:20:40Z

Eva: /* ELI5 */

Hier kun je commentaar plaatsen.
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.
Ook andere feedback is welkom.

Extreme urgentie

2025-05-06T09:20:25Z

Eva: /* Extreme urgentie */

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
'''We moeten dringend de klimaatverandering aanpakken omdat de aarde in een ongekend tempo opwarmt. Dat leidt tot aanzienlijke en mogelijk onomkeerbare gevolgen voor de mens, de natuur en het milieu.'''

Dit is waarom het zo urgent is:

* '''Snelle opwarming''': De aarde is al 1,3 graad Celsius opgewarmd sinds het einde van de 19e eeuw. De doelstelling van het Akkoord van Parijs is de opwarming te beperken tot 1,5 graad Celsius. Voorspellingen geven aan dat die 1,5 graad opwarming binnen het komende decennium kan worden bereikt. In Nederland is de temperatuur al met 2,3 graden Celsius gestegen.
* '''Onomkeerbare effecten''': Sommige effecten van klimaatverandering, zoals het smelten van ijskappen en zeespiegelstijging, zijn al onomkeerbaar.
* '''Extreem weer''': Klimaatverandering leidt tot meer frequente en intense extreme weersomstandigheden, zoals hittegolven, droogtes, zware regenval en zware stormen.
* '''Voedsel- en wateronzekerheid''': Miljoenen mensen worden geconfronteerd met acute voedselonzekerheid en afnemende waterzekerheid als gevolg van klimaatverandering.
* '''Kwetsbaarheid van ecosystemen''': Ecosystemen hebben moeite om zich aan te passen aan de klimaatverandering en sommige hebben hun aanpassingslimieten al bereikt. De meest kwetsbare mensen en ecosystemen worden onevenredig zwaar getroffen.
* '''Bedreigingen voor de gezondheid''': Klimaatverandering vormt een belangrijke bedreiging voor de gezondheid van mensen, dieren en planten, en verergert bestaande gezondheidsproblemen.

Zelfs als de uitstoot van broeikasgassen onmiddellijk stopt, zullen sommige veranderingen, zoals zeespiegelstijging, nog honderden of duizenden jaren doorgaan. Om de ergste gevolgen van klimaatverandering te voorkomen, zijn drastische en onmiddellijke maatregelen nodig om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Dit omvat het verminderen van de uitstoot met ongeveer 43% in 2030 en 60% in 2035 (vergeleken met de niveaus van 2019) en het bereiken van een CO2-uitstoot van nul in 2050.
</div>

= Extreme urgentie =
[[Bestand:Temperatuur stripes Ed Hawkins.png|miniatuur|650x650px|''Bron: Ed Hawkins.'' <ref> [https://showyourstripes.info/ Ed Hawkins. Show Your Stripes] </ref>|gecentreerd]]

'''Er is nog maar weinig tijd om te voorkomen dat de Aarde opwarmt boven de 1,5 °C (vergeleken met de pre-industriële periode). Of anders uitgedrukt, de koolstofreserve is bijna op.'''

'''Het verbranden van fossiele brandstoffen om energie en warmte op te wekken heeft de ontwikkeling en bloei van de samenleving mogelijk gemaakt, maar nu zien we de onbedoelde gevolgen. De kooldioxide die aan de atmosfeer is toegevoegd, zorgt ervoor dat de temperatuur wereldwijd stijgt, waardoor hittegolven heter worden en stortregens heviger.''' <ref>[https://globalcarbonbudget.org/ Global Carbon Budget]</ref>

'''De daaruit voortvloeiende grootschalige ontwrichting van de maatschappij en het toenemende menselijk leed worden steeds zichtbaarder. Bovendien blijkt klimaatverandering de ongelijkheid in de wereld te vergroten vanwege een verband tussen temperatuur en economische groei.'''<ref> [https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1816020116 Global warming has increased global economic inequality | PNAS]</ref>

Kunnen we de opwarming van de Aarde nog beperken tot 1,5 °C of lager? Nadat de opwarming in 2024 voorbij de 1,5 graad schoot, werd dat steeds minder waarschijnlijk.<ref>[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00139157.2025.2434494 Global Warming Has Accelerated: Are the United Nations and the Public Well-Informed? | Environment: Science and Policy for Sustainable Development]</ref> Niet omdat het technisch onhaalbaar is, maar omdat het klimaatbeleid en de maatregelen simpelweg te traag worden uitgevoerd. Hoewel duurzame ontwikkelingen snel gaan, wordt het gebruik van fossiele brandstoffen niet snel genoeg teruggedrongen.

Daar komt bij dat de werkelijkheid de wetenschappelijke projecties vaak inhaalt. Veel ontwikkelingen blijken sneller te gaan dan de klimaatmodellen hebben voorspeld.<ref> [https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2411258121 Global emergence of regional heatwave hotspots outpaces climate model simulations | PNAS]</ref>

Een rapport van een grote groep medische wetenschappers roept in toptijdschrift ''The Lancet'' op: “Ongekende opwarming vraagt om ongekende actie.”<ref> [https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIIS2468-2667(24)00055-0/fulltext The 2024 Europe report of the Lancet Countdown on health and climate change: unprecedented warming demands unprecedented action | The Lancet]</ref>

Tot het moment dat we de wereldwijde uitstoot van koolstofdioxide terugbrengen tot "netto nul" zal de planeet blijven opwarmen, en dat zal een heel slecht effect hebben op al het leven op Aarde. Daarna zullen we nog generaties lang moeten leven en lijden in een warmer klimaat. De keuzes die we nu maken, hebben een grote invloed op de toekomst.

Deze video vat het goed samen.

<youtube>WL2W5uMI0jg</youtube>

Tekst van de video:

<blockquote>

De uitstoot van fossiele brandstoffen heeft een recordhoogte bereikt en het is duidelijk dat we niet genoeg doen om de klimaatcrisis aan te pakken.

De huidige verplichtingen worden niet nagekomen en de beloften die zijn gedaan in het kader van de Overeenkomst van Parijs van 2015 zijn niet ambitieus genoeg om de wereldwijde temperatuurstijging onder de 1,5°C te houden.

Een recent rapport van de V.N. zegt... Als we doorgaan met hetzelfde beleid, zal de wereld in 2100 met drie graden zijn opgewarmd, wat verschrikkelijke gevolgen zal hebben over de hele wereld. Sinds 1990 hebben de grootste vervuilers de klimaatcrisis aangewakkerd.

Maar hoewel deze landen doelen hebben gesteld om hun uitstoot te verminderen en netto nul te worden via hun NDC's, zijn er grote hiaten. Om hun netto nul doelen te bereiken, moeten de vier grootste vervuilers snel en permanent stoppen met het gebruik van koolstof. De tijd dringt.

Met het huidige emissietempo missen we de doelstelling van 1,5 graad waarschijnlijk al over zes jaar.

Nieuwe NDC's voor 2025 zijn onze laatste kans om de uitstoot aanzienlijk te verminderen.

Regeringen, financiers en beleidsmakers moeten ambitieuzer zijn en samenwerken om ongekende, grootschalige oplossingen te implementeren om netto nul te bereiken en onze planeet te beschermen voor toekomstige generaties.</blockquote>

<blockquote> '''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Noodtoestand van het klimaat ==
'''Er is alle reden om van een noodtoestand te spreken. Alle resultaten van klimaatonderzoek wijzen in dezelfde richting: wanneer niet onmiddellijk een eind wordt gemaakt aan het gebruik van fossiele brandstoffen, koerst de Aarde af op een ramp. Dit soort uitspraken wordt vaak afgedaan als doemscenario’s, maar de werkelijkheid is dat die door solide wetenschappelijk onderzoek wordt gesteund.'''

'''Die wetenschap geeft tegelijkertijd ook de richting aan van de oplossingen waarmee tenminste de ergste gevolgen van klimaatverandering kunnen worden bestreden.'''

In 2024 verscheen ''The 2024 state of the climate report: Perilous times on planet Earth'', onderschreven door 16.000 wetenschappers van over de hele wereld.<ref> [https://academic.oup.com/bioscience/article/74/12/812/7808595#498670967 The 2024 state of the climate report: Perilous times on planet Earth | BioScience]</ref>

De conclusies van dit rapport geven de urgentie weer van maatregelen om de ergste gevolgen van klimaatverandering af te wenden:

* Ondanks tientallen jaren van wetenschappelijke publicaties, klimaatconferenties en bewijs van de gevolgen van klimaatverandering, blijft de vooruitgang tegenvallen door financiële en politieke weerstand. De uitstoot van broeikasgassen blijft stijgen, wat ons richting een klimaatcatastrofe drijft. Vooral de armste bevolkingsgroepen zullen de zwaarste gevolgen ondervinden.
* Er is dringend actie nodig om fossiele brandstoffen af te bouwen, met een mondiale koolstofprijs als belangrijke stap. Het terugdringen van methaanuitstoot, een krachtig broeikasgas met kortetermijneffecten, kan snel verlichting bieden en extreme gevolgen voorkomen. Daarnaast moeten voedsel- en consumptiepatronen veranderen, moet overconsumptie verminderen en moet de focus verlegd worden naar plantaardige voeding en duurzame productie.
* Dat wordt moeilijk gemaakt door het gedrag van de superrijken, de miljardairs die hun fortuin met meer dan duizend miljard US dollar hebben zien stijgen tijdens de coronapandemie. Deze megavervuilers hebben een grote invloed op het dagelijks leven van gewone mensen. Miljardairs hebben een CO2-voetafdruk die duizenden keren groter is dan die van gemiddelde burgers, zelfs in de rijkste landen. Ze gebruiken hun macht om hun positie te behouden, wat erop neerkomt dat meer fossiele brandstoffen worden opgepompt en verbrand, om hun winsten veilig te stellen.<ref> [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15487733.2021.1949847 The outsized carbon footprints of the super-rich | Sustainability: Science, Practice and Policy]</ref>
* De illusie van onbeperkte economische groei moet plaatsmaken voor een duurzaam, sociaal rechtvaardig model. Onderwijs en empowerment van meisjes en vrouwen kunnen bijdragen aan bevolkingsstabilisatie. Wereldwijde klimaatonderwijs programma’s kunnen bewustzijn en actie stimuleren.
* Het beschermen en herstellen van ecosystemen is essentieel om de schade te beperken. Alleen met doortastende, op wetenschap gebaseerde maatregelen kan de mensheid de natuur beschermen, grootschalig lijden voorkomen en een leefbare toekomst waarborgen. De tijd om te handelen is nu – de toekomst van de mensheid staat op het spel.
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

=== Elke tiende graad telt ===
'''Maximaal 1,5 °C opwarming in 2050 is het doel van het Akkoord van Parijs dat nog steeds door de meeste landen wordt onderschreven. Door het gebrek aan daadwerkelijke actie van overheden en bedrijven wordt het steeds onwaarschijnlijker dat dat doel wordt gehaald. Elke tiende graad verdere opwarming heeft grote, directe en langetermijngevolgen voor het welzijn van de mensheid en ecologische systemen.'''

Terwijl we het doel van het Akkoord van Parijs zien wegglippen, is het nog steeds van het grootste belang om zelfs maar een tiende van een graad toekomstige opwarming van de aarde te voorkomen. Het is tijd om te erkennen dat business-as-usual voor een planeet in gevaar niet langer haalbaar is en dat we moeten beginnen met plannen voor een wereld die prioriteit geeft aan behoud, duurzaamheid, veerkracht en rechtvaardigheid.

Uiteindelijk zal de aanpak van klimaatverandering een gecoördineerde inspanning vereisen om niet alleen de uitstoot te verminderen en kwetsbare gemeenschappen te ondersteunen, maar ook om stapsgewijze veranderingen op lange termijn door te voeren voor de mensheid en ander leven op aarde.

Zowel het Internationaal Energieagentschap (IEA) als de Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering van de Verenigde Naties (IPCC) hebben ondubbelzinnig verklaard dat de ontwikkeling van nieuwe olie- en gasvelden onmiddellijk moet worden stopgezet om op tijd netto-nul-emissies te bereiken en zo de opwarming van de Aarde op een relatief veilig niveau te stoppen.<ref> [https://iea.blob.core.windows.net/assets/deebef5d-0c34-4539-9d0c-10b13d840027/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector_CORR.pdf IEA: Net Zero by 2050. A Roadmap for the Global Energy Sector | International Energy Agency]</ref><ref> [https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_LongerReport.pdf IPCC Climate Change 2023 Synthesis Report | IPCC] </ref>

Beide organisaties hebben ook ondubbelzinnig verklaard dat, om ook maar een 50/50 kans te hebben om de opwarming van de Aarde te stoppen bij de Parijse doelstelling van 1,5 graad, de bestaande infrastructuur voor fossiele energie vóór het einde van haar verwachte levensduur buiten gebruik moet worden gesteld.

Producenten van fossiele energie weten dit. In een ''Energy Security Scenario'' voor 2023 dat door Shell is uitgebracht, wordt bijvoorbeeld een onmiddellijk einde gesteld aan de groei van de olie- en gasproductie in modellen die de opwarming onder de 1,5 °C houden.<ref> [https://www.shell.com/news-and-insights/scenarios/the-energy-security-scenarios.html Shell: The Energy Security Scenarios | Shell]</ref>
<blockquote> '''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Urgentie onvoldoende onderkend ==
Het is verbijsterend dat nog steeds wereldwijd overheden een apathische houding innemen als het gaat om het voorkomen en bestrijden van de gevolgen van klimaatverandering. Een rapport van Climate Action Tracker (2024) zegt het zo:<ref name=":0"> [https://climateactiontracker.org/documents/1277/CAT_2024-11-14_GlobalUpdate_COP29.pdf Climate Action Tracker Warming Projections Global Update, November 2024 | Climate Action Tracker]</ref>
<blockquote>Ondanks het feit dat de klimaatcrisis steeds erger wordt, met steeds meer bosbranden, stormen, overstromingen en droogtes, laat onze laatste update van de wereldwijde temperatuur zien dat de voorspellingen voor de opwarming van de aarde in 2100 sinds 2021 niet zijn verbeterd. Het huidige beleid zet de wereld op het pad naar een opwarming van 2,7°C. </blockquote>Er gaapt een grote kloof tussen wat er in de praktijk gebeurt op het gebied van klimaatverandering en de urgentie die regeringen geven aan het beleid dat nodig is om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, waardoor de opwarming van de aarde met bijna 0,3°C per decennium toeneemt. Gemengde signalen vanuit de politiek belemmeren duidelijk de vooruitgang in klimaatactie.
[[Bestand:Temperature pathways to 2100.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verwachte opwarming gebaseerd op toezeggingen en huidig beleid. Het huidige beleid — minimale actie — leidt tot een opwarming van 2,5-2,9 °C in 2100. Bron: Climate Action Tracker.''<ref name=":0" />]]Aan de positieve kant maken hernieuwbare energie en elektrische voertuigen enorme vooruitgang. Energie-investeringen in schone energie zijn nu voor het eerst twee keer zo hoog als die in fossiele brandstoffen, met name olie en gas, terwijl investeringen in schone productiecapaciteit snel toenemen.

De keerzijde is dat overheidssubsidies voor fossiele brandstoffen nog steeds ongekend hoog zijn en dat de financiering van projecten voor fossiele brandstoffen tussen 2021 en 2022 verviervoudigd is. Het is dan ook niet verrassend dat emissieprojecties een emissiepiek verwachten aan het einde van het decennium, waardoor er in die periode niet genoeg uitstootdaling is om het doel van het Akkoord van Parijs te halen.

Het lijkt misschien alsof we de afgelopen drie jaar tot stilstand zijn gekomen, maar er gebeurt eigenlijk heel veel. Door de exponentiële groei van hernieuwbare energie kunnen we nu een snellere daling verwachten na 2030, ondanks de stijgende uitstoot tot nu toe. Helaas gaat het niet allemaal de goede kant op.

<blockquote> '''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Klimaatverandering en de wereldwijde samenleving ===
Een toename van overstromingen, droogtes en bosbranden zal het wereldwijde voedselsysteem ernstig verstoren. Als gevolg daarvan zullen de prijzen van essentiële grondstoffen naar verwachting stijgen, wat zal leiden tot economische instabiliteit en grotere sociale spanningen.

Dichtbevolkte gebieden kunnen steeds onbewoonbaarder worden, waardoor honderden miljoenen mensen hun heil elders gaan zoeken. Deze massale migratie kan politieke onrust veroorzaken in meer welvarende regio's, waardoor de situatie nog ingewikkelder wordt.

Naast het wegtrekken van mensen zullen ook bacteriën en insecten migreren, wat kan leiden tot uitbraken van dodelijke ziekten. De concurrentie om slinkende hulpbronnen zal waarschijnlijk escaleren in militaire conflicten, waardoor juist de transnationale allianties die nodig zijn om deze mondiale uitdagingen aan te pakken onder grote druk komen te staan.

Samengevat bedreigen de cascade-effecten van klimaatverandering niet alleen de voedselzekerheid, maar ook de sociale stabiliteit en de internationale samenwerking.

=== Kleine kans, grote gevolgen ===
De meest ernstige scenario’s, waarin niets wordt gedaan om de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer te verminderen, lijken weinig waarschijnlijk. Er worden inmiddels maatregelen genomen om de ergste gevolgen te verminderen. Duurzame energie neemt snel toe en ook op andere terreinen worden duurzame oplossingen ontwikkeld. Dat kan leiden tot het optimistische geloof dat de technologie de gevolgen van klimaatverandering zal afwenden.

Dit is echter een gevaarlijke illusie. Het klimaat is inmiddels onomkeerbaar veranderd en sommige componenten van het klimaatsysteem zijn al ver voorbij hun veilige limiet. Steeds meer wetenschappers zijn tot de overtuiging gekomen dat rampscenario’s waarschijnlijk zijn.<ref>[https://www.livescience.com/planet-earth/rivers-oceans/we-dont-really-consider-it-low-probability-anymore-collapse-of-key-atlantic-current-could-have-catastrophic-impacts-says-oceanographer-stefan-rahmstorf 'We don't really consider it low probability anymore': Collapse of key Atlantic current could have catastrophic impacts, says oceanographer Stefan Rahmstorf | LiveScience]</ref>

'''Het is een gok die we niet moeten wagen. Van alle oplossingen is het onmiddellijk verminderen van het gebruik van fossiele brandstoffen verreweg het meest zeker.'''<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

== De grenzen van onze planeet ==
'''Planetaire grenzen (''‘Planetary Boundaries’'') zijn wetenschappelijk vastgestelde limieten waarbinnen de mensheid op een veilige manier kan opereren om de stabiliteit en veerkracht van de systemen van de aarde die het leven mogelijk maken, te behouden. Volgens de Planetary Health Check (een initiatief van een collectief van vooraanstaande klimaatwetenschappers wereldwijd) zijn zes van de negen planetaire grenzen nu substantieel overschreden. Dat zijn er twee meer dan in 2015 ten tijde van de vorige Planetary Health Check. De toestand van het aardsysteem is verder verslechterd sinds de laatste beoordeling in 2023.<ref name=":2"> [https://www.planetaryhealthcheck.org/ The Planetary Health Check]</ref>'''

Zie ook: [[Extreme urgentie#Verdieping|Verdieping: Planetaire grenzen]].

Het begrip Planetaire Grenzen werd in 2009 geïntroduceerd in een artikel in Nature.<ref> [https://www.nature.com/articles/461472a A safe operating space for humanity | Nature]</ref> Het idee is gebaseerd op wetenschappelijk bewijs dat menselijk handelen, vooral dat van geïndustrialiseerde samenlevingen sinds de Industriële Revolutie, de belangrijkste aanjager is geworden van wereldwijde milieuveranderingen. Het overschrijden van een of meer planetaire grenzen kan slecht zijn, zelfs catastrofaal, omdat het risico bestaat dat er drempels worden overschreden die plotselinge, niet-lineaire milieuveranderingen teweeg kunnen brengen binnen systemen op continentale tot planetaire schaal.

Deze planetaire grenzen (hieronder gespecificeerd) geven de veilige niveaus aan van menselijke druk op negen kritische milieuprocessen, die samen de stabiliteit en veerkracht van de aarde waarborgen. Bij overschrijding lopen we het risico onomkeerbare schade aan te richten aan de aarde, wat ook onze samenlevingen en economieën bedreigt.

Omdat deze grenzen onderling afhankelijk zijn, leidt het overschrijden van één grens vaak tot het beïnvloeden van andere grenzen, wat kan resulteren in meerdere kritieke processen die hun veilige grenzen verlaten. Duurzaamheidsbeslissingen kunnen daarom niet geïsoleerd worden genomen. Alleen door alle negen planetaire grenzen te respecteren, kunnen we de veilige leefruimte voor de menselijke beschaving in stand houden en voorkomen dat we onze planeet onherstelbaar beschadigen.
[[Bestand:Planetary Health.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de toestand van de planetaire grensprocessen. Drie bevinden zich nog in de veilige (groene) zone: ozon, aerosolen en oceaanverzuring. Drie andere bevinden zich in de (oranje) zone van toenemend risico: zoetwater, landgebruik en klimaatverandering-CO2. De overige processen zitten ver in de zone van hoog risico. Bron: Planetary Health Check.''<ref name=":2" />]]Zie: [[Extreme urgentie#Verdieping|Verdieping: Plantaire grenzen]].<blockquote> '''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== “You can’t hide from climate change” ==
Er zijn geen plekken op Aarde waar we gegarandeerd veilig zijn voor de gevolgen van klimaatverandering. Dat bleek toen de inwoners van Asheville tot hun verrassing zwaar werden getroffen door de orkaan Helene die ver van de kust verwoestingen aanrichtte en slachtoffers maakte. De kunstenaarsstad Asheville werd door sommige persbureaus al lange tijd omschreven als een “klimaatparadijs”, of een plaats die veilig is voor klimaatverandering. Het heeft geen last van de bosbranden die vaak voorkomen in delen van Californië of de stormvloeden die het leven in kuststeden vaak overhoop gooien.<ref> [https://www.nytimes.com/2024/10/01/climate/asheville-climate-change-flood.html ‘Climate Havens’ Don’t Exist | NYT]</ref>

Helene heeft misschien een extra boost gekregen van de vochtige grond die achterbleef door de regens die door de regio trokken voordat ze Asheville trof. Wetenschappers noemen dit fenomeen het bruine-oceaan effect, omdat het ervoor zorgt dat een met water verzadigde bodem een storm op dezelfde manier beïnvloedt als het zeeoppervlak.

Peter Kalmus is een klimaatwetenschapper die twee jaar voor de verwoestende branden van januari 2025 Los Angeles had verlaten. Hij schrijft in de New York Times dat hij de branden had zien aankomen. Omdat het niet meer veilg voelde, verhuisde hij met zijn gezin naar North Carolina, niet ver van 'klimaatparadijs' Asheville. Zijn oude buurtje in LA, inclusief het huis waar zijn kinderen opgroeiden, is volledig afgebrand. Of zijn nieuwe woonplaats veilig zal zijn, is nog maar de vraag.<ref> [https://www.nytimes.com/2025/01/10/opinion/la-fires-los-angeles-wildfires.html As a Climate Scientist, I Knew It Was Time to Leave Los Angeles | NYT]</ref>

Ook in Europa zijn er plaatsen waar het risico groter is, zoals kustgebieden, rivierdalen of bosgebieden, en gebieden die minder risicovol zijn. Maar nergens zijn we helemaal vrij van de gevolgen van klimaatverandering. Binnen afzienbare tijd zal de keuze van onze woonplaats niet meer alleen worden bepaald door onze economische of lifestyle voorkeur maar ook door de hoogte van onze verzekeringspremies.<blockquote>'''Bronnen:'''

<references />

</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =

== Verdieping: Planetaire grenzen ==
Verdieping bij: [[Extreme urgentie#De grenzen van onze planeet|De grenzen van onze planeet]]
De negen planetaire grenzen zijn:<ref name=":1"> [https://www.planetaryhealthcheck.org/ The Planetary Health Check]</ref>
# '''Biosfeer'''. <ref> De biosfeer is de zone van het leven op Aarde. Het is het wereldwijde ecologische systeem dat alle levende wezens en hun onderlinge relaties omvat, inclusief hun interacties met de onderdelen van de lithosfeer, cryosfeer, hydrosfeer en atmosfeer. (https://en.wikipedia.org/wiki/Biosphere)</ref> Sinds 1950 voorbij de kritische drempel. De afname van de diversiteit, omvang en gezondheid van levende organismen en ecosystemen ondermijnt het vermogen van de biosfeer om de toestand van de planeet te reguleren, doordat dit de energiebalans en chemische cycli op aarde beïnvloedt. Zowel het verlies aan genetische diversiteit als de achteruitgang van de functionele integriteit van ecosystemen hebben de veilige grenzen overschreden. Hierdoor wordt de stabiliteit van de planeet bedreigd, wat essentiële processen zoals klimaatregulatie en de ondersteuning van het leven in gevaar brengt.
# '''Vervuiling'''. Sinds 1950 overschreden. De introductie van nieuwe substanties omvat synthetische chemicaliën en stoffen zoals microplastics, hormoonontregelaars en organische verontreinigende stoffen, evenals door mensen gemobiliseerd radioactief materiaal, zoals kernafval en kernwapens. Daarnaast spelen menselijke interventies in evolutionaire processen een rol, zoals genetisch gemodificeerde organismen (GGO's) en andere directe wijzigingen van de evolutie. Momenteel wordt een gevaarlijke hoeveelheid synthetische stoffen in het milieu gebracht zonder voldoende tests op veiligheid, wat betekent dat de uitstoot van deze stoffen het veilige niveau overschrijdt.
# '''Landgebruik'''. Vanaf 1960 voorbij de veilige limiet. De aantasting van natuurlijke landschappen door ontbossing en verstedelijking vermindert cruciale ecologische functies zoals koolstofvastlegging, vochtrecycling en het behoud van leefgebieden voor wilde dieren. Deze functies zijn essentieel voor de gezondheid en stabiliteit van het aardsysteem. Wereldwijd zijn de resterende bosgebieden in alle drie de belangrijke biomen — tropisch, boreaal en gematigd — onder het veilige niveau gezakt. Dit verlies aan bosbedekking vermindert het vermogen van de aarde om broeikasgassen te absorberen en natuurlijke ecosystemen te ondersteunen, wat verdere klimaat- en biodiversiteitsproblemen veroorzaakt.
# '''Zoetwater'''. Vanaf 1960 voorbij de veilige limiet. De verstoring van zoetwatercycli, waaronder rivieren en grondwater, beïnvloedt natuurlijke processen zoals koolstofvastlegging en biodiversiteit. Deze verstoringen kunnen leiden tot verschuivingen in neerslagpatronen en andere cruciale ecologische functies. Menselijke activiteiten, zoals overmatig waterverbruik en het wijzigen van waterlopen, hebben zowel blauw water (rivieren, meren) als groen water (grondwater) uit balans gebracht. Hierdoor zijn de veilige niveaus van deze waterbronnen overschreden, wat negatieve gevolgen heeft voor ecosystemen en de stabiliteit van het klimaat.
# '''Voedingsstoffen.''' Vanaf 1970 voorbij de veilige limiet. De verstoring van natuurlijke voedingsstoffen cycli, zoals die van stikstof en fosfor, heeft ingrijpende gevolgen voor het milieu en ecosystemen. Deze elementen zijn essentieel voor het ondersteunen van leven en het behoud van gezonde ecosystemen. De wereldwijde fosforstroom naar oceanen en de industriële fixatie van stikstof (het onttrekken van stikstof uit de atmosfeer voor landbouw en industrie) hebben de natuurlijke cycli van deze voedingsstoffen ernstig verstoord. Dit heeft ertoe geleid dat de veilige grenzen voor stikstof- en fosforcycli zijn overschreden, met negatieve gevolgen voor biodiversiteit, waterkwaliteit en het klimaat.
# '''Klimaat'''. Vanaf 1990 voorbij de veilige limiet. De verandering in de verhouding tussen inkomende en uitgaande energie van de aarde, veroorzaakt door een toename van broeikasgassen en aerosolen. Meer vastgehouden straling veroorzaakt een stijging van de globale temperaturen en verandert de klimaatpatronen.
# '''Oceaanverzuring'''. Limiet nog net niet overschreden in 2024. Oceaanverzuring is een proces waarbij de zuurgraad van oceaanwater toeneemt (de pH daalt) door de opname van CO2 uit de atmosfeer. Dit fenomeen heeft ernstige gevolgen voor kalkvormende organismen zoals koraal en schelpdieren, omdat het hun vermogen vermindert om kalkhoudende structuren zoals schelpen en skeletten te vormen. Dit verstoort mariene ecosystemen en bedreigt de biodiversiteit. Daarnaast vermindert oceaanverzuring de capaciteit van de oceaan om als koolstofput te fungeren, wat de klimaatverandering verder verergert. De verzadigingstoestand van aragoniet, een belangrijke indicator voor oceaanverzuring, bevindt zich momenteel nog binnen de veilige marges, maar nadert de grens van wat als veilig wordt beschouwd.
# '''Aerosolen'''. De toename van zwevende deeltjes in de atmosfeer, veroorzaakt door zowel menselijke activiteiten als natuurlijke bronnen, heeft een aanzienlijke impact op het klimaat door veranderingen in temperatuur- en neerslagpatronen teweeg te brengen. Deze aerosolen kunnen de zonlichtabsorptie en -reflectie beïnvloeden, wat resulteert in lokale en wereldwijde klimaatveranderingen. Momenteel blijft het verschil in atmosferische aerosolbelasting tussen het noordelijk en het zuidelijk halfrond binnen de veilige grenzen, maar het is essentieel om deze niveaus te monitoren, aangezien verdere veranderingen de stabiliteit van het klimaat kunnen bedreigen.
# '''Ozon'''. De ozonlaag in de stratosfeer speelt een cruciale rol in het beschermen van het leven op aarde tegen schadelijke ultraviolette (UV) straling. Het afnemen van de ozonlaag, voornamelijk door door de mens veroorzaakte chemicaliën, leidt tot een verhoogde blootstelling aan UV-straling op het aardoppervlak. Momenteel bevindt de totale hoeveelheid stratosferisch ozon zich binnen veilige grenzen, en er is een herstel aan de gang. Hoewel de waarden nog steeds onder die van halverwege de 20e eeuw liggen, wijst dit op positieve vooruitgang in de bescherming van de ozonlaag en de vermindering van schadelijke emissies.

De Aarde als geheel — zowel de levende als de niet-levende natuur, inclusief de mensheid — wordt tegenwoordig beschouwd als één samenhangend systeem, Systeem Aarde. Dat houdt in dat morrelen aan een element van het systeem onvermijdelijk gevolgen heeft voor andere elementen. Opwarming van de atmosfeer en de oceanen heeft invloed op o.a. de wereldwijde zeespiegel, biodiversiteit, landbouw en sociaal-economische verhoudingen. (Zie Verdieping: Systeem aarde.)

De planetaire grenzen zijn een checklist voor de gezondheid van het Systeem Aarde. Ze hangen nauw samen met de terugkoppelingen en de omslagpunten in het klimaatsysteem. (Zie: [[Feedbacks en tipping points]].) Dat zijn de mechanismen die leiden tot overschrijding van planetaire grenzen.

<blockquote> '''Bronnen:'''

<references />

</blockquote>
</div>

Overleg:Wat is klimaatverandering?

2025-05-03T10:35:32Z

Eva: /* Verdieping: Levensduur van CO2 in de atmosfeer */ nieuwe subkop

Hier kunnen ingelogde gebruikers commentaar plaatsen.
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.
Ook andere feedback is welkom.

== Verdieping: Levensduur van CO2 in de atmosfeer ==

Dit stuk zou ik uitbreiden, nu is het niet duidelijk wat de weerlegging hiervan is en moet je naar de gelinkte site gaat om dit te lezen.

Wat is klimaatverandering?

2025-05-03T10:32:12Z

Eva: /* Cementproductie */

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
'''Klimaatverandering is wanneer de gemiddelde weerpatronen van de aarde over een lange tijd veranderen.'''

'''Uitleg:'''
* Het klimaat is het typische weer in een regio over een periode van 30 jaar of meer, inclusief temperatuur, regenval en wind.

* Het klimaat op aarde verandert sneller dan in de afgelopen 10.000 jaar. De wereld is al 1,3 graad Celsius (2,3 graden in Nederland) warmer geworden sinds de industriële revolutie.
'''Deze veranderingen zijn grotendeels te wijten aan dingen die mensen doen:'''
* Bij het verbranden van fossiele brandstoffen zoals olie, gas en kolen komen broeikasgassen zoals CO2 (kooldioxide) en CH4 (methaan) vrij in de atmosfeer.

* Deze gassen houden warmte vast en zorgen ervoor dat de aarde opwarmt.
* Het kappen van bossen draagt ook bij aan klimaatverandering.
'''Gevolgen van klimaatverandering:'''
* Extreme weersomstandigheden zoals stormen, overstromingen en hittegolven komen steeds vaker voor.
* IJskappen smelten en de zeespiegel stijgt.
* Planten- en diersoorten worden bedreigd.
</div>

= Wat is klimaatverandering? =

'''Het klimaat is één van de [http://www.klimaatwiki.org/index.php/Extreme_urgentie#De_grenzen_van_onze_planeet negen planetary boundaries] die sinds ongeveer 1990 voorbij de veilige limiet is. De gevolgen van het overschrijden van die grens zijn maar ten dele terug te draaien en dan ook nog pas op de lange termijn.'''

'''Deze pagina bespreekt de verschillen tussen [[Wat is klimaatverandering?#Weer en klimaat|weer en klimaat]], het [[Wat is klimaatverandering?#Het natuurlijke broeikaseffect|natuurlijke broeikaseffect]], [[Wat is klimaatverandering?#Welke broeikasgassen zijn er?|broeikasgassen]], het door de mens veroorzaakte [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]], en de invloedrijke weersverschijnselen [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño en El Niña]].'''

'''Onderstaande grafiek, gepubliceerd door het KNMI, vat het verhaal van deze wiki samen. Hij laat zien hoe de gemiddelde temperatuur op aarde sinds de Industriële Revolutie is gestegen parallel met de toename van kooldioxide in de atmosfeer.'''
[[Bestand:Klimaatgrafiek KNMI.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|Temperatuur en CO2-concentratie sinds het begin van de jaartelling. Bron: KNMI.]]

== Weer en klimaat ==
'''Weersverandering en klimaatverandering worden nogal eens met elkaar verward: ''“Hoezo opwarming van de aarde? Kijk naar buiten. Het sneeuwt en het is heel koud.”'' Vaak is zo’n opmerking een bewuste keuze om een zinvol gesprek te frustreren. Hoe het ook zij, het is goed om het verschil tussen weer en klimaat scherp te hebben.'''

Op de site https://earth.nullschool.net/ vind je animaties van de actuele weersituatie: temperatuur, luchtdruk, wind, zeestromingen, chemie en nog veel meer.

<youtube>obsw9qiBnjo</youtube>

==== Weer ====
Weer is wat je buiten voelt op een specifieke dag: warm, koud, regen, zon, wind, enzovoort. Het verandert snel, soms zelfs binnen een uur. Het weer — temperatuur, neerslag, wind — is op elke plaats en op elk moment anders.

Tegelijkertijd is het weer ook in zekere mate voorspelbaar: de dagen in de wintermaanden zijn kouder, grauwer en donkerder, dan in de zomer. In gebieden ver van zeeën en oceanen zijn deze verschillen groter dan in Nederland, dichtbij de zee. Nederland heeft een zeeklimaat, Rusland een landklimaat.

==== Klimaat ====
Klimaat gaat over het ''gemiddelde'' weer in een ''groter gebied'' over een ''lange periode;'' meestal wordt daarvoor 30 jaar gekozen. Klimaat geeft een idee wat voor soort weer je meestal kunt verwachten in een seizoen of jaar.

== Klimaatverandering ==
Klimaatverandering is dus de verandering van de gemiddelde weersomstandigheden over een langere periode in een bepaalde regio. Klimaat zegt daarmee ook iets over de kans dat een bepaald weertype op een bepaalde plaats en op een bepaalde tijd voorkomt.

Je kunt dus nooit zeggen dat extreme regenbuien (het weer op moment X op plaats Y) het gevolg zijn van klimaatverandering, tenminste niet op dezelfde manier als zeggen dat het glas dat op de grond valt het gevolg is van je hand die het van de tafel duwt. Het klimaat is immers de samenvatting van vele jaren weersverschijnselen. Je kunt wel zeggen dat het vaker optreden van extreme regenbuien het gevolg is van de uitstoot van CO2. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Attributie|Verdieping: Attributie]].)

Als we het over klimaatverandering hebben, bedoelen we vaak de opwarming van de aarde als gevolg van menselijk handelen: de antropogene klimaatverandering (er bestaat dus ook klimaatverandering die niet door de mens wordt veroorzaakt; zie [natuurlijke variatie]). Opwarming is echter maar één onderdeel van klimaatverandering. Omdat de planeet aarde één groot samenhangend geheel vormt, heeft opwarming ook gevolgen voor neerslagpatronen, weersextremen, smeltende gletsjers, zeespiegelstijging, veranderingen in verdamping door vegetatie, etc.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref>

Het klimaat op aarde is over lange tijd — in de orde van honderdduizenden tot miljoenen jaren — redelijk stabiel geweest, met slechts enkele graden verschil ten opzichte van de gemiddelde temperatuur in die periode. De huidige opwarming is groter en veel sneller dan ooit in de afgelopen 2 miljoen jaar. En dat is de kern van het probleem.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

== Het broeikaseffect ==

'''Het broeikaseffect werkt als een warme deken rond de Aarde en bestaat uit gassen zoals kooldioxide, methaan en waterdamp die warmte vasthouden.'''

'''Het broeikaseffect is een natuurlijk proces, dat de planeet op een voor leven optimale temperatuur houdt. Menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, hebben het broeikaseffect versterkt. Door de uitstoot van kooldioxide (CO2) is de deken als het ware dikker geworden. Daardoor is de temperatuur op aarde gestegen en de energiebalans verstoord. Dat wordt het [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]] genoemd. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: energiebalans|Verdieping: Energiebalans]].)'''

Hoewel er nog steeds veel onduidelijk is over klimaatverandering — met name over het tempo en de intensiteit — zijn de natuurkundige processen achter het broeikaseffect volledig begrepen. (Zie Experts zijn het eens.) Uit al het onderzoek blijkt dat op de lange termijn kooldioxide in de atmosfeer de belangrijkste regelknop is voor de temperatuur op Aarde. Kooldioxide is de belangrijkste veroorzaker van de huidige klimaatverandering; de toename ervan is door de mens veroorzaakt en het is ook de mens die de uitstoot ervan kan terugdringen.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.1190653 Atmospheric CO2: Principal Control Knob Governing Earth’s Temperature | Science]</ref>

Dit is al heel lang bekend. In een reeks experimenten die in 1856 werden uitgevoerd, ontdekte Eunice Newton Foote — een wetenschapper en voorvechtster van vrouwenrechten uit Seneca Falls, New York — als eerste dat het veranderen van de hoeveelheid kooldioxide (toen nog "koolzuurgas" genoemd) in de atmosfeer de temperatuur veranderde. Deze relatie tussen kooldioxide en het klimaat op aarde is sindsdien een van de belangrijkste principes geworden van de moderne meteorologie, het broeikaseffect en de klimaatwetenschap. Maar meer dan een eeuw lang erkende niemand dat Foote de eerste was die deze ontdekking deed, grotendeels omdat ze een vrouw was.<ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref>

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 en temperatuur]].<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Natuurlijk broeikaseffect ===
Het broeikaseffect treedt op omdat zonlicht dat de aarde verwarmt slechts ten dele wordt teruggekaatst naar de ruimte. Broeikasgassen, zoals kooldioxide (CO2) en methaan (CH4), houden een deel van die warmte vast. Dit is net als in een kas, waar glas de warmte binnenhoudt. Vandaar de naam 'broeikaseffect'. Zonder dit effect zou de gemiddelde temperatuur op het aardoppervlak ongeveer -18 °C zijn en zou menselijk leven niet kunnen bestaan.

Het zonlicht bestaat uit straling met korte golflengtes, van ultraviolet (UV) tot zichtbaar licht tot kortgolvige infraroodstraling. Deze straling verwarmt het aardoppervlak. Het opgewarmde aardoppervlak zendt langgolvige infraroodstraling (warmtestraling) terug. Daarvan wordt een klein deel, met golflengte 15 μm, geabsorbeerd door CO2 in de atmosfeer. Deze geabsorbeerde energie wordt vervolgens deels opnieuw uitgestraald, ook richting het aardoppervlak, waardoor de atmosfeer warmte vasthoudt.

<youtube>Ge0jhYDcazY</youtube>

''Demonstratie van het broeikaseffect die in de klas kan worden uitgevoerd.''<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/02/25/carbon-dioxide-cause-global-warming/ How Exactly Does Carbon Dioxide Cause Global Warming?]</ref>

Met dit eenvoudige experiment, dat voor het eerst werd uitgevoerd in 1856 door Eunice Foote, <ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref> kun je zelf aantonen dat CO2 warmtestraling absorbeert. De fles die meer kooldioxide bevat, warmt meer op dan de fles met alleen maar lucht.
In de atmosfeer werkt het broeikaseffect als volgt.[[Bestand:Animatie atmosfeer.gif|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De zes stappen van het versterkte broeikaseffect. Bron: Australian Government.''<ref> [https://www.dcceew.gov.au/climate-change/policy/climate-science/understanding-climate-change Understanding climate change | Australian Government]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Thermostaat ===
Het kooldioxidegehalte in de atmosfeer blijft van nature redelijk constant rond 0,03%, oftewel van iedere miljoen moleculen in de lucht zijn er 300 CO2-moleculen (ook wel 300 ppm; parts per million genoemd). CO2 die vrijkomt bij bijvoorbeeld vulkaanuitbarstingen, ademende mensen en dieren, en verbranding van fossiele brandstoffen, wordt uiteindelijk opgenomen door de oceanen en planten. Dit proces helpt de variaties in CO2-concentraties, en daarmee ook de temperatuurschommelingen, binnen leefbare grenzen te houden.

De atmosfeer, de oceanen, de landmassa’s en het leven vormen samen één samenhangend systeem, dat functioneert als een natuurlijke thermostaat die de planeet leefbaar houdt. (Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|Verdieping: Systeem Aarde]].) Het huidige leven, inclusief de mens, is geëvolueerd in een periode toen de thermostaat op 15 °C stond.

Dat heeft miljoenen jaren goed gefunctioneerd en de evolutie van microben, planten en dieren mogelijk gemaakt. Totdat menselijke activiteiten de balans begonnen te verstoren.

== Natuurlijke variatie ==
In de geschiedenis van de aarde hebben zich al eerder veranderingen in het klimaat voorgedaan, zoals ijstijden en warme periodes. Hoewel er na deze veranderingen uiteindelijk een nieuw evenwicht optrad, gebeurde dat over duizenden tot miljoenen jaren. Veel soorten overleefden deze veranderingen niet, en de ecosystemen die opnieuw ontstonden, waren vaak anders dan die daarvoor.

Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].

Het grote verschil nu is dat de huidige opwarming vooral door menselijke activiteiten wordt veroorzaakt en in een fractie van de tijd plaatsvindt vergeleken met natuurlijke klimaatveranderingen. Hierdoor wordt de veerkracht van ecosystemen en soorten ernstig op de proef gesteld. Veel planten- en diersoorten kunnen niet snel genoeg migreren of zich aanpassen om deze snelle veranderingen te overleven.

Menselijke samenlevingen zijn ook kwetsbaar voor deze snelle veranderingen. Terwijl de aarde zich op lange termijn misschien kan herstellen en nieuwe evenwichten kan vinden, is er geen garantie dat menselijke samenlevingen hetzelfde kunnen doen. De maatschappelijke structuren, voedselzekerheid, watervoorziening en infrastructuur zijn niet ontworpen om met zulke snelle en extreme veranderingen om te gaan. Dit kan leiden tot grote sociale en economische instabiliteit, migratiestromen, conflicten, lijden en sterfte. Kortom, de snelheid van de huidige opwarming vormt niet alleen een bedreiging voor de natuur, maar ook voor de toekomst van menselijke samenlevingen.

==== Middeleeuws klimaatoptimum ====
Voor Nederland is uitgebreid historisch onderzoek gedaan naar de rol van klimatologische stabiliteit, maatschappelijke ontwikkeling en biodiversiteit. De uitkomst is dat in het zogeheten Middeleeuws klimaatoptimum (een klimatologisch stabiele en relatief warme periode — maar koeler dan nu) aan het einde van de Middeleeuwen, zowel de landbouw als de biodiversiteit floreerden. <ref> Zanden, J. L. van, Goethem, T. van, Lenders, H. J. R., & Schaminée, J. (2021). ''De ontdekking van de natuur: de ontwikkeling van biodiversiteit in Nederland van ijstijd tot 21ste eeuw''. Prometheus.</ref>

==== Palaeocene-Eocene Thermal Maximum ====
Met de nodige voorzichtigheid is het mogelijk perioden in het verleden als analogen te gebruiken voor de huidige opwarming. Bijvoorbeeld de periode die bekend staat als het Palaeocene-Eocene Thermal Maximum (PETM). Tijdens het PETM was het Noordpoolgebied helemaal ijsvrij. Er groeiden palmbomen en er zwommen nijlpaarden. Dat maakt het nog geen scenario voor de huidige opwarming.<ref> [https://www.nature.com/articles/ngeo668 Warm and wet conditions in the Arctic region during Eocene Thermal Maximum 2 | Nature Geoscience]</ref>

Op geen moment in het geologische verleden is de aarde zo snel opgewarmd als in de huidige tijd. Een geschikte analoog voor huidige antropogene opwarming is er dan ook niet, maar het geologische verleden biedt wel lessen voor de huidige tijd.<ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4924029 A Framework for Assessing Analogy between Past and Future Climates | preprint]</ref> <blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Welke broeikasgassen zijn er? ==

'''De belangrijkste broeikasgassen zijn kooldioxide (koolzuurgas, CO2), waterdamp en methaan (CH4). Daarvan is CO2 de belangrijkste. Alle drie komen van nature voor in de atmosfeer en zorgen ervoor dat de Aarde leefbaar is.'''

<youtube> https://youtu.be/-aSBfn6_pUY?si</youtube>

''Deze animatie, op basis van waarnemingen door NASA's Orbiting Carbon Observatory 2 (OCO-2) en GEOS modelsimulatie, laat zien hoe CO2 zich gedurende een kalenderjaar (2021) door de atmosfeer verspreidt. Het is duidelijk dat de voornaamste CO2-bronnen op het Noordelijk Halfrond liggen.''<ref>[https://svs.gsfc.nasa.gov/5115 Global Atmospheric Carbon Dioxide (CO₂) | NASA Scientific Visualization Studio]</ref>

=== Kooldioxide ===
'''Van nature komt kooldioxide in een kleine concentratie — ~0,03% — voor in de atmosfeer. Groene planten en cyanobacteriën hebben kooldioxide nodig voor hun stofwisseling. Ze zetten het met behulp van zonlicht om in glucose: dit proces heet fotosynthese.'''

'''(N.B. In de huidige periode van de aardgeschiedenis zijn [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Vulkanen|vulkanen]] een andere, kleine bron van CO2.)'''

CO2 komt weer in de atmosfeer wanneer de planten vergaan of worden opgegeten door dieren (via de uitademing). Opname en uitstoot zijn min of meer in evenwicht: een boom die tijdens zijn leven CO2 opneemt, stoot die weer uit wanneer hij afsterft. Daardoor is de concentratie CO2 in de atmosfeer licht fluctuerend over de geologische tijd.

Op de geologisch lange termijn wordt er echter veel meer CO2 vastgelegd in de aardbodem dan er door levende planten wordt opgeslagen. Het is opgeslagen als dood plantaardig materiaal in veengrond dat, vastgezet in aardlagen, in de loop van miljoenen jaren samengedrukt is tot bruinkool, steenkool en aardgas. In de oceanen wordt koolstof vastgelegd doordat organismen na afsterven naar de bodem zinken. Op de lange duur kunnen die worden omgezet in aardolie en aardgas.

Het is deze enorme koolstofvoorraad die als fossiele brandstof wordt verstookt, waarbij de CO2 weer vrijkomt. Dit verklaart ook waarom er nu op zo'n korte termijn zoveel CO2 bij kan komen, en waarom dit ongeëvenaard is in de geschiedenis van de aarde.

<youtube>8KrgPPO1h0A</youtube>

''Veranderingen van de CO2 concentratie over de afgelopen 800.000 jaar. De CO2-waarde in oktober 2024 was 424 ppm (deeltjes per miljoen).<ref> [https://gml.noaa.gov/ccgg/trends/history.html Trends in CO2 | NOAA Global Monitoring Laboratory]</ref>''

Deze animatie van de US National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) zet de huidige toename van de CO2-concentratie in het perspectief van de variaties in de afgelopen 800.000 jaar, de periode van de ijstijden.

De animatie begint met directe observaties van de CO2-concentratie door het Mauna Loa observatorium in Hawaii en een wereldwijd netwerk van andere meetpunten, gevolgd door metingen van CO2-concentraties in ijskernen van Antarctica.

Zie ook:

* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2 — temperatuur]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Gevoeligheid|Verdieping: gevoeligheid]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|Verdieping: Koolstofbalans]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|Verdieping: Koolstofputten]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Levensduur van CO2 in de atmosfeer|Verdieping: levensduur van CO2 in de atmosfeer]].

<blockquote>'''Bron:'''
<references /> </blockquote>

=== Fossiele brandstoffen ===
'''De toename van CO2 in de atmosfeer is het gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen. Natuurlijke processen hebben daar nauwelijks aan bijgedragen. De Industriële Revolutie is de start van die toename, die vanaf ongeveer 1950 steeds sterker werd.'''

Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn een universele verspilling van energie.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/ Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</ref> Om precies te zijn: ongeveer 67% van de totale energie van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren in de atmosfeer als kooldioxide, andere oxiden, waterdamp en warmte. Slechts de resterende 33% van de energie wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.
[[Bestand:Toename broeikasgassen sinds 1850.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Uitstoot van kooldioxide (CO₂) door fossiele brandstoffen en industrie. Veranderingen in landgebruik zijn inbegrepen.''<ref>[https://ourworldindata.org/greenhouse-gas-emissions Greenhouse gas emissions | Our World in Data]</ref>]]

Aan het begin van het industriële tijdperk, in 1850, was het CO2-gehalte in de atmosfeer 278 ppm. Sindsdien hebben menselijke activiteiten de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer doen toenemen, waardoor in december 2024 de concentratie ~425 ppm was — een stijging van 50%.<ref>[https://climate.nasa.gov/vital-signs/carbon-dioxide/?intent=121 Carbon Dioxide LATEST MEASUREMENT | NASA]</ref> Deze door de mens veroorzaakte stijging is groter dan de natuurlijke stijging aan het einde van de laatste ijstijd, 20.000 jaar geleden — de laatste grote, natuurlijke opwarming.

==== Sinds de Industriële Revolutie ====

De uitstoot van fossiele CO2 daalt in sommige regio's, waaronder Europa en de VS, maar stijgt wereldwijd — en wetenschappers zeggen dat wereldwijde actie om fossiele brandstoffen terug te dringen niet snel genoeg gaat om gevaarlijke klimaatverandering binnen de perken te houden.

Het beste beschikbare bewijs laat zien dat de opwarming waarschijnlijk min of meer zal stoppen zodra de uitstoot van kooldioxide nul is. Dat betekent dat de mens de macht heeft om de toekomst van het klimaat te kiezen.

Ondanks dat er al veel kooldioxide is uitgestoten, zal de temperatuur na het bereiken van nul-emissie niet lang blijven stijgen. Dit komt doordat twee processen elkaar in evenwicht houden. Aan de ene kant zorgt de kooldioxide die al is uitgestoten voor verdere opwarming van het oceaanoppervlak. Aan de andere kant absorberen en begraven de oceanen kooldioxide uit de atmosfeer, waardoor het broeikaseffect van de atmosfeer afneemt en de lagere atmosfeer en het oppervlak afkoelen. Deze opwarmende en verkoelende processen heffen elkaar op. Hierdoor zal de temperatuur na het stoppen van de uitstoot stabiliseren.<ref> [https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1256273/full Michael Mann: Warming ends when carbon pollution stops | Frontiers]</ref><ref>[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1327653/full H Damon Matthews : How much additional global warming should we expect from past CO2 emissions? | Frontiers]/</ref>

Dat is in overeenstemming met IPCC scenario RCP2.6 met ambitieus klimaatbeleid. Onzekere factoren die samenhangen met [[Feedbacks en tipping points#Tipping points (Omslagpunten)|omslagpunten]], zoals het dooien van de permafrost, kunnen voor een verdere stijging van 0,2 tot 0,3 °C zorgen.

Voor een uitleg over het effect van nul-emissie zie het artikel in Carbon Brief: ''Explainer: Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached?''<ref> [https://www.carbonbrief.org/explainer-will-global-warming-stop-as-soon-as-net-zero-emissions-are-reached/ Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached]</ref>

Er zijn echter ook aanwijzingen dat de gezamenlijke werking van het lichtweerkaatsend vermogen van het aardoppervlak, koolstof uit ontdooiende permafrost (zowel als CH4 als CO2) en waterdamp in warme lucht er samen voor zorgen dat de temperatuur hoog blijft, zelfs als de CO2-concentratie afneemt. Dat betekent dat de klimaatverandering die al heeft plaatsgevonden moeilijk ongedaan te maken zal zijn zonder grootschalige netto negatieve emissies. <ref>[https://www.nature.com/articles/s41598-020-75481-z Jorgen Randers, Ulrich Goluke: An earth system model shows self-sustained thawing of permafrost even if all man-made GHG emissions stop in 2020 | Nature]</ref>

Om het klimaat te stabiliseren, moet de uitstoot van broeikasgassen stoppen. Daling van het CO2-niveau en daling van de temperatuur vragen om andere maatregelen.<ref>
[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2007GL032388 H. Damon Matthews, Ken Caldeira: Stabilizing climate requires near-zero emissions | GRL]</ref> Zie daarvoor: Mitigatie.

Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Basislijn ‘Parijs’|Verdieping: Basislijn Parijs]].
<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />

</blockquote>

=== Cementproductie ===
De cementindustrie is de tweede belangrijkste oorzaak van het stijgende kooldioxidegehalte op aarde. Een ander nadeel van de cementindurstrie is dat beton wordt gebruikt om harde oppervlakken te creëren die verhinderen dat regenwater door de bodem wordt opgenomen. Dat vergroot de kans op bodemerosie, watervervuiling en overstromingen.<ref> [https://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_impact_of_concrete Environmental impact of concrete | Wikipedia]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43660-x Projecting future carbon emissions from cement production in developing countries | Nature]</ref>

Bij de productie van cement komt kooldioxide vrij. Dit komt doordat calciumcarbonaat (CaCO3) wordt afgebroken wanneer het wordt verhit, waarbij kooldioxide (CO2) en ongebluste kalk (CaO) worden gevormd. Er wordt ook veel energie gebruikt, vooral uit de verbranding van fossiele brandstoffen. De cementproductie is goed voor ongeveer 1,6 miljard ton CO2 per jaar — ongeveer 8% van de wereldwijde CO2-uitstoot.<ref>[https://ourworldindata.org/grapher/annual-co2-cement Annual CO₂ emissions from cement | Our World in Data]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

=== Waterdamp ===
Sommige mensen — met name klimaatsceptici — denken dat waterdamp de belangrijkste oorzaak is van de huidige opwarming van de aarde, maar dat is een omdraaiing van oorzaak en gevolg. Waterdamp neemt toe naarmate de aarde warmer wordt, maar dit betekent niet dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming. Waterdamp versterkt de opwarming door andere broeikasgassen.<ref>[https://science.nasa.gov/earth/climate-change/steamy-relationships-how-atmospheric-water-vapor-amplifies-earths-greenhouse-effect/ Steamy Relationships: How Atmospheric Water Vapor Amplifies Earth’s Greenhouse Effect | NASA]</ref>
[[Bestand:Waterdamp broeikasgas.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Het mechanisme van de positieve terugkoppeling van waterdamp in de atmosfeer. Bron: NASA and NOAA Historic NWS Collection.'']]
Wanneer broeikasgassen zoals kooldioxide en methaan in de atmosfeer toenemen, stijgt de temperatuur op aarde. Hierdoor neemt de verdamping boven water- en landoppervlakken toe. Warmere lucht kan meer vocht vasthouden (7% meer voor elke graad opwarming), dus komt er meer waterdamp in de lucht. De reden is dat bij hoge temperaturen waterdamp niet zo gemakkelijk condenseert en als neerslag uit de atmosfeer valt als bij lagere temperaturen. De waterdamp absorbeert net als kooldioxide en methaan de warmte die vanaf de aarde wordt uitgestraald, waardoor de atmosfeer verder opwarmt en er nog meer waterdamp ontstaat.

Dit is een positieve [[Feedbacks en tipping points#Positieve terugkoppelingen|terugkoppeling]] die het broeikaseffect versterkt. Geschat wordt dat dit effect meer dan het dubbele is van de opwarming die zou plaatsvinden door de toename van kooldioxide alleen.

De verklaring hiervoor is dat waterdamp een '''condenseerbaar''' broeikasgas is — het kan van een gas in een vloeistof veranderen (condenseren). De concentratie is afhankelijk van de temperatuur van de atmosfeer. Hierdoor is waterdamp het enige broeikasgas waarvan de concentratie toeneemt ''door de'' opwarming van de atmosfeer, waardoor de atmosfeer nog meer opwarmt. De andere broeikasgassen — CO2, methaan, lachgas, ozon en chloorfluorkoolwaterstoffen — zijn '''niet-condenseerbare''' gassen. Deze kunnen niet vloeibaar worden,<ref>Deze gassen kunnen alleen vloeibaar worden onder laboratorium omstandigheden, bij zeer lage temperaturen.</ref> zelfs bij de zeer lage temperaturen aan de bovenkant van de troposfeer, op de grens van de stratosfeer. Terwijl de atmosferische temperaturen veranderen, blijft de concentratie van niet-condenseerbare gassen stabiel, tenzij menselijke activiteiten hun concentratie verhogen.

Extra waterdamp in de lucht blijft niet lang genoeg hangen om het klimaat te veranderen. De hoeveelheid waterdamp die we in de lucht brengen is niet belangrijk. Zelfs als we de hoeveelheid water in de lucht zouden verdubbelen, zou het meeste binnen ongeveer twee weken weer terugvallen in de oceanen, ijskappen, rivieren, meren en het grondwater. Als niet-condenseerbare broeikasgassen niet zouden toenemen, zou de hoeveelheid waterdamp in de atmosfeer onveranderd zijn ten opzichte van het niveau van voor de Industriële Revolutie.

Een uitvoerige bespreking van de '''klimaatmythe''' dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming en niet kooldioxide en andere door de mens uitgestoten broeikasgassen, vind je op de site van ''Skeptical Science''.<ref>[https://skepticalscience.com/water-vapor-greenhouse-gas.htm Explaining how the water vapor greenhouse effect works | Skeptical Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

=== Methaan ===
Methaan, CH4, draagt aanzienlijk bij aan de opwarming van de Aarde en is verantwoordelijk voor ongeveer 30% van de klimaatverandering sinds het pre-industriële tijdperk. Over een periode van 100 jaar is het 28 keer effectiever dan kooldioxide in het vasthouden van warmte en 84 keer effectiever over een periode van 20 jaar. <ref>[https://www.usgs.gov/news/featured-story/climate-warming-likely-cause-large-increases-wetland-methane-emissions Climate Warming is Likely to Cause Large Increases in Wetland Methane Emissions | USGS]</ref><ref> [https://energy.ec.europa.eu/topics/carbon-management-and-fossil-fuels/methane-emissions_en Methane Emissions | European Commission]</ref>

Methaanemissies zijn voornamelijk het gevolg van menselijke activiteiten, onder andere kolenmijnen, aardgaslekken, afvalwaterzuiveringsinstallaties, scheten en oprispingen van herkauwers zoals koeien, schapen en geiten, rottend organisch afval op stortplaatsen, en termietenheuvels. (Zelfs lactose-intolerante familieleden dragen in minieme hoeveelheden bij aan deze uitstoot!) <ref>[https://climate.mit.edu/ask-mit/how-much-does-natural-gas-contribute-climate-change-through-co2-emissions-when-fuel-burned How much does natural gas contribute to climate change through CO2 emissions when the fuel is burned, and how much through methane leaks? | MIT Climate Portal]</ref>

Methaan wordt in de atmosfeer snel omgezet in kooldioxide en draagt op die manier bij aan het broeikaseffect.<ref>[https://theconversation.com/i-was-an-exxon-funded-climate-scientist-49855 I was an Exxon-funded climate scientist | The Conversation]</ref>

Andere bronnen van methaanuitstoot zijn uitdrogende veenmoerassen en ontdooiende permafrost (= permanent bevroren bodem).

Zie: Verdieping: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?|Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?]].<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Verstoring door de mens ==

'''Door menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, nemen de broeikasgassen toe, en raakt de energiebalans van de Aarde verstoord. Er blijft meer warmte in de atmosfeer, wat leidt tot opwarming van de aarde en veranderingen in het klimaat. Dit noemen we het antropogene of versterkte broeikaseffect.'''

Tijdens alle ijstijden van de afgelopen miljoen jaar hebben de elkaar tegenwerkende processen van de koolstofcyclus ervoor gezorgd dat het kooldioxidegehalte in de atmosfeer stabiel bleef op of onder de 300 delen per miljoen (ppm). Op dit moment is dat niveau echter 426 ppm. Dit is niet alleen het hoogste kooldioxidegehalte dat de mensheid ooit heeft meegemaakt, maar het is ook in een ongekend tempo gestegen, als we op geologische tijdschalen kijken. Waar vergelijkbare veranderingen in het verleden duizenden jaren hebben geduurd, hebben we nu te maken met een stijging in een fractie van die tijd.

==== Het is de mens ====
[[Bestand:Indicatoren voor een opwarmende planeet.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px]]
De gemiddelde temperatuur op Aarde is sinds 1880 met > 1,3 °C gestegen. Sinds 1975 is de opwarming versneld met 0,2 °C per decennium. De maximumtemperaturen op het land stijgen twee keer zo snel, tot meer dan 1,7 °C.

Dat menselijke activiteit de oorzaak is voor de ongekend snelle stijging van de gemiddelde temperatuur op Aarde volgt uit verschillende, onafhankelijke waarnemingen. In de eerste plaats loopt de temperatuurstijging parallel aan de stijging van de CO2-concentratie vanaf het begin van de Industriële Revolutie. (Zie daarvoor: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2— temperatuur]].) In de tweede plaats laat geochemisch onderzoek van CO2 in de atmosfeer, de oceanen en ijskernen een duidelijk signatuur zien van fossiele brandstoffen. (Zie daarvoor [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: fossiele koolstof herkennen]].)<blockquote>'''''“We play Russian roulette with climate [and] no one knows what lies in the active chamber of the gun . . .”'''''<ref> https://www.nature.com/articles/328123a0.epdf </ref></blockquote>Dit kon Wally Broecker nog schrijven in 1987. Inmiddels is veel meer bekend over de gevolgen van het gebruik van fossiele brandstoffen en kunnen voorspellingen worden gedaan over de termijn waarin die plaatsvinden.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

‎</blockquote>

== Jaarlijkse en lange-termijn variatie ==
Deze grafiek uit het rapport Global Climate Highlights van Copernicus laat de jaarlijkse temperatuurvariatie zien ten opzichte van het langjarig gemiddelde. Daaruit blijkt dat, ondanks de schommelingen van de temperatuur het klimaat een duidelijke opwarmingstrend vertoont.<ref> [https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024 Global Climate Highlights 2024 | Copernicus]</ref>
[[Bestand:Temperatuurstijging.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verschil in wereldgemiddelde temperatuur (°C) ten opzichte van 1850-1900, gebaseerd op de gemiddelden van maandwaarden uit maximaal zes datasets:'' ''Berkeley Earth, HadCRUT5 en NOAAGlobalTemp (vanaf 1850), GISTEMP (vanaf 1880), ERA5 (vanaf 1940) en JRA-3Q (vanaf september 1947).'' ''De datasets zijn genormaliseerd zodat ze dezelfde gemiddelden hebben voor 1991-2020 en een gemiddelde dataset-offset van 0,88°C is gebruikt om de gemiddelden van 1991-2020 en 1850-1900 aan elkaar te relateren.'' ''De zwarte curve toont een schatting van de klimatologische variatie van de temperatuur op lange termijn.'' ''De rode en blauwe balken tonen de afwijkingen van de jaargemiddelde temperaturen van deze schatting.'' ''Credit: C3S/ECMWF.'']]<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

=== El Niño en La Niña ===
'''El Niño is een natuurverschijnsel in de Stille Oceaan waarbij langs de evenaar in de oostelijke Stille Oceaan het normaal koele zeewater in sommige jaren sterk opwarmt. Deze opwarming beïnvloedt het weer wereldwijd, vooral in Noord- en Zuid-Amerika, en soms zelfs in Europa.'''<ref> [https://celebrating200years.noaa.gov/magazine/enso/el_nino.html The 1997-98 El Niño | NOAA]</ref>

'''Het tegenovergestelde effect, La Niña, treedt op wanneer het zeewater bij de evenaar ongewoon koud is. Beide verschijnselen zijn onderdeel van het El Niño Southern Oscillation (ENSO)-effect, een onregelmatige cyclus van 2 tot 7 jaar die variaties in wind- en zee-oppervlaktetemperaturen over de tropische oostelijke Stille Oceaan veroorzaakt.'''
[[Bestand:ENSO.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Tijdens El Niño stijgt de oppervlaktewatertemperatuur van de tropische Stille Oceaan met ongeveer 5 °C. Tijdens La Niña daalt de temperatuur van het oceaanwater met ongeveer dezelfde hoeveelheid. Beide toestanden zijn extreme stadia van één fenomeen. Bron: AHA Centre.''<ref> [https://thecolumn.ahacentre.org/insight/vol-66-getting-to-know-el-nino-la-nina/ Getting to know: El Niño and La Niña | AHA Centre]</ref>]]
Het ENSO-effect zorgt voor temperatuurschommelingen die bovenop de wereldwijde temperatuurstijging komen die het gevolg is van de uitstoot van broeikasgassen. 2023 was een El Niño-jaar. In zulke jaren komen er meer en krachtigere tropische orkanen voor, met zware regenval in sommige regio's en extreme droogte in andere. Wat we tijdens El Niño zien, kunnen we beschouwen als een voorbode van wat ons bij verdere opwarming te wachten staat.<ref> [https://www.climate.gov/news-features/featured-images/global-impacts-el-ni%C3%B1o-and-la-ni%C3%B1a Global impacts of El Niño and La Niña | NOAA]</ref>
[[Bestand:SST Anomalies.gif|miniatuur|''De El Niño-gebeurtenis van 1997-98 met extreme zeeoppervlakte temperatuur (SST) anomalieën in het oosten van de tropische Stille Oceaan.''|gecentreerd|432x432px]]
De animatie toont de afwijkende watertemperaturen [°C] in de oceanen tijdens de laatste sterke El Niño in december 1997. [[Bestand:Gevolgen temperatuur neerslag El Niño La Niña.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Wereldwijde gevolgen voor temperatuur en neerslag van El Niño en La Niña gebeurtenissen.'']]
De kaarten laten zien hoe El Niño gewoonlijk de winter- en zomerklimaatpatronen op het noordelijk halfrond over de hele wereld beïnvloedt. Merk op dat er geen consistente gevolgen zijn voor Europa, Afrika en Noord-Amerika tijdens de zomermaanden, terwijl gebieden rond de tropen en subtropen op het zuidelijk halfrond (Australië, bijvoorbeeld) in beide seizoenen gevolgen ondervinden.
De recordtemperaturen van 2023-24 hangen deels samen met El Niño. Niettemin is dat maar een deel van de verklaring. Dit blijkt uit een analyse van de ontwikkeling van de dagelijkse temperaturen tijdens alle El Niño-gebeurtenissen met behulp van de ERA5 reanalyse dataset. Aangezien deze dataset de periode van 1940 tot nu beslaat, geeft het ons zes sterke El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.8 °C) en vier meer gematigde El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.5 °C en < 1.8 °C) om te vergelijken met 2024.<ref name=":0"> [https://www.theclimatebrink.com/p/how-unusual-is-current-post-el-nino How unusual is current post-El Niño warmth? | The Climate Brink]</ref>
[[Bestand:El Ninos.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vergelijking van de afwijkingen van de gemiddelde oppervlaktetemperatuur tijdens zes El Niño’s (1972-2023). De dikke zwarte lijn is de El Niño van 2023. De grafieken zijn gecentreerd rond het hoogtepunt van de betreffende gebeurtenis. De data hiervan worden gegeven in de legenda.''<ref name=":0" />]]
De figuur hierboven toont de gegevens van zes El Niño gebeurtenissen. Hoge temperaturen in 2023 (zwarte lijn) traden eerder op dan in elke andere sterke El Niño. De piektemperaturen waren vergelijkbaar met andere gebeurtenissen in 2015/2016 en 1997/1998 — ongeveer 0,4 °C boven de “normale” mondiale oppervlaktetemperaturen. De mondiale temperaturen daalden na april een beetje, in lijn met eerdere El Niño-gebeurtenissen.

Na oktober 2023 (maand 10 in de grafiek) zijn de temperaturen wereldwijd echter hoog gebleven, ondanks het feit dat de El Niño condities al lang verdwenen zijn, waardoor het laatste deel van 2024 buiten het bereik valt van andere sterke El Niño's.

Zelfs als we naar de langere termijn kijken, is de ontwikkeling van de mondiale oppervlaktetemperaturen zowel voor als na El Niño ongekend: de temperaturen stegen eerder dan we eerder hebben gezien en de temperaturen zijn langere tijd op een hoog niveau gebleven.

=== Gevolgen voor Europa ===
El Niño en La Niña hebben ook invloed op Europa, zoals blijkt uit de kaart hierboven. Als de Stille Oceaan verandert van El Niño naar La Niña, kan Europa te maken krijgen met veranderingen in temperatuur en neerslag.

Een opwarmend klimaat en de overgang van El Niño naar La Niña kan het risico op hittegolven en droogte in delen van Europa vergroten. Een jaar van El Niño kan evenveel hitte met zich meebrengen als een decennium van door de mens veroorzaakte opwarming. Deze extra hitte en de kans op andere neerslagpatronen kunnen hittegolven en droogtes in sommige delen van Europa erger maken.

Andere gebieden in Europa kunnen meer stormen, extreme regen en overstromingen verwachten. In Zuid-Europa worden de winters natter en warmer, terwijl ze in Noord-Europa droger en kouder worden.<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

= '''Verdieping''' =
<div style="background:#F0F8FF">
== '''Verdieping''': Attributie ==

Nu extreem weer steeds vaker optreedt en tot hele concrete problemen leidt, rijst de vraag of klimaatverandering hier de schuld van is. Tien jaar geleden zouden wetenschappers het moeilijk hebben gehad om deze vraag te beantwoorden. Vandaag de dag kan een nieuw type onderzoek, de zogenaamde attributiewetenschap, bepalen of klimaatverandering sommige extreme gebeurtenissen ernstiger en waarschijnlijker heeft gemaakt, en zo ja, in welke mate.<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/10/04/attribution-science-linking-climate-change-to-extreme-weather/ Attribution Science: Linking Climate Change to Extreme Weather | Columbia Climate School]</ref>

Attributiestudies werken als volgt: wanneer zich een extreme weergebeurtenis voordoet, gaan wetenschappers eerst aan de hand van gegevens uit het verleden na hoe vaak een gebeurtenis van die omvang zou kunnen voorkomen.

Vervolgens wordt onderzocht hoe het klimaat in het verleden zou hebben gereageerd. Dit gebeurt door twee verschillende scenario's met elkaar te vergelijken. In het eerste wordt de frequentie berekend waarin het weersfenomeen optrad in de periode voordat de mens begon met het verbranden van fossiele brandstoffen. Daarvoor zijn goede waarnemingen en historische gegevens cruciaal. Die frequentie wordt berekend voor een periode van ongeveer 150 jaar. Dit wordt de “contrafeitelijke wereld” genoemd – de wereld die ooit was, maar niet meer bestaat.

Voor het tweede scenario gaan de klimaatwetenschappers terug in de tijd, waarbij ze de werkelijke broeikasgas concentraties voor elk jaar gebruiken zoals deze in de loop van de tijd zijn toegenomen. Door de resultaten van de twee modellen te vergelijken, kunnen onderzoekers schatten hoeveel de menselijke uitstoot van fossiele brandstoffen de kansen heeft veranderd. Statistische methoden worden vervolgens gebruikt om de verschillen te meten in hoe ernstig en frequent de gebeurtenis is.

Als een extreme gebeurtenis bijvoorbeeld twee keer zo vaak voorkomt in het huidige klimaatmodel als in het contrafeitelijke klimaatmodel, kunnen we zeggen dat klimaatverandering de gebeurtenis twee keer zo waarschijnlijk heeft gemaakt als het zou zijn geweest in een wereld zonder door de mens veroorzaakte emissies.

Er zijn inmiddels honderden attributiestudies verschenen. Driekwart van de geanalyseerde extremen werden intenser of waarschijnlijker door klimaatverandering.<ref> [https://interactive.carbonbrief.org/attribution-studies/index.html Mapped: How climate change affects extreme weather around the world | Carbon Brief]</ref>

[[Bestand:Attribution studies.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Screenshot van de interactieve kaart van Carbon Brief van bijna 750 extreme gebeurtenissen en trends.'' ''Rode pictogrammen geven aan dat er menselijke invloed is gevonden, blauwe pictogrammen waar dat niet het geval is, grijze pictogrammen waar het niet duidelijk is.'']]Daarnaast zijn de verschillende soorten attributiestudies de afgelopen 20 jaar verder ontwikkeld en uitgebreid. Zo werd in 2015 de World Weather Attribution Service opgericht om snel te kunnen reageren, waardoor het gemakkelijker wordt om de menselijke bijdrage aan weersextremen te kunnen vaststellen.<ref> [https://www.worldweatherattribution.org/ When Risks Become Reality: Extreme Weather In 2024 | World Weather Attribution]</ref>

Zie ook: Oorzaak extreem weer.

=== Databank Klimaatattributie ===
De wetenschap over klimaatattributie speelt een centrale rol in rechtszaken over het klimaat (schadevergoeding, aansprakelijkheid) en beleidsvorming. De wetenschap staat centraal in juridische debatten over de causale verbanden tussen menselijke activiteiten, wereldwijde klimaatverandering en de gevolgen voor menselijke en natuurlijke systemen. De Databank Klimaatattributie bevat 700 wetenschappelijke bronnen, ingedeeld in vier thema’s: Climate Change Attribution, Extreme Event Attribution, Impact Attribution en Source Attribution. Die kun je verkennen door een van de onderwerpen te selecteren of met een geavanceerd zoekformulier.<ref> [https://climateattribution.org/ Climate Attribution Database]</ref><blockquote>
'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Systeem Aarde ==
[[Bestand:Systeem Aarde2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De vijf met elkaar samenhangende subsystemen van systeem aarde.''<ref> [https://mynasadata.larc.nasa.gov/basic-page/about-earth-system-background-information About the Earth as a System: Background Information | My NASA Data]</ref>]]
Een systeem wordt gedefinieerd als een groep op elkaar inwerkende, onderling verbonden of onderling afhankelijke onderdelen die samenwerken om een complex geheel te vormen. Wetenschappers over de hele wereld bestuderen elk van deze kleinere systemen en hoe ze bij elkaar passen om het huidige beeld van onze planeet als geheel te vormen door middel van wat ''Earth System Science'' wordt genoemd.<ref> [https://scied.ucar.edu/learning-zone/earth-system Earth as a System | Center for Science Education]</ref><ref> Lenton, T. (2016). ''Earth system science: a very short introduction''. Oxford University Press.</ref>

Aardsysteemwetenschappers beschouwen de gekoppelde evolutie van het leven en de planeet als één proces, waarbij ze erkennen dat de evolutie van het leven de planeet heeft gevormd en dat veranderingen in het planetaire milieu het leven hebben gevormd.

Het is vergelijkbaar met een groot organisme met geheugen. het menselijk lichaamssysteem. Alle systemen binnen een organisme werken samen om het te onderhouden zodat het goed en gezond functioneert. In termen van Earth System Science zorgt elk van deze systemen ervoor dat de aarde in (dynamische) balans blijft, een toestand die homeostase wordt genoemd. Op een verstoring volgt een gecoördineerde respons van het hele systeem.<ref> Westbroek, P. (2013). De ontdekking van de aarde: het grote verhaal van een kleine planeet. Balans.</ref>

Het systeem aarde heeft zowel negatieve als positieve terugkoppelingen, die er samen voor zorgen dat het zelfregulerend is. Dit betekent dat als iets het systeem beïnvloedt, het de neiging heeft om terug te keren naar zijn oorspronkelijke staat. Dit suggereert dat negatieve terugkoppeling de overhand heeft, tenminste als het systeem dichtbij het beginpunt is. Maar als iets het systeem te hard raakt, kan het door positieve terugkoppeling naar een alternatieve toestand worden gestuwd. Met andere woorden, zelfregulatie is geen vast gegeven — het kan uitvallen.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref> (Zie ook [[Feedback loops en tipping points]].)<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Geologische geschiedenis ==
De aarde heeft in het verleden meerdere koude en warme perioden gekend. In de loop van een lange geschiedenis is het wereldklimaat door perioden van hitte en kou gegaan. Het tijdperk waarin we nu leven is gekenmerkt door relatief koele temperaturen. Maar vóór de opkomst van onze soort, ''Homo sapiens,'' waren de temperaturen gemiddeld veel hoger dan nu. Door een gelukkige combinatie van factoren — de verdeling van continenten en oceanen over het aardoppervlak, verwering van hooggebergten en weinig vulkanisme — zijn de afgelopen 34 miljoen jaar koeler dan het grootste deel van de aardgeschiedenis.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adm9798 Phanerozoic icehouse climates as the result of multiple solid-Earth cooling mechanisms | Science Advances] </ref> <ref>[https://scitechdaily.com/earths-ice-caps-exist-due-to-a-lucky-coincidence-and-they-might-not-last/ Earth’s Ice Caps Exist Due to a Lucky Coincidence – And They Might Not Last | SciTechDaily]</ref>

<youtube>2LMfSTq4JIY</youtube>

''Deze animatie van de geologische geschiedenis laat zien hoe de Aarde een afwisseling van warme en koude perioden heeft doorgemaakt, hoe broeikasgassen daarin een rol speelden en hoe perioden van extreme kou en warmte hebben geleid tot massa uitstervingen.''

=== Van Hothouse naar Icehouse ===
De laatste 66 miljoen jaar van de aardgeschiedenis wordt gekenmerkt door een afwisseling van ‘warmhouse’ naar ‘hothouse’ via ‘warmhouse’ en ‘coolhouse’ naar de huidige periode met een ‘icehouse’ klimaat. Het is dit 'icehouse'-klimaat dat nu door menselijk handelen wordt verstoord.<ref> [https://www.marum.de/en/Dr.-thomas-westerhold/CENOGRID.html Cenozoic Global Reference benthic foraminifer carbon and oxygen Isotope Dataset (CENOGRID)]</ref>[[Bestand:Cenozoic CO2 and temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Geschatte CO₂ concentratie (zwarte lijn) met 95% betrouwbaarheidsinterval (grijze band). De kleuren tonen de afwijking (Δ) van de wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuur (GMST in Kelvin) ten opzichte van de pre-industriële periode. In de grafiek geeft de donkerrode kleur het hothouse klimaat aan. Tijdens het Pleistoceen (~2,58 miljoen tot ~11.700 jaar geleden) kwam het CO₂-niveau nooit in de buurt van de huidige concentratie van ~420 ppm in 2022 (stippellijn). Gegevens zijn afkomstig van CenCO2PIP Consortium et al. (2023).''<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adi5177 Toward a Cenozoic history of atmospheric CO2]</ref> <ref name=":1"> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.ads1526 Hot and cold Earth through time. Reconstructing ancient Earth’s temperature reveals a global climate regulation system | Science]</ref>]]

Deze reconstructie en een studie die 485 miljoen jaar teruggaat suggereren een regulerend systeem dat de temperatuur op Aarde binnen bepaalde grenzen stabiel houdt. Aanwijzing daarvoor is de sterke samenhang tussen het CO2-gehalte van de atmosfeer en de gemiddelde temperatuur zien. Dat verband is geen toeval.<ref name=":1" /> <ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2024/09/20/de-laatste-485-miljoen-jaar-was-de-aarde-vijf-keer-extreem-heet-en-altijd-was-co2-de-hoofdverdachte-a4866423 De laatste 485 miljoen jaar was de aarde vijf keer extreem heet en altijd was CO2 de hoofdverdachte | NRC]</ref> <ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

In [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2 — temperatuur]] worden argumenten gegeven voor een causaal verband tussen die twee, en wordt geconcludeerd: '''Het klimaat wordt gedreven door broeikasgassen'''.

De temperatuur- en het kooldioxidereconstructies sinds 66 miljoen jaar geleden zijn gebaseerd op zuurstof- en koolstof-analyses van plankton in boorkernen in de oceaan.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.aba6853 An astronomically dated record of Earth’s climate and its predictability over the last 66 million years | Science]</ref> Alle warme perioden werden veroorzaakt door een toename van CO2. Vanaf ongeveer 34 miljoen jaar geleden is de Aarde weer in een milde fase gekomen. In die periode zijn mensachtigen geëvolueerd.

In de hothouse perioden was wel leven mogelijk, maar de wereld zoals wij die nu kennen is aangepast aan een veel milder klimaat. De ontwikkeling naar een warme of zelfs hete wereld, zoals die nu dreigt te gebeuren, zal desastreuze gevolgen hebben en het voortbestaan van de mens bedreigen.

Want van belang is niet alleen de temperatuur zelf, maar vooral ook de snelheid waarmee de temperatuur verandert. Levende wezens zijn aangepast aan zowel klimaat als aan elkaar (het ecosysteem waarin ze voorkomen). Die aanpassing heeft tijd nodig. Het tempo waarmee de temperatuur stijgt is echter zo hoog dat veel organismen niet voldoende tijd hebben om zich aan te passen of te evolueren om ermee om te gaan. Dit zal vrijwel zeker leiden tot massa-extinctie, omdat ecosystemen ontwricht worden en diersoorten hun leefgebieden verliezen of niet meer kunnen voldoen aan hun behoeften.<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />

</blockquote>

=== IJstijden en tussenijstijden ===
2,58 miljoen jaar geleden is de aarde van een ‘Coolhouse’ in een ‘Icehouse’ veranderd. Die periode laat een afwisseling zien van koudere en warmere perioden. Dat betekent dat vanaf dat moment de normale situatie is dat grote ijskappen op het Noordelijk Halfrond zich regelmatig uitbreiden naar lagere breedten en dan weer inkrimpen.

Deze klimaatcycli komen overeen met variaties in de baan en de stand van de aarde, de ‘Milankovitch-cycli’. De Servische meteoroloog Milankovitch berekende de variaties in zonnestraling op verschillende breedtegraden van de aarde op basis van de variaties in de baan van de aarde. Dit correspondeerde met de samenstelling van zuurstofisotopen in de kalkskeletjes van mariene organismen, een nauwkeurige indicator van klimaatverandering over duizenden jaren.<ref> [https://science.nasa.gov/science-research/earth-science/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate - NASA Science]</ref>

[[Bestand:Temperature vs CO2.jpg|gecentreerd|miniatuur|450x450px|''Temperatuurverandering (lichtblauw) en verandering van de kooldioxide concentratie (donkerblauw) op basis van metingen aan ijskernen in Antarctica.''<ref> [https://www.ncei.noaa.gov/news/climate-change-context-paleoclimate Climate Change in the Context of Paleoclimate]</ref>]]De ijstijden in de afgelopen 1 miljoen jaar komen voor met een frequentie van 1 per 100.000 jaar, waarbij de koude perioden, de glacialen, gemiddeld 90.000 jaar duren en de warme perioden, de interglacialen, 10.000 jaar. De grafiek van de temperatuur hierboven laat die asymmetrie zien: geleidelijke daling naar glaciale condities en abrupte stijging naar interglaciale condities.
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Correlatie CO2 — temperatuur ==
[[Bestand:Surface temperature CO2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Gemiddelde oppervlaktetemperatuur en concentratie van kooldioxide (CO2) in de atmosfeer 1850-2023). Bron: NOAA.'']]
Gedurende de geschiedenis van de aarde hebben natuurlijke oorzaken, zoals astronomische variaties (variaties in de stand van de aardas en de baan van de Aarde om de zon) en vulkanisme, geleid tot schommelingen in de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer. Deze waren de drijvende kracht achter natuurlijke klimaatveranderingen, zoals ijstijden en warmere periodes.
[[Bestand:CO2 Antarctic temperature.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Correlatie van kooldioxideconcentratie en temperatuur. Gegevens van ijskernen in Antarctica. Bron: NASA. Grafieken door Robert Simmon van data uit Lüthi et al., 2008, en Jouzel et al., 2007.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle/page4.php Changes in the Carbon Cycle | NASA]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature06949 High-resolution carbon dioxide concentration record 650,000–800,000 years before present | Nature]</ref><ref>[https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.1141038 Orbital and Millennial Antarctic Climate Variability over the Past 800,000 Years | Science]</ref>]]
De hoeveelheid CO2 in de atmosfeer is de afgelopen 800.000 jaar nauw gecorreleerd met de temperatuur. Oorspronkelijk werden temperatuurveranderingen veroorzaakt door astronomische variaties, maar verhoogde temperaturen leidden tot het vrijkomen van CO2 in de atmosfeer, wat de opwarming verder versnelde. Gegevens uit ijskernen op Antarctica bevestigen deze lange-termijn correlatie, tot ongeveer 1900.<ref>[https://earth.org/data_visualization/a-brief-history-of-co2/ A Graphical History of Atmospheric CO2 Levels Over Time | Earth.Org]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature10915 Global warming preceded by increasing carbon dioxide concentrations during the last deglaciation | Nature]</ref>

Wanneer we nog verder teruggaan in de tijd, zien we dezelfde correlatie tussen CO2-concentratie in de atmosfeer en de oppervlaktetemperatuur op Aarde. Wanneer CO2 laag is, is de Aarde koud, wanneer die hoog is, is de Aarde warm of zelfs heet, met temperaturen variërend van 11 tot 36 °C. CO2 is de belangrijkste aandrijving van het klimaat.

Dat blijkt uit een grootschalige analyse waarin temperatuurschattingen tot 485 miljoen jaar geleden werden gecombineerd met modelonderzoek. De onderzoekers maakten meer dan 150.000 schattingen van de temperatuur, berekend op basis van vijf verschillende chemische indicatoren voor temperatuur die bewaard zijn in fossiele schelpen en andere soorten organisch materiaal. Andere leden van de onderzoeksgroep voerden meer dan 850 modelsimulaties uit van hoe het klimaat op aarde er de afgelopen 485 miljoen jaar uit zou kunnen hebben gezien, op basis van de positie van de continenten en de samenstelling van de atmosfeer. De combinatie van deze twee groepen gegevens leidde tot de meest nauwkeurige curve van hoe de temperatuur op aarde de afgelopen 485 miljoen jaar heeft gevarieerd. (Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].)<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

Het huidige klimaat is koeler en met matigere temperatuurvariaties dan in het grootste deel van daaraan voorafgaande tijd. Echter, de huidige opwarming gaat in een tempo dat vele malen sneller is dan ooit in de lange aardgeschiedenis. Eerdere episoden van snelle opwarming gingen vaak gepaard met massale uitsterving.
<blockquote>'''Bron:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Gevoeligheid ==
Uit nieuw onderzoek blijkt dat de temperatuur van de atmosfeer mogelijk gevoeliger is voor de CO2-concentratie dan eerder werd aangenomen. Een verdubbeling van de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer zou volgens deze studie kunnen leiden tot een temperatuurstijging van 7 tot wel 14 graden Celsius.<ref> [https://www.nioz.nl/en/news/co2-puts-heavier-stamp-on-temperature-than-thought CO2 puts heavier stamp on temperature than thought | NIOZ]</ref>

Deze bevindingen komen uit de analyse van bodemmateriaal uit de Stille Oceaan, nabij de kust van Californië, uitgevoerd door onderzoekers van NIOZ en de universiteiten van Utrecht en Bristol.<ref> [https://www.nature.com/articles/s41467-024-47676-9 Continuous sterane and phytane δ13C record reveals a substantial pCO2 decline since the mid-Miocene | Nature]</ref>

"De geconstateerde temperatuurstijging is aanzienlijk groter dan de 2,3 tot 4,5 graden waar het VN-klimaatpanel, het IPCC, tot nu toe rekening mee hield," aldus Caitlyn Witkowski, de hoofdauteur van het artikel. De door deze onderzoekers gevonden waarde van de klimaatgevoeligheid komt overeen met de 8 °C bij een verdubbeling van CO2 die ander onderzoek opleverde.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>[[Bestand:CO2 vs T.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Jaargemiddelde mondiale temperatuuranomalie op het land en in de oceanen in graden Celcius (met een preïndustrieel basisgemiddelde van 1850-1900) versus de Mauna Loa jaargemiddelde CO2-concentratie in deeltjes per miljoen (ppm) voor 66 jaar.''<ref name=":2">[https://mlg.eng.cam.ac.uk/carl/climate/onepointfive 8 When will we reach long term average +1.5°C? | Universal Carbon Cooperation]</ref>]]Carl Edward Rasmussen van Universal Carbon Cooperation<ref name=":2" /> gebruikte deze scatter plot om de sterkte van de relatie empirisch te testen binnen de 66 jaar CO2-metingen op Mauna Loa. De sterkte van deze relatie is opmerkelijk.
Als, zoals vaak wordt gedaan, de temperatuur wordt uitgezet als functie van de tijd (in plaats van de CO2-concentratie) krijg je geen rechte lijn, omdat de snelheid waarmee CO2 toeneemt, is veranderd. Een grafiek die het causale mechanisme weerspiegelt — stijgende CO2 ''veroorzaakt'' stijgende temperatuur — geeft een bijna rechte lijn (in het tijdsbestek van 66 jaar dat de grafiek weergeeft).

De afwijkingen van de rechte trendlijn en de metingen hebben een standaardafwijking van minder dan 0,1 °C. Er is geen intrinsieke reden om te denken dat de relatie per se heel nauw zou moeten zijn. CO2 is bijvoorbeeld maar één van de broeikasgassen (methaan is een andere).

Andere stoffen zoals aerosolen hebben ook een effect op de temperatuur. En we verwachten dat het enige tijd duurt voordat het effect van broeikasgassen zich manifesteert. Tot slot wordt de temperatuur beïnvloed door andere processen, zoals El Niño- en La Liña-gebeurtenissen. Desondanks vinden we empirisch dat deze effecten, over de beschouwde periode van 66 jaar, zich slechts zwak manifesteren of min of meer lijken uit te middelen, waardoor er een vrijwel rechtlijnig verband overblijft tussen de CO2-concentratie en de temperatuurafwijking.<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofbalans ==

[[Bestand:Global_carbon_cycle.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Schematische weergave van de totale verstoring van de mondiale koolstofcyclus door antropogene activiteiten, wereldwijd gemiddeld voor het decennium 2013-2022. Fluxschattingen worden gegeven met 1 σ onzekerheid. De antropogene verstoring vindt plaats boven op een actieve koolstofcyclus, met fluxen en voorraden op de achtergrond. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Earth System Science Data]]</ref>]]

Stijging van de zeewatertemperatuur kan ertoe leiden dat de oceanen minder CO2 kunnen opnemen. Op het land veroorzaken droogte en natuurbranden een afname van de CO2-opnamecapaciteit van de bodem. Beide hebben een toename van CO2 in de atmosfeer tot gevolg.<ref>[https://academic.oup.com/nsr/article/11/12/nwae367/7831648 Low latency carbon budget analysis reveals a large decline of the land carbon sink in 2023 | National Science Review]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/oct/14/nature-carbon-sink-collapse-global-heating-models-emissions-targets-evidence-aoe Trees and land absorbed almost no CO2 last year. Is nature’s carbon sink failing? | The Guardian]</ref>
‎<blockquote>'''Bronnen:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofputten (‘carbon sinks’) ==
De verklarende woordenlijst van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) definieert koolstofputten (carbon sink) als “Een reservoir (natuurlijk of menselijk, in bodem, oceaan en planten) waar een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas wordt opgeslagen." (IPCC, n.d.).

Een '''koolstofput''' is een natuurlijk proces dat een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas vastlegt (''sequestration'') en daarmee uit de atmosfeer verwijdert. Deze putten vormen een belangrijk onderdeel van de natuurlijke koolstofcyclus. Een overkoepelende term is '''koolstofreservoir''', dat zijn alle plaatsen waar koolstof op Aarde kan zijn, dus de atmosfeer, oceanen, bodem, flora, reservoirs van fossiele brandstoffen enzovoort. Een koolstofput is een soort koolstofreservoir dat het vermogen heeft om meer koolstof uit de atmosfeer op te nemen dan er vrijkomt.

De oceanen zijn verreweg de grootste koolstofput. Phytoplankton (plantaardig plankton) verwerkt door fotosynthese een deel van de kooldioxide uit de atmosfeer. De rest wordt opgenomen in het oceaanwater en zorgt daar voor een toename van de zuurgraad. Zie Oceaanverzuring.

[[Bestand:Carbon Storage in Earths Ecosystems.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Koolstofbronnen en -putten op land.''<ref>[https://xcaliburmp.com/solution/smart-natural-carbon-sink/ Natural Carbon Sink | Xcalibur Smart Mapping]</ref>]]Bossen spelen een belangrijke rol bij de regulering van het klimaat. Ze absorberen koolstof, in de vorm van kooldioxide, uit de atmosfeer en slaan die op. Koolstof wordt op drie manieren opgeslagen. In levende biomassa zoals bladeren, takken, boomstammen en wortels. In dode biomassa, houtresten en bladstrooisel. En in de bodem. Een groot deel van de koolstof keert weer terug in de atmosfeer, door afbraak van het organisch materiaal en als gevolg van ontbossing, bosbranden en andere verstoring. Wetlands, veenmoerassen, getijdengebieden en mangrovebossen vormen de grootste koolstofput op land. Ook daar zien we een sterke achteruitgang van het vermogen om als koolstofput te functioneren.[[Bestand:Annual carbon emissions.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Ontwikkeling van de jaarlijkse koolstofuitstoot en -reservoirs vanaf 1850. Gecombineerde componenten van het mondiale koolstofbudget als functie van de tijd voor fossiele CO2-emissies. In het eerste diagram (a) staan jaarlijkse schattingen van elke flux (in Gt C jr-1) en in het tweede diagram (b) de cumulatieve flux (de som van alle voorgaande jaarlijkse fluxen, in Gt C) sinds het jaar 1850. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Copernicus Earth System Science Data]</ref>]]De grafiek laat zien dat het grootste deel van de CO2-uitstoot wordt opgenomen door natuurlijke CO2-reservoirs (‘sinks’), zoals plantengroei en de bodem (land sink) en oceanen (ocean sink). Deze kunnen echter ook broeikasgassen vrijgeven wanneer de aarde door niet-natuurlijke oorzaken opwarmt, wat het broeikaseffect versterkt. Vanaf ongeveer 1950 is de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer versneld toegenomen (atmospheric growth). De ‘sinks’ hebben onvoldoende capaciteit om de uitstoot van broeikasgassen op te nemen.
De inventarisatie in Global Carbon Budget 2023 van de koolstofcyclus (die vanaf 2011 jaarlijks wordt geüpdatet) geeft aan dat de wereldwijde fossiele CO2-uitstoot (inclusief de opname door cement) in 2023 verder zal toenemen tot 1,4% boven het niveau van vóór de pandemie van 2019. De auteurs berekenen hoeveel CO2 er nog uitgestoten mag worden om de opwarming van de aarde met een 50% waarschijnlijkheid te beperken tot 1,5, 1,7 en 2 °C. Dit is, gerekend vanaf begin 2024, respectievelijk 275 Gigaton CO2 bij 1,5 °C, 625 Gigaton CO2 bij 1,7 °C en 1150 Gigaton CO2 bij 2 °C. Uitgaande van de emissieniveaus van 2023 komt dat overeen met ongeveer 7, 15 en 28 jaar.<blockquote>'''Bronnen:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Levensduur van CO2 in de atmosfeer ==
Klimaatsceptici voeren vaak aan dat CO2 niet kan bijdragen aan de opwarming, omdat het maar kort in de atmosfeer blijft. Dat argument wordt weerlegd op de site skepticalscience.com.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-residence-time.htm CO2 emissions change our atmosphere for centuries | Skeptical Science]</ref>

Het is niet relevant wat de levensduur van een CO2 molecuul in de atmosfeer is, maar het gaat erom hoeveel CO2 moleculen er aanwezig zijn in de verschillende koolstof reservoirs. Dit wordt weergegeven in onderstaande figuur.

Daaruit blijkt dat per jaar ongeveer 5,5 gigaton koolstof wordt toegevoegd door het gebruik van fossiele brandstoffen. Van deze 5,5 gigaton wordt ca. 2 gigaton opgenomen door land en oceanen. De resterende 3,3 gigaton per jaar is het netto overschot op de wereldwijde koolstofboekhouding en de feitelijke oorzaak van de klimaatverandering.

[[Bestand:Levensduur CO2 atmosfeer.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit diagram van de koolstofcyclus toont de opslag en jaarlijkse uitwisseling van koolstof tussen de atmosfeer, de hydrosfeer en de geosfeer in gigaton - of miljarden tonnen - koolstof (GtC). Het verbranden van fossiele brandstoffen door mensen voegt ongeveer 5,5 GtC koolstof per jaar toe aan de atmosfeer.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle The Carbon Cycle | NASA]</ref>]]
In het bovenstaande diagram van de koolstofcyclus zijn er twee reeksen getallen. De zwarte getallen geven de grootte van het reservoir aan, in gigaton koolstof (GtC). De paarse getallen zijn de fluxen (of stroomsnelheid) van en naar een reservoir in gigaton koolstof per jaar (Gt/yr).
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== '''Verdieping:''' Basislijn ‘Parijs’ ==

Verdieping bij: [[Wat is klimaatverandering?#Fossiele brandstoffen|Fossiele brandstoffen]].

De Overeenkomst van Parijs definieert “pre-industriële” niveaus niet expliciet, wat leidt tot verschillende interpretaties. Over het algemeen wordt de periode 1850-1900 gebruikt als basislijn, die het begin van de uitstoot van broeikasgassen door de industriële revolutie weergeeft. Sommige onderzoekers beweren echter dat een eerdere periode, zoals 1720-1800, een nauwkeurigere basislijn kan zijn vanwege lagere concentraties broeikasgassen en natuurlijke klimaatvariabiliteit in die tijd. Het IPCC heeft in zijn rapporten ook verwezen naar 1750 als pre-industriële marker.<ref> https://www.climate-lab-book.ac.uk/2017/defining-pre-industrial/ </ref><blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij? ==
[[Bestand:Physical drivers of climate change.png|gecentreerd|miniatuur]]
Deze grafiek toont de belangrijkste broeikasgassen: kooldioxide (CO2), methaan (CH4) en waterdamp (H2O), en hun bijdrage aan de opwarming van de atmosfeer, gemeten in graden Celsius.<ref>[https://science2017.globalchange.gov/chapter/2/ Climate Science Special Report: Physical Drivers of Climate Change | U.S. Global Change Research Program]</ref> Zonder deze gassen zou de aarde een onleefbare, ijskoude planeet zijn.

Er zijn natuurlijke bronnen van CO2 in de atmosfeer, zoals de uitstoot van gassen uit de oceaan, ontbindende vegetatie en andere biomassa, vulkaanuitbarstingen, natuurlijk voorkomende bosbranden en zelfs oprispingen van herkauwende dieren. Deze natuurlijke bronnen van CO2 worden gecompenseerd door ‘[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|sinks]]’, zoals fotosynthese door planten op het land en in de oceaan, directe absorptie in de oceaan en de vorming van bodems en veen.

Zwaveldioxide, stikstofoxiden en aerosolen stimuleren de wolkenvorming, wat een afkoelend effect op de atmosfeer heeft. Het nettoresultaat van broeikasgasuitstoot en wolkenvorming is echter een opwarming van de atmosfeer.<blockquote>'''Bron:'''
<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Methaan, krachtig broeikasgas ==
[[Bestand:Global methane budget 2010-2019.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Global Carbon Project''<ref>[https://www.globalcarbonproject.org/methanebudget/index.htm Global Methane Budget | The Global Carbon Project]</ref>]]
Bij het vergelijken van de effecten van methaan (CH4) en kooldioxide (CO2) zijn twee dingen belangrijk. Ten eerste is methaan een veel krachtiger broeikasgas dan kooldioxide. Ten tweede is de verblijftijd in de atmosfeer veel korter voor methaan dan voor kooldioxide, omdat methaan vrij snel wordt omgezet naar kooldioxide. Als gevolg daarvan neemt de bijdrage van methaanemissies, die in het verleden hebben plaatsgevonden, aan de opwarming van de aarde in de loop van de tijd af.

Over een periode van 100 jaar kan methaan in dezelfde hoeveelheid als CO2 de aarde ongeveer 30 keer sterker opwarmen. Over een periode van twintig jaar is het opwarmende vermogen van methaan meer dan 80 keer zo groot als dat van een gelijke hoeveelheid kooldioxide. Dus hoe korter de tijd, hoe groter de impact van methaan in de atmosfeer. Dus als je de opwarming van de aarde snel wilt afremmen, is een vermindering van de methaanuitstoot heel effectief.

Meer informatie over het methaanbudget, en het verminderen van de effecten van de toenemende methaanuitstoot is te vinden op de site Global Methane Budget 2000–2020 en een artikel in Environmental Research Letters.<ref>[https://essd.copernicus.org/preprints/essd-2024-115/ Global Methane Budget 2000–2020 Global Methane Budget 2000–2020 | Earth System Science Data]</ref><ref> [https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ad6463 Human activities now fuel two-thirds of global methane emissions | Environmental Research Letters]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping''': Lachgas ==
Lachgas (N2O) is een krachtig broeikasgas, en de uitstoot ervan neemt al decennia toe, voornamelijk door mestproductie en het gebruik van kunstmest. Wanneer we spreken over de stikstofcrisis, gaat het vaak over stikstofverbindingen die de bodem en het oppervlaktewater, zoals sloten, rivieren, meren en oceanen, vervuilen. Deze stikstof komt uit dierlijke mest, kunstmest of wordt uitgestoten door auto's, fabrieken en de verbranding van biomassa, en schaadt de biodiversiteit.

Het stikstofprobleem is echter breder dan dat. Bacteriën en chemische processen in de bodem en het water zetten een deel van deze stikstofverbindingen om in lachgas, wat bijdraagt aan de opwarming van de aarde.

== '''Verdieping:''' Vulkanen ==
Vulkanisme is een andere bron van CO2. Vulkanen kunnen van invloed zijn op klimaatverandering. Bij een grote explosieve uitbarsting worden veel vulkanisch gas, aerosolen en as de stratosfeer in gestuurd. De meeste as die terug op aarde valt, wordt binnen enkele dagen of weken afgevoerd en heeft dus niet veel effect op klimaatverandering. Gassen zoals zwaveldioxide die vrijkomen door vulkanen kunnen echter wereldwijde afkoeling veroorzaken, terwijl vulkanische CO2, dat een broeikasgas is, de opwarming van de aarde kan bevorderen.

In het geologische verleden hebben ze, naast andere factoren, bijgedragen aan klimaatverandering. De hoeveelheid CO2 die individuele vulkanen uitstoten, valt echter in het niet bij wat er nu de atmosfeer in gaat. Alle vulkanen die in deze tijd op de planeet actief zijn, stoten minder dan één procent van de kooldioxide uit die menselijke activiteiten veroorzaken. (Zie ook de grafiek in [[Stand van zaken op dit moment#Verdieping: verder terug in de tijd|Verdieping: Verder terug in de tijd]].)

Een uitzondering hierop vormen grote, zogenaamde ‘flood basalt events’. Dat zijn langdurige perioden van uitvloeien van lava over enorme gebieden waarbij ook CO2 in grote hoeveelheden vrijkomt. Die gebeurtenissen hebben in het verleden invloed gehad op het klimaat en het uitsterven van soorten. Het belangrijkste effect lijkt te zijn het vertragen van het herstel na een broeikas-opwarming. De laatste van deze gebeurtenissen vond tientallen miljoenen jaren geleden plaats. Op dit moment is daarvan geen sprake.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01574-3 Cryptic degassing and protracted greenhouse climates after flood basalt events | Nature Geoscience]</ref>

Dat weerlegt dan ook de claim van sommige klimaatsceptici dat de CO2-uitstoot door fossiele brandstoffen lager is dan die door vulkanen. Vulkanen stoten ongeveer 0,3 miljard ton CO2 per jaar uit. Dit is ongeveer 1% van de menselijke CO2-uitstoot, die ongeveer 29 miljard ton per jaar bedraagt.<ref>[https://skepticalscience.com/volcanoes-and-global-warming.htm Do volcanoes emit more CO2 than humans? | Skeptical Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Fossiele koolstof herkennen ==
We weten dat de CO2-concentratie in de atmosfeer is toegenomen door menselijke activiteit doordat 1) die stijging is begonnen sinds de Industriële Revolutie en daarna is versneld, en 2) doordat verbranden van fossiele brandstoffen de verhouding van koolstofisotopen 12C en 13C in de atmosfeer verandert.<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/archives/2004/12/how-do-we-know-that-recent-cosub2sub-increases-are-due-to-human-activities-updated/ How do we know that recent CO2 increases are due to human activities? | Real Climate]</ref>

CO2 afkomstig van de verbranding van fossiele brandstoffen of bossen heeft een heel andere isotopensamenstelling dan CO2 in de atmosfeer. Dit komt doordat planten een voorkeur hebben voor de lichtere isotopen (12C vs. 13C); ze hebben dus een lagere 13C/12C-verhouding. Omdat fossiele brandstoffen uiteindelijk afkomstig zijn van oude planten, hebben planten en fossiele brandstoffen allemaal ongeveer dezelfde 13C/12C-verhouding – ongeveer 2% lager dan die van de atmosfeer. Naarmate CO2 uit deze materialen vrijkomt in de atmosfeer en zich ermee vermengt, neemt de gemiddelde 13C/12C-verhouding van de atmosfeer af.

Reeksen jaarlijkse boomringen die duizenden jaren teruggaan zijn geanalyseerd op hun 13C/12C-verhoudingen. Omdat de leeftijd van elke ring precies bekend is, kunnen onderzoekers een grafiek maken van de atmosferische 13C/12C-verhouding versus de tijd. Wat blijkt: op geen enkel moment in de afgelopen 10.000 jaar waren de 13C/12C-verhoudingen in de atmosfeer zo laag als nu. Bovendien beginnen de 13C/12C-verhoudingen dramatisch te dalen op het moment dat de CO2 begint toe te nemen — rond 1850 van onze jaartelling. Dit is precies wat is te verwachten als de toegenomen CO2 inderdaad het gevolg is van de verbranding van fossiele brandstoffen.

Dit wordt bevestigd door metingen van de 13C/12C-verhouding in de oceanen, al gaan die niet zover terug als de metingen aan boomringen. Metingen aan luchtbellen in ijskernen van Antarctica en Groenland geven hetzelfde beeld: de menselijke vingerafdruk wordt sterker vanaf het begin van de Industriële Revolutie.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' energiebalans ==
CO2 en andere broeikasgassen komen in kleine hoeveelheden voor in de atmosfeer van onze planeet. Die hebben invloed op de energiebalans van de aarde.

De temperatuur van een planeet hangt af van de balans tussen inkomende straling en uitgaande straling. Als de inkomende straling groter is dan de uitgaande straling, zal een planeet opwarmen. Als de uitgaande straling groter is dan de inkomende straling, koelt een planeet af. Een planeet zal neigen naar een toestand van stralingsevenwicht, waarin de stralingsenergie van de uitgaande straling gelijk is aan de stralingsenergie van de geabsorbeerde inkomende straling.<ref> [https://cimss.ssec.wisc.edu/wxwise/homerbe.html The Earth's Radiation Energy Balance | Cooperative Institute for Meteorological Satellite Studies
University of Wisconsin-Madison]</ref>

Wanneer de hoeveelheid invallend zonlicht die door het aardoppervlak of de atmosfeer wordt geabsorbeerd groter is dan de hoeveelheid uitgaande langgolvige straling die naar de ruimte wordt uitgezonden, is er sprake van onbalans. De energie-onbalans is de fundamentele fysische grootheid die de oppervlaktetemperatuur bepaalt.<ref> [https://www.nature.com/articles/nclimate2876 An imperative to monitor Earth's energy imbalance | Nature Climate Change]</ref> <ref> [https://essd.copernicus.org/articles/15/1675/2023/ Heat stored in the Earth system 1960–2020: where does the energy go? | Earth System Science Data]</ref>[[Bestand:Earth heat inventory.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Energiebalans van de aarde. De totale warmtetoename voor de periode 1971-2020, ~381 ZW, is aangegeven in rood.'']]

(a) Aan de bovenkant van de atmosfeer komt er ~340 W/m2 aan straling van de zon aan. Daarvan wordt ~0,76 W/m2 als uitgaande straling de ruimte in gereflecteerd. De atmosfeer laat het zichtbare zonlicht (kortgolvige straling) vrijwel ongehinderd door.

(b) Het oppervlak van de aarde neemt het grootste deel van het zonlicht op en wordt daardoor warmer. Ongeveer 90% van de vastgehouden energie gaat naar de opwarming van de oceanen, veel kleinere hoeveelheden gaan naar de opwarming van het land, de atmosfeer en het ijs.

(c) Vervolgens straalt het warme aardoppervlak de energie van dat geabsorbeerde licht uit als infraroodstraling (langgolvige straling).

(d) Broeikasgassen vangen veel van deze infraroodstraling op, waardoor het niet direct uit de atmosfeer kan ontsnappen.

(e) Dit proces vertraagt de uitstoot van energie naar de ruimte.

(f) Deze vertraagde energiedoorstroming zorgt ervoor dat de atmosfeer, oceanen en bodem opwarmen.

Door meer broeikasgassen in de atmosfeer te brengen, verstoort de mens de energiebalans van de Aarde. Hierdoor neemt de absorptie van infraroodlicht toe, wat de opwarming van de aarde versnelt en wereldwijde klimaatpatronen verstoort.<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />
</blockquote>

Wat is klimaatverandering?

2025-04-13T19:51:13Z

Eva: /* Fossiele brandstoffen */

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
'''Klimaatverandering is wanneer de gemiddelde weerpatronen van de aarde over een lange tijd veranderen.'''

'''Uitleg:'''
* Het klimaat is het typische weer in een regio over een periode van 30 jaar of meer, inclusief temperatuur, regenval en wind.

* Het klimaat op aarde verandert sneller dan in de afgelopen 10.000 jaar. De wereld is al 1,3 graad Celsius (2,3 graden in Nederland) warmer geworden sinds de industriële revolutie.
'''Deze veranderingen zijn grotendeels te wijten aan dingen die mensen doen:'''
* Bij het verbranden van fossiele brandstoffen zoals olie, gas en kolen komen broeikasgassen zoals CO2 (kooldioxide) en CH4 (methaan) vrij in de atmosfeer.

* Deze gassen houden warmte vast en zorgen ervoor dat de aarde opwarmt.
* Het kappen van bossen draagt ook bij aan klimaatverandering.
'''Gevolgen van klimaatverandering:'''
* Extreme weersomstandigheden zoals stormen, overstromingen en hittegolven komen steeds vaker voor.
* IJskappen smelten en de zeespiegel stijgt.
* Planten- en diersoorten worden bedreigd.
</div>

= Wat is klimaatverandering? =

'''Het klimaat is één van de [http://www.klimaatwiki.org/index.php/Extreme_urgentie#De_grenzen_van_onze_planeet negen planetary boundaries] die sinds ongeveer 1990 voorbij de veilige limiet is. De gevolgen van het overschrijden van die grens zijn maar ten dele terug te draaien en dan ook nog pas op de lange termijn.'''

'''Deze pagina bespreekt de verschillen tussen [[Wat is klimaatverandering?#Weer en klimaat|weer en klimaat]], het [[Wat is klimaatverandering?#Het natuurlijke broeikaseffect|natuurlijke broeikaseffect]], [[Wat is klimaatverandering?#Welke broeikasgassen zijn er?|broeikasgassen]], het door de mens veroorzaakte [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]], en de invloedrijke weersverschijnselen [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño en El Niña]].'''

'''Onderstaande grafiek, gepubliceerd door het KNMI, vat het verhaal van deze wiki samen. Hij laat zien hoe de gemiddelde temperatuur op aarde sinds de Industriële Revolutie is gestegen parallel met de toename van kooldioxide in de atmosfeer.'''
[[Bestand:Klimaatgrafiek KNMI.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|Temperatuur en CO2-concentratie sinds het begin van de jaartelling. Bron: KNMI.]]

== Weer en klimaat ==
'''Weersverandering en klimaatverandering worden nogal eens met elkaar verward: ''“Hoezo opwarming van de aarde? Kijk naar buiten. Het sneeuwt en het is heel koud.”'' Vaak is zo’n opmerking een bewuste keuze om een zinvol gesprek te frustreren. Hoe het ook zij, het is goed om het verschil tussen weer en klimaat scherp te hebben.'''

Op de site https://earth.nullschool.net/ vind je animaties van de actuele weersituatie: temperatuur, luchtdruk, wind, zeestromingen, chemie en nog veel meer.

<youtube>obsw9qiBnjo</youtube>

==== Weer ====
Weer is wat je buiten voelt op een specifieke dag: warm, koud, regen, zon, wind, enzovoort. Het verandert snel, soms zelfs binnen een uur. Het weer — temperatuur, neerslag, wind — is op elke plaats en op elk moment anders.

Tegelijkertijd is het weer ook in zekere mate voorspelbaar: de dagen in de wintermaanden zijn kouder, grauwer en donkerder, dan in de zomer. In gebieden ver van zeeën en oceanen zijn deze verschillen groter dan in Nederland, dichtbij de zee. Nederland heeft een zeeklimaat, Rusland een landklimaat.

==== Klimaat ====
Klimaat gaat over het ''gemiddelde'' weer in een ''groter gebied'' over een ''lange periode;'' meestal wordt daarvoor 30 jaar gekozen. Klimaat geeft een idee wat voor soort weer je meestal kunt verwachten in een seizoen of jaar.

== Klimaatverandering ==
Klimaatverandering is dus de verandering van de gemiddelde weersomstandigheden over een langere periode in een bepaalde regio. Klimaat zegt daarmee ook iets over de kans dat een bepaald weertype op een bepaalde plaats en op een bepaalde tijd voorkomt.

Je kunt dus nooit zeggen dat extreme regenbuien (het weer op moment X op plaats Y) het gevolg zijn van klimaatverandering, tenminste niet op dezelfde manier als zeggen dat het glas dat op de grond valt het gevolg is van je hand die het van de tafel duwt. Het klimaat is immers de samenvatting van vele jaren weersverschijnselen. Je kunt wel zeggen dat het vaker optreden van extreme regenbuien het gevolg is van de uitstoot van CO2. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Attributie|Verdieping: Attributie]].)

Als we het over klimaatverandering hebben, bedoelen we vaak de opwarming van de aarde als gevolg van menselijk handelen: de antropogene klimaatverandering (er bestaat dus ook klimaatverandering die niet door de mens wordt veroorzaakt; zie [natuurlijke variatie]). Opwarming is echter maar één onderdeel van klimaatverandering. Omdat de planeet aarde één groot samenhangend geheel vormt, heeft opwarming ook gevolgen voor neerslagpatronen, weersextremen, smeltende gletsjers, zeespiegelstijging, veranderingen in verdamping door vegetatie, etc.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref>

Het klimaat op aarde is over lange tijd — in de orde van honderdduizenden tot miljoenen jaren — redelijk stabiel geweest, met slechts enkele graden verschil ten opzichte van de gemiddelde temperatuur in die periode. De huidige opwarming is groter en veel sneller dan ooit in de afgelopen 2 miljoen jaar. En dat is de kern van het probleem.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

== Het broeikaseffect ==

'''Het broeikaseffect werkt als een warme deken rond de Aarde en bestaat uit gassen zoals kooldioxide, methaan en waterdamp die warmte vasthouden.'''

'''Het broeikaseffect is een natuurlijk proces, dat de planeet op een voor leven optimale temperatuur houdt. Menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, hebben het broeikaseffect versterkt. Door de uitstoot van kooldioxide (CO2) is de deken als het ware dikker geworden. Daardoor is de temperatuur op aarde gestegen en de energiebalans verstoord. Dat wordt het [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]] genoemd. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: energiebalans|Verdieping: Energiebalans]].)'''

Hoewel er nog steeds veel onduidelijk is over klimaatverandering — met name over het tempo en de intensiteit — zijn de natuurkundige processen achter het broeikaseffect volledig begrepen. (Zie Experts zijn het eens.) Uit al het onderzoek blijkt dat op de lange termijn kooldioxide in de atmosfeer de belangrijkste regelknop is voor de temperatuur op Aarde. Kooldioxide is de belangrijkste veroorzaker van de huidige klimaatverandering; de toename ervan is door de mens veroorzaakt en het is ook de mens die de uitstoot ervan kan terugdringen.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.1190653 Atmospheric CO2: Principal Control Knob Governing Earth’s Temperature | Science]</ref>

Dit is al heel lang bekend. In een reeks experimenten die in 1856 werden uitgevoerd, ontdekte Eunice Newton Foote — een wetenschapper en voorvechtster van vrouwenrechten uit Seneca Falls, New York — als eerste dat het veranderen van de hoeveelheid kooldioxide (toen nog "koolzuurgas" genoemd) in de atmosfeer de temperatuur veranderde. Deze relatie tussen kooldioxide en het klimaat op aarde is sindsdien een van de belangrijkste principes geworden van de moderne meteorologie, het broeikaseffect en de klimaatwetenschap. Maar meer dan een eeuw lang erkende niemand dat Foote de eerste was die deze ontdekking deed, grotendeels omdat ze een vrouw was.<ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref>

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 en temperatuur]].<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Natuurlijk broeikaseffect ===
Het broeikaseffect treedt op omdat zonlicht dat de aarde verwarmt slechts ten dele wordt teruggekaatst naar de ruimte. Broeikasgassen, zoals kooldioxide (CO2) en methaan (CH4), houden een deel van die warmte vast. Dit is net als in een kas, waar glas de warmte binnenhoudt. Vandaar de naam 'broeikaseffect'. Zonder dit effect zou de gemiddelde temperatuur op het aardoppervlak ongeveer -18 °C zijn en zou menselijk leven niet kunnen bestaan.

Het zonlicht bestaat uit straling met korte golflengtes, van ultraviolet (UV) tot zichtbaar licht tot kortgolvige infraroodstraling. Deze straling verwarmt het aardoppervlak. Het opgewarmde aardoppervlak zendt langgolvige infraroodstraling (warmtestraling) terug. Daarvan wordt een klein deel, met golflengte 15 μm, geabsorbeerd door CO2 in de atmosfeer. Deze geabsorbeerde energie wordt vervolgens deels opnieuw uitgestraald, ook richting het aardoppervlak, waardoor de atmosfeer warmte vasthoudt.

<youtube>Ge0jhYDcazY</youtube>

''Demonstratie van het broeikaseffect die in de klas kan worden uitgevoerd.''<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/02/25/carbon-dioxide-cause-global-warming/ How Exactly Does Carbon Dioxide Cause Global Warming?]</ref>

Met dit eenvoudige experiment, dat voor het eerst werd uitgevoerd in 1856 door Eunice Foote, <ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref> kun je zelf aantonen dat CO2 warmtestraling absorbeert. De fles die meer kooldioxide bevat, warmt meer op dan de fles met alleen maar lucht.
In de atmosfeer werkt het broeikaseffect als volgt.[[Bestand:Animatie atmosfeer.gif|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De zes stappen van het versterkte broeikaseffect. Bron: Australian Government.''<ref> [https://www.dcceew.gov.au/climate-change/policy/climate-science/understanding-climate-change Understanding climate change | Australian Government]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Thermostaat ===
Het kooldioxidegehalte in de atmosfeer blijft van nature redelijk constant rond 0,03%, oftewel van iedere miljoen moleculen in de lucht zijn er 300 CO2-moleculen (ook wel 300 ppm; parts per million genoemd). CO2 die vrijkomt bij bijvoorbeeld vulkaanuitbarstingen, ademende mensen en dieren, en verbranding van fossiele brandstoffen, wordt uiteindelijk opgenomen door de oceanen en planten. Dit proces helpt de variaties in CO2-concentraties, en daarmee ook de temperatuurschommelingen, binnen leefbare grenzen te houden.

De atmosfeer, de oceanen, de landmassa’s en het leven vormen samen één samenhangend systeem, dat functioneert als een natuurlijke thermostaat die de planeet leefbaar houdt. (Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|Verdieping: Systeem Aarde]].) Het huidige leven, inclusief de mens, is geëvolueerd in een periode toen de thermostaat op 15 °C stond.

Dat heeft miljoenen jaren goed gefunctioneerd en de evolutie van microben, planten en dieren mogelijk gemaakt. Totdat menselijke activiteiten de balans begonnen te verstoren.

== Natuurlijke variatie ==
In de geschiedenis van de aarde hebben zich al eerder veranderingen in het klimaat voorgedaan, zoals ijstijden en warme periodes. Hoewel er na deze veranderingen uiteindelijk een nieuw evenwicht optrad, gebeurde dat over duizenden tot miljoenen jaren. Veel soorten overleefden deze veranderingen niet, en de ecosystemen die opnieuw ontstonden, waren vaak anders dan die daarvoor.

Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].

Het grote verschil nu is dat de huidige opwarming vooral door menselijke activiteiten wordt veroorzaakt en in een fractie van de tijd plaatsvindt vergeleken met natuurlijke klimaatveranderingen. Hierdoor wordt de veerkracht van ecosystemen en soorten ernstig op de proef gesteld. Veel planten- en diersoorten kunnen niet snel genoeg migreren of zich aanpassen om deze snelle veranderingen te overleven.

Menselijke samenlevingen zijn ook kwetsbaar voor deze snelle veranderingen. Terwijl de aarde zich op lange termijn misschien kan herstellen en nieuwe evenwichten kan vinden, is er geen garantie dat menselijke samenlevingen hetzelfde kunnen doen. De maatschappelijke structuren, voedselzekerheid, watervoorziening en infrastructuur zijn niet ontworpen om met zulke snelle en extreme veranderingen om te gaan. Dit kan leiden tot grote sociale en economische instabiliteit, migratiestromen, conflicten, lijden en sterfte. Kortom, de snelheid van de huidige opwarming vormt niet alleen een bedreiging voor de natuur, maar ook voor de toekomst van menselijke samenlevingen.

==== Middeleeuws klimaatoptimum ====
Voor Nederland is uitgebreid historisch onderzoek gedaan naar de rol van klimatologische stabiliteit, maatschappelijke ontwikkeling en biodiversiteit. De uitkomst is dat in het zogeheten Middeleeuws klimaatoptimum (een klimatologisch stabiele en relatief warme periode — maar koeler dan nu) aan het einde van de Middeleeuwen, zowel de landbouw als de biodiversiteit floreerden. <ref> Zanden, J. L. van, Goethem, T. van, Lenders, H. J. R., & Schaminée, J. (2021). ''De ontdekking van de natuur: de ontwikkeling van biodiversiteit in Nederland van ijstijd tot 21ste eeuw''. Prometheus.</ref>

==== Palaeocene-Eocene Thermal Maximum ====
Met de nodige voorzichtigheid is het mogelijk perioden in het verleden als analogen te gebruiken voor de huidige opwarming. Bijvoorbeeld de periode die bekend staat als het Palaeocene-Eocene Thermal Maximum (PETM). Tijdens het PETM was het Noordpoolgebied helemaal ijsvrij. Er groeiden palmbomen en er zwommen nijlpaarden. Dat maakt het nog geen scenario voor de huidige opwarming.<ref> [https://www.nature.com/articles/ngeo668 Warm and wet conditions in the Arctic region during Eocene Thermal Maximum 2 | Nature Geoscience]</ref>

Op geen moment in het geologische verleden is de aarde zo snel opgewarmd als in de huidige tijd. Een geschikte analoog voor huidige antropogene opwarming is er dan ook niet, maar het geologische verleden biedt wel lessen voor de huidige tijd.<ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4924029 A Framework for Assessing Analogy between Past and Future Climates | preprint]</ref> <blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Welke broeikasgassen zijn er? ==

'''De belangrijkste broeikasgassen zijn kooldioxide (koolzuurgas, CO2), waterdamp en methaan (CH4). Daarvan is CO2 de belangrijkste. Alle drie komen van nature voor in de atmosfeer en zorgen ervoor dat de Aarde leefbaar is.'''

<youtube> https://youtu.be/-aSBfn6_pUY?si</youtube>

''Deze animatie, op basis van waarnemingen door NASA's Orbiting Carbon Observatory 2 (OCO-2) en GEOS modelsimulatie, laat zien hoe CO2 zich gedurende een kalenderjaar (2021) door de atmosfeer verspreidt. Het is duidelijk dat de voornaamste CO2-bronnen op het Noordelijk Halfrond liggen.''<ref>[https://svs.gsfc.nasa.gov/5115 Global Atmospheric Carbon Dioxide (CO₂) | NASA Scientific Visualization Studio]</ref>

=== Kooldioxide ===
'''Van nature komt kooldioxide in een kleine concentratie — ~0,03% — voor in de atmosfeer. Groene planten en cyanobacteriën hebben kooldioxide nodig voor hun stofwisseling. Ze zetten het met behulp van zonlicht om in glucose: dit proces heet fotosynthese.'''

'''(N.B. In de huidige periode van de aardgeschiedenis zijn [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Vulkanen|vulkanen]] een andere, kleine bron van CO2.)'''

CO2 komt weer in de atmosfeer wanneer de planten vergaan of worden opgegeten door dieren (via de uitademing). Opname en uitstoot zijn min of meer in evenwicht: een boom die tijdens zijn leven CO2 opneemt, stoot die weer uit wanneer hij afsterft. Daardoor is de concentratie CO2 in de atmosfeer licht fluctuerend over de geologische tijd.

Op de geologisch lange termijn wordt er echter veel meer CO2 vastgelegd in de aardbodem dan er door levende planten wordt opgeslagen. Het is opgeslagen als dood plantaardig materiaal in veengrond dat, vastgezet in aardlagen, in de loop van miljoenen jaren samengedrukt is tot bruinkool, steenkool en aardgas. In de oceanen wordt koolstof vastgelegd doordat organismen na afsterven naar de bodem zinken. Op de lange duur kunnen die worden omgezet in aardolie en aardgas.

Het is deze enorme koolstofvoorraad die als fossiele brandstof wordt verstookt, waarbij de CO2 weer vrijkomt. Dit verklaart ook waarom er nu op zo'n korte termijn zoveel CO2 bij kan komen, en waarom dit ongeëvenaard is in de geschiedenis van de aarde.

<youtube>8KrgPPO1h0A</youtube>

''Veranderingen van de CO2 concentratie over de afgelopen 800.000 jaar. De CO2-waarde in oktober 2024 was 424 ppm (deeltjes per miljoen).<ref> [https://gml.noaa.gov/ccgg/trends/history.html Trends in CO2 | NOAA Global Monitoring Laboratory]</ref>''

Deze animatie van de US National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) zet de huidige toename van de CO2-concentratie in het perspectief van de variaties in de afgelopen 800.000 jaar, de periode van de ijstijden.

De animatie begint met directe observaties van de CO2-concentratie door het Mauna Loa observatorium in Hawaii en een wereldwijd netwerk van andere meetpunten, gevolgd door metingen van CO2-concentraties in ijskernen van Antarctica.

Zie ook:

* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2 — temperatuur]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Gevoeligheid|Verdieping: gevoeligheid]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|Verdieping: Koolstofbalans]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|Verdieping: Koolstofputten]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Levensduur van CO2 in de atmosfeer|Verdieping: levensduur van CO2 in de atmosfeer]].

<blockquote>'''Bron:'''
<references /> </blockquote>

=== Fossiele brandstoffen ===
'''De toename van CO2 in de atmosfeer is het gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen. Natuurlijke processen hebben daar nauwelijks aan bijgedragen. De Industriële Revolutie is de start van die toename, die vanaf ongeveer 1950 steeds sterker werd.'''

Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn een universele verspilling van energie.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/ Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</ref> Om precies te zijn: ongeveer 67% van de totale energie van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren in de atmosfeer als kooldioxide, andere oxiden, waterdamp en warmte. Slechts de resterende 33% van de energie wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.
[[Bestand:Toename broeikasgassen sinds 1850.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Uitstoot van kooldioxide (CO₂) door fossiele brandstoffen en industrie. Veranderingen in landgebruik zijn inbegrepen.''<ref>[https://ourworldindata.org/greenhouse-gas-emissions Greenhouse gas emissions | Our World in Data]</ref>]]

Aan het begin van het industriële tijdperk, in 1850, was het CO2-gehalte in de atmosfeer 278 ppm. Sindsdien hebben menselijke activiteiten de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer doen toenemen, waardoor in december 2024 de concentratie ~425 ppm was — een stijging van 50%.<ref>[https://climate.nasa.gov/vital-signs/carbon-dioxide/?intent=121 Carbon Dioxide LATEST MEASUREMENT | NASA]</ref> Deze door de mens veroorzaakte stijging is groter dan de natuurlijke stijging aan het einde van de laatste ijstijd, 20.000 jaar geleden — de laatste grote, natuurlijke opwarming.

==== Sinds de Industriële Revolutie ====

De uitstoot van fossiele CO2 daalt in sommige regio's, waaronder Europa en de VS, maar stijgt wereldwijd — en wetenschappers zeggen dat wereldwijde actie om fossiele brandstoffen terug te dringen niet snel genoeg gaat om gevaarlijke klimaatverandering binnen de perken te houden.

Het beste beschikbare bewijs laat zien dat de opwarming waarschijnlijk min of meer zal stoppen zodra de uitstoot van kooldioxide nul is. Dat betekent dat de mens de macht heeft om de toekomst van het klimaat te kiezen.

Ondanks dat er al veel kooldioxide is uitgestoten, zal de temperatuur na het bereiken van nul-emissie niet lang blijven stijgen. Dit komt doordat twee processen elkaar in evenwicht houden. Aan de ene kant zorgt de kooldioxide die al is uitgestoten voor verdere opwarming van het oceaanoppervlak. Aan de andere kant absorberen en begraven de oceanen kooldioxide uit de atmosfeer, waardoor het broeikaseffect van de atmosfeer afneemt en de lagere atmosfeer en het oppervlak afkoelen. Deze opwarmende en verkoelende processen heffen elkaar op. Hierdoor zal de temperatuur na het stoppen van de uitstoot stabiliseren.<ref> [https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1256273/full Michael Mann: Warming ends when carbon pollution stops | Frontiers]</ref><ref>[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1327653/full H Damon Matthews : How much additional global warming should we expect from past CO2 emissions? | Frontiers]/</ref>

Dat is in overeenstemming met IPCC scenario RCP2.6 met ambitieus klimaatbeleid. Onzekere factoren die samenhangen met [[Feedbacks en tipping points#Tipping points (Omslagpunten)|omslagpunten]], zoals het dooien van de permafrost, kunnen voor een verdere stijging van 0,2 tot 0,3 °C zorgen.

Voor een uitleg over het effect van nul-emissie zie het artikel in Carbon Brief: ''Explainer: Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached?''<ref> [https://www.carbonbrief.org/explainer-will-global-warming-stop-as-soon-as-net-zero-emissions-are-reached/ Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached]</ref>

Er zijn echter ook aanwijzingen dat de gezamenlijke werking van het lichtweerkaatsend vermogen van het aardoppervlak, koolstof uit ontdooiende permafrost (zowel als CH4 als CO2) en waterdamp in warme lucht er samen voor zorgen dat de temperatuur hoog blijft, zelfs als de CO2-concentratie afneemt. Dat betekent dat de klimaatverandering die al heeft plaatsgevonden moeilijk ongedaan te maken zal zijn zonder grootschalige netto negatieve emissies. <ref>[https://www.nature.com/articles/s41598-020-75481-z Jorgen Randers, Ulrich Goluke: An earth system model shows self-sustained thawing of permafrost even if all man-made GHG emissions stop in 2020 | Nature]</ref>

Om het klimaat te stabiliseren, moet de uitstoot van broeikasgassen stoppen. Daling van het CO2-niveau en daling van de temperatuur vragen om andere maatregelen.<ref>
[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2007GL032388 H. Damon Matthews, Ken Caldeira: Stabilizing climate requires near-zero emissions | GRL]</ref> Zie daarvoor: Mitigatie.

Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Basislijn ‘Parijs’|Verdieping: Basislijn Parijs]].
<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />

</blockquote>

=== Cementproductie ===
De cementindustrie is de tweede belangrijkste oorzaak van het stijgende kooldioxidegehalte op aarde. Een ander nadeel is dat beton wordt gebruikt om harde oppervlakken te creëren die verhinderen dat regenwater door de bodem wordt opgenomen. Dat vergroot de kans op bodemerosie, watervervuiling en overstromingen.<ref> [https://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_impact_of_concrete Environmental impact of concrete | Wikipedia]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43660-x Projecting future carbon emissions from cement production in developing countries | Nature]</ref>

Bij de productie van cement komt kooldioxide vrij. Dit komt doordat calciumcarbonaat (CaCO3) wordt afgebroken wanneer het wordt verhit, waarbij kooldioxide (CO2) en ongebluste kalk (CaO) worden gevormd. Er wordt ook veel energie gebruikt, vooral uit de verbranding van fossiele brandstoffen. De cementproductie is goed voor ongeveer 1,6 miljard ton CO2 per jaar — ongeveer 8% van de wereldwijde CO2-uitstoot.<ref>[https://ourworldindata.org/grapher/annual-co2-cement Annual CO₂ emissions from cement | Our World in Data]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

=== Waterdamp ===
Sommige mensen — met name klimaatsceptici — denken dat waterdamp de belangrijkste oorzaak is van de huidige opwarming van de aarde, maar dat is een omdraaiing van oorzaak en gevolg. Waterdamp neemt toe naarmate de aarde warmer wordt, maar dit betekent niet dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming. Waterdamp versterkt de opwarming door andere broeikasgassen.<ref>[https://science.nasa.gov/earth/climate-change/steamy-relationships-how-atmospheric-water-vapor-amplifies-earths-greenhouse-effect/ Steamy Relationships: How Atmospheric Water Vapor Amplifies Earth’s Greenhouse Effect | NASA]</ref>
[[Bestand:Waterdamp broeikasgas.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Het mechanisme van de positieve terugkoppeling van waterdamp in de atmosfeer. Bron: NASA and NOAA Historic NWS Collection.'']]
Wanneer broeikasgassen zoals kooldioxide en methaan in de atmosfeer toenemen, stijgt de temperatuur op aarde. Hierdoor neemt de verdamping boven water- en landoppervlakken toe. Warmere lucht kan meer vocht vasthouden (7% meer voor elke graad opwarming), dus komt er meer waterdamp in de lucht. De reden is dat bij hoge temperaturen waterdamp niet zo gemakkelijk condenseert en als neerslag uit de atmosfeer valt als bij lagere temperaturen. De waterdamp absorbeert net als kooldioxide en methaan de warmte die vanaf de aarde wordt uitgestraald, waardoor de atmosfeer verder opwarmt en er nog meer waterdamp ontstaat.

Dit is een positieve [[Feedbacks en tipping points#Positieve terugkoppelingen|terugkoppeling]] die het broeikaseffect versterkt. Geschat wordt dat dit effect meer dan het dubbele is van de opwarming die zou plaatsvinden door de toename van kooldioxide alleen.

De verklaring hiervoor is dat waterdamp een '''condenseerbaar''' broeikasgas is — het kan van een gas in een vloeistof veranderen (condenseren). De concentratie is afhankelijk van de temperatuur van de atmosfeer. Hierdoor is waterdamp het enige broeikasgas waarvan de concentratie toeneemt ''door de'' opwarming van de atmosfeer, waardoor de atmosfeer nog meer opwarmt. De andere broeikasgassen — CO2, methaan, lachgas, ozon en chloorfluorkoolwaterstoffen — zijn '''niet-condenseerbare''' gassen. Deze kunnen niet vloeibaar worden,<ref>Deze gassen kunnen alleen vloeibaar worden onder laboratorium omstandigheden, bij zeer lage temperaturen.</ref> zelfs bij de zeer lage temperaturen aan de bovenkant van de troposfeer, op de grens van de stratosfeer. Terwijl de atmosferische temperaturen veranderen, blijft de concentratie van niet-condenseerbare gassen stabiel, tenzij menselijke activiteiten hun concentratie verhogen.

Extra waterdamp in de lucht blijft niet lang genoeg hangen om het klimaat te veranderen. De hoeveelheid waterdamp die we in de lucht brengen is niet belangrijk. Zelfs als we de hoeveelheid water in de lucht zouden verdubbelen, zou het meeste binnen ongeveer twee weken weer terugvallen in de oceanen, ijskappen, rivieren, meren en het grondwater. Als niet-condenseerbare broeikasgassen niet zouden toenemen, zou de hoeveelheid waterdamp in de atmosfeer onveranderd zijn ten opzichte van het niveau van voor de Industriële Revolutie.

Een uitvoerige bespreking van de '''klimaatmythe''' dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming en niet kooldioxide en andere door de mens uitgestoten broeikasgassen, vind je op de site van ''Skeptical Science''.<ref>[https://skepticalscience.com/water-vapor-greenhouse-gas.htm Explaining how the water vapor greenhouse effect works | Skeptical Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

=== Methaan ===
Methaan, CH4, draagt aanzienlijk bij aan de opwarming van de Aarde en is verantwoordelijk voor ongeveer 30% van de klimaatverandering sinds het pre-industriële tijdperk. Over een periode van 100 jaar is het 28 keer effectiever dan kooldioxide in het vasthouden van warmte en 84 keer effectiever over een periode van 20 jaar. <ref>[https://www.usgs.gov/news/featured-story/climate-warming-likely-cause-large-increases-wetland-methane-emissions Climate Warming is Likely to Cause Large Increases in Wetland Methane Emissions | USGS]</ref><ref> [https://energy.ec.europa.eu/topics/carbon-management-and-fossil-fuels/methane-emissions_en Methane Emissions | European Commission]</ref>

Methaanemissies zijn voornamelijk het gevolg van menselijke activiteiten, onder andere kolenmijnen, aardgaslekken, afvalwaterzuiveringsinstallaties, scheten en oprispingen van herkauwers zoals koeien, schapen en geiten, rottend organisch afval op stortplaatsen, en termietenheuvels. (Zelfs lactose-intolerante familieleden dragen in minieme hoeveelheden bij aan deze uitstoot!) <ref>[https://climate.mit.edu/ask-mit/how-much-does-natural-gas-contribute-climate-change-through-co2-emissions-when-fuel-burned How much does natural gas contribute to climate change through CO2 emissions when the fuel is burned, and how much through methane leaks? | MIT Climate Portal]</ref>

Methaan wordt in de atmosfeer snel omgezet in kooldioxide en draagt op die manier bij aan het broeikaseffect.<ref>[https://theconversation.com/i-was-an-exxon-funded-climate-scientist-49855 I was an Exxon-funded climate scientist | The Conversation]</ref>

Andere bronnen van methaanuitstoot zijn uitdrogende veenmoerassen en ontdooiende permafrost (= permanent bevroren bodem).

Zie: Verdieping: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?|Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?]].<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Verstoring door de mens ==

'''Door menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, nemen de broeikasgassen toe, en raakt de energiebalans van de Aarde verstoord. Er blijft meer warmte in de atmosfeer, wat leidt tot opwarming van de aarde en veranderingen in het klimaat. Dit noemen we het antropogene of versterkte broeikaseffect.'''

Tijdens alle ijstijden van de afgelopen miljoen jaar hebben de elkaar tegenwerkende processen van de koolstofcyclus ervoor gezorgd dat het kooldioxidegehalte in de atmosfeer stabiel bleef op of onder de 300 delen per miljoen (ppm). Op dit moment is dat niveau echter 426 ppm. Dit is niet alleen het hoogste kooldioxidegehalte dat de mensheid ooit heeft meegemaakt, maar het is ook in een ongekend tempo gestegen, als we op geologische tijdschalen kijken. Waar vergelijkbare veranderingen in het verleden duizenden jaren hebben geduurd, hebben we nu te maken met een stijging in een fractie van die tijd.

==== Het is de mens ====
[[Bestand:Indicatoren voor een opwarmende planeet.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px]]
De gemiddelde temperatuur op Aarde is sinds 1880 met > 1,3 °C gestegen. Sinds 1975 is de opwarming versneld met 0,2 °C per decennium. De maximumtemperaturen op het land stijgen twee keer zo snel, tot meer dan 1,7 °C.

Dat menselijke activiteit de oorzaak is voor de ongekend snelle stijging van de gemiddelde temperatuur op Aarde volgt uit verschillende, onafhankelijke waarnemingen. In de eerste plaats loopt de temperatuurstijging parallel aan de stijging van de CO2-concentratie vanaf het begin van de Industriële Revolutie. (Zie daarvoor: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2— temperatuur]].) In de tweede plaats laat geochemisch onderzoek van CO2 in de atmosfeer, de oceanen en ijskernen een duidelijk signatuur zien van fossiele brandstoffen. (Zie daarvoor [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: fossiele koolstof herkennen]].)<blockquote>'''''“We play Russian roulette with climate [and] no one knows what lies in the active chamber of the gun . . .”'''''<ref> https://www.nature.com/articles/328123a0.epdf </ref></blockquote>Dit kon Wally Broecker nog schrijven in 1987. Inmiddels is veel meer bekend over de gevolgen van het gebruik van fossiele brandstoffen en kunnen voorspellingen worden gedaan over de termijn waarin die plaatsvinden.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

‎</blockquote>

== Jaarlijkse en lange-termijn variatie ==
Deze grafiek uit het rapport Global Climate Highlights van Copernicus laat de jaarlijkse temperatuurvariatie zien ten opzichte van het langjarig gemiddelde. Daaruit blijkt dat, ondanks de schommelingen van de temperatuur het klimaat een duidelijke opwarmingstrend vertoont.<ref> [https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024 Global Climate Highlights 2024 | Copernicus]</ref>
[[Bestand:Temperatuurstijging.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verschil in wereldgemiddelde temperatuur (°C) ten opzichte van 1850-1900, gebaseerd op de gemiddelden van maandwaarden uit maximaal zes datasets:'' ''Berkeley Earth, HadCRUT5 en NOAAGlobalTemp (vanaf 1850), GISTEMP (vanaf 1880), ERA5 (vanaf 1940) en JRA-3Q (vanaf september 1947).'' ''De datasets zijn genormaliseerd zodat ze dezelfde gemiddelden hebben voor 1991-2020 en een gemiddelde dataset-offset van 0,88°C is gebruikt om de gemiddelden van 1991-2020 en 1850-1900 aan elkaar te relateren.'' ''De zwarte curve toont een schatting van de klimatologische variatie van de temperatuur op lange termijn.'' ''De rode en blauwe balken tonen de afwijkingen van de jaargemiddelde temperaturen van deze schatting.'' ''Credit: C3S/ECMWF.'']]<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

=== El Niño en La Niña ===
'''El Niño is een natuurverschijnsel in de Stille Oceaan waarbij langs de evenaar in de oostelijke Stille Oceaan het normaal koele zeewater in sommige jaren sterk opwarmt. Deze opwarming beïnvloedt het weer wereldwijd, vooral in Noord- en Zuid-Amerika, en soms zelfs in Europa.'''<ref> [https://celebrating200years.noaa.gov/magazine/enso/el_nino.html The 1997-98 El Niño | NOAA]</ref>

'''Het tegenovergestelde effect, La Niña, treedt op wanneer het zeewater bij de evenaar ongewoon koud is. Beide verschijnselen zijn onderdeel van het El Niño Southern Oscillation (ENSO)-effect, een onregelmatige cyclus van 2 tot 7 jaar die variaties in wind- en zee-oppervlaktetemperaturen over de tropische oostelijke Stille Oceaan veroorzaakt.'''
[[Bestand:ENSO.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Tijdens El Niño stijgt de oppervlaktewatertemperatuur van de tropische Stille Oceaan met ongeveer 5 °C. Tijdens La Niña daalt de temperatuur van het oceaanwater met ongeveer dezelfde hoeveelheid. Beide toestanden zijn extreme stadia van één fenomeen. Bron: AHA Centre.''<ref> [https://thecolumn.ahacentre.org/insight/vol-66-getting-to-know-el-nino-la-nina/ Getting to know: El Niño and La Niña | AHA Centre]</ref>]]
Het ENSO-effect zorgt voor temperatuurschommelingen die bovenop de wereldwijde temperatuurstijging komen die het gevolg is van de uitstoot van broeikasgassen. 2023 was een El Niño-jaar. In zulke jaren komen er meer en krachtigere tropische orkanen voor, met zware regenval in sommige regio's en extreme droogte in andere. Wat we tijdens El Niño zien, kunnen we beschouwen als een voorbode van wat ons bij verdere opwarming te wachten staat.<ref> [https://www.climate.gov/news-features/featured-images/global-impacts-el-ni%C3%B1o-and-la-ni%C3%B1a Global impacts of El Niño and La Niña | NOAA]</ref>
[[Bestand:SST Anomalies.gif|miniatuur|''De El Niño-gebeurtenis van 1997-98 met extreme zeeoppervlakte temperatuur (SST) anomalieën in het oosten van de tropische Stille Oceaan.''|gecentreerd|432x432px]]
De animatie toont de afwijkende watertemperaturen [°C] in de oceanen tijdens de laatste sterke El Niño in december 1997. [[Bestand:Gevolgen temperatuur neerslag El Niño La Niña.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Wereldwijde gevolgen voor temperatuur en neerslag van El Niño en La Niña gebeurtenissen.'']]
De kaarten laten zien hoe El Niño gewoonlijk de winter- en zomerklimaatpatronen op het noordelijk halfrond over de hele wereld beïnvloedt. Merk op dat er geen consistente gevolgen zijn voor Europa, Afrika en Noord-Amerika tijdens de zomermaanden, terwijl gebieden rond de tropen en subtropen op het zuidelijk halfrond (Australië, bijvoorbeeld) in beide seizoenen gevolgen ondervinden.
De recordtemperaturen van 2023-24 hangen deels samen met El Niño. Niettemin is dat maar een deel van de verklaring. Dit blijkt uit een analyse van de ontwikkeling van de dagelijkse temperaturen tijdens alle El Niño-gebeurtenissen met behulp van de ERA5 reanalyse dataset. Aangezien deze dataset de periode van 1940 tot nu beslaat, geeft het ons zes sterke El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.8 °C) en vier meer gematigde El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.5 °C en < 1.8 °C) om te vergelijken met 2024.<ref name=":0"> [https://www.theclimatebrink.com/p/how-unusual-is-current-post-el-nino How unusual is current post-El Niño warmth? | The Climate Brink]</ref>
[[Bestand:El Ninos.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vergelijking van de afwijkingen van de gemiddelde oppervlaktetemperatuur tijdens zes El Niño’s (1972-2023). De dikke zwarte lijn is de El Niño van 2023. De grafieken zijn gecentreerd rond het hoogtepunt van de betreffende gebeurtenis. De data hiervan worden gegeven in de legenda.''<ref name=":0" />]]
De figuur hierboven toont de gegevens van zes El Niño gebeurtenissen. Hoge temperaturen in 2023 (zwarte lijn) traden eerder op dan in elke andere sterke El Niño. De piektemperaturen waren vergelijkbaar met andere gebeurtenissen in 2015/2016 en 1997/1998 — ongeveer 0,4 °C boven de “normale” mondiale oppervlaktetemperaturen. De mondiale temperaturen daalden na april een beetje, in lijn met eerdere El Niño-gebeurtenissen.

Na oktober 2023 (maand 10 in de grafiek) zijn de temperaturen wereldwijd echter hoog gebleven, ondanks het feit dat de El Niño condities al lang verdwenen zijn, waardoor het laatste deel van 2024 buiten het bereik valt van andere sterke El Niño's.

Zelfs als we naar de langere termijn kijken, is de ontwikkeling van de mondiale oppervlaktetemperaturen zowel voor als na El Niño ongekend: de temperaturen stegen eerder dan we eerder hebben gezien en de temperaturen zijn langere tijd op een hoog niveau gebleven.

=== Gevolgen voor Europa ===
El Niño en La Niña hebben ook invloed op Europa, zoals blijkt uit de kaart hierboven. Als de Stille Oceaan verandert van El Niño naar La Niña, kan Europa te maken krijgen met veranderingen in temperatuur en neerslag.

Een opwarmend klimaat en de overgang van El Niño naar La Niña kan het risico op hittegolven en droogte in delen van Europa vergroten. Een jaar van El Niño kan evenveel hitte met zich meebrengen als een decennium van door de mens veroorzaakte opwarming. Deze extra hitte en de kans op andere neerslagpatronen kunnen hittegolven en droogtes in sommige delen van Europa erger maken.

Andere gebieden in Europa kunnen meer stormen, extreme regen en overstromingen verwachten. In Zuid-Europa worden de winters natter en warmer, terwijl ze in Noord-Europa droger en kouder worden.<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

= '''Verdieping''' =
<div style="background:#F0F8FF">
== '''Verdieping''': Attributie ==

Nu extreem weer steeds vaker optreedt en tot hele concrete problemen leidt, rijst de vraag of klimaatverandering hier de schuld van is. Tien jaar geleden zouden wetenschappers het moeilijk hebben gehad om deze vraag te beantwoorden. Vandaag de dag kan een nieuw type onderzoek, de zogenaamde attributiewetenschap, bepalen of klimaatverandering sommige extreme gebeurtenissen ernstiger en waarschijnlijker heeft gemaakt, en zo ja, in welke mate.<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/10/04/attribution-science-linking-climate-change-to-extreme-weather/ Attribution Science: Linking Climate Change to Extreme Weather | Columbia Climate School]</ref>

Attributiestudies werken als volgt: wanneer zich een extreme weergebeurtenis voordoet, gaan wetenschappers eerst aan de hand van gegevens uit het verleden na hoe vaak een gebeurtenis van die omvang zou kunnen voorkomen.

Vervolgens wordt onderzocht hoe het klimaat in het verleden zou hebben gereageerd. Dit gebeurt door twee verschillende scenario's met elkaar te vergelijken. In het eerste wordt de frequentie berekend waarin het weersfenomeen optrad in de periode voordat de mens begon met het verbranden van fossiele brandstoffen. Daarvoor zijn goede waarnemingen en historische gegevens cruciaal. Die frequentie wordt berekend voor een periode van ongeveer 150 jaar. Dit wordt de “contrafeitelijke wereld” genoemd – de wereld die ooit was, maar niet meer bestaat.

Voor het tweede scenario gaan de klimaatwetenschappers terug in de tijd, waarbij ze de werkelijke broeikasgas concentraties voor elk jaar gebruiken zoals deze in de loop van de tijd zijn toegenomen. Door de resultaten van de twee modellen te vergelijken, kunnen onderzoekers schatten hoeveel de menselijke uitstoot van fossiele brandstoffen de kansen heeft veranderd. Statistische methoden worden vervolgens gebruikt om de verschillen te meten in hoe ernstig en frequent de gebeurtenis is.

Als een extreme gebeurtenis bijvoorbeeld twee keer zo vaak voorkomt in het huidige klimaatmodel als in het contrafeitelijke klimaatmodel, kunnen we zeggen dat klimaatverandering de gebeurtenis twee keer zo waarschijnlijk heeft gemaakt als het zou zijn geweest in een wereld zonder door de mens veroorzaakte emissies.

Er zijn inmiddels honderden attributiestudies verschenen. Driekwart van de geanalyseerde extremen werden intenser of waarschijnlijker door klimaatverandering.<ref> [https://interactive.carbonbrief.org/attribution-studies/index.html Mapped: How climate change affects extreme weather around the world | Carbon Brief]</ref>

[[Bestand:Attribution studies.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Screenshot van de interactieve kaart van Carbon Brief van bijna 750 extreme gebeurtenissen en trends.'' ''Rode pictogrammen geven aan dat er menselijke invloed is gevonden, blauwe pictogrammen waar dat niet het geval is, grijze pictogrammen waar het niet duidelijk is.'']]Daarnaast zijn de verschillende soorten attributiestudies de afgelopen 20 jaar verder ontwikkeld en uitgebreid. Zo werd in 2015 de World Weather Attribution Service opgericht om snel te kunnen reageren, waardoor het gemakkelijker wordt om de menselijke bijdrage aan weersextremen te kunnen vaststellen.<ref> [https://www.worldweatherattribution.org/ When Risks Become Reality: Extreme Weather In 2024 | World Weather Attribution]</ref>

Zie ook: Oorzaak extreem weer.

=== Databank Klimaatattributie ===
De wetenschap over klimaatattributie speelt een centrale rol in rechtszaken over het klimaat (schadevergoeding, aansprakelijkheid) en beleidsvorming. De wetenschap staat centraal in juridische debatten over de causale verbanden tussen menselijke activiteiten, wereldwijde klimaatverandering en de gevolgen voor menselijke en natuurlijke systemen. De Databank Klimaatattributie bevat 700 wetenschappelijke bronnen, ingedeeld in vier thema’s: Climate Change Attribution, Extreme Event Attribution, Impact Attribution en Source Attribution. Die kun je verkennen door een van de onderwerpen te selecteren of met een geavanceerd zoekformulier.<ref> [https://climateattribution.org/ Climate Attribution Database]</ref><blockquote>
'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Systeem Aarde ==
[[Bestand:Systeem Aarde2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De vijf met elkaar samenhangende subsystemen van systeem aarde.''<ref> [https://mynasadata.larc.nasa.gov/basic-page/about-earth-system-background-information About the Earth as a System: Background Information | My NASA Data]</ref>]]
Een systeem wordt gedefinieerd als een groep op elkaar inwerkende, onderling verbonden of onderling afhankelijke onderdelen die samenwerken om een complex geheel te vormen. Wetenschappers over de hele wereld bestuderen elk van deze kleinere systemen en hoe ze bij elkaar passen om het huidige beeld van onze planeet als geheel te vormen door middel van wat ''Earth System Science'' wordt genoemd.<ref> [https://scied.ucar.edu/learning-zone/earth-system Earth as a System | Center for Science Education]</ref><ref> Lenton, T. (2016). ''Earth system science: a very short introduction''. Oxford University Press.</ref>

Aardsysteem wetenschappers beschouwen de gekoppelde evolutie van het leven en de planeet als één proces, waarbij ze erkennen dat de evolutie van het leven de planeet heeft gevormd en dat veranderingen in het planetaire milieu het leven hebben gevormd.

Het is vergelijkbaar met een groot organisme met geheugen. het menselijk lichaamssysteem. Alle systemen binnen een organisme werken samen om het te onderhouden zodat het goed en gezond functioneert. In termen van Earth System Science zorgt elk van deze systemen ervoor dat de aarde in (dynamische) balans blijft, een toestand die homeostase wordt genoemd. Op een verstoring volgt een gecoördineerde respons van het hele systeem.<ref> Westbroek, P. (2013). De ontdekking van de aarde: het grote verhaal van een kleine planeet. Balans.</ref>

Het systeem aarde heeft zowel negatieve als positieve terugkoppelingen, die er samen voor zorgen dat het zelfregulerend is. Dit betekent dat als iets het systeem beïnvloedt, het de neiging heeft om terug te keren naar zijn oorspronkelijke staat. Dit suggereert dat negatieve terugkoppeling de overhand heeft, tenminste als het systeem dicht bij het beginpunt is. Maar als iets het systeem te hard raakt, kan het door positieve terugkoppeling naar een alternatieve toestand worden gestuwd. Met andere woorden, zelfregulatie is geen vast gegeven — het kan uitvallen.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref> (Zie ook [[Feedback loops en tipping points]].)<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Geologische geschiedenis ==
De aarde heeft in het verleden meerdere koude en warme perioden gekend. In de loop van een lange geschiedenis is het wereldklimaat door perioden van hitte en kou gegaan. Het tijdperk waarin we nu leven is gekenmerkt door relatief koele temperaturen. Maar vóór de opkomst van onze soort, ''Homo sapiens,'' waren de temperaturen gemiddeld veel hoger dan nu. Door een gelukkige combinatie van factoren — de verdeling van continenten en oceanen over het aardoppervlak, verwering van hooggebergten en weinig vulkanisme — zijn de afgelopen 34 miljoen jaar koeler dan het grootste deel van de aardgeschiedenis.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adm9798 Phanerozoic icehouse climates as the result of multiple solid-Earth cooling mechanisms | Science Advances] </ref> <ref>[https://scitechdaily.com/earths-ice-caps-exist-due-to-a-lucky-coincidence-and-they-might-not-last/ Earth’s Ice Caps Exist Due to a Lucky Coincidence – And They Might Not Last | SciTechDaily]</ref>

<youtube>2LMfSTq4JIY</youtube>

''Deze animatie van de geologische geschiedenis laat zien hoe de Aarde een afwisseling van warme en koude perioden heeft doorgemaakt, hoe broeikasgassen daarin een rol speelden en hoe perioden van extreme kou en warmte hebben geleid tot massa uitstervingen.''

=== Van Hothouse naar Icehouse ===
De laatste 66 miljoen jaar van de aardgeschiedenis wordt gekenmerkt door een afwisseling van ‘warmhouse’ naar ‘hothouse’ via ‘warmhouse’ en ‘coolhouse’ naar de huidige periode met een ‘icehouse’ klimaat. Het is dit 'icehouse'-klimaat dat nu door menselijk handelen wordt verstoord.<ref> [https://www.marum.de/en/Dr.-thomas-westerhold/CENOGRID.html Cenozoic Global Reference benthic foraminifer carbon and oxygen Isotope Dataset (CENOGRID)]</ref>[[Bestand:Cenozoic CO2 and temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Geschatte CO₂ concentratie (zwarte lijn) met 95% betrouwbaarheidsinterval (grijze band). De kleuren tonen de afwijking (Δ) van de wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuur (GMST in Kelvin) ten opzichte van de pre-industriële periode. In de grafiek geeft de donkerrode kleur het hothouse klimaat aan. Tijdens het Pleistoceen (~2,58 miljoen tot ~11.700 jaar geleden) kwam het CO₂-niveau nooit in de buurt van de huidige concentratie van ~420 ppm in 2022 (stippellijn). Gegevens zijn afkomstig van CenCO2PIP Consortium et al. (2023).''<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adi5177 Toward a Cenozoic history of atmospheric CO2]</ref> <ref name=":1"> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.ads1526 Hot and cold Earth through time. Reconstructing ancient Earth’s temperature reveals a global climate regulation system | Science]</ref>]]

Deze reconstructie en een studie die 485 miljoen jaar teruggaat suggereren een regulerend systeem dat de temperatuur op Aarde binnen bepaalde grenzen stabiel houdt. Aanwijzing daarvoor is de sterke samenhang tussen het CO2-gehalte van de atmosfeer en de gemiddelde temperatuur zien. Dat verband is geen toeval.<ref name=":1" /> <ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2024/09/20/de-laatste-485-miljoen-jaar-was-de-aarde-vijf-keer-extreem-heet-en-altijd-was-co2-de-hoofdverdachte-a4866423 De laatste 485 miljoen jaar was de aarde vijf keer extreem heet en altijd was CO2 de hoofdverdachte | NRC]</ref> <ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

In [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2 — temperatuur]] worden argumenten gegeven voor een causaal verband tussen die twee, en wordt geconcludeerd: '''Het klimaat wordt gedreven door broeikasgassen'''.

De temperatuur- en het kooldioxidereconstructies sinds 66 miljoen jaar geleden zijn gebaseerd op zuurstof- en koolstof-analyses van plankton in boorkernen in de oceaan.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.aba6853 An astronomically dated record of Earth’s climate and its predictability over the last 66 million years | Science]</ref> Alle warme perioden werden veroorzaakt door een toename van CO2. Vanaf ongeveer 34 miljoen jaar geleden is de Aarde weer in een milde fase gekomen. In die periode zijn mensachtigen geëvolueerd.

In de hothouse perioden was wel leven mogelijk, maar de wereld zoals wij die nu kennen is aangepast aan een veel milder klimaat. De ontwikkeling naar een warme of zelfs hete wereld, zoals die nu dreigt te gebeuren, zal desastreuze gevolgen hebben en het voortbestaan van de mens bedreigen.

Want van belang is niet alleen de temperatuur zelf, maar vooral ook de snelheid waarmee de temperatuur verandert. Levende wezens zijn aangepast aan zowel klimaat als aan elkaar (het ecosysteem waarin ze voorkomen). Die aanpassing heeft tijd nodig. Het tempo waarmee de temperatuur stijgt is echter zo hoog dat veel organismen niet voldoende tijd hebben om zich aan te passen of te evolueren om ermee om te gaan. Dit zal vrijwel zeker leiden tot massa-extinctie, omdat ecosystemen ontwricht worden en diersoorten hun leefgebieden verliezen of niet meer kunnen voldoen aan hun behoeften.<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />

</blockquote>

=== IJstijden en tussenijstijden ===
2,58 miljoen jaar geleden is de aarde van een ‘Coolhouse’ in een ‘Icehouse’ veranderd. Die periode laat een afwisseling zien van koudere en warmere perioden. Dat betekent dat vanaf dat moment de normale situatie is dat grote ijskappen op het Noordelijk Halfrond zich regelmatig uitbreiden naar lagere breedten en dan weer inkrimpen.

Deze klimaatcycli komen overeen met variaties in de baan en de stand van de aarde, de ‘Milankovitch-cycli’. De Servische meteoroloog Milankovitch berekende de variaties in zonnestraling op verschillende breedtegraden van de aarde op basis van de variaties in de baan van de aarde. Dit correspondeerde met de samenstelling van zuurstofisotopen in de kalkskeletjes van mariene organismen, een nauwkeurige indicator van klimaatverandering over duizenden jaren.<ref> [https://science.nasa.gov/science-research/earth-science/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate - NASA Science]</ref>

[[Bestand:Temperature vs CO2.jpg|gecentreerd|miniatuur|450x450px|''Temperatuurverandering (lichtblauw) en verandering van de kooldioxide concentratie (donkerblauw) op basis van metingen aan ijskernen in Antarctica.''<ref> [https://www.ncei.noaa.gov/news/climate-change-context-paleoclimate Climate Change in the Context of Paleoclimate]</ref>]]De ijstijden in de afgelopen 1 miljoen jaar komen voor met een frequentie van 1 per 100.000 jaar, waarbij de koude perioden, de glacialen, gemiddeld 90.000 jaar duren en de warme perioden, de interglacialen, 10.000 jaar. De grafiek van de temperatuur hierboven laat die asymmetrie zien: geleidelijke daling naar glaciale condities en abrupte stijging naar interglaciale condities.
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Correlatie CO2 — temperatuur ==
[[Bestand:Surface temperature CO2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Gemiddelde oppervlaktetemperatuur en concentratie van kooldioxide (CO2) in de atmosfeer 1850-2023). Bron: NOAA.'']]
Gedurende de geschiedenis van de aarde hebben natuurlijke oorzaken, zoals astronomische variaties (variaties in de stand van de aardas en de baan van de Aarde om de zon) en vulkanisme, geleid tot schommelingen in de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer. Deze waren de drijvende kracht achter natuurlijke klimaatveranderingen, zoals ijstijden en warmere periodes.
[[Bestand:CO2 Antarctic temperature.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Correlatie van kooldioxideconcentratie en temperatuur. Gegevens van ijskernen in Antarctica. Bron: NASA. Grafieken door Robert Simmon van data uit Lüthi et al., 2008, en Jouzel et al., 2007.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle/page4.php Changes in the Carbon Cycle | NASA]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature06949 High-resolution carbon dioxide concentration record 650,000–800,000 years before present | Nature]</ref><ref>[https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.1141038 Orbital and Millennial Antarctic Climate Variability over the Past 800,000 Years | Science]</ref>]]
De hoeveelheid CO2 in de atmosfeer is de afgelopen 800.000 jaar nauw gecorreleerd met de temperatuur. Oorspronkelijk werden temperatuurveranderingen veroorzaakt door astronomische variaties, maar verhoogde temperaturen leidden tot het vrijkomen van CO2 in de atmosfeer, wat de opwarming verder versnelde. Gegevens uit ijskernen op Antarctica bevestigen deze lange-termijn correlatie, tot ongeveer 1900.<ref>[https://earth.org/data_visualization/a-brief-history-of-co2/ A Graphical History of Atmospheric CO2 Levels Over Time | Earth.Org]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature10915 Global warming preceded by increasing carbon dioxide concentrations during the last deglaciation | Nature]</ref>

Wanneer we nog verder teruggaan in de tijd, zien we dezelfde correlatie tussen CO2-concentratie in de atmosfeer en de oppervlaktetemperatuur op Aarde. Wanneer CO2 laag is, is de Aarde koud, wanneer die hoog is, is de Aarde warm of zelfs heet, met temperaturen variërend van 11 tot 36 °C. CO2 is de belangrijkste aandrijving van het klimaat.

Dat blijkt uit een grootschalige analyse waarin temperatuurschattingen tot 485 miljoen jaar geleden werden gecombineerd met modelonderzoek. De onderzoekers maakten meer dan 150.000 schattingen van de temperatuur, berekend op basis van vijf verschillende chemische indicatoren voor temperatuur die bewaard zijn in fossiele schelpen en andere soorten organisch materiaal. Andere leden van de onderzoeksgroep voerden meer dan 850 modelsimulaties uit van hoe het klimaat op aarde er de afgelopen 485 miljoen jaar uit zou kunnen hebben gezien, op basis van de positie van de continenten en de samenstelling van de atmosfeer. De combinatie van deze twee groepen gegevens leidde tot de meest nauwkeurige curve van hoe de temperatuur op aarde de afgelopen 485 miljoen jaar heeft gevarieerd. (Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].)<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

Het huidige klimaat is koeler en met matiger temperatuurvariaties dan in het grootste deel van daaraan voorafgaande tijd. Echter, de huidige opwarming gaat in een tempo dat vele malen sneller is dan ooit in de lange aardgeschiedenis. Eerdere episoden van snelle opwarming gingen vaak gepaard met massale uitsterving.
<blockquote>'''Bron:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Gevoeligheid ==
Uit nieuw onderzoek blijkt dat de temperatuur van de atmosfeer mogelijk gevoeliger is voor de CO2-concentratie dan eerder werd aangenomen. Een verdubbeling van de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer zou volgens deze studie kunnen leiden tot een temperatuurstijging van 7 tot wel 14 graden Celsius.<ref> [https://www.nioz.nl/en/news/co2-puts-heavier-stamp-on-temperature-than-thought CO2 puts heavier stamp on temperature than thought | NIOZ]</ref>

Deze bevindingen komen uit de analyse van bodemmateriaal uit de Stille Oceaan, nabij de kust van Californië, uitgevoerd door onderzoekers van NIOZ en de universiteiten van Utrecht en Bristol.<ref> [https://www.nature.com/articles/s41467-024-47676-9 Continuous sterane and phytane δ13C record reveals a substantial pCO2 decline since the mid-Miocene | Nature]</ref>

"De geconstateerde temperatuurstijging is aanzienlijk groter dan de 2,3 tot 4,5 graden waar het VN-klimaatpanel, het IPCC, tot nu toe rekening mee hield," aldus Caitlyn Witkowski, de hoofdauteur van het artikel. De door deze onderzoekers gevonden waarde van de klimaatgevoeligheid komt overeen met de 8 °C bij een verdubbeling van CO2 die ander onderzoek opleverde.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofbalans ==

[[Bestand:Global_carbon_cycle.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Schematische weergave van de totale verstoring van de mondiale koolstofcyclus door antropogene activiteiten, wereldwijd gemiddeld voor het decennium 2013-2022. Fluxschattingen worden gegeven met 1 σ onzekerheid. De antropogene verstoring vindt plaats boven op een actieve koolstofcyclus, met fluxen en voorraden op de achtergrond. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Earth System Science Data]]</ref>]]

Stijging van de zeewatertemperatuur kan ertoe leiden dat de oceanen minder CO2 kunnen opnemen. Op het land veroorzaken droogte en natuurbranden een afname van de CO2 opname capaciteit van de bodem. Beide hebben een toename van CO2 in de atmosfeer tot gevolg.<ref>[https://academic.oup.com/nsr/article/11/12/nwae367/7831648 Low latency carbon budget analysis reveals a large decline of the land carbon sink in 2023 | National Science Review]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/oct/14/nature-carbon-sink-collapse-global-heating-models-emissions-targets-evidence-aoe Trees and land absorbed almost no CO2 last year. Is nature’s carbon sink failing? | The Guardian]</ref>
‎<blockquote>'''Bronnen:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofputten (‘carbon sinks’) ==
De verklarende woordenlijst van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) definieert koolstofputten (carbon sink) als “Een reservoir (natuurlijk of menselijk, in bodem, oceaan en planten) waar een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas wordt opgeslagen." (IPCC, n.d.).

Een '''koolstofput''' is een natuurlijk proces dat een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas vastlegt (''sequestration'') en daarmee uit de atmosfeer verwijdert. Deze putten vormen een belangrijk onderdeel van de natuurlijke koolstofcyclus. Een overkoepelende term is '''koolstofreservoir''', dat zijn alle plaatsen waar koolstof op Aarde kan zijn, dus de atmosfeer, oceanen, bodem, flora, reservoirs van fossiele brandstoffen enzovoort. Een koolstofput is een soort koolstofreservoir dat het vermogen heeft om meer koolstof uit de atmosfeer op te nemen dan er vrijkomt.

De oceanen zijn verreweg de grootste koolstofput. Phytoplankton (plantaardig plankton) verwerkt door fotosynthese een deel van de kooldioxide uit de atmosfeer. De rest wordt opgenomen in het oceaanwater en zorgt daar voor een toename van de zuurgraad. Zie Oceaanverzuring.

[[Bestand:Carbon Storage in Earths Ecosystems.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Koolstofbronnen en -putten op land.''<ref>[https://xcaliburmp.com/solution/smart-natural-carbon-sink/ Natural Carbon Sink | Xcalibur Smart Mapping]</ref>]]Bossen spelen een belangrijke rol bij de regulering van het klimaat. Ze absorberen koolstof, in de vorm van kooldioxide, uit de atmosfeer en slaan die op. Koolstof wordt op drie manieren opgeslagen. In levende biomassa zoals bladeren, takken, boomstammen en wortels. In dode biomassa, houtresten en bladstrooisel. In de bodem. Een groot deel van de koolstof keert weer terug in de atmosfeer, door afbraak van het organisch materiaal en als gevolg van ontbossing, bosbranden en andere verstoring. Wetlands, veenmoerassen, getijdengebieden en mangrovebossen vormen de grootste koolstofput op land. Ook daar zien we een sterke achteruitgang van het vermogen om als koolstofput te functioneren.[[Bestand:Annual carbon emissions.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Ontwikkeling van de jaarlijkse koolstofuitstoot en -reservoirs vanaf 1850. Gecombineerde componenten van het mondiale koolstofbudget als functie van de tijd voor fossiele CO2-emissies. In het eerste diagram (a) staan jaarlijkse schattingen van elke flux (in Gt C jr-1) en in het tweede diagram (b) de cumulatieve flux (de som van alle voorgaande jaarlijkse fluxen, in Gt C) sinds het jaar 1850. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Copernicus Earth System Science Data]</ref>]]De grafiek laat zien dat het grootste deel van de CO2-uitstoot wordt opgenomen door natuurlijke CO2-reservoirs (‘sinks’), zoals plantengroei en de bodem (land sink) en oceanen (ocean sink). Deze kunnen echter ook broeikasgassen vrijgeven wanneer de aarde door niet-natuurlijke oorzaken opwarmt, wat het broeikaseffect versterkt. Vanaf ongeveer 1950 is de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer versneld toegenomen (atmospheric growth). De ‘sinks’ hebben onvoldoende capaciteit om de uitstoot van broeikasgassen op te nemen.
De inventarisatie in Global Carbon Budget 2023 van de koolstofcyclus (die vanaf 2011 jaarlijks wordt geüpdatet) geeft aan dat de wereldwijde fossiele CO2-uitstoot (inclusief de opname door cement) in 2023 verder zal toenemen tot 1,4% boven het niveau van vóór de pandemie van 2019. De auteurs berekenen hoeveel CO2 er nog uitgestoten mag worden om de opwarming van de aarde met een 50% waarschijnlijkheid te beperken tot 1,5, 1,7 en 2 °C. Dit is, gerekend vanaf begin 2024, respectievelijk 275 Gigaton CO2 bij 1,5 °C, 625 Gigaton CO2 bij 1,7 °C en 1150 Gigaton CO2 bij 2 °C. Uitgaande van de emissieniveaus van 2023 komt dat overeen met ongeveer 7, 15 en 28 jaar.<blockquote>'''Bronnen:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Levensduur van CO2 in de atmosfeer ==
Klimaatsceptici voeren vaak aan dat CO2 niet kan bijdragen aan de opwarming, omdat het maar kort in de atmosfeer blijft. Dat argument wordt weerlegd op de site skepticalscience.com.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-residence-time.htm CO2 emissions change our atmosphere for centuries | Skeptical Science]</ref>

Het is niet relevant wat de levensduur van een CO2 molecuul in de atmosfeer is, maar het gaat erom hoeveel CO2 moleculen er aanwezig zijn in de verschillende koolstof reservoirs. Dit wordt weergegeven in onderstaande figuur.

Daaruit blijkt dat per jaar ongeveer 5,5 gigaton koolstof wordt toegevoegd door het gebruik van fossiele brandstoffen. Van deze 5,5 gigaton wordt ca. 2 gigaton opgenomen door land en oceanen. De resterende 3,3 gigaton per jaar is het netto overschot op de wereldwijde koolstofboekhouding en de feitelijke oorzaak van de klimaatverandering.

[[Bestand:Levensduur CO2 atmosfeer.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit diagram van de koolstofcyclus toont de opslag en jaarlijkse uitwisseling van koolstof tussen de atmosfeer, de hydrosfeer en de geosfeer in gigaton - of miljarden tonnen - koolstof (GtC). Het verbranden van fossiele brandstoffen door mensen voegt ongeveer 5,5 GtC koolstof per jaar toe aan de atmosfeer.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle The Carbon Cycle | NASA]</ref>]]
In het bovenstaande diagram van de koolstofcyclus zijn er twee reeksen getallen. De zwarte getallen geven de grootte van het reservoir aan, in gigaton koolstof (GtC). De paarse getallen zijn de fluxen (of stroomsnelheid) van en naar een reservoir in gigaton koolstof per jaar (Gt/yr).
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== '''Verdieping:''' Basislijn ‘Parijs’ ==

Verdieping bij: [[Wat is klimaatverandering?#Fossiele brandstoffen|Fossiele brandstoffen]].

De Overeenkomst van Parijs definieert “pre-industriële” niveaus niet expliciet, wat leidt tot verschillende interpretaties. Over het algemeen wordt de periode 1850-1900 gebruikt als basislijn, die het begin van de uitstoot van broeikasgassen door de industriële revolutie weergeeft. Sommige onderzoekers beweren echter dat een eerdere periode, zoals 1720-1800, een nauwkeurigere basislijn kan zijn vanwege lagere concentraties broeikasgassen en natuurlijke klimaatvariabiliteit in die tijd. Het IPCC heeft in zijn rapporten ook verwezen naar 1750 als pre-industriële marker.<ref> https://www.climate-lab-book.ac.uk/2017/defining-pre-industrial/ </ref><blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij? ==
[[Bestand:Physical drivers of climate change.png|gecentreerd|miniatuur]]
Deze grafiek toont de belangrijkste broeikasgassen: kooldioxide (CO2), methaan (CH4) en waterdamp (H2O), en hun bijdrage aan de opwarming van de atmosfeer, gemeten in graden Celsius.<ref>[https://science2017.globalchange.gov/chapter/2/ Climate Science Special Report: Physical Drivers of Climate Change | U.S. Global Change Research Program]</ref> Zonder deze gassen zou de aarde een onleefbare, ijskoude planeet zijn.

Er zijn natuurlijke bronnen van CO2 in de atmosfeer, zoals de uitstoot van gassen uit de oceaan, ontbindende vegetatie en andere biomassa, vulkaanuitbarstingen, natuurlijk voorkomende bosbranden en zelfs oprispingen van herkauwende dieren. Deze natuurlijke bronnen van CO2 worden gecompenseerd door ‘[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|sinks]]’, zoals fotosynthese door planten op het land en in de oceaan, directe absorptie in de oceaan en de vorming van bodems en veen.

Zwaveldioxide, stikstofoxiden en aerosolen stimuleren de wolkenvorming, wat een afkoelend effect op de atmosfeer heeft. Het nettoresultaat van broeikasgasuitstoot en wolkenvorming is echter een opwarming van de atmosfeer.<blockquote>'''Bron:'''
<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Methaan, krachtig broeikasgas ==
[[Bestand:Global methane budget 2010-2019.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Global Carbon Project''<ref>[https://www.globalcarbonproject.org/methanebudget/index.htm Global Methane Budget | The Global Carbon Project]</ref>]]
Bij het vergelijken van de effecten van methaan (CH4) en kooldioxide (CO2) zijn twee dingen belangrijk. Ten eerste is methaan een veel krachtiger broeikasgas dan kooldioxide. Ten tweede is de verblijftijd in de atmosfeer veel korter voor methaan dan voor kooldioxide, omdat methaan vrij snel wordt omgezet naar kooldioxide. Als gevolg daarvan neemt de bijdrage van methaanemissies, die in het verleden hebben plaatsgevonden, aan de opwarming van de aarde in de loop van de tijd af.

Over een periode van 100 jaar kan methaan in dezelfde hoeveelheid als CO2 de aarde ongeveer 30 keer sterker opwarmen. Over een periode van twintig jaar is het opwarmende vermogen van methaan meer dan 80 keer zo groot als dat van een gelijke hoeveelheid kooldioxide. Dus hoe korter de tijd, hoe groter de impact van methaan in de atmosfeer. Dus als je de opwarming van de aarde snel wilt afremmen, is een vermindering van de methaanuitstoot heel effectief.

Meer informatie over het methaanbudget, en het verminderen van de effecten van de toenemende methaanuitstoot is te vinden op de site Global Methane Budget 2000–2020 en een artikel in Environmental Research Letters.<ref>[https://essd.copernicus.org/preprints/essd-2024-115/ Global Methane Budget 2000–2020 Global Methane Budget 2000–2020 | Earth System Science Data]</ref><ref> [https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ad6463 Human activities now fuel two-thirds of global methane emissions | Environmental Research Letters]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping''': Lachgas ==
Lachgas (N2O) is een krachtig broeikasgas, en de uitstoot ervan neemt al decennia toe, voornamelijk door mestproductie en het gebruik van kunstmest. Wanneer we spreken over de stikstofcrisis, gaat het vaak over stikstofverbindingen die de bodem en het oppervlaktewater, zoals sloten, rivieren, meren en oceanen, vervuilen. Deze stikstof komt uit dierlijke mest, kunstmest of wordt uitgestoten door auto's, fabrieken en de verbranding van biomassa, en schaadt de biodiversiteit.

Het stikstofprobleem is echter breder dan dat. Bacteriën en chemische processen in de bodem en het water zetten een deel van deze stikstofverbindingen om in lachgas, wat bijdraagt aan de opwarming van de aarde.

== '''Verdieping:''' Vulkanen ==
Vulkanisme is een andere bron van CO2. Vulkanen kunnen van invloed zijn op klimaatverandering. Bij een grote explosieve uitbarsting worden veel vulkanisch gas, aerosolen en as de stratosfeer in gestuurd. De meeste as die terug op aarde valt, wordt binnen enkele dagen of weken afgevoerd en heeft dus niet veel effect op klimaatverandering. Gassen zoals zwaveldioxide die vrijkomen door vulkanen kunnen echter wereldwijde afkoeling veroorzaken, terwijl vulkanische CO2, dat een broeikasgas is, de opwarming van de aarde kan bevorderen.

In het geologische verleden hebben ze, naast andere factoren, bijgedragen aan klimaatverandering. De hoeveelheid CO2 die individuele vulkanen uitstoten, valt echter in het niet bij wat er nu de atmosfeer in gaat. Alle vulkanen die in deze tijd op de planeet actief zijn, stoten minder dan één procent van de kooldioxide uit die menselijke activiteiten veroorzaken. (Zie ook de grafiek in [[Stand van zaken op dit moment#Verdieping: verder terug in de tijd|Verdieping: Verder terug in de tijd]].)

Een uitzondering hierop vormen grote, zg. ‘flood basalt events’. Dat zijn langdurige perioden van uitvloeien van lava over enorme gebieden waarbij ook CO2 in grote hoeveelheden vrijkomt. Die gebeurtenissen hebben in het verleden invloed gehad op het klimaat en het uitsterven van soorten. Het belangrijkste effect lijkt te zijn het vertragen van het herstel na een broeikas opwarming. De laatste van deze gebeurtenissen vond tientallen miljoenen jaren geleden plaats. Op dit moment is daarvan geen sprake.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01574-3 Cryptic degassing and protracted greenhouse climates after flood basalt events | Nature Geoscience]</ref>

Dat weerlegt dan ook de claim van sommige klimaatsceptici dat de CO2-uitstoot door fossiele brandstoffen lager is dan die door vulkanen. Vulkanen stoten ongeveer 0,3 miljard ton CO2 per jaar uit. Dit is ongeveer 1% van de menselijke CO2-uitstoot, die ongeveer 29 miljard ton per jaar bedraagt.<ref>[https://skepticalscience.com/volcanoes-and-global-warming.htm Do volcanoes emit more CO2 than humans? | Skeptical Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Fossiele koolstof herkennen ==
We weten dat de CO2-concentratie in de atmosfeer is toegenomen door menselijke activiteit doordat 1) die stijging is begonnen sinds de Industriële Revolutie en daarna is versneld, en 2) doordat verbranden van fossiele brandstoffen de verhouding van koolstofisotopen 12C en 13C in de atmosfeer verandert.<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/archives/2004/12/how-do-we-know-that-recent-cosub2sub-increases-are-due-to-human-activities-updated/ How do we know that recent CO2 increases are due to human activities? | Real Climate]</ref>

CO2 afkomstig van de verbranding van fossiele brandstoffen of bossen heeft een heel andere isotopensamenstelling dan CO2 in de atmosfeer. Dit komt doordat planten een voorkeur hebben voor de lichtere isotopen (12C vs. 13C); ze hebben dus een lagere 13C/12C-verhouding. Omdat fossiele brandstoffen uiteindelijk afkomstig zijn van oude planten, hebben planten en fossiele brandstoffen allemaal ongeveer dezelfde 13C/12C-verhouding – ongeveer 2% lager dan die van de atmosfeer. Naarmate CO2 uit deze materialen vrijkomt in de atmosfeer en zich ermee vermengt, neemt de gemiddelde 13C/12C-verhouding van de atmosfeer af.

Reeksen jaarlijkse boomringen die duizenden jaren teruggaan zijn geanalyseerd op hun 13C/12C-verhoudingen. Omdat de leeftijd van elke ring precies bekend is, kunnen onderzoekers een grafiek maken van de atmosferische 13C/12C-verhouding versus de tijd. Wat blijkt: op geen enkel moment in de afgelopen 10.000 jaar waren de 13C/12C-verhoudingen in de atmosfeer zo laag als nu. Bovendien beginnen de 13C/12C-verhoudingen dramatisch te dalen op het moment dat de CO2 begint toe te nemen — rond 1850 van onze jaartelling. Dit is precies wat is te verwachten als de toegenomen CO2 inderdaad het gevolg is van de verbranding van fossiele brandstoffen.

Dit wordt bevestigd door metingen van de 13C/12C-verhouding in de oceanen, al gaan die niet zover terug als de metingen aan boomringen. Metingen aan luchtbellen in ijskernen van Antarctica en Groenland geven hetzelfde beeld: de menselijke vingerafdruk wordt sterker vanaf het begin van de Industriële Revolutie.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' energiebalans ==
CO2 en andere broeikasgassen komen in kleine hoeveelheden voor in de atmosfeer van onze planeet. Die hebben invloed op de energiebalans van de aarde.

De temperatuur van een planeet hangt af van de balans tussen inkomende straling en uitgaande straling. Als de inkomende straling groter is dan de uitgaande straling, zal een planeet opwarmen. Als de uitgaande straling groter is dan de inkomende straling, koelt een planeet af. Een planeet zal neigen naar een toestand van stralingsevenwicht, waarin de stralingsenergie van de uitgaande straling gelijk is aan de stralingsenergie van de geabsorbeerde inkomende straling.<ref> [https://cimss.ssec.wisc.edu/wxwise/homerbe.html The Earth's Radiation Energy Balance | Cooperative Institute for Meteorological Satellite Studies
University of Wisconsin-Madison]</ref>

Wanneer de hoeveelheid invallend zonlicht die door het aardoppervlak of de atmosfeer wordt geabsorbeerd groter is dan de hoeveelheid uitgaande langgolvige straling die naar de ruimte wordt uitgezonden, is er sprake van onbalans. De energie-onbalans is de fundamentele fysische grootheid die de oppervlaktetemperatuur bepaalt.<ref> [https://www.nature.com/articles/nclimate2876 An imperative to monitor Earth's energy imbalance | Nature Climate Change]</ref> <ref> [https://essd.copernicus.org/articles/15/1675/2023/ Heat stored in the Earth system 1960–2020: where does the energy go? | Earth System Science Data]</ref>[[Bestand:Earth heat inventory.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Energiebalans van de aarde. De totale warmtetoename voor de periode 1971-2020, ~381 ZW, is aangegeven in rood.'']]

(a) Aan de bovenkant van de atmosfeer komt er ~340 W/m2 aan straling van de zon aan. Daarvan wordt ~0,76 W/m2 als uitgaande straling de ruimte in gereflecteerd. De atmosfeer laat het zichtbare zonlicht (kortgolvige straling) vrijwel ongehinderd door.

(b) Het oppervlak van de aarde neemt het grootste deel van het zonlicht op en wordt daardoor warmer. Ongeveer 90% van de vastgehouden energie gaat naar de opwarming van de oceanen, veel kleinere hoeveelheden gaan naar de opwarming van het land, de atmosfeer en het ijs.

(c) Vervolgens straalt het warme aardoppervlak de energie van dat geabsorbeerde licht uit als infraroodstraling (langgolvige straling).

(d) Broeikasgassen vangen veel van deze infraroodstraling op, waardoor het niet direct uit de atmosfeer kan ontsnappen.

(e) Dit proces vertraagt de uitstoot van energie naar de ruimte.

(f) Deze vertraagde energiedoorstroming zorgt ervoor dat de atmosfeer, oceanen en bodem opwarmen.

Door meer broeikasgassen in de atmosfeer te brengen, verstoort de mens de energiebalans van de Aarde. Hierdoor neemt de absorptie van infraroodlicht toe, wat de opwarming van de aarde versnelt en wereldwijde klimaatpatronen verstoort.<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />
</blockquote>

Wat is klimaatverandering?

2025-04-13T19:14:19Z

Eva: /* Palaeocene-Eocene Thermal Maximum */

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
'''Klimaatverandering is wanneer de gemiddelde weerpatronen van de aarde over een lange tijd veranderen.'''

'''Uitleg:'''
* Het klimaat is het typische weer in een regio over een periode van 30 jaar of meer, inclusief temperatuur, regenval en wind.

* Het klimaat op aarde verandert sneller dan in de afgelopen 10.000 jaar. De wereld is al 1,3 graad Celsius (2,3 graden in Nederland) warmer geworden sinds de industriële revolutie.
'''Deze veranderingen zijn grotendeels te wijten aan dingen die mensen doen:'''
* Bij het verbranden van fossiele brandstoffen zoals olie, gas en kolen komen broeikasgassen zoals CO2 (kooldioxide) en CH4 (methaan) vrij in de atmosfeer.

* Deze gassen houden warmte vast en zorgen ervoor dat de aarde opwarmt.
* Het kappen van bossen draagt ook bij aan klimaatverandering.
'''Gevolgen van klimaatverandering:'''
* Extreme weersomstandigheden zoals stormen, overstromingen en hittegolven komen steeds vaker voor.
* IJskappen smelten en de zeespiegel stijgt.
* Planten- en diersoorten worden bedreigd.
</div>

= Wat is klimaatverandering? =

'''Het klimaat is één van de [http://www.klimaatwiki.org/index.php/Extreme_urgentie#De_grenzen_van_onze_planeet negen planetary boundaries] die sinds ongeveer 1990 voorbij de veilige limiet is. De gevolgen van het overschrijden van die grens zijn maar ten dele terug te draaien en dan ook nog pas op de lange termijn.'''

'''Deze pagina bespreekt de verschillen tussen [[Wat is klimaatverandering?#Weer en klimaat|weer en klimaat]], het [[Wat is klimaatverandering?#Het natuurlijke broeikaseffect|natuurlijke broeikaseffect]], [[Wat is klimaatverandering?#Welke broeikasgassen zijn er?|broeikasgassen]], het door de mens veroorzaakte [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]], en de invloedrijke weersverschijnselen [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño en El Niña]].'''

'''Onderstaande grafiek, gepubliceerd door het KNMI, vat het verhaal van deze wiki samen. Hij laat zien hoe de gemiddelde temperatuur op aarde sinds de Industriële Revolutie is gestegen parallel met de toename van kooldioxide in de atmosfeer.'''
[[Bestand:Klimaatgrafiek KNMI.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|Temperatuur en CO2-concentratie sinds het begin van de jaartelling. Bron: KNMI.]]

== Weer en klimaat ==
'''Weersverandering en klimaatverandering worden nogal eens met elkaar verward: ''“Hoezo opwarming van de aarde? Kijk naar buiten. Het sneeuwt en het is heel koud.”'' Vaak is zo’n opmerking een bewuste keuze om een zinvol gesprek te frustreren. Hoe het ook zij, het is goed om het verschil tussen weer en klimaat scherp te hebben.'''

Op de site https://earth.nullschool.net/ vind je animaties van de actuele weersituatie: temperatuur, luchtdruk, wind, zeestromingen, chemie en nog veel meer.

<youtube>obsw9qiBnjo</youtube>

==== Weer ====
Weer is wat je buiten voelt op een specifieke dag: warm, koud, regen, zon, wind, enzovoort. Het verandert snel, soms zelfs binnen een uur. Het weer — temperatuur, neerslag, wind — is op elke plaats en op elk moment anders.

Tegelijkertijd is het weer ook in zekere mate voorspelbaar: de dagen in de wintermaanden zijn kouder, grauwer en donkerder, dan in de zomer. In gebieden ver van zeeën en oceanen zijn deze verschillen groter dan in Nederland, dichtbij de zee. Nederland heeft een zeeklimaat, Rusland een landklimaat.

==== Klimaat ====
Klimaat gaat over het ''gemiddelde'' weer in een ''groter gebied'' over een ''lange periode;'' meestal wordt daarvoor 30 jaar gekozen. Klimaat geeft een idee wat voor soort weer je meestal kunt verwachten in een seizoen of jaar.

== Klimaatverandering ==
Klimaatverandering is dus de verandering van de gemiddelde weersomstandigheden over een langere periode in een bepaalde regio. Klimaat zegt daarmee ook iets over de kans dat een bepaald weertype op een bepaalde plaats en op een bepaalde tijd voorkomt.

Je kunt dus nooit zeggen dat extreme regenbuien (het weer op moment X op plaats Y) het gevolg zijn van klimaatverandering, tenminste niet op dezelfde manier als zeggen dat het glas dat op de grond valt het gevolg is van je hand die het van de tafel duwt. Het klimaat is immers de samenvatting van vele jaren weersverschijnselen. Je kunt wel zeggen dat het vaker optreden van extreme regenbuien het gevolg is van de uitstoot van CO2. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Attributie|Verdieping: Attributie]].)

Als we het over klimaatverandering hebben, bedoelen we vaak de opwarming van de aarde als gevolg van menselijk handelen: de antropogene klimaatverandering (er bestaat dus ook klimaatverandering die niet door de mens wordt veroorzaakt; zie [natuurlijke variatie]). Opwarming is echter maar één onderdeel van klimaatverandering. Omdat de planeet aarde één groot samenhangend geheel vormt, heeft opwarming ook gevolgen voor neerslagpatronen, weersextremen, smeltende gletsjers, zeespiegelstijging, veranderingen in verdamping door vegetatie, etc.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref>

Het klimaat op aarde is over lange tijd — in de orde van honderdduizenden tot miljoenen jaren — redelijk stabiel geweest, met slechts enkele graden verschil ten opzichte van de gemiddelde temperatuur in die periode. De huidige opwarming is groter en veel sneller dan ooit in de afgelopen 2 miljoen jaar. En dat is de kern van het probleem.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

== Het broeikaseffect ==

'''Het broeikaseffect werkt als een warme deken rond de Aarde en bestaat uit gassen zoals kooldioxide, methaan en waterdamp die warmte vasthouden.'''

'''Het broeikaseffect is een natuurlijk proces, dat de planeet op een voor leven optimale temperatuur houdt. Menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, hebben het broeikaseffect versterkt. Door de uitstoot van kooldioxide (CO2) is de deken als het ware dikker geworden. Daardoor is de temperatuur op aarde gestegen en de energiebalans verstoord. Dat wordt het [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]] genoemd. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: energiebalans|Verdieping: Energiebalans]].)'''

Hoewel er nog steeds veel onduidelijk is over klimaatverandering — met name over het tempo en de intensiteit — zijn de natuurkundige processen achter het broeikaseffect volledig begrepen. (Zie Experts zijn het eens.) Uit al het onderzoek blijkt dat op de lange termijn kooldioxide in de atmosfeer de belangrijkste regelknop is voor de temperatuur op Aarde. Kooldioxide is de belangrijkste veroorzaker van de huidige klimaatverandering; de toename ervan is door de mens veroorzaakt en het is ook de mens die de uitstoot ervan kan terugdringen.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.1190653 Atmospheric CO2: Principal Control Knob Governing Earth’s Temperature | Science]</ref>

Dit is al heel lang bekend. In een reeks experimenten die in 1856 werden uitgevoerd, ontdekte Eunice Newton Foote — een wetenschapper en voorvechtster van vrouwenrechten uit Seneca Falls, New York — als eerste dat het veranderen van de hoeveelheid kooldioxide (toen nog "koolzuurgas" genoemd) in de atmosfeer de temperatuur veranderde. Deze relatie tussen kooldioxide en het klimaat op aarde is sindsdien een van de belangrijkste principes geworden van de moderne meteorologie, het broeikaseffect en de klimaatwetenschap. Maar meer dan een eeuw lang erkende niemand dat Foote de eerste was die deze ontdekking deed, grotendeels omdat ze een vrouw was.<ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref>

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 en temperatuur]].<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Natuurlijk broeikaseffect ===
Het broeikaseffect treedt op omdat zonlicht dat de aarde verwarmt slechts ten dele wordt teruggekaatst naar de ruimte. Broeikasgassen, zoals kooldioxide (CO2) en methaan (CH4), houden een deel van die warmte vast. Dit is net als in een kas, waar glas de warmte binnenhoudt. Vandaar de naam 'broeikaseffect'. Zonder dit effect zou de gemiddelde temperatuur op het aardoppervlak ongeveer -18 °C zijn en zou menselijk leven niet kunnen bestaan.

Het zonlicht bestaat uit straling met korte golflengtes, van ultraviolet (UV) tot zichtbaar licht tot kortgolvige infraroodstraling. Deze straling verwarmt het aardoppervlak. Het opgewarmde aardoppervlak zendt langgolvige infraroodstraling (warmtestraling) terug. Daarvan wordt een klein deel, met golflengte 15 μm, geabsorbeerd door CO2 in de atmosfeer. Deze geabsorbeerde energie wordt vervolgens deels opnieuw uitgestraald, ook richting het aardoppervlak, waardoor de atmosfeer warmte vasthoudt.

<youtube>Ge0jhYDcazY</youtube>

''Demonstratie van het broeikaseffect die in de klas kan worden uitgevoerd.''<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/02/25/carbon-dioxide-cause-global-warming/ How Exactly Does Carbon Dioxide Cause Global Warming?]</ref>

Met dit eenvoudige experiment, dat voor het eerst werd uitgevoerd in 1856 door Eunice Foote, <ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref> kun je zelf aantonen dat CO2 warmtestraling absorbeert. De fles die meer kooldioxide bevat, warmt meer op dan de fles met alleen maar lucht.
In de atmosfeer werkt het broeikaseffect als volgt.[[Bestand:Animatie atmosfeer.gif|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De zes stappen van het versterkte broeikaseffect. Bron: Australian Government.''<ref> [https://www.dcceew.gov.au/climate-change/policy/climate-science/understanding-climate-change Understanding climate change | Australian Government]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Thermostaat ===
Het kooldioxidegehalte in de atmosfeer blijft van nature redelijk constant rond 0,03%, oftewel van iedere miljoen moleculen in de lucht zijn er 300 CO2-moleculen (ook wel 300 ppm; parts per million genoemd). CO2 die vrijkomt bij bijvoorbeeld vulkaanuitbarstingen, ademende mensen en dieren, en verbranding van fossiele brandstoffen, wordt uiteindelijk opgenomen door de oceanen en planten. Dit proces helpt de variaties in CO2-concentraties, en daarmee ook de temperatuurschommelingen, binnen leefbare grenzen te houden.

De atmosfeer, de oceanen, de landmassa’s en het leven vormen samen één samenhangend systeem, dat functioneert als een natuurlijke thermostaat die de planeet leefbaar houdt. (Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|Verdieping: Systeem Aarde]].) Het huidige leven, inclusief de mens, is geëvolueerd in een periode toen de thermostaat op 15 °C stond.

Dat heeft miljoenen jaren goed gefunctioneerd en de evolutie van microben, planten en dieren mogelijk gemaakt. Totdat menselijke activiteiten de balans begonnen te verstoren.

== Natuurlijke variatie ==
In de geschiedenis van de aarde hebben zich al eerder veranderingen in het klimaat voorgedaan, zoals ijstijden en warme periodes. Hoewel er na deze veranderingen uiteindelijk een nieuw evenwicht optrad, gebeurde dat over duizenden tot miljoenen jaren. Veel soorten overleefden deze veranderingen niet, en de ecosystemen die opnieuw ontstonden, waren vaak anders dan die daarvoor.

Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].

Het grote verschil nu is dat de huidige opwarming vooral door menselijke activiteiten wordt veroorzaakt en in een fractie van de tijd plaatsvindt vergeleken met natuurlijke klimaatveranderingen. Hierdoor wordt de veerkracht van ecosystemen en soorten ernstig op de proef gesteld. Veel planten- en diersoorten kunnen niet snel genoeg migreren of zich aanpassen om deze snelle veranderingen te overleven.

Menselijke samenlevingen zijn ook kwetsbaar voor deze snelle veranderingen. Terwijl de aarde zich op lange termijn misschien kan herstellen en nieuwe evenwichten kan vinden, is er geen garantie dat menselijke samenlevingen hetzelfde kunnen doen. De maatschappelijke structuren, voedselzekerheid, watervoorziening en infrastructuur zijn niet ontworpen om met zulke snelle en extreme veranderingen om te gaan. Dit kan leiden tot grote sociale en economische instabiliteit, migratiestromen, conflicten, lijden en sterfte. Kortom, de snelheid van de huidige opwarming vormt niet alleen een bedreiging voor de natuur, maar ook voor de toekomst van menselijke samenlevingen.

==== Middeleeuws klimaatoptimum ====
Voor Nederland is uitgebreid historisch onderzoek gedaan naar de rol van klimatologische stabiliteit, maatschappelijke ontwikkeling en biodiversiteit. De uitkomst is dat in het zogeheten Middeleeuws klimaatoptimum (een klimatologisch stabiele en relatief warme periode — maar koeler dan nu) aan het einde van de Middeleeuwen, zowel de landbouw als de biodiversiteit floreerden. <ref> Zanden, J. L. van, Goethem, T. van, Lenders, H. J. R., & Schaminée, J. (2021). ''De ontdekking van de natuur: de ontwikkeling van biodiversiteit in Nederland van ijstijd tot 21ste eeuw''. Prometheus.</ref>

==== Palaeocene-Eocene Thermal Maximum ====
Met de nodige voorzichtigheid is het mogelijk perioden in het verleden als analogen te gebruiken voor de huidige opwarming. Bijvoorbeeld de periode die bekend staat als het Palaeocene-Eocene Thermal Maximum (PETM). Tijdens het PETM was het Noordpoolgebied helemaal ijsvrij. Er groeiden palmbomen en er zwommen nijlpaarden. Dat maakt het nog geen scenario voor de huidige opwarming.<ref> [https://www.nature.com/articles/ngeo668 Warm and wet conditions in the Arctic region during Eocene Thermal Maximum 2 | Nature Geoscience]</ref>

Op geen moment in het geologische verleden is de aarde zo snel opgewarmd als in de huidige tijd. Een geschikte analoog voor huidige antropogene opwarming is er dan ook niet, maar het geologische verleden biedt wel lessen voor de huidige tijd.<ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4924029 A Framework for Assessing Analogy between Past and Future Climates | preprint]</ref> <blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Welke broeikasgassen zijn er? ==

'''De belangrijkste broeikasgassen zijn kooldioxide (koolzuurgas, CO2), waterdamp en methaan (CH4). Daarvan is CO2 de belangrijkste. Alle drie komen van nature voor in de atmosfeer en zorgen ervoor dat de Aarde leefbaar is.'''

<youtube> https://youtu.be/-aSBfn6_pUY?si</youtube>

''Deze animatie, op basis van waarnemingen door NASA's Orbiting Carbon Observatory 2 (OCO-2) en GEOS modelsimulatie, laat zien hoe CO2 zich gedurende een kalenderjaar (2021) door de atmosfeer verspreidt. Het is duidelijk dat de voornaamste CO2-bronnen op het Noordelijk Halfrond liggen.''<ref>[https://svs.gsfc.nasa.gov/5115 Global Atmospheric Carbon Dioxide (CO₂) | NASA Scientific Visualization Studio]</ref>

=== Kooldioxide ===
'''Van nature komt kooldioxide in een kleine concentratie — ~0,03% — voor in de atmosfeer. Groene planten en cyanobacteriën hebben kooldioxide nodig voor hun stofwisseling. Ze zetten het met behulp van zonlicht om in glucose: dit proces heet fotosynthese.'''

'''(N.B. In de huidige periode van de aardgeschiedenis zijn [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Vulkanen|vulkanen]] een andere, kleine bron van CO2.)'''

CO2 komt weer in de atmosfeer wanneer de planten vergaan of worden opgegeten door dieren (via de uitademing). Opname en uitstoot zijn min of meer in evenwicht: een boom die tijdens zijn leven CO2 opneemt, stoot die weer uit wanneer hij afsterft. Daardoor is de concentratie CO2 in de atmosfeer licht fluctuerend over de geologische tijd.

Op de geologisch lange termijn wordt er echter veel meer CO2 vastgelegd in de aardbodem dan er door levende planten wordt opgeslagen. Het is opgeslagen als dood plantaardig materiaal in veengrond dat, vastgezet in aardlagen, in de loop van miljoenen jaren samengedrukt is tot bruinkool, steenkool en aardgas. In de oceanen wordt koolstof vastgelegd doordat organismen na afsterven naar de bodem zinken. Op de lange duur kunnen die worden omgezet in aardolie en aardgas.

Het is deze enorme koolstofvoorraad die als fossiele brandstof wordt verstookt, waarbij de CO2 weer vrijkomt. Dit verklaart ook waarom er nu op zo'n korte termijn zoveel CO2 bij kan komen, en waarom dit ongeëvenaard is in de geschiedenis van de aarde.

<youtube>8KrgPPO1h0A</youtube>

''Veranderingen van de CO2 concentratie over de afgelopen 800.000 jaar. De CO2-waarde in oktober 2024 was 424 ppm (deeltjes per miljoen).<ref> [https://gml.noaa.gov/ccgg/trends/history.html Trends in CO2 | NOAA Global Monitoring Laboratory]</ref>''

Deze animatie van de US National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) zet de huidige toename van de CO2-concentratie in het perspectief van de variaties in de afgelopen 800.000 jaar, de periode van de ijstijden.

De animatie begint met directe observaties van de CO2-concentratie door het Mauna Loa observatorium in Hawaii en een wereldwijd netwerk van andere meetpunten, gevolgd door metingen van CO2-concentraties in ijskernen van Antarctica.

Zie ook:

* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2 — temperatuur]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Gevoeligheid|Verdieping: gevoeligheid]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|Verdieping: Koolstofbalans]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|Verdieping: Koolstofputten]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Levensduur van CO2 in de atmosfeer|Verdieping: levensduur van CO2 in de atmosfeer]].

<blockquote>'''Bron:'''
<references /> </blockquote>

=== Fossiele brandstoffen ===
'''De toename van CO2 in de atmosfeer is het gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen. Natuurlijke processen hebben daar nauwelijks aan bijgedragen. De Industriële Revolutie is de start van die toename, die vanaf ongeveer 1950 steeds sterker werd.'''

Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn een universele verspilling van energie.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/ Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</ref> Om precies te zijn: ongeveer 67% van de totale energie van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren in de atmosfeer als kooldioxide, andere oxiden, waterdamp en warmte. Slechts de resterende 33% van de energie wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.
[[Bestand:Toename broeikasgassen sinds 1850.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Uitstoot van kooldioxide (CO₂) door fossiele brandstoffen en industrie. Veranderingen in landgebruik zijn inbegrepen.''<ref>[https://ourworldindata.org/greenhouse-gas-emissions Greenhouse gas emissions | Our World in Data]</ref>]]

In december 2024 was de concentratie ~425 ppm.<ref>[https://climate.nasa.gov/vital-signs/carbon-dioxide/?intent=121 Carbon Dioxide LATEST MEASUREMENT | NASA]</ref> Bij het begin van het industriële tijdperk in de 19e eeuw was het CO2 gehalte in de atmosfeer 278 ppm. Sindsdien hebben menselijke activiteiten de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer met 50% doen toenemen. Dat betekent dat de hoeveelheid CO2 nu 150% is van de waarde in 1850. Deze door de mens veroorzaakte stijging is groter dan de natuurlijke stijging aan het einde van de laatste ijstijd, 20.000 jaar geleden, de laatste grote, natuurlijke opwarming.

==== Sinds de Industriële Revolutie ====

De uitstoot van fossiele CO2 daalt in sommige regio's, waaronder Europa en de VS, maar stijgt wereldwijd — en wetenschappers zeggen dat wereldwijde actie om fossiele brandstoffen terug te dringen niet snel genoeg gaat om gevaarlijke klimaatverandering binnen de perken te houden.

Het beste beschikbare bewijs laat zien dat de opwarming waarschijnlijk min of meer zal stoppen zodra de uitstoot van kooldioxide (CO2) nul is, wat betekent dat de mens de macht heeft om de toekomst van het klimaat te kiezen. De snelheid waarmee het oceaanoppervlak verder opwarmt door de kooldioxide die al is uitgestoten, is bijna identiek aan de snelheid waarmee de oceanen kooldioxide uit de atmosfeer absorberen en begraven, waardoor het broeikaseffect van de atmosfeer afneemt en de lagere atmosfeer en het oppervlak afkoelen. De twee effecten heffen elkaar in wezen op. In plaats daarvan krijgen we dus een in wezen vlakke temperatuurcurve.<ref> [https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1256273/full Michael Mann: Warming ends when carbon pollution stops | Frontiers]</ref><ref>[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1327653/full H Damon Matthews : How much additional global warming should we expect from past CO2 emissions? | Frontiers]/</ref>

Dat is in overeenstemming met IPCC scenario RCP2.6 met ambitieus klimaatbeleid. Onzekere factoren die samenhangen met [[Feedbacks en tipping points#Tipping points (Omslagpunten)|omslagpunten]], zoals het dooien van de permafrost, kunnen voor een verdere stijging van 0,2 tot 0,3 °C zorgen.

Voor een uitleg over het effect van nul-emissie zie het artikel in Carbon Brief: ''Explainer: Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached?''<ref> [https://www.carbonbrief.org/explainer-will-global-warming-stop-as-soon-as-net-zero-emissions-are-reached/ Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached]</ref>

Er zijn echter ook aanwijzingen dat de gezamenlijke werking van albedo, koolstof uit ontdooiende permafrost (zowel als CH4 als CO2) en waterdamp in warme lucht er samen voor zorgen dat de temperatuur hoog blijft, zelfs als de CO2-concentratie afneemt. Dat betekent dat de klimaatverandering die al heeft plaatsgevonden moeilijk ongedaan te maken zal zijn zonder grootschalige netto negatieve emissies. <ref>[https://www.nature.com/articles/s41598-020-75481-z Jorgen Randers, Ulrich Goluke: An earth system model shows self-sustained thawing of permafrost even if all man-made GHG emissions stop in 2020 | Nature]</ref>

Om het klimaat te stabiliseren, moet de uitstoot van broeikasgassen stoppen. Daling van het CO2-niveau en daling van de temperatuur vraagt om andere maatregelen.<ref>
[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2007GL032388 H. Damon Matthews, Ken Caldeira: Stabilizing climate requires near-zero emissions | GRL]</ref> Zie daarvoor: Mitigatie.

Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Basislijn ‘Parijs’|Verdieping: Basislijn Parijs]].
<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />

</blockquote>

=== Cementproductie ===
De cementindustrie is de tweede belangrijkste oorzaak van het stijgende kooldioxidegehalte op aarde. Een ander nadeel is dat beton wordt gebruikt om harde oppervlakken te creëren die verhinderen dat regenwater door de bodem wordt opgenomen. Dat vergroot de kans op bodemerosie, watervervuiling en overstromingen.<ref> [https://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_impact_of_concrete Environmental impact of concrete | Wikipedia]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43660-x Projecting future carbon emissions from cement production in developing countries | Nature]</ref>

Bij de productie van cement komt kooldioxide vrij. Dit komt doordat calciumcarbonaat (CaCO3) wordt afgebroken wanneer het wordt verhit, waarbij kooldioxide (CO2) en ongebluste kalk (CaO) worden gevormd. Er wordt ook veel energie gebruikt, vooral uit de verbranding van fossiele brandstoffen. De cementproductie is goed voor ongeveer 1,6 miljard ton CO2 per jaar — ongeveer 8% van de wereldwijde CO2-uitstoot.<ref>[https://ourworldindata.org/grapher/annual-co2-cement Annual CO₂ emissions from cement | Our World in Data]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

=== Waterdamp ===
Sommige mensen — met name klimaatsceptici — denken dat waterdamp de belangrijkste oorzaak is van de huidige opwarming van de aarde, maar dat is een omdraaiing van oorzaak en gevolg. Waterdamp neemt toe naarmate de aarde warmer wordt, maar dit betekent niet dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming. Waterdamp versterkt de opwarming door andere broeikasgassen.<ref>[https://science.nasa.gov/earth/climate-change/steamy-relationships-how-atmospheric-water-vapor-amplifies-earths-greenhouse-effect/ Steamy Relationships: How Atmospheric Water Vapor Amplifies Earth’s Greenhouse Effect | NASA]</ref>
[[Bestand:Waterdamp broeikasgas.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Het mechanisme van de positieve terugkoppeling van waterdamp in de atmosfeer. Bron: NASA and NOAA Historic NWS Collection.'']]
Wanneer broeikasgassen zoals kooldioxide en methaan in de atmosfeer toenemen, stijgt de temperatuur op aarde. Hierdoor neemt de verdamping boven water- en landoppervlakken toe. Warmere lucht kan meer vocht vasthouden (7% meer voor elke graad opwarming), dus komt er meer waterdamp in de lucht. De reden is dat bij hoge temperaturen waterdamp niet zo gemakkelijk condenseert en als neerslag uit de atmosfeer valt als bij lagere temperaturen. De waterdamp absorbeert net als kooldioxide en methaan de warmte die vanaf de aarde wordt uitgestraald, waardoor de atmosfeer verder opwarmt en er nog meer waterdamp ontstaat.

Dit is een positieve [[Feedbacks en tipping points#Positieve terugkoppelingen|terugkoppeling]] die het broeikaseffect versterkt. Geschat wordt dat dit effect meer dan het dubbele is van de opwarming die zou plaatsvinden door de toename van kooldioxide alleen.

De verklaring hiervoor is dat waterdamp een '''condenseerbaar''' broeikasgas is — het kan van een gas in een vloeistof veranderen (condenseren). De concentratie is afhankelijk van de temperatuur van de atmosfeer. Hierdoor is waterdamp het enige broeikasgas waarvan de concentratie toeneemt ''door de'' opwarming van de atmosfeer, waardoor de atmosfeer nog meer opwarmt. De andere broeikasgassen — CO2, methaan, lachgas, ozon en chloorfluorkoolwaterstoffen — zijn '''niet-condenseerbare''' gassen. Deze kunnen niet vloeibaar worden,<ref>Deze gassen kunnen alleen vloeibaar worden onder laboratorium omstandigheden, bij zeer lage temperaturen.</ref> zelfs bij de zeer lage temperaturen aan de bovenkant van de troposfeer, op de grens van de stratosfeer. Terwijl de atmosferische temperaturen veranderen, blijft de concentratie van niet-condenseerbare gassen stabiel, tenzij menselijke activiteiten hun concentratie verhogen.

Extra waterdamp in de lucht blijft niet lang genoeg hangen om het klimaat te veranderen. De hoeveelheid waterdamp die we in de lucht brengen is niet belangrijk. Zelfs als we de hoeveelheid water in de lucht zouden verdubbelen, zou het meeste binnen ongeveer twee weken weer terugvallen in de oceanen, ijskappen, rivieren, meren en het grondwater. Als niet-condenseerbare broeikasgassen niet zouden toenemen, zou de hoeveelheid waterdamp in de atmosfeer onveranderd zijn ten opzichte van het niveau van voor de Industriële Revolutie.

Een uitvoerige bespreking van de '''klimaatmythe''' dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming en niet kooldioxide en andere door de mens uitgestoten broeikasgassen, vind je op de site van ''Skeptical Science''.<ref>[https://skepticalscience.com/water-vapor-greenhouse-gas.htm Explaining how the water vapor greenhouse effect works | Skeptical Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

=== Methaan ===
Methaan, CH4, draagt aanzienlijk bij aan de opwarming van de Aarde en is verantwoordelijk voor ongeveer 30% van de klimaatverandering sinds het pre-industriële tijdperk. Over een periode van 100 jaar is het 28 keer effectiever dan kooldioxide in het vasthouden van warmte en 84 keer effectiever over een periode van 20 jaar. <ref>[https://www.usgs.gov/news/featured-story/climate-warming-likely-cause-large-increases-wetland-methane-emissions Climate Warming is Likely to Cause Large Increases in Wetland Methane Emissions | USGS]</ref><ref> [https://energy.ec.europa.eu/topics/carbon-management-and-fossil-fuels/methane-emissions_en Methane Emissions | European Commission]</ref>

Methaanemissies zijn voornamelijk het gevolg van menselijke activiteiten, onder andere kolenmijnen, aardgaslekken, afvalwaterzuiveringsinstallaties, scheten en oprispingen van herkauwers zoals koeien, schapen en geiten, rottend organisch afval op stortplaatsen, en termietenheuvels. (Zelfs lactose-intolerante familieleden dragen in minieme hoeveelheden bij aan deze uitstoot!) <ref>[https://climate.mit.edu/ask-mit/how-much-does-natural-gas-contribute-climate-change-through-co2-emissions-when-fuel-burned How much does natural gas contribute to climate change through CO2 emissions when the fuel is burned, and how much through methane leaks? | MIT Climate Portal]</ref>

Methaan wordt in de atmosfeer snel omgezet in kooldioxide en draagt op die manier bij aan het broeikaseffect.<ref>[https://theconversation.com/i-was-an-exxon-funded-climate-scientist-49855 I was an Exxon-funded climate scientist | The Conversation]</ref>

Andere bronnen van methaanuitstoot zijn uitdrogende veenmoerassen en ontdooiende permafrost (= permanent bevroren bodem).

Zie: Verdieping: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?|Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?]].<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Verstoring door de mens ==

'''Door menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, nemen de broeikasgassen toe, en raakt de energiebalans van de Aarde verstoord. Er blijft meer warmte in de atmosfeer, wat leidt tot opwarming van de aarde en veranderingen in het klimaat. Dit noemen we het antropogene of versterkte broeikaseffect.'''

Tijdens alle ijstijden van de afgelopen miljoen jaar hebben de elkaar tegenwerkende processen van de koolstofcyclus ervoor gezorgd dat het kooldioxidegehalte in de atmosfeer stabiel bleef op of onder de 300 delen per miljoen (ppm). Op dit moment is dat niveau echter 426 ppm. Dit is niet alleen het hoogste kooldioxidegehalte dat de mensheid ooit heeft meegemaakt, maar het is ook in een ongekend tempo gestegen, als we op geologische tijdschalen kijken. Waar vergelijkbare veranderingen in het verleden duizenden jaren hebben geduurd, hebben we nu te maken met een stijging in een fractie van die tijd.

==== Het is de mens ====
[[Bestand:Indicatoren voor een opwarmende planeet.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px]]
De gemiddelde temperatuur op Aarde is sinds 1880 met > 1,3 °C gestegen. Sinds 1975 is de opwarming versneld met 0,2 °C per decennium. De maximumtemperaturen op het land stijgen twee keer zo snel, tot meer dan 1,7 °C.

Dat menselijke activiteit de oorzaak is voor de ongekend snelle stijging van de gemiddelde temperatuur op Aarde volgt uit verschillende, onafhankelijke waarnemingen. In de eerste plaats loopt de temperatuurstijging parallel aan de stijging van de CO2-concentratie vanaf het begin van de Industriële Revolutie. (Zie daarvoor: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2— temperatuur]].) In de tweede plaats laat geochemisch onderzoek van CO2 in de atmosfeer, de oceanen en ijskernen een duidelijk signatuur zien van fossiele brandstoffen. (Zie daarvoor [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: fossiele koolstof herkennen]].)<blockquote>'''''“We play Russian roulette with climate [and] no one knows what lies in the active chamber of the gun . . .”'''''<ref> https://www.nature.com/articles/328123a0.epdf </ref></blockquote>Dit kon Wally Broecker nog schrijven in 1987. Inmiddels is veel meer bekend over de gevolgen van het gebruik van fossiele brandstoffen en kunnen voorspellingen worden gedaan over de termijn waarin die plaatsvinden.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

‎</blockquote>

== Jaarlijkse en lange-termijn variatie ==
Deze grafiek uit het rapport Global Climate Highlights van Copernicus laat de jaarlijkse temperatuurvariatie zien ten opzichte van het langjarig gemiddelde. Daaruit blijkt dat, ondanks de schommelingen van de temperatuur het klimaat een duidelijke opwarmingstrend vertoont.<ref> [https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024 Global Climate Highlights 2024 | Copernicus]</ref>
[[Bestand:Temperatuurstijging.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verschil in wereldgemiddelde temperatuur (°C) ten opzichte van 1850-1900, gebaseerd op de gemiddelden van maandwaarden uit maximaal zes datasets:'' ''Berkeley Earth, HadCRUT5 en NOAAGlobalTemp (vanaf 1850), GISTEMP (vanaf 1880), ERA5 (vanaf 1940) en JRA-3Q (vanaf september 1947).'' ''De datasets zijn genormaliseerd zodat ze dezelfde gemiddelden hebben voor 1991-2020 en een gemiddelde dataset-offset van 0,88°C is gebruikt om de gemiddelden van 1991-2020 en 1850-1900 aan elkaar te relateren.'' ''De zwarte curve toont een schatting van de klimatologische variatie van de temperatuur op lange termijn.'' ''De rode en blauwe balken tonen de afwijkingen van de jaargemiddelde temperaturen van deze schatting.'' ''Credit: C3S/ECMWF.'']]<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

=== El Niño en La Niña ===
'''El Niño is een natuurverschijnsel in de Stille Oceaan waarbij langs de evenaar in de oostelijke Stille Oceaan het normaal koele zeewater in sommige jaren sterk opwarmt. Deze opwarming beïnvloedt het weer wereldwijd, vooral in Noord- en Zuid-Amerika, en soms zelfs in Europa.'''<ref> [https://celebrating200years.noaa.gov/magazine/enso/el_nino.html The 1997-98 El Niño | NOAA]</ref>

'''Het tegenovergestelde effect, La Niña, treedt op wanneer het zeewater bij de evenaar ongewoon koud is. Beide verschijnselen zijn onderdeel van het El Niño Southern Oscillation (ENSO)-effect, een onregelmatige cyclus van 2 tot 7 jaar die variaties in wind- en zee-oppervlaktetemperaturen over de tropische oostelijke Stille Oceaan veroorzaakt.'''
[[Bestand:ENSO.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Tijdens El Niño stijgt de oppervlaktewatertemperatuur van de tropische Stille Oceaan met ongeveer 5 °C. Tijdens La Niña daalt de temperatuur van het oceaanwater met ongeveer dezelfde hoeveelheid. Beide toestanden zijn extreme stadia van één fenomeen. Bron: AHA Centre.''<ref> [https://thecolumn.ahacentre.org/insight/vol-66-getting-to-know-el-nino-la-nina/ Getting to know: El Niño and La Niña | AHA Centre]</ref>]]
Het ENSO-effect zorgt voor temperatuurschommelingen die bovenop de wereldwijde temperatuurstijging komen die het gevolg is van de uitstoot van broeikasgassen. 2023 was een El Niño-jaar. In zulke jaren komen er meer en krachtigere tropische orkanen voor, met zware regenval in sommige regio's en extreme droogte in andere. Wat we tijdens El Niño zien, kunnen we beschouwen als een voorbode van wat ons bij verdere opwarming te wachten staat.<ref> [https://www.climate.gov/news-features/featured-images/global-impacts-el-ni%C3%B1o-and-la-ni%C3%B1a Global impacts of El Niño and La Niña | NOAA]</ref>
[[Bestand:SST Anomalies.gif|miniatuur|''De El Niño-gebeurtenis van 1997-98 met extreme zeeoppervlakte temperatuur (SST) anomalieën in het oosten van de tropische Stille Oceaan.''|gecentreerd|432x432px]]
De animatie toont de afwijkende watertemperaturen [°C] in de oceanen tijdens de laatste sterke El Niño in december 1997. [[Bestand:Gevolgen temperatuur neerslag El Niño La Niña.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Wereldwijde gevolgen voor temperatuur en neerslag van El Niño en La Niña gebeurtenissen.'']]
De kaarten laten zien hoe El Niño gewoonlijk de winter- en zomerklimaatpatronen op het noordelijk halfrond over de hele wereld beïnvloedt. Merk op dat er geen consistente gevolgen zijn voor Europa, Afrika en Noord-Amerika tijdens de zomermaanden, terwijl gebieden rond de tropen en subtropen op het zuidelijk halfrond (Australië, bijvoorbeeld) in beide seizoenen gevolgen ondervinden.
De recordtemperaturen van 2023-24 hangen deels samen met El Niño. Niettemin is dat maar een deel van de verklaring. Dit blijkt uit een analyse van de ontwikkeling van de dagelijkse temperaturen tijdens alle El Niño-gebeurtenissen met behulp van de ERA5 reanalyse dataset. Aangezien deze dataset de periode van 1940 tot nu beslaat, geeft het ons zes sterke El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.8 °C) en vier meer gematigde El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.5 °C en < 1.8 °C) om te vergelijken met 2024.<ref name=":0"> [https://www.theclimatebrink.com/p/how-unusual-is-current-post-el-nino How unusual is current post-El Niño warmth? | The Climate Brink]</ref>
[[Bestand:El Ninos.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vergelijking van de afwijkingen van de gemiddelde oppervlaktetemperatuur tijdens zes El Niño’s (1972-2023). De dikke zwarte lijn is de El Niño van 2023. De grafieken zijn gecentreerd rond het hoogtepunt van de betreffende gebeurtenis. De data hiervan worden gegeven in de legenda.''<ref name=":0" />]]
De figuur hierboven toont de gegevens van zes El Niño gebeurtenissen. Hoge temperaturen in 2023 (zwarte lijn) traden eerder op dan in elke andere sterke El Niño. De piektemperaturen waren vergelijkbaar met andere gebeurtenissen in 2015/2016 en 1997/1998 — ongeveer 0,4 °C boven de “normale” mondiale oppervlaktetemperaturen. De mondiale temperaturen daalden na april een beetje, in lijn met eerdere El Niño-gebeurtenissen.

Na oktober 2023 (maand 10 in de grafiek) zijn de temperaturen wereldwijd echter hoog gebleven, ondanks het feit dat de El Niño condities al lang verdwenen zijn, waardoor het laatste deel van 2024 buiten het bereik valt van andere sterke El Niño's.

Zelfs als we naar de langere termijn kijken, is de ontwikkeling van de mondiale oppervlaktetemperaturen zowel voor als na El Niño ongekend: de temperaturen stegen eerder dan we eerder hebben gezien en de temperaturen zijn langere tijd op een hoog niveau gebleven.

=== Gevolgen voor Europa ===
El Niño en La Niña hebben ook invloed op Europa, zoals blijkt uit de kaart hierboven. Als de Stille Oceaan verandert van El Niño naar La Niña, kan Europa te maken krijgen met veranderingen in temperatuur en neerslag.

Een opwarmend klimaat en de overgang van El Niño naar La Niña kan het risico op hittegolven en droogte in delen van Europa vergroten. Een jaar van El Niño kan evenveel hitte met zich meebrengen als een decennium van door de mens veroorzaakte opwarming. Deze extra hitte en de kans op andere neerslagpatronen kunnen hittegolven en droogtes in sommige delen van Europa erger maken.

Andere gebieden in Europa kunnen meer stormen, extreme regen en overstromingen verwachten. In Zuid-Europa worden de winters natter en warmer, terwijl ze in Noord-Europa droger en kouder worden.<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

= '''Verdieping''' =
<div style="background:#F0F8FF">
== '''Verdieping''': Attributie ==

Nu extreem weer steeds vaker optreedt en tot hele concrete problemen leidt, rijst de vraag of klimaatverandering hier de schuld van is. Tien jaar geleden zouden wetenschappers het moeilijk hebben gehad om deze vraag te beantwoorden. Vandaag de dag kan een nieuw type onderzoek, de zogenaamde attributiewetenschap, bepalen of klimaatverandering sommige extreme gebeurtenissen ernstiger en waarschijnlijker heeft gemaakt, en zo ja, in welke mate.<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/10/04/attribution-science-linking-climate-change-to-extreme-weather/ Attribution Science: Linking Climate Change to Extreme Weather | Columbia Climate School]</ref>

Attributiestudies werken als volgt: wanneer zich een extreme weergebeurtenis voordoet, gaan wetenschappers eerst aan de hand van gegevens uit het verleden na hoe vaak een gebeurtenis van die omvang zou kunnen voorkomen.

Vervolgens wordt onderzocht hoe het klimaat in het verleden zou hebben gereageerd. Dit gebeurt door twee verschillende scenario's met elkaar te vergelijken. In het eerste wordt de frequentie berekend waarin het weersfenomeen optrad in de periode voordat de mens begon met het verbranden van fossiele brandstoffen. Daarvoor zijn goede waarnemingen en historische gegevens cruciaal. Die frequentie wordt berekend voor een periode van ongeveer 150 jaar. Dit wordt de “contrafeitelijke wereld” genoemd – de wereld die ooit was, maar niet meer bestaat.

Voor het tweede scenario gaan de klimaatwetenschappers terug in de tijd, waarbij ze de werkelijke broeikasgas concentraties voor elk jaar gebruiken zoals deze in de loop van de tijd zijn toegenomen. Door de resultaten van de twee modellen te vergelijken, kunnen onderzoekers schatten hoeveel de menselijke uitstoot van fossiele brandstoffen de kansen heeft veranderd. Statistische methoden worden vervolgens gebruikt om de verschillen te meten in hoe ernstig en frequent de gebeurtenis is.

Als een extreme gebeurtenis bijvoorbeeld twee keer zo vaak voorkomt in het huidige klimaatmodel als in het contrafeitelijke klimaatmodel, kunnen we zeggen dat klimaatverandering de gebeurtenis twee keer zo waarschijnlijk heeft gemaakt als het zou zijn geweest in een wereld zonder door de mens veroorzaakte emissies.

Er zijn inmiddels honderden attributiestudies verschenen. Driekwart van de geanalyseerde extremen werden intenser of waarschijnlijker door klimaatverandering.<ref> [https://interactive.carbonbrief.org/attribution-studies/index.html Mapped: How climate change affects extreme weather around the world | Carbon Brief]</ref>

[[Bestand:Attribution studies.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Screenshot van de interactieve kaart van Carbon Brief van bijna 750 extreme gebeurtenissen en trends.'' ''Rode pictogrammen geven aan dat er menselijke invloed is gevonden, blauwe pictogrammen waar dat niet het geval is, grijze pictogrammen waar het niet duidelijk is.'']]Daarnaast zijn de verschillende soorten attributiestudies de afgelopen 20 jaar verder ontwikkeld en uitgebreid. Zo werd in 2015 de World Weather Attribution Service opgericht om snel te kunnen reageren, waardoor het gemakkelijker wordt om de menselijke bijdrage aan weersextremen te kunnen vaststellen.<ref> [https://www.worldweatherattribution.org/ When Risks Become Reality: Extreme Weather In 2024 | World Weather Attribution]</ref>

Zie ook: Oorzaak extreem weer.

=== Databank Klimaatattributie ===
De wetenschap over klimaatattributie speelt een centrale rol in rechtszaken over het klimaat (schadevergoeding, aansprakelijkheid) en beleidsvorming. De wetenschap staat centraal in juridische debatten over de causale verbanden tussen menselijke activiteiten, wereldwijde klimaatverandering en de gevolgen voor menselijke en natuurlijke systemen. De Databank Klimaatattributie bevat 700 wetenschappelijke bronnen, ingedeeld in vier thema’s: Climate Change Attribution, Extreme Event Attribution, Impact Attribution en Source Attribution. Die kun je verkennen door een van de onderwerpen te selecteren of met een geavanceerd zoekformulier.<ref> [https://climateattribution.org/ Climate Attribution Database]</ref><blockquote>
'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Systeem Aarde ==
[[Bestand:Systeem Aarde2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De vijf met elkaar samenhangende subsystemen van systeem aarde.''<ref> [https://mynasadata.larc.nasa.gov/basic-page/about-earth-system-background-information About the Earth as a System: Background Information | My NASA Data]</ref>]]
Een systeem wordt gedefinieerd als een groep op elkaar inwerkende, onderling verbonden of onderling afhankelijke onderdelen die samenwerken om een complex geheel te vormen. Wetenschappers over de hele wereld bestuderen elk van deze kleinere systemen en hoe ze bij elkaar passen om het huidige beeld van onze planeet als geheel te vormen door middel van wat ''Earth System Science'' wordt genoemd.<ref> [https://scied.ucar.edu/learning-zone/earth-system Earth as a System | Center for Science Education]</ref><ref> Lenton, T. (2016). ''Earth system science: a very short introduction''. Oxford University Press.</ref>

Aardsysteem wetenschappers beschouwen de gekoppelde evolutie van het leven en de planeet als één proces, waarbij ze erkennen dat de evolutie van het leven de planeet heeft gevormd en dat veranderingen in het planetaire milieu het leven hebben gevormd.

Het is vergelijkbaar met een groot organisme met geheugen. het menselijk lichaamssysteem. Alle systemen binnen een organisme werken samen om het te onderhouden zodat het goed en gezond functioneert. In termen van Earth System Science zorgt elk van deze systemen ervoor dat de aarde in (dynamische) balans blijft, een toestand die homeostase wordt genoemd. Op een verstoring volgt een gecoördineerde respons van het hele systeem.<ref> Westbroek, P. (2013). De ontdekking van de aarde: het grote verhaal van een kleine planeet. Balans.</ref>

Het systeem aarde heeft zowel negatieve als positieve terugkoppelingen, die er samen voor zorgen dat het zelfregulerend is. Dit betekent dat als iets het systeem beïnvloedt, het de neiging heeft om terug te keren naar zijn oorspronkelijke staat. Dit suggereert dat negatieve terugkoppeling de overhand heeft, tenminste als het systeem dicht bij het beginpunt is. Maar als iets het systeem te hard raakt, kan het door positieve terugkoppeling naar een alternatieve toestand worden gestuwd. Met andere woorden, zelfregulatie is geen vast gegeven — het kan uitvallen.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref> (Zie ook [[Feedback loops en tipping points]].)<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Geologische geschiedenis ==
De aarde heeft in het verleden meerdere koude en warme perioden gekend. In de loop van een lange geschiedenis is het wereldklimaat door perioden van hitte en kou gegaan. Het tijdperk waarin we nu leven is gekenmerkt door relatief koele temperaturen. Maar vóór de opkomst van onze soort, ''Homo sapiens,'' waren de temperaturen gemiddeld veel hoger dan nu. Door een gelukkige combinatie van factoren — de verdeling van continenten en oceanen over het aardoppervlak, verwering van hooggebergten en weinig vulkanisme — zijn de afgelopen 34 miljoen jaar koeler dan het grootste deel van de aardgeschiedenis.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adm9798 Phanerozoic icehouse climates as the result of multiple solid-Earth cooling mechanisms | Science Advances] </ref> <ref>[https://scitechdaily.com/earths-ice-caps-exist-due-to-a-lucky-coincidence-and-they-might-not-last/ Earth’s Ice Caps Exist Due to a Lucky Coincidence – And They Might Not Last | SciTechDaily]</ref>

<youtube>2LMfSTq4JIY</youtube>

''Deze animatie van de geologische geschiedenis laat zien hoe de Aarde een afwisseling van warme en koude perioden heeft doorgemaakt, hoe broeikasgassen daarin een rol speelden en hoe perioden van extreme kou en warmte hebben geleid tot massa uitstervingen.''

=== Van Hothouse naar Icehouse ===
De laatste 66 miljoen jaar van de aardgeschiedenis wordt gekenmerkt door een afwisseling van ‘warmhouse’ naar ‘hothouse’ via ‘warmhouse’ en ‘coolhouse’ naar de huidige periode met een ‘icehouse’ klimaat. Het is dit 'icehouse'-klimaat dat nu door menselijk handelen wordt verstoord.<ref> [https://www.marum.de/en/Dr.-thomas-westerhold/CENOGRID.html Cenozoic Global Reference benthic foraminifer carbon and oxygen Isotope Dataset (CENOGRID)]</ref>[[Bestand:Cenozoic CO2 and temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Geschatte CO₂ concentratie (zwarte lijn) met 95% betrouwbaarheidsinterval (grijze band). De kleuren tonen de afwijking (Δ) van de wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuur (GMST in Kelvin) ten opzichte van de pre-industriële periode. In de grafiek geeft de donkerrode kleur het hothouse klimaat aan. Tijdens het Pleistoceen (~2,58 miljoen tot ~11.700 jaar geleden) kwam het CO₂-niveau nooit in de buurt van de huidige concentratie van ~420 ppm in 2022 (stippellijn). Gegevens zijn afkomstig van CenCO2PIP Consortium et al. (2023).''<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adi5177 Toward a Cenozoic history of atmospheric CO2]</ref> <ref name=":1"> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.ads1526 Hot and cold Earth through time. Reconstructing ancient Earth’s temperature reveals a global climate regulation system | Science]</ref>]]

Deze reconstructie en een studie die 485 miljoen jaar teruggaat suggereren een regulerend systeem dat de temperatuur op Aarde binnen bepaalde grenzen stabiel houdt. Aanwijzing daarvoor is de sterke samenhang tussen het CO2-gehalte van de atmosfeer en de gemiddelde temperatuur zien. Dat verband is geen toeval.<ref name=":1" /> <ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2024/09/20/de-laatste-485-miljoen-jaar-was-de-aarde-vijf-keer-extreem-heet-en-altijd-was-co2-de-hoofdverdachte-a4866423 De laatste 485 miljoen jaar was de aarde vijf keer extreem heet en altijd was CO2 de hoofdverdachte | NRC]</ref> <ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

In [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2 — temperatuur]] worden argumenten gegeven voor een causaal verband tussen die twee, en wordt geconcludeerd: '''Het klimaat wordt gedreven door broeikasgassen'''.

De temperatuur- en het kooldioxidereconstructies sinds 66 miljoen jaar geleden zijn gebaseerd op zuurstof- en koolstof-analyses van plankton in boorkernen in de oceaan.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.aba6853 An astronomically dated record of Earth’s climate and its predictability over the last 66 million years | Science]</ref> Alle warme perioden werden veroorzaakt door een toename van CO2. Vanaf ongeveer 34 miljoen jaar geleden is de Aarde weer in een milde fase gekomen. In die periode zijn mensachtigen geëvolueerd.

In de hothouse perioden was wel leven mogelijk, maar de wereld zoals wij die nu kennen is aangepast aan een veel milder klimaat. De ontwikkeling naar een warme of zelfs hete wereld, zoals die nu dreigt te gebeuren, zal desastreuze gevolgen hebben en het voortbestaan van de mens bedreigen.

Want van belang is niet alleen de temperatuur zelf, maar vooral ook de snelheid waarmee de temperatuur verandert. Levende wezens zijn aangepast aan zowel klimaat als aan elkaar (het ecosysteem waarin ze voorkomen). Die aanpassing heeft tijd nodig. Het tempo waarmee de temperatuur stijgt is echter zo hoog dat veel organismen niet voldoende tijd hebben om zich aan te passen of te evolueren om ermee om te gaan. Dit zal vrijwel zeker leiden tot massa-extinctie, omdat ecosystemen ontwricht worden en diersoorten hun leefgebieden verliezen of niet meer kunnen voldoen aan hun behoeften.<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />

</blockquote>

=== IJstijden en tussenijstijden ===
2,58 miljoen jaar geleden is de aarde van een ‘Coolhouse’ in een ‘Icehouse’ veranderd. Die periode laat een afwisseling zien van koudere en warmere perioden. Dat betekent dat vanaf dat moment de normale situatie is dat grote ijskappen op het Noordelijk Halfrond zich regelmatig uitbreiden naar lagere breedten en dan weer inkrimpen.

Deze klimaatcycli komen overeen met variaties in de baan en de stand van de aarde, de ‘Milankovitch-cycli’. De Servische meteoroloog Milankovitch berekende de variaties in zonnestraling op verschillende breedtegraden van de aarde op basis van de variaties in de baan van de aarde. Dit correspondeerde met de samenstelling van zuurstofisotopen in de kalkskeletjes van mariene organismen, een nauwkeurige indicator van klimaatverandering over duizenden jaren.<ref> [https://science.nasa.gov/science-research/earth-science/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate - NASA Science]</ref>

[[Bestand:Temperature vs CO2.jpg|gecentreerd|miniatuur|450x450px|''Temperatuurverandering (lichtblauw) en verandering van de kooldioxide concentratie (donkerblauw) op basis van metingen aan ijskernen in Antarctica.''<ref> [https://www.ncei.noaa.gov/news/climate-change-context-paleoclimate Climate Change in the Context of Paleoclimate]</ref>]]De ijstijden in de afgelopen 1 miljoen jaar komen voor met een frequentie van 1 per 100.000 jaar, waarbij de koude perioden, de glacialen, gemiddeld 90.000 jaar duren en de warme perioden, de interglacialen, 10.000 jaar. De grafiek van de temperatuur hierboven laat die asymmetrie zien: geleidelijke daling naar glaciale condities en abrupte stijging naar interglaciale condities.
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Correlatie CO2 — temperatuur ==
[[Bestand:Surface temperature CO2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Gemiddelde oppervlaktetemperatuur en concentratie van kooldioxide (CO2) in de atmosfeer 1850-2023). Bron: NOAA.'']]
Gedurende de geschiedenis van de aarde hebben natuurlijke oorzaken, zoals astronomische variaties (variaties in de stand van de aardas en de baan van de Aarde om de zon) en vulkanisme, geleid tot schommelingen in de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer. Deze waren de drijvende kracht achter natuurlijke klimaatveranderingen, zoals ijstijden en warmere periodes.
[[Bestand:CO2 Antarctic temperature.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Correlatie van kooldioxideconcentratie en temperatuur. Gegevens van ijskernen in Antarctica. Bron: NASA. Grafieken door Robert Simmon van data uit Lüthi et al., 2008, en Jouzel et al., 2007.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle/page4.php Changes in the Carbon Cycle | NASA]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature06949 High-resolution carbon dioxide concentration record 650,000–800,000 years before present | Nature]</ref><ref>[https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.1141038 Orbital and Millennial Antarctic Climate Variability over the Past 800,000 Years | Science]</ref>]]
De hoeveelheid CO2 in de atmosfeer is de afgelopen 800.000 jaar nauw gecorreleerd met de temperatuur. Oorspronkelijk werden temperatuurveranderingen veroorzaakt door astronomische variaties, maar verhoogde temperaturen leidden tot het vrijkomen van CO2 in de atmosfeer, wat de opwarming verder versnelde. Gegevens uit ijskernen op Antarctica bevestigen deze lange-termijn correlatie, tot ongeveer 1900.<ref>[https://earth.org/data_visualization/a-brief-history-of-co2/ A Graphical History of Atmospheric CO2 Levels Over Time | Earth.Org]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature10915 Global warming preceded by increasing carbon dioxide concentrations during the last deglaciation | Nature]</ref>

Wanneer we nog verder teruggaan in de tijd, zien we dezelfde correlatie tussen CO2-concentratie in de atmosfeer en de oppervlaktetemperatuur op Aarde. Wanneer CO2 laag is, is de Aarde koud, wanneer die hoog is, is de Aarde warm of zelfs heet, met temperaturen variërend van 11 tot 36 °C. CO2 is de belangrijkste aandrijving van het klimaat.

Dat blijkt uit een grootschalige analyse waarin temperatuurschattingen tot 485 miljoen jaar geleden werden gecombineerd met modelonderzoek. De onderzoekers maakten meer dan 150.000 schattingen van de temperatuur, berekend op basis van vijf verschillende chemische indicatoren voor temperatuur die bewaard zijn in fossiele schelpen en andere soorten organisch materiaal. Andere leden van de onderzoeksgroep voerden meer dan 850 modelsimulaties uit van hoe het klimaat op aarde er de afgelopen 485 miljoen jaar uit zou kunnen hebben gezien, op basis van de positie van de continenten en de samenstelling van de atmosfeer. De combinatie van deze twee groepen gegevens leidde tot de meest nauwkeurige curve van hoe de temperatuur op aarde de afgelopen 485 miljoen jaar heeft gevarieerd. (Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].)<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

Het huidige klimaat is koeler en met matiger temperatuurvariaties dan in het grootste deel van daaraan voorafgaande tijd. Echter, de huidige opwarming gaat in een tempo dat vele malen sneller is dan ooit in de lange aardgeschiedenis. Eerdere episoden van snelle opwarming gingen vaak gepaard met massale uitsterving.
<blockquote>'''Bron:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Gevoeligheid ==
Uit nieuw onderzoek blijkt dat de temperatuur van de atmosfeer mogelijk gevoeliger is voor de CO2-concentratie dan eerder werd aangenomen. Een verdubbeling van de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer zou volgens deze studie kunnen leiden tot een temperatuurstijging van 7 tot wel 14 graden Celsius.<ref> [https://www.nioz.nl/en/news/co2-puts-heavier-stamp-on-temperature-than-thought CO2 puts heavier stamp on temperature than thought | NIOZ]</ref>

Deze bevindingen komen uit de analyse van bodemmateriaal uit de Stille Oceaan, nabij de kust van Californië, uitgevoerd door onderzoekers van NIOZ en de universiteiten van Utrecht en Bristol.<ref> [https://www.nature.com/articles/s41467-024-47676-9 Continuous sterane and phytane δ13C record reveals a substantial pCO2 decline since the mid-Miocene | Nature]</ref>

"De geconstateerde temperatuurstijging is aanzienlijk groter dan de 2,3 tot 4,5 graden waar het VN-klimaatpanel, het IPCC, tot nu toe rekening mee hield," aldus Caitlyn Witkowski, de hoofdauteur van het artikel. De door deze onderzoekers gevonden waarde van de klimaatgevoeligheid komt overeen met de 8 °C bij een verdubbeling van CO2 die ander onderzoek opleverde.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofbalans ==

[[Bestand:Global_carbon_cycle.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Schematische weergave van de totale verstoring van de mondiale koolstofcyclus door antropogene activiteiten, wereldwijd gemiddeld voor het decennium 2013-2022. Fluxschattingen worden gegeven met 1 σ onzekerheid. De antropogene verstoring vindt plaats boven op een actieve koolstofcyclus, met fluxen en voorraden op de achtergrond. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Earth System Science Data]]</ref>]]

Stijging van de zeewatertemperatuur kan ertoe leiden dat de oceanen minder CO2 kunnen opnemen. Op het land veroorzaken droogte en natuurbranden een afname van de CO2 opname capaciteit van de bodem. Beide hebben een toename van CO2 in de atmosfeer tot gevolg.<ref>[https://academic.oup.com/nsr/article/11/12/nwae367/7831648 Low latency carbon budget analysis reveals a large decline of the land carbon sink in 2023 | National Science Review]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/oct/14/nature-carbon-sink-collapse-global-heating-models-emissions-targets-evidence-aoe Trees and land absorbed almost no CO2 last year. Is nature’s carbon sink failing? | The Guardian]</ref>
‎<blockquote>'''Bronnen:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofputten (‘carbon sinks’) ==
De verklarende woordenlijst van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) definieert koolstofputten (carbon sink) als “Een reservoir (natuurlijk of menselijk, in bodem, oceaan en planten) waar een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas wordt opgeslagen." (IPCC, n.d.).

Een '''koolstofput''' is een natuurlijk proces dat een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas vastlegt (''sequestration'') en daarmee uit de atmosfeer verwijdert. Deze putten vormen een belangrijk onderdeel van de natuurlijke koolstofcyclus. Een overkoepelende term is '''koolstofreservoir''', dat zijn alle plaatsen waar koolstof op Aarde kan zijn, dus de atmosfeer, oceanen, bodem, flora, reservoirs van fossiele brandstoffen enzovoort. Een koolstofput is een soort koolstofreservoir dat het vermogen heeft om meer koolstof uit de atmosfeer op te nemen dan er vrijkomt.

De oceanen zijn verreweg de grootste koolstofput. Phytoplankton (plantaardig plankton) verwerkt door fotosynthese een deel van de kooldioxide uit de atmosfeer. De rest wordt opgenomen in het oceaanwater en zorgt daar voor een toename van de zuurgraad. Zie Oceaanverzuring.

[[Bestand:Carbon Storage in Earths Ecosystems.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Koolstofbronnen en -putten op land.''<ref>[https://xcaliburmp.com/solution/smart-natural-carbon-sink/ Natural Carbon Sink | Xcalibur Smart Mapping]</ref>]]Bossen spelen een belangrijke rol bij de regulering van het klimaat. Ze absorberen koolstof, in de vorm van kooldioxide, uit de atmosfeer en slaan die op. Koolstof wordt op drie manieren opgeslagen. In levende biomassa zoals bladeren, takken, boomstammen en wortels. In dode biomassa, houtresten en bladstrooisel. In de bodem. Een groot deel van de koolstof keert weer terug in de atmosfeer, door afbraak van het organisch materiaal en als gevolg van ontbossing, bosbranden en andere verstoring. Wetlands, veenmoerassen, getijdengebieden en mangrovebossen vormen de grootste koolstofput op land. Ook daar zien we een sterke achteruitgang van het vermogen om als koolstofput te functioneren.[[Bestand:Annual carbon emissions.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Ontwikkeling van de jaarlijkse koolstofuitstoot en -reservoirs vanaf 1850. Gecombineerde componenten van het mondiale koolstofbudget als functie van de tijd voor fossiele CO2-emissies. In het eerste diagram (a) staan jaarlijkse schattingen van elke flux (in Gt C jr-1) en in het tweede diagram (b) de cumulatieve flux (de som van alle voorgaande jaarlijkse fluxen, in Gt C) sinds het jaar 1850. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Copernicus Earth System Science Data]</ref>]]De grafiek laat zien dat het grootste deel van de CO2-uitstoot wordt opgenomen door natuurlijke CO2-reservoirs (‘sinks’), zoals plantengroei en de bodem (land sink) en oceanen (ocean sink). Deze kunnen echter ook broeikasgassen vrijgeven wanneer de aarde door niet-natuurlijke oorzaken opwarmt, wat het broeikaseffect versterkt. Vanaf ongeveer 1950 is de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer versneld toegenomen (atmospheric growth). De ‘sinks’ hebben onvoldoende capaciteit om de uitstoot van broeikasgassen op te nemen.
De inventarisatie in Global Carbon Budget 2023 van de koolstofcyclus (die vanaf 2011 jaarlijks wordt geüpdatet) geeft aan dat de wereldwijde fossiele CO2-uitstoot (inclusief de opname door cement) in 2023 verder zal toenemen tot 1,4% boven het niveau van vóór de pandemie van 2019. De auteurs berekenen hoeveel CO2 er nog uitgestoten mag worden om de opwarming van de aarde met een 50% waarschijnlijkheid te beperken tot 1,5, 1,7 en 2 °C. Dit is, gerekend vanaf begin 2024, respectievelijk 275 Gigaton CO2 bij 1,5 °C, 625 Gigaton CO2 bij 1,7 °C en 1150 Gigaton CO2 bij 2 °C. Uitgaande van de emissieniveaus van 2023 komt dat overeen met ongeveer 7, 15 en 28 jaar.<blockquote>'''Bronnen:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Levensduur van CO2 in de atmosfeer ==
Klimaatsceptici voeren vaak aan dat CO2 niet kan bijdragen aan de opwarming, omdat het maar kort in de atmosfeer blijft. Dat argument wordt weerlegd op de site skepticalscience.com.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-residence-time.htm CO2 emissions change our atmosphere for centuries | Skeptical Science]</ref>

Het is niet relevant wat de levensduur van een CO2 molecuul in de atmosfeer is, maar het gaat erom hoeveel CO2 moleculen er aanwezig zijn in de verschillende koolstof reservoirs. Dit wordt weergegeven in onderstaande figuur.

Daaruit blijkt dat per jaar ongeveer 5,5 gigaton koolstof wordt toegevoegd door het gebruik van fossiele brandstoffen. Van deze 5,5 gigaton wordt ca. 2 gigaton opgenomen door land en oceanen. De resterende 3,3 gigaton per jaar is het netto overschot op de wereldwijde koolstofboekhouding en de feitelijke oorzaak van de klimaatverandering.

[[Bestand:Levensduur CO2 atmosfeer.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit diagram van de koolstofcyclus toont de opslag en jaarlijkse uitwisseling van koolstof tussen de atmosfeer, de hydrosfeer en de geosfeer in gigaton - of miljarden tonnen - koolstof (GtC). Het verbranden van fossiele brandstoffen door mensen voegt ongeveer 5,5 GtC koolstof per jaar toe aan de atmosfeer.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle The Carbon Cycle | NASA]</ref>]]
In het bovenstaande diagram van de koolstofcyclus zijn er twee reeksen getallen. De zwarte getallen geven de grootte van het reservoir aan, in gigaton koolstof (GtC). De paarse getallen zijn de fluxen (of stroomsnelheid) van en naar een reservoir in gigaton koolstof per jaar (Gt/yr).
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== '''Verdieping:''' Basislijn ‘Parijs’ ==

Verdieping bij: [[Wat is klimaatverandering?#Fossiele brandstoffen|Fossiele brandstoffen]].

De Overeenkomst van Parijs definieert “pre-industriële” niveaus niet expliciet, wat leidt tot verschillende interpretaties. Over het algemeen wordt de periode 1850-1900 gebruikt als basislijn, die het begin van de uitstoot van broeikasgassen door de industriële revolutie weergeeft. Sommige onderzoekers beweren echter dat een eerdere periode, zoals 1720-1800, een nauwkeurigere basislijn kan zijn vanwege lagere concentraties broeikasgassen en natuurlijke klimaatvariabiliteit in die tijd. Het IPCC heeft in zijn rapporten ook verwezen naar 1750 als pre-industriële marker.<ref> https://www.climate-lab-book.ac.uk/2017/defining-pre-industrial/ </ref><blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij? ==
[[Bestand:Physical drivers of climate change.png|gecentreerd|miniatuur]]
Deze grafiek toont de belangrijkste broeikasgassen: kooldioxide (CO2), methaan (CH4) en waterdamp (H2O), en hun bijdrage aan de opwarming van de atmosfeer, gemeten in graden Celsius.<ref>[https://science2017.globalchange.gov/chapter/2/ Climate Science Special Report: Physical Drivers of Climate Change | U.S. Global Change Research Program]</ref> Zonder deze gassen zou de aarde een onleefbare, ijskoude planeet zijn.

Er zijn natuurlijke bronnen van CO2 in de atmosfeer, zoals de uitstoot van gassen uit de oceaan, ontbindende vegetatie en andere biomassa, vulkaanuitbarstingen, natuurlijk voorkomende bosbranden en zelfs oprispingen van herkauwende dieren. Deze natuurlijke bronnen van CO2 worden gecompenseerd door ‘[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|sinks]]’, zoals fotosynthese door planten op het land en in de oceaan, directe absorptie in de oceaan en de vorming van bodems en veen.

Zwaveldioxide, stikstofoxiden en aerosolen stimuleren de wolkenvorming, wat een afkoelend effect op de atmosfeer heeft. Het nettoresultaat van broeikasgasuitstoot en wolkenvorming is echter een opwarming van de atmosfeer.<blockquote>'''Bron:'''
<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Methaan, krachtig broeikasgas ==
[[Bestand:Global methane budget 2010-2019.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Global Carbon Project''<ref>[https://www.globalcarbonproject.org/methanebudget/index.htm Global Methane Budget | The Global Carbon Project]</ref>]]
Bij het vergelijken van de effecten van methaan (CH4) en kooldioxide (CO2) zijn twee dingen belangrijk. Ten eerste is methaan een veel krachtiger broeikasgas dan kooldioxide. Ten tweede is de verblijftijd in de atmosfeer veel korter voor methaan dan voor kooldioxide, omdat methaan vrij snel wordt omgezet naar kooldioxide. Als gevolg daarvan neemt de bijdrage van methaanemissies, die in het verleden hebben plaatsgevonden, aan de opwarming van de aarde in de loop van de tijd af.

Over een periode van 100 jaar kan methaan in dezelfde hoeveelheid als CO2 de aarde ongeveer 30 keer sterker opwarmen. Over een periode van twintig jaar is het opwarmende vermogen van methaan meer dan 80 keer zo groot als dat van een gelijke hoeveelheid kooldioxide. Dus hoe korter de tijd, hoe groter de impact van methaan in de atmosfeer. Dus als je de opwarming van de aarde snel wilt afremmen, is een vermindering van de methaanuitstoot heel effectief.

Meer informatie over het methaanbudget, en het verminderen van de effecten van de toenemende methaanuitstoot is te vinden op de site Global Methane Budget 2000–2020 en een artikel in Environmental Research Letters.<ref>[https://essd.copernicus.org/preprints/essd-2024-115/ Global Methane Budget 2000–2020 Global Methane Budget 2000–2020 | Earth System Science Data]</ref><ref> [https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ad6463 Human activities now fuel two-thirds of global methane emissions | Environmental Research Letters]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping''': Lachgas ==
Lachgas (N2O) is een krachtig broeikasgas, en de uitstoot ervan neemt al decennia toe, voornamelijk door mestproductie en het gebruik van kunstmest. Wanneer we spreken over de stikstofcrisis, gaat het vaak over stikstofverbindingen die de bodem en het oppervlaktewater, zoals sloten, rivieren, meren en oceanen, vervuilen. Deze stikstof komt uit dierlijke mest, kunstmest of wordt uitgestoten door auto's, fabrieken en de verbranding van biomassa, en schaadt de biodiversiteit.

Het stikstofprobleem is echter breder dan dat. Bacteriën en chemische processen in de bodem en het water zetten een deel van deze stikstofverbindingen om in lachgas, wat bijdraagt aan de opwarming van de aarde.

== '''Verdieping:''' Vulkanen ==
Vulkanisme is een andere bron van CO2. Vulkanen kunnen van invloed zijn op klimaatverandering. Bij een grote explosieve uitbarsting worden veel vulkanisch gas, aerosolen en as de stratosfeer in gestuurd. De meeste as die terug op aarde valt, wordt binnen enkele dagen of weken afgevoerd en heeft dus niet veel effect op klimaatverandering. Gassen zoals zwaveldioxide die vrijkomen door vulkanen kunnen echter wereldwijde afkoeling veroorzaken, terwijl vulkanische CO2, dat een broeikasgas is, de opwarming van de aarde kan bevorderen.

In het geologische verleden hebben ze, naast andere factoren, bijgedragen aan klimaatverandering. De hoeveelheid CO2 die individuele vulkanen uitstoten, valt echter in het niet bij wat er nu de atmosfeer in gaat. Alle vulkanen die in deze tijd op de planeet actief zijn, stoten minder dan één procent van de kooldioxide uit die menselijke activiteiten veroorzaken. (Zie ook de grafiek in [[Stand van zaken op dit moment#Verdieping: verder terug in de tijd|Verdieping: Verder terug in de tijd]].)

Een uitzondering hierop vormen grote, zg. ‘flood basalt events’. Dat zijn langdurige perioden van uitvloeien van lava over enorme gebieden waarbij ook CO2 in grote hoeveelheden vrijkomt. Die gebeurtenissen hebben in het verleden invloed gehad op het klimaat en het uitsterven van soorten. Het belangrijkste effect lijkt te zijn het vertragen van het herstel na een broeikas opwarming. De laatste van deze gebeurtenissen vond tientallen miljoenen jaren geleden plaats. Op dit moment is daarvan geen sprake.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01574-3 Cryptic degassing and protracted greenhouse climates after flood basalt events | Nature Geoscience]</ref>

Dat weerlegt dan ook de claim van sommige klimaatsceptici dat de CO2-uitstoot door fossiele brandstoffen lager is dan die door vulkanen. Vulkanen stoten ongeveer 0,3 miljard ton CO2 per jaar uit. Dit is ongeveer 1% van de menselijke CO2-uitstoot, die ongeveer 29 miljard ton per jaar bedraagt.<ref>[https://skepticalscience.com/volcanoes-and-global-warming.htm Do volcanoes emit more CO2 than humans? | Skeptical Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Fossiele koolstof herkennen ==
We weten dat de CO2-concentratie in de atmosfeer is toegenomen door menselijke activiteit doordat 1) die stijging is begonnen sinds de Industriële Revolutie en daarna is versneld, en 2) doordat verbranden van fossiele brandstoffen de verhouding van koolstofisotopen 12C en 13C in de atmosfeer verandert.<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/archives/2004/12/how-do-we-know-that-recent-cosub2sub-increases-are-due-to-human-activities-updated/ How do we know that recent CO2 increases are due to human activities? | Real Climate]</ref>

CO2 afkomstig van de verbranding van fossiele brandstoffen of bossen heeft een heel andere isotopensamenstelling dan CO2 in de atmosfeer. Dit komt doordat planten een voorkeur hebben voor de lichtere isotopen (12C vs. 13C); ze hebben dus een lagere 13C/12C-verhouding. Omdat fossiele brandstoffen uiteindelijk afkomstig zijn van oude planten, hebben planten en fossiele brandstoffen allemaal ongeveer dezelfde 13C/12C-verhouding – ongeveer 2% lager dan die van de atmosfeer. Naarmate CO2 uit deze materialen vrijkomt in de atmosfeer en zich ermee vermengt, neemt de gemiddelde 13C/12C-verhouding van de atmosfeer af.

Reeksen jaarlijkse boomringen die duizenden jaren teruggaan zijn geanalyseerd op hun 13C/12C-verhoudingen. Omdat de leeftijd van elke ring precies bekend is, kunnen onderzoekers een grafiek maken van de atmosferische 13C/12C-verhouding versus de tijd. Wat blijkt: op geen enkel moment in de afgelopen 10.000 jaar waren de 13C/12C-verhoudingen in de atmosfeer zo laag als nu. Bovendien beginnen de 13C/12C-verhoudingen dramatisch te dalen op het moment dat de CO2 begint toe te nemen — rond 1850 van onze jaartelling. Dit is precies wat is te verwachten als de toegenomen CO2 inderdaad het gevolg is van de verbranding van fossiele brandstoffen.

Dit wordt bevestigd door metingen van de 13C/12C-verhouding in de oceanen, al gaan die niet zover terug als de metingen aan boomringen. Metingen aan luchtbellen in ijskernen van Antarctica en Groenland geven hetzelfde beeld: de menselijke vingerafdruk wordt sterker vanaf het begin van de Industriële Revolutie.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' energiebalans ==
CO2 en andere broeikasgassen komen in kleine hoeveelheden voor in de atmosfeer van onze planeet. Die hebben invloed op de energiebalans van de aarde.

De temperatuur van een planeet hangt af van de balans tussen inkomende straling en uitgaande straling. Als de inkomende straling groter is dan de uitgaande straling, zal een planeet opwarmen. Als de uitgaande straling groter is dan de inkomende straling, koelt een planeet af. Een planeet zal neigen naar een toestand van stralingsevenwicht, waarin de stralingsenergie van de uitgaande straling gelijk is aan de stralingsenergie van de geabsorbeerde inkomende straling.<ref> [https://cimss.ssec.wisc.edu/wxwise/homerbe.html The Earth's Radiation Energy Balance | Cooperative Institute for Meteorological Satellite Studies
University of Wisconsin-Madison]</ref>

Wanneer de hoeveelheid invallend zonlicht die door het aardoppervlak of de atmosfeer wordt geabsorbeerd groter is dan de hoeveelheid uitgaande langgolvige straling die naar de ruimte wordt uitgezonden, is er sprake van onbalans. De energie-onbalans is de fundamentele fysische grootheid die de oppervlaktetemperatuur bepaalt.<ref> [https://www.nature.com/articles/nclimate2876 An imperative to monitor Earth's energy imbalance | Nature Climate Change]</ref> <ref> [https://essd.copernicus.org/articles/15/1675/2023/ Heat stored in the Earth system 1960–2020: where does the energy go? | Earth System Science Data]</ref>[[Bestand:Earth heat inventory.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Energiebalans van de aarde. De totale warmtetoename voor de periode 1971-2020, ~381 ZW, is aangegeven in rood.'']]

(a) Aan de bovenkant van de atmosfeer komt er ~340 W/m2 aan straling van de zon aan. Daarvan wordt ~0,76 W/m2 als uitgaande straling de ruimte in gereflecteerd. De atmosfeer laat het zichtbare zonlicht (kortgolvige straling) vrijwel ongehinderd door.

(b) Het oppervlak van de aarde neemt het grootste deel van het zonlicht op en wordt daardoor warmer. Ongeveer 90% van de vastgehouden energie gaat naar de opwarming van de oceanen, veel kleinere hoeveelheden gaan naar de opwarming van het land, de atmosfeer en het ijs.

(c) Vervolgens straalt het warme aardoppervlak de energie van dat geabsorbeerde licht uit als infraroodstraling (langgolvige straling).

(d) Broeikasgassen vangen veel van deze infraroodstraling op, waardoor het niet direct uit de atmosfeer kan ontsnappen.

(e) Dit proces vertraagt de uitstoot van energie naar de ruimte.

(f) Deze vertraagde energiedoorstroming zorgt ervoor dat de atmosfeer, oceanen en bodem opwarmen.

Door meer broeikasgassen in de atmosfeer te brengen, verstoort de mens de energiebalans van de Aarde. Hierdoor neemt de absorptie van infraroodlicht toe, wat de opwarming van de aarde versnelt en wereldwijde klimaatpatronen verstoort.<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />
</blockquote>

Wat is klimaatverandering?

2025-04-13T18:49:02Z

Eva: /* Natuurlijk broeikaseffect */

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
'''Klimaatverandering is wanneer de gemiddelde weerpatronen van de aarde over een lange tijd veranderen.'''

'''Uitleg:'''
* Het klimaat is het typische weer in een regio over een periode van 30 jaar of meer, inclusief temperatuur, regenval en wind.

* Het klimaat op aarde verandert sneller dan in de afgelopen 10.000 jaar. De wereld is al 1,3 graad Celsius (2,3 graden in Nederland) warmer geworden sinds de industriële revolutie.
'''Deze veranderingen zijn grotendeels te wijten aan dingen die mensen doen:'''
* Bij het verbranden van fossiele brandstoffen zoals olie, gas en kolen komen broeikasgassen zoals CO2 (kooldioxide) en CH4 (methaan) vrij in de atmosfeer.

* Deze gassen houden warmte vast en zorgen ervoor dat de aarde opwarmt.
* Het kappen van bossen draagt ook bij aan klimaatverandering.
'''Gevolgen van klimaatverandering:'''
* Extreme weersomstandigheden zoals stormen, overstromingen en hittegolven komen steeds vaker voor.
* IJskappen smelten en de zeespiegel stijgt.
* Planten- en diersoorten worden bedreigd.
</div>

= Wat is klimaatverandering? =

'''Het klimaat is één van de [http://www.klimaatwiki.org/index.php/Extreme_urgentie#De_grenzen_van_onze_planeet negen planetary boundaries] die sinds ongeveer 1990 voorbij de veilige limiet is. De gevolgen van het overschrijden van die grens zijn maar ten dele terug te draaien en dan ook nog pas op de lange termijn.'''

'''Deze pagina bespreekt de verschillen tussen [[Wat is klimaatverandering?#Weer en klimaat|weer en klimaat]], het [[Wat is klimaatverandering?#Het natuurlijke broeikaseffect|natuurlijke broeikaseffect]], [[Wat is klimaatverandering?#Welke broeikasgassen zijn er?|broeikasgassen]], het door de mens veroorzaakte [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]], en de invloedrijke weersverschijnselen [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño en El Niña]].'''

'''Onderstaande grafiek, gepubliceerd door het KNMI, vat het verhaal van deze wiki samen. Hij laat zien hoe de gemiddelde temperatuur op aarde sinds de Industriële Revolutie is gestegen parallel met de toename van kooldioxide in de atmosfeer.'''
[[Bestand:Klimaatgrafiek KNMI.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|Temperatuur en CO2-concentratie sinds het begin van de jaartelling. Bron: KNMI.]]

== Weer en klimaat ==
'''Weersverandering en klimaatverandering worden nogal eens met elkaar verward: ''“Hoezo opwarming van de aarde? Kijk naar buiten. Het sneeuwt en het is heel koud.”'' Vaak is zo’n opmerking een bewuste keuze om een zinvol gesprek te frustreren. Hoe het ook zij, het is goed om het verschil tussen weer en klimaat scherp te hebben.'''

Op de site https://earth.nullschool.net/ vind je animaties van de actuele weersituatie: temperatuur, luchtdruk, wind, zeestromingen, chemie en nog veel meer.

<youtube>obsw9qiBnjo</youtube>

==== Weer ====
Weer is wat je buiten voelt op een specifieke dag: warm, koud, regen, zon, wind, enzovoort. Het verandert snel, soms zelfs binnen een uur. Het weer — temperatuur, neerslag, wind — is op elke plaats en op elk moment anders.

Tegelijkertijd is het weer ook in zekere mate voorspelbaar: de dagen in de wintermaanden zijn kouder, grauwer en donkerder, dan in de zomer. In gebieden ver van zeeën en oceanen zijn deze verschillen groter dan in Nederland, dichtbij de zee. Nederland heeft een zeeklimaat, Rusland een landklimaat.

==== Klimaat ====
Klimaat gaat over het ''gemiddelde'' weer in een ''groter gebied'' over een ''lange periode;'' meestal wordt daarvoor 30 jaar gekozen. Klimaat geeft een idee wat voor soort weer je meestal kunt verwachten in een seizoen of jaar.

== Klimaatverandering ==
Klimaatverandering is dus de verandering van de gemiddelde weersomstandigheden over een langere periode in een bepaalde regio. Klimaat zegt daarmee ook iets over de kans dat een bepaald weertype op een bepaalde plaats en op een bepaalde tijd voorkomt.

Je kunt dus nooit zeggen dat extreme regenbuien (het weer op moment X op plaats Y) het gevolg zijn van klimaatverandering, tenminste niet op dezelfde manier als zeggen dat het glas dat op de grond valt het gevolg is van je hand die het van de tafel duwt. Het klimaat is immers de samenvatting van vele jaren weersverschijnselen. Je kunt wel zeggen dat het vaker optreden van extreme regenbuien het gevolg is van de uitstoot van CO2. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Attributie|Verdieping: Attributie]].)

Als we het over klimaatverandering hebben, bedoelen we vaak de opwarming van de aarde als gevolg van menselijk handelen: de antropogene klimaatverandering (er bestaat dus ook klimaatverandering die niet door de mens wordt veroorzaakt; zie [natuurlijke variatie]). Opwarming is echter maar één onderdeel van klimaatverandering. Omdat de planeet aarde één groot samenhangend geheel vormt, heeft opwarming ook gevolgen voor neerslagpatronen, weersextremen, smeltende gletsjers, zeespiegelstijging, veranderingen in verdamping door vegetatie, etc.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref>

Het klimaat op aarde is over lange tijd — in de orde van honderdduizenden tot miljoenen jaren — redelijk stabiel geweest, met slechts enkele graden verschil ten opzichte van de gemiddelde temperatuur in die periode. De huidige opwarming is groter en veel sneller dan ooit in de afgelopen 2 miljoen jaar. En dat is de kern van het probleem.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

== Het broeikaseffect ==

'''Het broeikaseffect werkt als een warme deken rond de Aarde en bestaat uit gassen zoals kooldioxide, methaan en waterdamp die warmte vasthouden.'''

'''Het broeikaseffect is een natuurlijk proces, dat de planeet op een voor leven optimale temperatuur houdt. Menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, hebben het broeikaseffect versterkt. Door de uitstoot van kooldioxide (CO2) is de deken als het ware dikker geworden. Daardoor is de temperatuur op aarde gestegen en de energiebalans verstoord. Dat wordt het [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]] genoemd. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: energiebalans|Verdieping: Energiebalans]].)'''

Hoewel er nog steeds veel onduidelijk is over klimaatverandering — met name over het tempo en de intensiteit — zijn de natuurkundige processen achter het broeikaseffect volledig begrepen. (Zie Experts zijn het eens.) Uit al het onderzoek blijkt dat op de lange termijn kooldioxide in de atmosfeer de belangrijkste regelknop is voor de temperatuur op Aarde. Kooldioxide is de belangrijkste veroorzaker van de huidige klimaatverandering; de toename ervan is door de mens veroorzaakt en het is ook de mens die de uitstoot ervan kan terugdringen.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.1190653 Atmospheric CO2: Principal Control Knob Governing Earth’s Temperature | Science]</ref>

Dit is al heel lang bekend. In een reeks experimenten die in 1856 werden uitgevoerd, ontdekte Eunice Newton Foote — een wetenschapper en voorvechtster van vrouwenrechten uit Seneca Falls, New York — als eerste dat het veranderen van de hoeveelheid kooldioxide (toen nog "koolzuurgas" genoemd) in de atmosfeer de temperatuur veranderde. Deze relatie tussen kooldioxide en het klimaat op aarde is sindsdien een van de belangrijkste principes geworden van de moderne meteorologie, het broeikaseffect en de klimaatwetenschap. Maar meer dan een eeuw lang erkende niemand dat Foote de eerste was die deze ontdekking deed, grotendeels omdat ze een vrouw was.<ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref>

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 en temperatuur]].<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Natuurlijk broeikaseffect ===
Het broeikaseffect treedt op omdat zonlicht dat de aarde verwarmt slechts ten dele wordt teruggekaatst naar de ruimte. Broeikasgassen, zoals kooldioxide (CO2) en methaan (CH4), houden een deel van die warmte vast. Dit is net als in een kas, waar glas de warmte binnenhoudt. Vandaar de naam 'broeikaseffect'. Zonder dit effect zou de gemiddelde temperatuur op het aardoppervlak ongeveer -18 °C zijn en zou menselijk leven niet kunnen bestaan.

Het zonlicht bestaat uit straling met korte golflengtes, van ultraviolet (UV) tot zichtbaar licht tot kortgolvige infraroodstraling. Deze straling verwarmt het aardoppervlak. Het opgewarmde aardoppervlak zendt langgolvige infraroodstraling (warmtestraling) terug. Daarvan wordt een klein deel, met golflengte 15 μm, geabsorbeerd door CO2 in de atmosfeer. Deze geabsorbeerde energie wordt vervolgens deels opnieuw uitgestraald, ook richting het aardoppervlak, waardoor de atmosfeer warmte vasthoudt.

<youtube>Ge0jhYDcazY</youtube>

''Demonstratie van het broeikaseffect die in de klas kan worden uitgevoerd.''<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/02/25/carbon-dioxide-cause-global-warming/ How Exactly Does Carbon Dioxide Cause Global Warming?]</ref>

Met dit eenvoudige experiment, dat voor het eerst werd uitgevoerd in 1856 door Eunice Foote, <ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref> kun je zelf aantonen dat CO2 warmtestraling absorbeert. De fles die meer kooldioxide bevat, warmt meer op dan de fles met alleen maar lucht.
In de atmosfeer werkt het broeikaseffect als volgt.[[Bestand:Animatie atmosfeer.gif|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De zes stappen van het versterkte broeikaseffect. Bron: Australian Government.''<ref> [https://www.dcceew.gov.au/climate-change/policy/climate-science/understanding-climate-change Understanding climate change | Australian Government]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Thermostaat ===
Het kooldioxidegehalte in de atmosfeer blijft van nature redelijk constant rond 0,03%, oftewel van iedere miljoen moleculen in de lucht zijn er 300 CO2-moleculen (ook wel 300 ppm; parts per million genoemd). CO2 die vrijkomt bij bijvoorbeeld vulkaanuitbarstingen, ademende mensen en dieren, en verbranding van fossiele brandstoffen, wordt uiteindelijk opgenomen door de oceanen en planten. Dit proces helpt de variaties in CO2-concentraties, en daarmee ook de temperatuurschommelingen, binnen leefbare grenzen te houden.

De atmosfeer, de oceanen, de landmassa’s en het leven vormen samen één samenhangend systeem, dat functioneert als een natuurlijke thermostaat die de planeet leefbaar houdt. (Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|Verdieping: Systeem Aarde]].) Het huidige leven, inclusief de mens, is geëvolueerd in een periode toen de thermostaat op 15 °C stond.

Dat heeft miljoenen jaren goed gefunctioneerd en de evolutie van microben, planten en dieren mogelijk gemaakt. Totdat menselijke activiteiten de balans begonnen te verstoren.

== Natuurlijke variatie ==
In de geschiedenis van de aarde hebben zich al eerder veranderingen in het klimaat voorgedaan, zoals ijstijden en warme periodes. Hoewel er na deze veranderingen uiteindelijk een nieuw evenwicht optrad, gebeurde dat over duizenden tot miljoenen jaren. Veel soorten overleefden deze veranderingen niet, en de ecosystemen die opnieuw ontstonden, waren vaak anders dan die daarvoor.

Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].

Het grote verschil nu is dat de huidige opwarming vooral door menselijke activiteiten wordt veroorzaakt en in een fractie van de tijd plaatsvindt vergeleken met natuurlijke klimaatveranderingen. Hierdoor wordt de veerkracht van ecosystemen en soorten ernstig op de proef gesteld. Veel planten- en diersoorten kunnen niet snel genoeg migreren of zich aanpassen om deze snelle veranderingen te overleven.

Menselijke samenlevingen zijn ook kwetsbaar voor deze snelle veranderingen. Terwijl de aarde zich op lange termijn misschien kan herstellen en nieuwe evenwichten kan vinden, is er geen garantie dat menselijke samenlevingen hetzelfde kunnen doen. De maatschappelijke structuren, voedselzekerheid, watervoorziening en infrastructuur zijn niet ontworpen om met zulke snelle en extreme veranderingen om te gaan. Dit kan leiden tot grote sociale en economische instabiliteit, migratiestromen, conflicten, lijden en sterfte. Kortom, de snelheid van de huidige opwarming vormt niet alleen een bedreiging voor de natuur, maar ook voor de toekomst van menselijke samenlevingen.

==== Middeleeuws klimaatoptimum ====
Voor Nederland is uitgebreid historisch onderzoek gedaan naar de rol van klimatologische stabiliteit, maatschappelijke ontwikkeling en biodiversiteit. De uitkomst is dat in het zogeheten Middeleeuws klimaatoptimum (een klimatologisch stabiele en relatief warme periode — maar koeler dan nu) aan het einde van de Middeleeuwen, zowel de landbouw als de biodiversiteit floreerden. <ref> Zanden, J. L. van, Goethem, T. van, Lenders, H. J. R., & Schaminée, J. (2021). ''De ontdekking van de natuur: de ontwikkeling van biodiversiteit in Nederland van ijstijd tot 21ste eeuw''. Prometheus.</ref>

==== Palaeocene-Eocene Thermal Maximum ====
Met de nodige voorzichtigheid is het mogelijk perioden in het verleden als analogen te gebruiken voor de huidige opwarming. Bijvoorbeeld de periode die bekend staat als het Palaeocene-Eocene Thermal Maximum (PETM). Tijdens het PETM was het Noordpoolgebied helemaal ijsvrij. Er groeiden palmbomen en er zwommen nijlpaarden. Dat maakt het nog geen scenario voor de huidige opwarming.<ref> [https://www.nature.com/articles/ngeo668 Warm and wet conditions in the Arctic region during Eocene Thermal Maximum 2 | Nature Geoscience]</ref>

Op geen moment in het geologische verleden is de aarde zo snel opgewarmd als in de huidige tijd. Een geschikte analoog voor huidige antropogene opwarming is er dan ook niet, maar het geologische verleden biedt wel lessen voor de huidige tijd.<ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4924029 A Framework for Assessing Analogy between Past and Future Climates | preprint]</ref> <blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Welke broeikasgassen zijn er? ==

'''De belangrijkste broeikasgassen zijn kooldioxide (koolzuurgas, CO2), waterdamp en methaan (CH4). Daarvan is CO2 de belangrijkste. Alle drie komen van nature voor in de atmosfeer en zorgen ervoor dat de Aarde leefbaar is.'''

<youtube> https://youtu.be/-aSBfn6_pUY?si</youtube>

''Deze animatie op basis van waarnemingen door NASA's Orbiting Carbon Observatory 2 (OCO-2) en GEOS modelsimulatie, laat zien hoe CO2 zich gedurende een kalenderjaar (2021) door de atmosfeer verspreidt. Duidelijk is dat de voornaamste bronnen op het Noordelijk Halfrond liggen.''<ref>[https://svs.gsfc.nasa.gov/5115 Global Atmospheric Carbon Dioxide (CO₂) | NASA Scientific Visualization Studio]</ref>

=== Kooldioxide ===
'''Van nature komt kooldioxide in een kleine concentratie — ~0,03% — voor in de atmosfeer. Groene planten en cyanobacteriën hebben kooldioxide nodig voor hun stofwisseling. Ze zetten het met behulp van zonlicht om in glucose: fotosynthese.

'''(N.B. [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Vulkanen|Vulkanen]] zijn een andere, in de huidige periode van de aardgeschiedenis, kleine bron van CO2.)'''

CO2 komt weer in de atmosfeer wanneer de planten vergaan of worden opgegeten door dieren (uitademen). Opname en uitstoot zijn min of meer in evenwicht: een boom die tijdens zijn leven CO2 opneemt, staat die weer af wanneer hij afsterft. Daardoor is de concentratie CO2 in de atmosfeer licht fluctuerend over de geologische tijd.

Desalniettemin wordt op de geologisch lange termijn veel meer CO2 vastgelegd in de aardbodem. Het is opgeslagen als dood plantaardig materiaal in veengrond dat, vastgezet in aardlagen, in de loop van miljoenen jaren samengedrukt is tot bruinkool, steenkool en aardgas. In de oceanen wordt koolstof vastgelegd doordat organismen na afsterven naar de bodem zinken. Op de lange duur kunnen die worden omgezet in aardolie en aardgas.

Het is deze enorme koolstofvoorraad die als fossiele brandstof wordt verstookt, waarbij het CO2 weer vrijkomt. Dit verklaart ook waarom er nu op zo'n korte termijn, zoveel CO2 bij kan komen, en waarom dit ongeëvenaard is in de geschiedenis van de aarde.

<youtube>8KrgPPO1h0A</youtube>

''Veranderingen van de CO2 concentratie over de afgelopen 800.000 jaar. De CO2-waarde in oktober 2024 was 424 ppm (deeltjes per miljoen).<ref> [https://gml.noaa.gov/ccgg/trends/history.html Trends in CO2 | NOAA Global Monitoring Laboratory]</ref>''

Deze animatie van de US National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) zet de huidige toename van de CO2 concentratie in het perspectief van de variaties in de afgelopen 800.000 jaar, de periode van de ijstijden.

De animatie begint met directe observaties van de CO2-concentratie door het Mauna Loa observatorium in Hawaii en een wereldwijd netwerk van andere meetpunten, gevolgd door metingen van CO2-concentraties in ijskernen van Antarctica.

Zie ook:

* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2 — temperatuur]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Gevoeligheid|Verdieping: gevoeligheid]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|Verdieping: Koolstofbalans]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|Verdieping: Koolstofputten]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Levensduur van CO2 in de atmosfeer|Verdieping: levensduur van CO2 in de atmosfeer]].

<blockquote>'''Bron:'''
<references /> </blockquote>

=== Fossiele brandstoffen ===
'''De toename van CO2 in de atmosfeer is het gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen. Natuurlijke processen hebben daar nauwelijks aan bijgedragen. De Industriële Revolutie is de start van die toename, die vanaf ongeveer 1950 steeds sterker werd.'''

Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn een universele verspilling van energie.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/ Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</ref> Om precies te zijn: ongeveer 67% van de totale energie van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren in de atmosfeer als kooldioxide, andere oxiden, waterdamp en warmte. Slechts de resterende 33% van de energie wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.
[[Bestand:Toename broeikasgassen sinds 1850.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Uitstoot van kooldioxide (CO₂) door fossiele brandstoffen en industrie. Veranderingen in landgebruik zijn inbegrepen.''<ref>[https://ourworldindata.org/greenhouse-gas-emissions Greenhouse gas emissions | Our World in Data]</ref>]]

In december 2024 was de concentratie ~425 ppm.<ref>[https://climate.nasa.gov/vital-signs/carbon-dioxide/?intent=121 Carbon Dioxide LATEST MEASUREMENT | NASA]</ref> Bij het begin van het industriële tijdperk in de 19e eeuw was het CO2 gehalte in de atmosfeer 278 ppm. Sindsdien hebben menselijke activiteiten de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer met 50% doen toenemen. Dat betekent dat de hoeveelheid CO2 nu 150% is van de waarde in 1850. Deze door de mens veroorzaakte stijging is groter dan de natuurlijke stijging aan het einde van de laatste ijstijd, 20.000 jaar geleden, de laatste grote, natuurlijke opwarming.

==== Sinds de Industriële Revolutie ====

De uitstoot van fossiele CO2 daalt in sommige regio's, waaronder Europa en de VS, maar stijgt wereldwijd — en wetenschappers zeggen dat wereldwijde actie om fossiele brandstoffen terug te dringen niet snel genoeg gaat om gevaarlijke klimaatverandering binnen de perken te houden.

Het beste beschikbare bewijs laat zien dat de opwarming waarschijnlijk min of meer zal stoppen zodra de uitstoot van kooldioxide (CO2) nul is, wat betekent dat de mens de macht heeft om de toekomst van het klimaat te kiezen. De snelheid waarmee het oceaanoppervlak verder opwarmt door de kooldioxide die al is uitgestoten, is bijna identiek aan de snelheid waarmee de oceanen kooldioxide uit de atmosfeer absorberen en begraven, waardoor het broeikaseffect van de atmosfeer afneemt en de lagere atmosfeer en het oppervlak afkoelen. De twee effecten heffen elkaar in wezen op. In plaats daarvan krijgen we dus een in wezen vlakke temperatuurcurve.<ref> [https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1256273/full Michael Mann: Warming ends when carbon pollution stops | Frontiers]</ref><ref>[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1327653/full H Damon Matthews : How much additional global warming should we expect from past CO2 emissions? | Frontiers]/</ref>

Dat is in overeenstemming met IPCC scenario RCP2.6 met ambitieus klimaatbeleid. Onzekere factoren die samenhangen met [[Feedbacks en tipping points#Tipping points (Omslagpunten)|omslagpunten]], zoals het dooien van de permafrost, kunnen voor een verdere stijging van 0,2 tot 0,3 °C zorgen.

Voor een uitleg over het effect van nul-emissie zie het artikel in Carbon Brief: ''Explainer: Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached?''<ref> [https://www.carbonbrief.org/explainer-will-global-warming-stop-as-soon-as-net-zero-emissions-are-reached/ Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached]</ref>

Er zijn echter ook aanwijzingen dat de gezamenlijke werking van albedo, koolstof uit ontdooiende permafrost (zowel als CH4 als CO2) en waterdamp in warme lucht er samen voor zorgen dat de temperatuur hoog blijft, zelfs als de CO2-concentratie afneemt. Dat betekent dat de klimaatverandering die al heeft plaatsgevonden moeilijk ongedaan te maken zal zijn zonder grootschalige netto negatieve emissies. <ref>[https://www.nature.com/articles/s41598-020-75481-z Jorgen Randers, Ulrich Goluke: An earth system model shows self-sustained thawing of permafrost even if all man-made GHG emissions stop in 2020 | Nature]</ref>

Om het klimaat te stabiliseren, moet de uitstoot van broeikasgassen stoppen. Daling van het CO2-niveau en daling van de temperatuur vraagt om andere maatregelen.<ref>
[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2007GL032388 H. Damon Matthews, Ken Caldeira: Stabilizing climate requires near-zero emissions | GRL]</ref> Zie daarvoor: Mitigatie.

Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Basislijn ‘Parijs’|Verdieping: Basislijn Parijs]].
<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />

</blockquote>

=== Cementproductie ===
De cementindustrie is de tweede belangrijkste oorzaak van het stijgende kooldioxidegehalte op aarde. Een ander nadeel is dat beton wordt gebruikt om harde oppervlakken te creëren die verhinderen dat regenwater door de bodem wordt opgenomen. Dat vergroot de kans op bodemerosie, watervervuiling en overstromingen.<ref> [https://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_impact_of_concrete Environmental impact of concrete | Wikipedia]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43660-x Projecting future carbon emissions from cement production in developing countries | Nature]</ref>

Bij de productie van cement komt kooldioxide vrij. Dit komt doordat calciumcarbonaat (CaCO3) wordt afgebroken wanneer het wordt verhit, waarbij kooldioxide (CO2) en ongebluste kalk (CaO) worden gevormd. Er wordt ook veel energie gebruikt, vooral uit de verbranding van fossiele brandstoffen. De cementproductie is goed voor ongeveer 1,6 miljard ton CO2 per jaar — ongeveer 8% van de wereldwijde CO2-uitstoot.<ref>[https://ourworldindata.org/grapher/annual-co2-cement Annual CO₂ emissions from cement | Our World in Data]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

=== Waterdamp ===
Sommige mensen — met name klimaatsceptici — denken dat waterdamp de belangrijkste oorzaak is van de huidige opwarming van de aarde, maar dat is een omdraaiing van oorzaak en gevolg. Waterdamp neemt toe naarmate de aarde warmer wordt, maar dit betekent niet dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming. Waterdamp versterkt de opwarming door andere broeikasgassen.<ref>[https://science.nasa.gov/earth/climate-change/steamy-relationships-how-atmospheric-water-vapor-amplifies-earths-greenhouse-effect/ Steamy Relationships: How Atmospheric Water Vapor Amplifies Earth’s Greenhouse Effect | NASA]</ref>
[[Bestand:Waterdamp broeikasgas.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Het mechanisme van de positieve terugkoppeling van waterdamp in de atmosfeer. Bron: NASA and NOAA Historic NWS Collection.'']]
Wanneer broeikasgassen zoals kooldioxide en methaan in de atmosfeer toenemen, stijgt de temperatuur op aarde. Hierdoor neemt de verdamping boven water- en landoppervlakken toe. Warmere lucht kan meer vocht vasthouden (7% meer voor elke graad opwarming), dus komt er meer waterdamp in de lucht. De reden is dat bij hoge temperaturen waterdamp niet zo gemakkelijk condenseert en als neerslag uit de atmosfeer valt als bij lagere temperaturen. De waterdamp absorbeert net als kooldioxide en methaan de warmte die vanaf de aarde wordt uitgestraald, waardoor de atmosfeer verder opwarmt en er nog meer waterdamp ontstaat.

Dit is een positieve [[Feedbacks en tipping points#Positieve terugkoppelingen|terugkoppeling]] die het broeikaseffect versterkt. Geschat wordt dat dit effect meer dan het dubbele is van de opwarming die zou plaatsvinden door de toename van kooldioxide alleen.

De verklaring hiervoor is dat waterdamp een '''condenseerbaar''' broeikasgas is — het kan van een gas in een vloeistof veranderen (condenseren). De concentratie is afhankelijk van de temperatuur van de atmosfeer. Hierdoor is waterdamp het enige broeikasgas waarvan de concentratie toeneemt ''door de'' opwarming van de atmosfeer, waardoor de atmosfeer nog meer opwarmt. De andere broeikasgassen — CO2, methaan, lachgas, ozon en chloorfluorkoolwaterstoffen — zijn '''niet-condenseerbare''' gassen. Deze kunnen niet vloeibaar worden,<ref>Deze gassen kunnen alleen vloeibaar worden onder laboratorium omstandigheden, bij zeer lage temperaturen.</ref> zelfs bij de zeer lage temperaturen aan de bovenkant van de troposfeer, op de grens van de stratosfeer. Terwijl de atmosferische temperaturen veranderen, blijft de concentratie van niet-condenseerbare gassen stabiel, tenzij menselijke activiteiten hun concentratie verhogen.

Extra waterdamp in de lucht blijft niet lang genoeg hangen om het klimaat te veranderen. De hoeveelheid waterdamp die we in de lucht brengen is niet belangrijk. Zelfs als we de hoeveelheid water in de lucht zouden verdubbelen, zou het meeste binnen ongeveer twee weken weer terugvallen in de oceanen, ijskappen, rivieren, meren en het grondwater. Als niet-condenseerbare broeikasgassen niet zouden toenemen, zou de hoeveelheid waterdamp in de atmosfeer onveranderd zijn ten opzichte van het niveau van voor de Industriële Revolutie.

Een uitvoerige bespreking van de '''klimaatmythe''' dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming en niet kooldioxide en andere door de mens uitgestoten broeikasgassen, vind je op de site van ''Skeptical Science''.<ref>[https://skepticalscience.com/water-vapor-greenhouse-gas.htm Explaining how the water vapor greenhouse effect works | Skeptical Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

=== Methaan ===
Methaan, CH4, draagt aanzienlijk bij aan de opwarming van de Aarde en is verantwoordelijk voor ongeveer 30% van de klimaatverandering sinds het pre-industriële tijdperk. Over een periode van 100 jaar is het 28 keer effectiever dan kooldioxide in het vasthouden van warmte en 84 keer effectiever over een periode van 20 jaar. <ref>[https://www.usgs.gov/news/featured-story/climate-warming-likely-cause-large-increases-wetland-methane-emissions Climate Warming is Likely to Cause Large Increases in Wetland Methane Emissions | USGS]</ref><ref> [https://energy.ec.europa.eu/topics/carbon-management-and-fossil-fuels/methane-emissions_en Methane Emissions | European Commission]</ref>

Methaanemissies zijn voornamelijk het gevolg van menselijke activiteiten, onder andere kolenmijnen, aardgaslekken, afvalwaterzuiveringsinstallaties, scheten en oprispingen van herkauwers zoals koeien, schapen en geiten, rottend organisch afval op stortplaatsen, en termietenheuvels. (Zelfs lactose-intolerante familieleden dragen in minieme hoeveelheden bij aan deze uitstoot!) <ref>[https://climate.mit.edu/ask-mit/how-much-does-natural-gas-contribute-climate-change-through-co2-emissions-when-fuel-burned How much does natural gas contribute to climate change through CO2 emissions when the fuel is burned, and how much through methane leaks? | MIT Climate Portal]</ref>

Methaan wordt in de atmosfeer snel omgezet in kooldioxide en draagt op die manier bij aan het broeikaseffect.<ref>[https://theconversation.com/i-was-an-exxon-funded-climate-scientist-49855 I was an Exxon-funded climate scientist | The Conversation]</ref>

Andere bronnen van methaanuitstoot zijn uitdrogende veenmoerassen en ontdooiende permafrost (= permanent bevroren bodem).

Zie: Verdieping: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?|Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?]].<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Verstoring door de mens ==

'''Door menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, nemen de broeikasgassen toe, en raakt de energiebalans van de Aarde verstoord. Er blijft meer warmte in de atmosfeer, wat leidt tot opwarming van de aarde en veranderingen in het klimaat. Dit noemen we het antropogene of versterkte broeikaseffect.'''

Tijdens alle ijstijden van de afgelopen miljoen jaar hebben de elkaar tegenwerkende processen van de koolstofcyclus ervoor gezorgd dat het kooldioxidegehalte in de atmosfeer stabiel bleef op of onder de 300 delen per miljoen (ppm). Op dit moment is dat niveau echter 426 ppm. Dit is niet alleen het hoogste kooldioxidegehalte dat de mensheid ooit heeft meegemaakt, maar het is ook in een ongekend tempo gestegen, als we op geologische tijdschalen kijken. Waar vergelijkbare veranderingen in het verleden duizenden jaren hebben geduurd, hebben we nu te maken met een stijging in een fractie van die tijd.

==== Het is de mens ====
[[Bestand:Indicatoren voor een opwarmende planeet.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px]]
De gemiddelde temperatuur op Aarde is sinds 1880 met > 1,3 °C gestegen. Sinds 1975 is de opwarming versneld met 0,2 °C per decennium. De maximumtemperaturen op het land stijgen twee keer zo snel, tot meer dan 1,7 °C.

Dat menselijke activiteit de oorzaak is voor de ongekend snelle stijging van de gemiddelde temperatuur op Aarde volgt uit verschillende, onafhankelijke waarnemingen. In de eerste plaats loopt de temperatuurstijging parallel aan de stijging van de CO2-concentratie vanaf het begin van de Industriële Revolutie. (Zie daarvoor: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2— temperatuur]].) In de tweede plaats laat geochemisch onderzoek van CO2 in de atmosfeer, de oceanen en ijskernen een duidelijk signatuur zien van fossiele brandstoffen. (Zie daarvoor [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: fossiele koolstof herkennen]].)<blockquote>'''''“We play Russian roulette with climate [and] no one knows what lies in the active chamber of the gun . . .”'''''<ref> https://www.nature.com/articles/328123a0.epdf </ref></blockquote>Dit kon Wally Broecker nog schrijven in 1987. Inmiddels is veel meer bekend over de gevolgen van het gebruik van fossiele brandstoffen en kunnen voorspellingen worden gedaan over de termijn waarin die plaatsvinden.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

‎</blockquote>

== Jaarlijkse en lange-termijn variatie ==
Deze grafiek uit het rapport Global Climate Highlights van Copernicus laat de jaarlijkse temperatuurvariatie zien ten opzichte van het langjarig gemiddelde. Daaruit blijkt dat, ondanks de schommelingen van de temperatuur het klimaat een duidelijke opwarmingstrend vertoont.<ref> [https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024 Global Climate Highlights 2024 | Copernicus]</ref>
[[Bestand:Temperatuurstijging.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verschil in wereldgemiddelde temperatuur (°C) ten opzichte van 1850-1900, gebaseerd op de gemiddelden van maandwaarden uit maximaal zes datasets:'' ''Berkeley Earth, HadCRUT5 en NOAAGlobalTemp (vanaf 1850), GISTEMP (vanaf 1880), ERA5 (vanaf 1940) en JRA-3Q (vanaf september 1947).'' ''De datasets zijn genormaliseerd zodat ze dezelfde gemiddelden hebben voor 1991-2020 en een gemiddelde dataset-offset van 0,88°C is gebruikt om de gemiddelden van 1991-2020 en 1850-1900 aan elkaar te relateren.'' ''De zwarte curve toont een schatting van de klimatologische variatie van de temperatuur op lange termijn.'' ''De rode en blauwe balken tonen de afwijkingen van de jaargemiddelde temperaturen van deze schatting.'' ''Credit: C3S/ECMWF.'']]<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

=== El Niño en La Niña ===
'''El Niño is een natuurverschijnsel in de Stille Oceaan waarbij langs de evenaar in de oostelijke Stille Oceaan het normaal koele zeewater in sommige jaren sterk opwarmt. Deze opwarming beïnvloedt het weer wereldwijd, vooral in Noord- en Zuid-Amerika, en soms zelfs in Europa.'''<ref> [https://celebrating200years.noaa.gov/magazine/enso/el_nino.html The 1997-98 El Niño | NOAA]</ref>

'''Het tegenovergestelde effect, La Niña, treedt op wanneer het zeewater bij de evenaar ongewoon koud is. Beide verschijnselen zijn onderdeel van het El Niño Southern Oscillation (ENSO)-effect, een onregelmatige cyclus van 2 tot 7 jaar die variaties in wind- en zee-oppervlaktetemperaturen over de tropische oostelijke Stille Oceaan veroorzaakt.'''
[[Bestand:ENSO.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Tijdens El Niño stijgt de oppervlaktewatertemperatuur van de tropische Stille Oceaan met ongeveer 5 °C. Tijdens La Niña daalt de temperatuur van het oceaanwater met ongeveer dezelfde hoeveelheid. Beide toestanden zijn extreme stadia van één fenomeen. Bron: AHA Centre.''<ref> [https://thecolumn.ahacentre.org/insight/vol-66-getting-to-know-el-nino-la-nina/ Getting to know: El Niño and La Niña | AHA Centre]</ref>]]
Het ENSO-effect zorgt voor temperatuurschommelingen die bovenop de wereldwijde temperatuurstijging komen die het gevolg is van de uitstoot van broeikasgassen. 2023 was een El Niño-jaar. In zulke jaren komen er meer en krachtigere tropische orkanen voor, met zware regenval in sommige regio's en extreme droogte in andere. Wat we tijdens El Niño zien, kunnen we beschouwen als een voorbode van wat ons bij verdere opwarming te wachten staat.<ref> [https://www.climate.gov/news-features/featured-images/global-impacts-el-ni%C3%B1o-and-la-ni%C3%B1a Global impacts of El Niño and La Niña | NOAA]</ref>
[[Bestand:SST Anomalies.gif|miniatuur|''De El Niño-gebeurtenis van 1997-98 met extreme zeeoppervlakte temperatuur (SST) anomalieën in het oosten van de tropische Stille Oceaan.''|gecentreerd|432x432px]]
De animatie toont de afwijkende watertemperaturen [°C] in de oceanen tijdens de laatste sterke El Niño in december 1997. [[Bestand:Gevolgen temperatuur neerslag El Niño La Niña.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Wereldwijde gevolgen voor temperatuur en neerslag van El Niño en La Niña gebeurtenissen.'']]
De kaarten laten zien hoe El Niño gewoonlijk de winter- en zomerklimaatpatronen op het noordelijk halfrond over de hele wereld beïnvloedt. Merk op dat er geen consistente gevolgen zijn voor Europa, Afrika en Noord-Amerika tijdens de zomermaanden, terwijl gebieden rond de tropen en subtropen op het zuidelijk halfrond (Australië, bijvoorbeeld) in beide seizoenen gevolgen ondervinden.
De recordtemperaturen van 2023-24 hangen deels samen met El Niño. Niettemin is dat maar een deel van de verklaring. Dit blijkt uit een analyse van de ontwikkeling van de dagelijkse temperaturen tijdens alle El Niño-gebeurtenissen met behulp van de ERA5 reanalyse dataset. Aangezien deze dataset de periode van 1940 tot nu beslaat, geeft het ons zes sterke El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.8 °C) en vier meer gematigde El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.5 °C en < 1.8 °C) om te vergelijken met 2024.<ref name=":0"> [https://www.theclimatebrink.com/p/how-unusual-is-current-post-el-nino How unusual is current post-El Niño warmth? | The Climate Brink]</ref>
[[Bestand:El Ninos.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vergelijking van de afwijkingen van de gemiddelde oppervlaktetemperatuur tijdens zes El Niño’s (1972-2023). De dikke zwarte lijn is de El Niño van 2023. De grafieken zijn gecentreerd rond het hoogtepunt van de betreffende gebeurtenis. De data hiervan worden gegeven in de legenda.''<ref name=":0" />]]
De figuur hierboven toont de gegevens van zes El Niño gebeurtenissen. Hoge temperaturen in 2023 (zwarte lijn) traden eerder op dan in elke andere sterke El Niño. De piektemperaturen waren vergelijkbaar met andere gebeurtenissen in 2015/2016 en 1997/1998 — ongeveer 0,4 °C boven de “normale” mondiale oppervlaktetemperaturen. De mondiale temperaturen daalden na april een beetje, in lijn met eerdere El Niño-gebeurtenissen.

Na oktober 2023 (maand 10 in de grafiek) zijn de temperaturen wereldwijd echter hoog gebleven, ondanks het feit dat de El Niño condities al lang verdwenen zijn, waardoor het laatste deel van 2024 buiten het bereik valt van andere sterke El Niño's.

Zelfs als we naar de langere termijn kijken, is de ontwikkeling van de mondiale oppervlaktetemperaturen zowel voor als na El Niño ongekend: de temperaturen stegen eerder dan we eerder hebben gezien en de temperaturen zijn langere tijd op een hoog niveau gebleven.

=== Gevolgen voor Europa ===
El Niño en La Niña hebben ook invloed op Europa, zoals blijkt uit de kaart hierboven. Als de Stille Oceaan verandert van El Niño naar La Niña, kan Europa te maken krijgen met veranderingen in temperatuur en neerslag.

Een opwarmend klimaat en de overgang van El Niño naar La Niña kan het risico op hittegolven en droogte in delen van Europa vergroten. Een jaar van El Niño kan evenveel hitte met zich meebrengen als een decennium van door de mens veroorzaakte opwarming. Deze extra hitte en de kans op andere neerslagpatronen kunnen hittegolven en droogtes in sommige delen van Europa erger maken.

Andere gebieden in Europa kunnen meer stormen, extreme regen en overstromingen verwachten. In Zuid-Europa worden de winters natter en warmer, terwijl ze in Noord-Europa droger en kouder worden.<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

= '''Verdieping''' =
<div style="background:#F0F8FF">
== '''Verdieping''': Attributie ==

Nu extreem weer steeds vaker optreedt en tot hele concrete problemen leidt, rijst de vraag of klimaatverandering hier de schuld van is. Tien jaar geleden zouden wetenschappers het moeilijk hebben gehad om deze vraag te beantwoorden. Vandaag de dag kan een nieuw type onderzoek, de zogenaamde attributiewetenschap, bepalen of klimaatverandering sommige extreme gebeurtenissen ernstiger en waarschijnlijker heeft gemaakt, en zo ja, in welke mate.<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/10/04/attribution-science-linking-climate-change-to-extreme-weather/ Attribution Science: Linking Climate Change to Extreme Weather | Columbia Climate School]</ref>

Attributiestudies werken als volgt: wanneer zich een extreme weergebeurtenis voordoet, gaan wetenschappers eerst aan de hand van gegevens uit het verleden na hoe vaak een gebeurtenis van die omvang zou kunnen voorkomen.

Vervolgens wordt onderzocht hoe het klimaat in het verleden zou hebben gereageerd. Dit gebeurt door twee verschillende scenario's met elkaar te vergelijken. In het eerste wordt de frequentie berekend waarin het weersfenomeen optrad in de periode voordat de mens begon met het verbranden van fossiele brandstoffen. Daarvoor zijn goede waarnemingen en historische gegevens cruciaal. Die frequentie wordt berekend voor een periode van ongeveer 150 jaar. Dit wordt de “contrafeitelijke wereld” genoemd – de wereld die ooit was, maar niet meer bestaat.

Voor het tweede scenario gaan de klimaatwetenschappers terug in de tijd, waarbij ze de werkelijke broeikasgas concentraties voor elk jaar gebruiken zoals deze in de loop van de tijd zijn toegenomen. Door de resultaten van de twee modellen te vergelijken, kunnen onderzoekers schatten hoeveel de menselijke uitstoot van fossiele brandstoffen de kansen heeft veranderd. Statistische methoden worden vervolgens gebruikt om de verschillen te meten in hoe ernstig en frequent de gebeurtenis is.

Als een extreme gebeurtenis bijvoorbeeld twee keer zo vaak voorkomt in het huidige klimaatmodel als in het contrafeitelijke klimaatmodel, kunnen we zeggen dat klimaatverandering de gebeurtenis twee keer zo waarschijnlijk heeft gemaakt als het zou zijn geweest in een wereld zonder door de mens veroorzaakte emissies.

Er zijn inmiddels honderden attributiestudies verschenen. Driekwart van de geanalyseerde extremen werden intenser of waarschijnlijker door klimaatverandering.<ref> [https://interactive.carbonbrief.org/attribution-studies/index.html Mapped: How climate change affects extreme weather around the world | Carbon Brief]</ref>

[[Bestand:Attribution studies.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Screenshot van de interactieve kaart van Carbon Brief van bijna 750 extreme gebeurtenissen en trends.'' ''Rode pictogrammen geven aan dat er menselijke invloed is gevonden, blauwe pictogrammen waar dat niet het geval is, grijze pictogrammen waar het niet duidelijk is.'']]Daarnaast zijn de verschillende soorten attributiestudies de afgelopen 20 jaar verder ontwikkeld en uitgebreid. Zo werd in 2015 de World Weather Attribution Service opgericht om snel te kunnen reageren, waardoor het gemakkelijker wordt om de menselijke bijdrage aan weersextremen te kunnen vaststellen.<ref> [https://www.worldweatherattribution.org/ When Risks Become Reality: Extreme Weather In 2024 | World Weather Attribution]</ref>

Zie ook: Oorzaak extreem weer.

=== Databank Klimaatattributie ===
De wetenschap over klimaatattributie speelt een centrale rol in rechtszaken over het klimaat (schadevergoeding, aansprakelijkheid) en beleidsvorming. De wetenschap staat centraal in juridische debatten over de causale verbanden tussen menselijke activiteiten, wereldwijde klimaatverandering en de gevolgen voor menselijke en natuurlijke systemen. De Databank Klimaatattributie bevat 700 wetenschappelijke bronnen, ingedeeld in vier thema’s: Climate Change Attribution, Extreme Event Attribution, Impact Attribution en Source Attribution. Die kun je verkennen door een van de onderwerpen te selecteren of met een geavanceerd zoekformulier.<ref> [https://climateattribution.org/ Climate Attribution Database]</ref><blockquote>
'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Systeem Aarde ==
[[Bestand:Systeem Aarde2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De vijf met elkaar samenhangende subsystemen van systeem aarde.''<ref> [https://mynasadata.larc.nasa.gov/basic-page/about-earth-system-background-information About the Earth as a System: Background Information | My NASA Data]</ref>]]
Een systeem wordt gedefinieerd als een groep op elkaar inwerkende, onderling verbonden of onderling afhankelijke onderdelen die samenwerken om een complex geheel te vormen. Wetenschappers over de hele wereld bestuderen elk van deze kleinere systemen en hoe ze bij elkaar passen om het huidige beeld van onze planeet als geheel te vormen door middel van wat ''Earth System Science'' wordt genoemd.<ref> [https://scied.ucar.edu/learning-zone/earth-system Earth as a System | Center for Science Education]</ref><ref> Lenton, T. (2016). ''Earth system science: a very short introduction''. Oxford University Press.</ref>

Aardsysteem wetenschappers beschouwen de gekoppelde evolutie van het leven en de planeet als één proces, waarbij ze erkennen dat de evolutie van het leven de planeet heeft gevormd en dat veranderingen in het planetaire milieu het leven hebben gevormd.

Het is vergelijkbaar met een groot organisme met geheugen. het menselijk lichaamssysteem. Alle systemen binnen een organisme werken samen om het te onderhouden zodat het goed en gezond functioneert. In termen van Earth System Science zorgt elk van deze systemen ervoor dat de aarde in (dynamische) balans blijft, een toestand die homeostase wordt genoemd. Op een verstoring volgt een gecoördineerde respons van het hele systeem.<ref> Westbroek, P. (2013). De ontdekking van de aarde: het grote verhaal van een kleine planeet. Balans.</ref>

Het systeem aarde heeft zowel negatieve als positieve terugkoppelingen, die er samen voor zorgen dat het zelfregulerend is. Dit betekent dat als iets het systeem beïnvloedt, het de neiging heeft om terug te keren naar zijn oorspronkelijke staat. Dit suggereert dat negatieve terugkoppeling de overhand heeft, tenminste als het systeem dicht bij het beginpunt is. Maar als iets het systeem te hard raakt, kan het door positieve terugkoppeling naar een alternatieve toestand worden gestuwd. Met andere woorden, zelfregulatie is geen vast gegeven — het kan uitvallen.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref> (Zie ook [[Feedback loops en tipping points]].)<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Geologische geschiedenis ==
De aarde heeft in het verleden meerdere koude en warme perioden gekend. In de loop van een lange geschiedenis is het wereldklimaat door perioden van hitte en kou gegaan. Het tijdperk waarin we nu leven is gekenmerkt door relatief koele temperaturen. Maar vóór de opkomst van onze soort, ''Homo sapiens,'' waren de temperaturen gemiddeld veel hoger dan nu. Door een gelukkige combinatie van factoren — de verdeling van continenten en oceanen over het aardoppervlak, verwering van hooggebergten en weinig vulkanisme — zijn de afgelopen 34 miljoen jaar koeler dan het grootste deel van de aardgeschiedenis.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adm9798 Phanerozoic icehouse climates as the result of multiple solid-Earth cooling mechanisms | Science Advances] </ref> <ref>[https://scitechdaily.com/earths-ice-caps-exist-due-to-a-lucky-coincidence-and-they-might-not-last/ Earth’s Ice Caps Exist Due to a Lucky Coincidence – And They Might Not Last | SciTechDaily]</ref>

<youtube>2LMfSTq4JIY</youtube>

''Deze animatie van de geologische geschiedenis laat zien hoe de Aarde een afwisseling van warme en koude perioden heeft doorgemaakt, hoe broeikasgassen daarin een rol speelden en hoe perioden van extreme kou en warmte hebben geleid tot massa uitstervingen.''

=== Van Hothouse naar Icehouse ===
De laatste 66 miljoen jaar van de aardgeschiedenis wordt gekenmerkt door een afwisseling van ‘warmhouse’ naar ‘hothouse’ via ‘warmhouse’ en ‘coolhouse’ naar de huidige periode met een ‘icehouse’ klimaat. Het is dit 'icehouse'-klimaat dat nu door menselijk handelen wordt verstoord.<ref> [https://www.marum.de/en/Dr.-thomas-westerhold/CENOGRID.html Cenozoic Global Reference benthic foraminifer carbon and oxygen Isotope Dataset (CENOGRID)]</ref>[[Bestand:Cenozoic CO2 and temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Geschatte CO₂ concentratie (zwarte lijn) met 95% betrouwbaarheidsinterval (grijze band). De kleuren tonen de afwijking (Δ) van de wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuur (GMST in Kelvin) ten opzichte van de pre-industriële periode. In de grafiek geeft de donkerrode kleur het hothouse klimaat aan. Tijdens het Pleistoceen (~2,58 miljoen tot ~11.700 jaar geleden) kwam het CO₂-niveau nooit in de buurt van de huidige concentratie van ~420 ppm in 2022 (stippellijn). Gegevens zijn afkomstig van CenCO2PIP Consortium et al. (2023).''<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adi5177 Toward a Cenozoic history of atmospheric CO2]</ref> <ref name=":1"> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.ads1526 Hot and cold Earth through time. Reconstructing ancient Earth’s temperature reveals a global climate regulation system | Science]</ref>]]

Deze reconstructie en een studie die 485 miljoen jaar teruggaat suggereren een regulerend systeem dat de temperatuur op Aarde binnen bepaalde grenzen stabiel houdt. Aanwijzing daarvoor is de sterke samenhang tussen het CO2-gehalte van de atmosfeer en de gemiddelde temperatuur zien. Dat verband is geen toeval.<ref name=":1" /> <ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2024/09/20/de-laatste-485-miljoen-jaar-was-de-aarde-vijf-keer-extreem-heet-en-altijd-was-co2-de-hoofdverdachte-a4866423 De laatste 485 miljoen jaar was de aarde vijf keer extreem heet en altijd was CO2 de hoofdverdachte | NRC]</ref> <ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

In [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2 — temperatuur]] worden argumenten gegeven voor een causaal verband tussen die twee, en wordt geconcludeerd: '''Het klimaat wordt gedreven door broeikasgassen'''.

De temperatuur- en het kooldioxidereconstructies sinds 66 miljoen jaar geleden zijn gebaseerd op zuurstof- en koolstof-analyses van plankton in boorkernen in de oceaan.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.aba6853 An astronomically dated record of Earth’s climate and its predictability over the last 66 million years | Science]</ref> Alle warme perioden werden veroorzaakt door een toename van CO2. Vanaf ongeveer 34 miljoen jaar geleden is de Aarde weer in een milde fase gekomen. In die periode zijn mensachtigen geëvolueerd.

In de hothouse perioden was wel leven mogelijk, maar de wereld zoals wij die nu kennen is aangepast aan een veel milder klimaat. De ontwikkeling naar een warme of zelfs hete wereld, zoals die nu dreigt te gebeuren, zal desastreuze gevolgen hebben en het voortbestaan van de mens bedreigen.

Want van belang is niet alleen de temperatuur zelf, maar vooral ook de snelheid waarmee de temperatuur verandert. Levende wezens zijn aangepast aan zowel klimaat als aan elkaar (het ecosysteem waarin ze voorkomen). Die aanpassing heeft tijd nodig. Het tempo waarmee de temperatuur stijgt is echter zo hoog dat veel organismen niet voldoende tijd hebben om zich aan te passen of te evolueren om ermee om te gaan. Dit zal vrijwel zeker leiden tot massa-extinctie, omdat ecosystemen ontwricht worden en diersoorten hun leefgebieden verliezen of niet meer kunnen voldoen aan hun behoeften.<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />

</blockquote>

=== IJstijden en tussenijstijden ===
2,58 miljoen jaar geleden is de aarde van een ‘Coolhouse’ in een ‘Icehouse’ veranderd. Die periode laat een afwisseling zien van koudere en warmere perioden. Dat betekent dat vanaf dat moment de normale situatie is dat grote ijskappen op het Noordelijk Halfrond zich regelmatig uitbreiden naar lagere breedten en dan weer inkrimpen.

Deze klimaatcycli komen overeen met variaties in de baan en de stand van de aarde, de ‘Milankovitch-cycli’. De Servische meteoroloog Milankovitch berekende de variaties in zonnestraling op verschillende breedtegraden van de aarde op basis van de variaties in de baan van de aarde. Dit correspondeerde met de samenstelling van zuurstofisotopen in de kalkskeletjes van mariene organismen, een nauwkeurige indicator van klimaatverandering over duizenden jaren.<ref> [https://science.nasa.gov/science-research/earth-science/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate - NASA Science]</ref>

[[Bestand:Temperature vs CO2.jpg|gecentreerd|miniatuur|450x450px|''Temperatuurverandering (lichtblauw) en verandering van de kooldioxide concentratie (donkerblauw) op basis van metingen aan ijskernen in Antarctica.''<ref> [https://www.ncei.noaa.gov/news/climate-change-context-paleoclimate Climate Change in the Context of Paleoclimate]</ref>]]De ijstijden in de afgelopen 1 miljoen jaar komen voor met een frequentie van 1 per 100.000 jaar, waarbij de koude perioden, de glacialen, gemiddeld 90.000 jaar duren en de warme perioden, de interglacialen, 10.000 jaar. De grafiek van de temperatuur hierboven laat die asymmetrie zien: geleidelijke daling naar glaciale condities en abrupte stijging naar interglaciale condities.
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Correlatie CO2 — temperatuur ==
[[Bestand:Surface temperature CO2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Gemiddelde oppervlaktetemperatuur en concentratie van kooldioxide (CO2) in de atmosfeer 1850-2023). Bron: NOAA.'']]
Gedurende de geschiedenis van de aarde hebben natuurlijke oorzaken, zoals astronomische variaties (variaties in de stand van de aardas en de baan van de Aarde om de zon) en vulkanisme, geleid tot schommelingen in de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer. Deze waren de drijvende kracht achter natuurlijke klimaatveranderingen, zoals ijstijden en warmere periodes.
[[Bestand:CO2 Antarctic temperature.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Correlatie van kooldioxideconcentratie en temperatuur. Gegevens van ijskernen in Antarctica. Bron: NASA. Grafieken door Robert Simmon van data uit Lüthi et al., 2008, en Jouzel et al., 2007.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle/page4.php Changes in the Carbon Cycle | NASA]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature06949 High-resolution carbon dioxide concentration record 650,000–800,000 years before present | Nature]</ref><ref>[https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.1141038 Orbital and Millennial Antarctic Climate Variability over the Past 800,000 Years | Science]</ref>]]
De hoeveelheid CO2 in de atmosfeer is de afgelopen 800.000 jaar nauw gecorreleerd met de temperatuur. Oorspronkelijk werden temperatuurveranderingen veroorzaakt door astronomische variaties, maar verhoogde temperaturen leidden tot het vrijkomen van CO2 in de atmosfeer, wat de opwarming verder versnelde. Gegevens uit ijskernen op Antarctica bevestigen deze lange-termijn correlatie, tot ongeveer 1900.<ref>[https://earth.org/data_visualization/a-brief-history-of-co2/ A Graphical History of Atmospheric CO2 Levels Over Time | Earth.Org]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature10915 Global warming preceded by increasing carbon dioxide concentrations during the last deglaciation | Nature]</ref>

Wanneer we nog verder teruggaan in de tijd, zien we dezelfde correlatie tussen CO2-concentratie in de atmosfeer en de oppervlaktetemperatuur op Aarde. Wanneer CO2 laag is, is de Aarde koud, wanneer die hoog is, is de Aarde warm of zelfs heet, met temperaturen variërend van 11 tot 36 °C. CO2 is de belangrijkste aandrijving van het klimaat.

Dat blijkt uit een grootschalige analyse waarin temperatuurschattingen tot 485 miljoen jaar geleden werden gecombineerd met modelonderzoek. De onderzoekers maakten meer dan 150.000 schattingen van de temperatuur, berekend op basis van vijf verschillende chemische indicatoren voor temperatuur die bewaard zijn in fossiele schelpen en andere soorten organisch materiaal. Andere leden van de onderzoeksgroep voerden meer dan 850 modelsimulaties uit van hoe het klimaat op aarde er de afgelopen 485 miljoen jaar uit zou kunnen hebben gezien, op basis van de positie van de continenten en de samenstelling van de atmosfeer. De combinatie van deze twee groepen gegevens leidde tot de meest nauwkeurige curve van hoe de temperatuur op aarde de afgelopen 485 miljoen jaar heeft gevarieerd. (Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].)<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

Het huidige klimaat is koeler en met matiger temperatuurvariaties dan in het grootste deel van daaraan voorafgaande tijd. Echter, de huidige opwarming gaat in een tempo dat vele malen sneller is dan ooit in de lange aardgeschiedenis. Eerdere episoden van snelle opwarming gingen vaak gepaard met massale uitsterving.
<blockquote>'''Bron:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Gevoeligheid ==
Uit nieuw onderzoek blijkt dat de temperatuur van de atmosfeer mogelijk gevoeliger is voor de CO2-concentratie dan eerder werd aangenomen. Een verdubbeling van de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer zou volgens deze studie kunnen leiden tot een temperatuurstijging van 7 tot wel 14 graden Celsius.<ref> [https://www.nioz.nl/en/news/co2-puts-heavier-stamp-on-temperature-than-thought CO2 puts heavier stamp on temperature than thought | NIOZ]</ref>

Deze bevindingen komen uit de analyse van bodemmateriaal uit de Stille Oceaan, nabij de kust van Californië, uitgevoerd door onderzoekers van NIOZ en de universiteiten van Utrecht en Bristol.<ref> [https://www.nature.com/articles/s41467-024-47676-9 Continuous sterane and phytane δ13C record reveals a substantial pCO2 decline since the mid-Miocene | Nature]</ref>

"De geconstateerde temperatuurstijging is aanzienlijk groter dan de 2,3 tot 4,5 graden waar het VN-klimaatpanel, het IPCC, tot nu toe rekening mee hield," aldus Caitlyn Witkowski, de hoofdauteur van het artikel. De door deze onderzoekers gevonden waarde van de klimaatgevoeligheid komt overeen met de 8 °C bij een verdubbeling van CO2 die ander onderzoek opleverde.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofbalans ==

[[Bestand:Global_carbon_cycle.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Schematische weergave van de totale verstoring van de mondiale koolstofcyclus door antropogene activiteiten, wereldwijd gemiddeld voor het decennium 2013-2022. Fluxschattingen worden gegeven met 1 σ onzekerheid. De antropogene verstoring vindt plaats boven op een actieve koolstofcyclus, met fluxen en voorraden op de achtergrond. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Earth System Science Data]]</ref>]]

Stijging van de zeewatertemperatuur kan ertoe leiden dat de oceanen minder CO2 kunnen opnemen. Op het land veroorzaken droogte en natuurbranden een afname van de CO2 opname capaciteit van de bodem. Beide hebben een toename van CO2 in de atmosfeer tot gevolg.<ref>[https://academic.oup.com/nsr/article/11/12/nwae367/7831648 Low latency carbon budget analysis reveals a large decline of the land carbon sink in 2023 | National Science Review]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/oct/14/nature-carbon-sink-collapse-global-heating-models-emissions-targets-evidence-aoe Trees and land absorbed almost no CO2 last year. Is nature’s carbon sink failing? | The Guardian]</ref>
‎<blockquote>'''Bronnen:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofputten (‘carbon sinks’) ==
De verklarende woordenlijst van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) definieert koolstofputten (carbon sink) als “Een reservoir (natuurlijk of menselijk, in bodem, oceaan en planten) waar een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas wordt opgeslagen." (IPCC, n.d.).

Een '''koolstofput''' is een natuurlijk proces dat een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas vastlegt (''sequestration'') en daarmee uit de atmosfeer verwijdert. Deze putten vormen een belangrijk onderdeel van de natuurlijke koolstofcyclus. Een overkoepelende term is '''koolstofreservoir''', dat zijn alle plaatsen waar koolstof op Aarde kan zijn, dus de atmosfeer, oceanen, bodem, flora, reservoirs van fossiele brandstoffen enzovoort. Een koolstofput is een soort koolstofreservoir dat het vermogen heeft om meer koolstof uit de atmosfeer op te nemen dan er vrijkomt.

De oceanen zijn verreweg de grootste koolstofput. Phytoplankton (plantaardig plankton) verwerkt door fotosynthese een deel van de kooldioxide uit de atmosfeer. De rest wordt opgenomen in het oceaanwater en zorgt daar voor een toename van de zuurgraad. Zie Oceaanverzuring.

[[Bestand:Carbon Storage in Earths Ecosystems.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Koolstofbronnen en -putten op land.''<ref>[https://xcaliburmp.com/solution/smart-natural-carbon-sink/ Natural Carbon Sink | Xcalibur Smart Mapping]</ref>]]Bossen spelen een belangrijke rol bij de regulering van het klimaat. Ze absorberen koolstof, in de vorm van kooldioxide, uit de atmosfeer en slaan die op. Koolstof wordt op drie manieren opgeslagen. In levende biomassa zoals bladeren, takken, boomstammen en wortels. In dode biomassa, houtresten en bladstrooisel. In de bodem. Een groot deel van de koolstof keert weer terug in de atmosfeer, door afbraak van het organisch materiaal en als gevolg van ontbossing, bosbranden en andere verstoring. Wetlands, veenmoerassen, getijdengebieden en mangrovebossen vormen de grootste koolstofput op land. Ook daar zien we een sterke achteruitgang van het vermogen om als koolstofput te functioneren.[[Bestand:Annual carbon emissions.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Ontwikkeling van de jaarlijkse koolstofuitstoot en -reservoirs vanaf 1850. Gecombineerde componenten van het mondiale koolstofbudget als functie van de tijd voor fossiele CO2-emissies. In het eerste diagram (a) staan jaarlijkse schattingen van elke flux (in Gt C jr-1) en in het tweede diagram (b) de cumulatieve flux (de som van alle voorgaande jaarlijkse fluxen, in Gt C) sinds het jaar 1850. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Copernicus Earth System Science Data]</ref>]]De grafiek laat zien dat het grootste deel van de CO2-uitstoot wordt opgenomen door natuurlijke CO2-reservoirs (‘sinks’), zoals plantengroei en de bodem (land sink) en oceanen (ocean sink). Deze kunnen echter ook broeikasgassen vrijgeven wanneer de aarde door niet-natuurlijke oorzaken opwarmt, wat het broeikaseffect versterkt. Vanaf ongeveer 1950 is de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer versneld toegenomen (atmospheric growth). De ‘sinks’ hebben onvoldoende capaciteit om de uitstoot van broeikasgassen op te nemen.
De inventarisatie in Global Carbon Budget 2023 van de koolstofcyclus (die vanaf 2011 jaarlijks wordt geüpdatet) geeft aan dat de wereldwijde fossiele CO2-uitstoot (inclusief de opname door cement) in 2023 verder zal toenemen tot 1,4% boven het niveau van vóór de pandemie van 2019. De auteurs berekenen hoeveel CO2 er nog uitgestoten mag worden om de opwarming van de aarde met een 50% waarschijnlijkheid te beperken tot 1,5, 1,7 en 2 °C. Dit is, gerekend vanaf begin 2024, respectievelijk 275 Gigaton CO2 bij 1,5 °C, 625 Gigaton CO2 bij 1,7 °C en 1150 Gigaton CO2 bij 2 °C. Uitgaande van de emissieniveaus van 2023 komt dat overeen met ongeveer 7, 15 en 28 jaar.<blockquote>'''Bronnen:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Levensduur van CO2 in de atmosfeer ==
Klimaatsceptici voeren vaak aan dat CO2 niet kan bijdragen aan de opwarming, omdat het maar kort in de atmosfeer blijft. Dat argument wordt weerlegd op de site skepticalscience.com.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-residence-time.htm CO2 emissions change our atmosphere for centuries | Skeptical Science]</ref>

Het is niet relevant wat de levensduur van een CO2 molecuul in de atmosfeer is, maar het gaat erom hoeveel CO2 moleculen er aanwezig zijn in de verschillende koolstof reservoirs. Dit wordt weergegeven in onderstaande figuur.

Daaruit blijkt dat per jaar ongeveer 5,5 gigaton koolstof wordt toegevoegd door het gebruik van fossiele brandstoffen. Van deze 5,5 gigaton wordt ca. 2 gigaton opgenomen door land en oceanen. De resterende 3,3 gigaton per jaar is het netto overschot op de wereldwijde koolstofboekhouding en de feitelijke oorzaak van de klimaatverandering.

[[Bestand:Levensduur CO2 atmosfeer.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit diagram van de koolstofcyclus toont de opslag en jaarlijkse uitwisseling van koolstof tussen de atmosfeer, de hydrosfeer en de geosfeer in gigaton - of miljarden tonnen - koolstof (GtC). Het verbranden van fossiele brandstoffen door mensen voegt ongeveer 5,5 GtC koolstof per jaar toe aan de atmosfeer.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle The Carbon Cycle | NASA]</ref>]]
In het bovenstaande diagram van de koolstofcyclus zijn er twee reeksen getallen. De zwarte getallen geven de grootte van het reservoir aan, in gigaton koolstof (GtC). De paarse getallen zijn de fluxen (of stroomsnelheid) van en naar een reservoir in gigaton koolstof per jaar (Gt/yr).
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== '''Verdieping:''' Basislijn ‘Parijs’ ==

Verdieping bij: [[Wat is klimaatverandering?#Fossiele brandstoffen|Fossiele brandstoffen]].

De Overeenkomst van Parijs definieert “pre-industriële” niveaus niet expliciet, wat leidt tot verschillende interpretaties. Over het algemeen wordt de periode 1850-1900 gebruikt als basislijn, die het begin van de uitstoot van broeikasgassen door de industriële revolutie weergeeft. Sommige onderzoekers beweren echter dat een eerdere periode, zoals 1720-1800, een nauwkeurigere basislijn kan zijn vanwege lagere concentraties broeikasgassen en natuurlijke klimaatvariabiliteit in die tijd. Het IPCC heeft in zijn rapporten ook verwezen naar 1750 als pre-industriële marker.<ref> https://www.climate-lab-book.ac.uk/2017/defining-pre-industrial/ </ref><blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij? ==
[[Bestand:Physical drivers of climate change.png|gecentreerd|miniatuur]]
Deze grafiek toont de belangrijkste broeikasgassen: kooldioxide (CO2), methaan (CH4) en waterdamp (H2O), en hun bijdrage aan de opwarming van de atmosfeer, gemeten in graden Celsius.<ref>[https://science2017.globalchange.gov/chapter/2/ Climate Science Special Report: Physical Drivers of Climate Change | U.S. Global Change Research Program]</ref> Zonder deze gassen zou de aarde een onleefbare, ijskoude planeet zijn.

Er zijn natuurlijke bronnen van CO2 in de atmosfeer, zoals de uitstoot van gassen uit de oceaan, ontbindende vegetatie en andere biomassa, vulkaanuitbarstingen, natuurlijk voorkomende bosbranden en zelfs oprispingen van herkauwende dieren. Deze natuurlijke bronnen van CO2 worden gecompenseerd door ‘[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|sinks]]’, zoals fotosynthese door planten op het land en in de oceaan, directe absorptie in de oceaan en de vorming van bodems en veen.

Zwaveldioxide, stikstofoxiden en aerosolen stimuleren de wolkenvorming, wat een afkoelend effect op de atmosfeer heeft. Het nettoresultaat van broeikasgasuitstoot en wolkenvorming is echter een opwarming van de atmosfeer.<blockquote>'''Bron:'''
<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Methaan, krachtig broeikasgas ==
[[Bestand:Global methane budget 2010-2019.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Global Carbon Project''<ref>[https://www.globalcarbonproject.org/methanebudget/index.htm Global Methane Budget | The Global Carbon Project]</ref>]]
Bij het vergelijken van de effecten van methaan (CH4) en kooldioxide (CO2) zijn twee dingen belangrijk. Ten eerste is methaan een veel krachtiger broeikasgas dan kooldioxide. Ten tweede is de verblijftijd in de atmosfeer veel korter voor methaan dan voor kooldioxide, omdat methaan vrij snel wordt omgezet naar kooldioxide. Als gevolg daarvan neemt de bijdrage van methaanemissies, die in het verleden hebben plaatsgevonden, aan de opwarming van de aarde in de loop van de tijd af.

Over een periode van 100 jaar kan methaan in dezelfde hoeveelheid als CO2 de aarde ongeveer 30 keer sterker opwarmen. Over een periode van twintig jaar is het opwarmende vermogen van methaan meer dan 80 keer zo groot als dat van een gelijke hoeveelheid kooldioxide. Dus hoe korter de tijd, hoe groter de impact van methaan in de atmosfeer. Dus als je de opwarming van de aarde snel wilt afremmen, is een vermindering van de methaanuitstoot heel effectief.

Meer informatie over het methaanbudget, en het verminderen van de effecten van de toenemende methaanuitstoot is te vinden op de site Global Methane Budget 2000–2020 en een artikel in Environmental Research Letters.<ref>[https://essd.copernicus.org/preprints/essd-2024-115/ Global Methane Budget 2000–2020 Global Methane Budget 2000–2020 | Earth System Science Data]</ref><ref> [https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ad6463 Human activities now fuel two-thirds of global methane emissions | Environmental Research Letters]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping''': Lachgas ==
Lachgas (N2O) is een krachtig broeikasgas, en de uitstoot ervan neemt al decennia toe, voornamelijk door mestproductie en het gebruik van kunstmest. Wanneer we spreken over de stikstofcrisis, gaat het vaak over stikstofverbindingen die de bodem en het oppervlaktewater, zoals sloten, rivieren, meren en oceanen, vervuilen. Deze stikstof komt uit dierlijke mest, kunstmest of wordt uitgestoten door auto's, fabrieken en de verbranding van biomassa, en schaadt de biodiversiteit.

Het stikstofprobleem is echter breder dan dat. Bacteriën en chemische processen in de bodem en het water zetten een deel van deze stikstofverbindingen om in lachgas, wat bijdraagt aan de opwarming van de aarde.

== '''Verdieping:''' Vulkanen ==
Vulkanisme is een andere bron van CO2. Vulkanen kunnen van invloed zijn op klimaatverandering. Bij een grote explosieve uitbarsting worden veel vulkanisch gas, aerosolen en as de stratosfeer in gestuurd. De meeste as die terug op aarde valt, wordt binnen enkele dagen of weken afgevoerd en heeft dus niet veel effect op klimaatverandering. Gassen zoals zwaveldioxide die vrijkomen door vulkanen kunnen echter wereldwijde afkoeling veroorzaken, terwijl vulkanische CO2, dat een broeikasgas is, de opwarming van de aarde kan bevorderen.

In het geologische verleden hebben ze, naast andere factoren, bijgedragen aan klimaatverandering. De hoeveelheid CO2 die individuele vulkanen uitstoten, valt echter in het niet bij wat er nu de atmosfeer in gaat. Alle vulkanen die in deze tijd op de planeet actief zijn, stoten minder dan één procent van de kooldioxide uit die menselijke activiteiten veroorzaken. (Zie ook de grafiek in [[Stand van zaken op dit moment#Verdieping: verder terug in de tijd|Verdieping: Verder terug in de tijd]].)

Een uitzondering hierop vormen grote, zg. ‘flood basalt events’. Dat zijn langdurige perioden van uitvloeien van lava over enorme gebieden waarbij ook CO2 in grote hoeveelheden vrijkomt. Die gebeurtenissen hebben in het verleden invloed gehad op het klimaat en het uitsterven van soorten. Het belangrijkste effect lijkt te zijn het vertragen van het herstel na een broeikas opwarming. De laatste van deze gebeurtenissen vond tientallen miljoenen jaren geleden plaats. Op dit moment is daarvan geen sprake.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01574-3 Cryptic degassing and protracted greenhouse climates after flood basalt events | Nature Geoscience]</ref>

Dat weerlegt dan ook de claim van sommige klimaatsceptici dat de CO2-uitstoot door fossiele brandstoffen lager is dan die door vulkanen. Vulkanen stoten ongeveer 0,3 miljard ton CO2 per jaar uit. Dit is ongeveer 1% van de menselijke CO2-uitstoot, die ongeveer 29 miljard ton per jaar bedraagt.<ref>[https://skepticalscience.com/volcanoes-and-global-warming.htm Do volcanoes emit more CO2 than humans? | Skeptical Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Fossiele koolstof herkennen ==
We weten dat de CO2-concentratie in de atmosfeer is toegenomen door menselijke activiteit doordat 1) die stijging is begonnen sinds de Industriële Revolutie en daarna is versneld, en 2) doordat verbranden van fossiele brandstoffen de verhouding van koolstofisotopen 12C en 13C in de atmosfeer verandert.<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/archives/2004/12/how-do-we-know-that-recent-cosub2sub-increases-are-due-to-human-activities-updated/ How do we know that recent CO2 increases are due to human activities? | Real Climate]</ref>

CO2 afkomstig van de verbranding van fossiele brandstoffen of bossen heeft een heel andere isotopensamenstelling dan CO2 in de atmosfeer. Dit komt doordat planten een voorkeur hebben voor de lichtere isotopen (12C vs. 13C); ze hebben dus een lagere 13C/12C-verhouding. Omdat fossiele brandstoffen uiteindelijk afkomstig zijn van oude planten, hebben planten en fossiele brandstoffen allemaal ongeveer dezelfde 13C/12C-verhouding – ongeveer 2% lager dan die van de atmosfeer. Naarmate CO2 uit deze materialen vrijkomt in de atmosfeer en zich ermee vermengt, neemt de gemiddelde 13C/12C-verhouding van de atmosfeer af.

Reeksen jaarlijkse boomringen die duizenden jaren teruggaan zijn geanalyseerd op hun 13C/12C-verhoudingen. Omdat de leeftijd van elke ring precies bekend is, kunnen onderzoekers een grafiek maken van de atmosferische 13C/12C-verhouding versus de tijd. Wat blijkt: op geen enkel moment in de afgelopen 10.000 jaar waren de 13C/12C-verhoudingen in de atmosfeer zo laag als nu. Bovendien beginnen de 13C/12C-verhoudingen dramatisch te dalen op het moment dat de CO2 begint toe te nemen — rond 1850 van onze jaartelling. Dit is precies wat is te verwachten als de toegenomen CO2 inderdaad het gevolg is van de verbranding van fossiele brandstoffen.

Dit wordt bevestigd door metingen van de 13C/12C-verhouding in de oceanen, al gaan die niet zover terug als de metingen aan boomringen. Metingen aan luchtbellen in ijskernen van Antarctica en Groenland geven hetzelfde beeld: de menselijke vingerafdruk wordt sterker vanaf het begin van de Industriële Revolutie.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' energiebalans ==
CO2 en andere broeikasgassen komen in kleine hoeveelheden voor in de atmosfeer van onze planeet. Die hebben invloed op de energiebalans van de aarde.

De temperatuur van een planeet hangt af van de balans tussen inkomende straling en uitgaande straling. Als de inkomende straling groter is dan de uitgaande straling, zal een planeet opwarmen. Als de uitgaande straling groter is dan de inkomende straling, koelt een planeet af. Een planeet zal neigen naar een toestand van stralingsevenwicht, waarin de stralingsenergie van de uitgaande straling gelijk is aan de stralingsenergie van de geabsorbeerde inkomende straling.<ref> [https://cimss.ssec.wisc.edu/wxwise/homerbe.html The Earth's Radiation Energy Balance | Cooperative Institute for Meteorological Satellite Studies
University of Wisconsin-Madison]</ref>

Wanneer de hoeveelheid invallend zonlicht die door het aardoppervlak of de atmosfeer wordt geabsorbeerd groter is dan de hoeveelheid uitgaande langgolvige straling die naar de ruimte wordt uitgezonden, is er sprake van onbalans. De energie-onbalans is de fundamentele fysische grootheid die de oppervlaktetemperatuur bepaalt.<ref> [https://www.nature.com/articles/nclimate2876 An imperative to monitor Earth's energy imbalance | Nature Climate Change]</ref> <ref> [https://essd.copernicus.org/articles/15/1675/2023/ Heat stored in the Earth system 1960–2020: where does the energy go? | Earth System Science Data]</ref>[[Bestand:Earth heat inventory.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Energiebalans van de aarde. De totale warmtetoename voor de periode 1971-2020, ~381 ZW, is aangegeven in rood.'']]

(a) Aan de bovenkant van de atmosfeer komt er ~340 W/m2 aan straling van de zon aan. Daarvan wordt ~0,76 W/m2 als uitgaande straling de ruimte in gereflecteerd. De atmosfeer laat het zichtbare zonlicht (kortgolvige straling) vrijwel ongehinderd door.

(b) Het oppervlak van de aarde neemt het grootste deel van het zonlicht op en wordt daardoor warmer. Ongeveer 90% van de vastgehouden energie gaat naar de opwarming van de oceanen, veel kleinere hoeveelheden gaan naar de opwarming van het land, de atmosfeer en het ijs.

(c) Vervolgens straalt het warme aardoppervlak de energie van dat geabsorbeerde licht uit als infraroodstraling (langgolvige straling).

(d) Broeikasgassen vangen veel van deze infraroodstraling op, waardoor het niet direct uit de atmosfeer kan ontsnappen.

(e) Dit proces vertraagt de uitstoot van energie naar de ruimte.

(f) Deze vertraagde energiedoorstroming zorgt ervoor dat de atmosfeer, oceanen en bodem opwarmen.

Door meer broeikasgassen in de atmosfeer te brengen, verstoort de mens de energiebalans van de Aarde. Hierdoor neemt de absorptie van infraroodlicht toe, wat de opwarming van de aarde versnelt en wereldwijde klimaatpatronen verstoort.<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />
</blockquote>

Wat is klimaatverandering?

2025-04-13T18:20:33Z

Eva: /* Weer en klimaat */

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
'''Klimaatverandering is wanneer de gemiddelde weerpatronen van de aarde over een lange tijd veranderen.'''

'''Uitleg:'''
* Het klimaat is het typische weer in een regio over een periode van 30 jaar of meer, inclusief temperatuur, regenval en wind.

* Het klimaat op aarde verandert sneller dan in de afgelopen 10.000 jaar. De wereld is al 1,3 graad Celsius (2,3 graden in Nederland) warmer geworden sinds de industriële revolutie.
'''Deze veranderingen zijn grotendeels te wijten aan dingen die mensen doen:'''
* Bij het verbranden van fossiele brandstoffen zoals olie, gas en kolen komen broeikasgassen zoals CO2 (kooldioxide) en CH4 (methaan) vrij in de atmosfeer.

* Deze gassen houden warmte vast en zorgen ervoor dat de aarde opwarmt.
* Het kappen van bossen draagt ook bij aan klimaatverandering.
'''Gevolgen van klimaatverandering:'''
* Extreme weersomstandigheden zoals stormen, overstromingen en hittegolven komen steeds vaker voor.
* IJskappen smelten en de zeespiegel stijgt.
* Planten- en diersoorten worden bedreigd.
</div>

= Wat is klimaatverandering? =

'''Het klimaat is één van de [http://www.klimaatwiki.org/index.php/Extreme_urgentie#De_grenzen_van_onze_planeet negen planetary boundaries] die sinds ongeveer 1990 voorbij de veilige limiet is. De gevolgen van het overschrijden van die grens zijn maar ten dele terug te draaien en dan ook nog pas op de lange termijn.'''

'''Deze pagina bespreekt de verschillen tussen [[Wat is klimaatverandering?#Weer en klimaat|weer en klimaat]], het [[Wat is klimaatverandering?#Het natuurlijke broeikaseffect|natuurlijke broeikaseffect]], [[Wat is klimaatverandering?#Welke broeikasgassen zijn er?|broeikasgassen]], het door de mens veroorzaakte [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]], en de invloedrijke weersverschijnselen [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño en El Niña]].'''

'''Onderstaande grafiek, gepubliceerd door het KNMI, vat het verhaal van deze wiki samen. Hij laat zien hoe de gemiddelde temperatuur op aarde sinds de Industriële Revolutie is gestegen parallel met de toename van kooldioxide in de atmosfeer.'''
[[Bestand:Klimaatgrafiek KNMI.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|Temperatuur en CO2-concentratie sinds het begin van de jaartelling. Bron: KNMI.]]

== Weer en klimaat ==
'''Weersverandering en klimaatverandering worden nogal eens met elkaar verward: ''“Hoezo opwarming van de aarde? Kijk naar buiten. Het sneeuwt en het is heel koud.”'' Vaak is zo’n opmerking een bewuste keuze om een zinvol gesprek te frustreren. Hoe het ook zij, het is goed om het verschil tussen weer en klimaat scherp te hebben.'''

Op de site https://earth.nullschool.net/ vind je animaties van de actuele weersituatie: temperatuur, luchtdruk, wind, zeestromingen, chemie en nog veel meer.

<youtube>obsw9qiBnjo</youtube>

==== Weer ====
Weer is wat je buiten voelt op een specifieke dag: warm, koud, regen, zon, wind, enzovoort. Het verandert snel, soms zelfs binnen een uur. Het weer — temperatuur, neerslag, wind — is op elke plaats en op elk moment anders.

Tegelijkertijd is het weer ook in zekere mate voorspelbaar: de dagen in de wintermaanden zijn kouder, grauwer en donkerder, dan in de zomer. In gebieden ver van zeeën en oceanen zijn deze verschillen groter dan in Nederland, dichtbij de zee. Nederland heeft een zeeklimaat, Rusland een landklimaat.

==== Klimaat ====
Klimaat gaat over het ''gemiddelde'' weer in een ''groter gebied'' over een ''lange periode;'' meestal wordt daarvoor 30 jaar gekozen. Klimaat geeft een idee wat voor soort weer je meestal kunt verwachten in een seizoen of jaar.

== Klimaatverandering ==
Klimaatverandering is dus de verandering van de gemiddelde weersomstandigheden over een langere periode in een bepaalde regio. Klimaat zegt daarmee ook iets over de kans dat een bepaald weertype op een bepaalde plaats en op een bepaalde tijd voorkomt.

Je kunt dus nooit zeggen dat extreme regenbuien (het weer op moment X op plaats Y) het gevolg zijn van klimaatverandering, tenminste niet op dezelfde manier als zeggen dat het glas dat op de grond valt het gevolg is van je hand die het van de tafel duwt. Het klimaat is immers de samenvatting van vele jaren weersverschijnselen. Je kunt wel zeggen dat het vaker optreden van extreme regenbuien het gevolg is van de uitstoot van CO2. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Attributie|Verdieping: Attributie]].)

Als we het over klimaatverandering hebben, bedoelen we vaak de opwarming van de aarde als gevolg van menselijk handelen: de antropogene klimaatverandering (er bestaat dus ook klimaatverandering die niet door de mens wordt veroorzaakt; zie [natuurlijke variatie]). Opwarming is echter maar één onderdeel van klimaatverandering. Omdat de planeet aarde één groot samenhangend geheel vormt, heeft opwarming ook gevolgen voor neerslagpatronen, weersextremen, smeltende gletsjers, zeespiegelstijging, veranderingen in verdamping door vegetatie, etc.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref>

Het klimaat op aarde is over lange tijd — in de orde van honderdduizenden tot miljoenen jaren — redelijk stabiel geweest, met slechts enkele graden verschil ten opzichte van de gemiddelde temperatuur in die periode. De huidige opwarming is groter en veel sneller dan ooit in de afgelopen 2 miljoen jaar. En dat is de kern van het probleem.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

== Het broeikaseffect ==

'''Het broeikaseffect werkt als een warme deken rond de Aarde en bestaat uit gassen zoals kooldioxide, methaan en waterdamp die warmte vasthouden.'''

'''Het broeikaseffect is een natuurlijk proces, dat de planeet op een voor leven optimale temperatuur houdt. Menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, hebben het broeikaseffect versterkt. Door de uitstoot van kooldioxide (CO2) is de deken als het ware dikker geworden. Daardoor is de temperatuur op aarde gestegen en de energiebalans verstoord. Dat wordt het [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]] genoemd. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: energiebalans|Verdieping: Energiebalans]].)'''

Hoewel er nog steeds veel onduidelijk is over klimaatverandering — met name over het tempo en de intensiteit — zijn de natuurkundige processen achter het broeikaseffect volledig begrepen. (Zie Experts zijn het eens.) Uit al het onderzoek blijkt dat op de lange termijn kooldioxide in de atmosfeer de belangrijkste regelknop is voor de temperatuur op Aarde. Kooldioxide is de belangrijkste veroorzaker van de huidige klimaatverandering; de toename ervan is door de mens veroorzaakt en het is ook de mens die de uitstoot ervan kan terugdringen.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.1190653 Atmospheric CO2: Principal Control Knob Governing Earth’s Temperature | Science]</ref>

Dit is al heel lang bekend. In een reeks experimenten die in 1856 werden uitgevoerd, ontdekte Eunice Newton Foote — een wetenschapper en voorvechtster van vrouwenrechten uit Seneca Falls, New York — als eerste dat het veranderen van de hoeveelheid kooldioxide (toen nog "koolzuurgas" genoemd) in de atmosfeer de temperatuur veranderde. Deze relatie tussen kooldioxide en het klimaat op aarde is sindsdien een van de belangrijkste principes geworden van de moderne meteorologie, het broeikaseffect en de klimaatwetenschap. Maar meer dan een eeuw lang erkende niemand dat Foote de eerste was die deze ontdekking deed, grotendeels omdat ze een vrouw was.<ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref>

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 en temperatuur]].<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Natuurlijk broeikaseffect ===
Het broeikaseffect treedt op omdat zonlicht dat de aarde verwarmt slechts ten dele wordt teruggekaatst naar de ruimte. Broeikasgassen, zoals kooldioxide (CO2) en methaan (CH4), houden een deel van die warmte vast. Dit is net als in een kas waar glas de warmte binnenhoudt. Vandaar de naam 'broeikaseffect'. Zonder dit effect zou de gemiddelde temperatuur op het aardoppervlak ongeveer -18 °C zijn en zou menselijk leven niet bestaan.

Het zonnespectrum bevat UV- tot kortgolvige infraroodstraling — inclusief het zichtbare licht. Het opgewarmde aardoppervlak zendt langgolvige infraroodstraling terug. Daarvan wordt een klein deel, met golflengte 15 μm, geabsorbeerd door CO2 in de atmosfeer.

<youtube>Ge0jhYDcazY</youtube>

''Demonstratie van het broeikaseffect die in de klas kan worden uitgevoerd.''<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/02/25/carbon-dioxide-cause-global-warming/ How Exactly Does Carbon Dioxide Cause Global Warming?]</ref>

Met dit eenvoudige experiment, dat voor het eerst werd uitgevoerd in 1856 door Eunice Foote, <ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref> kun je zelf aantonen dat CO2 warmtestraling absorbeert. De fles die meer kooldioxide bevat, warmt meer op dan de fles met alleen maar lucht.
In de atmosfeer werkt het broeikaseffect als volgt.[[Bestand:Animatie atmosfeer.gif|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De zes stappen van het versterkte broeikaseffect. Bron: Australian Government.''<ref> [https://www.dcceew.gov.au/climate-change/policy/climate-science/understanding-climate-change Understanding climate change | Australian Government]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Thermostaat ===
Het kooldioxidegehalte in de atmosfeer blijft van nature redelijk constant rond 0,03%, oftewel van iedere miljoen moleculen in de lucht zijn er 300 CO2-moleculen (ook wel 300 ppm; parts per million genoemd). CO2 dat bijvoorbeeld vrijkomt bij vulkaanuitbarstingen, ademende mensen en dieren en verbranding van fossiele brandstoffen, wordt uiteindelijk opgenomen door de oceanen en planten. Dit proces helpt de variaties in CO2-concentraties, en daarmee ook de temperatuurschommelingen, binnen leefbare grenzen te houden.

De atmosfeer, samen met de oceanen, de landmassa’s en het leven vormen één samenhangend systeem, dat functioneert als een natuurlijke thermostaat die de planeet leefbaar houdt. (Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|Verdieping: Systeem Aarde]].) Het huidige leven, inclusief de mens, is geëvolueerd in een periode toen de thermostaat op 15 °C stond.

Dat heeft miljoenen jaren goed gefunctioneerd en de evolutie van microben, planten en dieren mogelijk gemaakt. Totdat menselijke activiteiten de balans begonnen te verstoren

== Natuurlijke variatie ==
In de geschiedenis van de aarde hebben zich al eerder veranderingen in het klimaat voorgedaan, zoals ijstijden en warme periodes. Hoewel er na deze veranderingen uiteindelijk een nieuw evenwicht optrad, gebeurde dat over duizenden tot miljoenen jaren. Veel soorten overleefden deze veranderingen niet, en de ecosystemen die opnieuw ontstonden, waren vaak anders dan die daarvoor.

Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].

Het grote verschil nu is dat de huidige opwarming vooral door menselijke activiteiten wordt veroorzaakt en in een fractie van de tijd plaatsvindt vergeleken met natuurlijke klimaatveranderingen. Hierdoor wordt de veerkracht van ecosystemen en soorten ernstig op de proef gesteld. Veel planten- en diersoorten kunnen niet snel genoeg migreren of zich aanpassen om deze snelle veranderingen te overleven.

Menselijke samenlevingen zijn ook kwetsbaar voor deze snelle veranderingen. Terwijl de aarde zich op lange termijn misschien kan herstellen en nieuwe evenwichten kan vinden, is er geen garantie dat menselijke samenlevingen hetzelfde kunnen doen. De maatschappelijke structuren, voedselzekerheid, watervoorziening en infrastructuur zijn niet ontworpen om met zulke snelle en extreme veranderingen om te gaan. Dit kan leiden tot grote sociale en economische instabiliteit, migratiestromen, conflicten, lijden en sterfte. Kortom, de snelheid van de huidige opwarming vormt niet alleen een bedreiging voor de natuur, maar ook voor de toekomst van menselijke samenlevingen.

==== Middeleeuws klimaatoptimum ====
Voor Nederland is uitgebreid historisch onderzoek gedaan naar de rol van klimatologische stabiliteit, maatschappelijke ontwikkeling en biodiversiteit. De uitkomst is dat in het zogeheten Middeleeuws klimaatoptimum (een klimatologisch stabiele en relatief warme periode — maar koeler dan nu) aan het einde van de Middeleeuwen, zowel de landbouw als de biodiversiteit floreerden. <ref> Zanden, J. L. van, Goethem, T. van, Lenders, H. J. R., & Schaminée, J. (2021). ''De ontdekking van de natuur: de ontwikkeling van biodiversiteit in Nederland van ijstijd tot 21ste eeuw''. Prometheus.</ref>

==== PETM ====
Met de nodige voorzichtigheid is het mogelijk perioden in het verleden als analogen te gebruiken voor de huidige opwarming. Bij voorbeeld de periode die bekend staat als het Palaeocene-Eocene Thermal Maximum (PETM). Tijdens het PETM was het Noordpoolgebied helemaal ijsvrij. Er groeiden palmbomen en er zwommen nijlpaarden. Dat maakt het nog geen scenario voor de huidige opwarming..<ref> [https://www.nature.com/articles/ngeo668 Warm and wet conditions in the Arctic region during Eocene Thermal Maximum 2 | Nature Geoscience]</ref>

Op geen moment in het geologische verleden is de aarde zo snel opgewarmd als in de huidige tijd. Een geschikte analoog voor huidige antropogene opwarming is er dan ook niet, maar het geologische verleden biedt wel lessen voor de huidige tijd.<ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4924029 A Framework for Assessing Analogy between Past and Future Climates | preprint]</ref> <blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Welke broeikasgassen zijn er? ==

'''De belangrijkste broeikasgassen zijn kooldioxide (koolzuurgas, CO2), waterdamp en methaan (CH4). Daarvan is CO2 de belangrijkste. Alle drie komen van nature voor in de atmosfeer en zorgen ervoor dat de Aarde leefbaar is.'''

<youtube> https://youtu.be/-aSBfn6_pUY?si</youtube>

''Deze animatie op basis van waarnemingen door NASA's Orbiting Carbon Observatory 2 (OCO-2) en GEOS modelsimulatie, laat zien hoe CO2 zich gedurende een kalenderjaar (2021) door de atmosfeer verspreidt. Duidelijk is dat de voornaamste bronnen op het Noordelijk Halfrond liggen.''<ref>[https://svs.gsfc.nasa.gov/5115 Global Atmospheric Carbon Dioxide (CO₂) | NASA Scientific Visualization Studio]</ref>

=== Kooldioxide ===
'''Van nature komt kooldioxide in een kleine concentratie — ~0,03% — voor in de atmosfeer. Groene planten en cyanobacteriën hebben kooldioxide nodig voor hun stofwisseling. Ze zetten het met behulp van zonlicht om in glucose: fotosynthese.

'''(N.B. [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Vulkanen|Vulkanen]] zijn een andere, in de huidige periode van de aardgeschiedenis, kleine bron van CO2.)'''

CO2 komt weer in de atmosfeer wanneer de planten vergaan of worden opgegeten door dieren (uitademen). Opname en uitstoot zijn min of meer in evenwicht: een boom die tijdens zijn leven CO2 opneemt, staat die weer af wanneer hij afsterft. Daardoor is de concentratie CO2 in de atmosfeer licht fluctuerend over de geologische tijd.

Desalniettemin wordt op de geologisch lange termijn veel meer CO2 vastgelegd in de aardbodem. Het is opgeslagen als dood plantaardig materiaal in veengrond dat, vastgezet in aardlagen, in de loop van miljoenen jaren samengedrukt is tot bruinkool, steenkool en aardgas. In de oceanen wordt koolstof vastgelegd doordat organismen na afsterven naar de bodem zinken. Op de lange duur kunnen die worden omgezet in aardolie en aardgas.

Het is deze enorme koolstofvoorraad die als fossiele brandstof wordt verstookt, waarbij het CO2 weer vrijkomt. Dit verklaart ook waarom er nu op zo'n korte termijn, zoveel CO2 bij kan komen, en waarom dit ongeëvenaard is in de geschiedenis van de aarde.

<youtube>8KrgPPO1h0A</youtube>

''Veranderingen van de CO2 concentratie over de afgelopen 800.000 jaar. De CO2-waarde in oktober 2024 was 424 ppm (deeltjes per miljoen).<ref> [https://gml.noaa.gov/ccgg/trends/history.html Trends in CO2 | NOAA Global Monitoring Laboratory]</ref>''

Deze animatie van de US National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) zet de huidige toename van de CO2 concentratie in het perspectief van de variaties in de afgelopen 800.000 jaar, de periode van de ijstijden.

De animatie begint met directe observaties van de CO2-concentratie door het Mauna Loa observatorium in Hawaii en een wereldwijd netwerk van andere meetpunten, gevolgd door metingen van CO2-concentraties in ijskernen van Antarctica.

Zie ook:

* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2 — temperatuur]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Gevoeligheid|Verdieping: gevoeligheid]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|Verdieping: Koolstofbalans]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|Verdieping: Koolstofputten]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Levensduur van CO2 in de atmosfeer|Verdieping: levensduur van CO2 in de atmosfeer]].

<blockquote>'''Bron:'''
<references /> </blockquote>

=== Fossiele brandstoffen ===
'''De toename van CO2 in de atmosfeer is het gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen. Natuurlijke processen hebben daar nauwelijks aan bijgedragen. De Industriële Revolutie is de start van die toename, die vanaf ongeveer 1950 steeds sterker werd.'''

Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn een universele verspilling van energie.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/ Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</ref> Om precies te zijn: ongeveer 67% van de totale energie van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren in de atmosfeer als kooldioxide, andere oxiden, waterdamp en warmte. Slechts de resterende 33% van de energie wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.
[[Bestand:Toename broeikasgassen sinds 1850.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Uitstoot van kooldioxide (CO₂) door fossiele brandstoffen en industrie. Veranderingen in landgebruik zijn inbegrepen.''<ref>[https://ourworldindata.org/greenhouse-gas-emissions Greenhouse gas emissions | Our World in Data]</ref>]]

In december 2024 was de concentratie ~425 ppm.<ref>[https://climate.nasa.gov/vital-signs/carbon-dioxide/?intent=121 Carbon Dioxide LATEST MEASUREMENT | NASA]</ref> Bij het begin van het industriële tijdperk in de 19e eeuw was het CO2 gehalte in de atmosfeer 278 ppm. Sindsdien hebben menselijke activiteiten de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer met 50% doen toenemen. Dat betekent dat de hoeveelheid CO2 nu 150% is van de waarde in 1850. Deze door de mens veroorzaakte stijging is groter dan de natuurlijke stijging aan het einde van de laatste ijstijd, 20.000 jaar geleden, de laatste grote, natuurlijke opwarming.

==== Sinds de Industriële Revolutie ====

De uitstoot van fossiele CO2 daalt in sommige regio's, waaronder Europa en de VS, maar stijgt wereldwijd — en wetenschappers zeggen dat wereldwijde actie om fossiele brandstoffen terug te dringen niet snel genoeg gaat om gevaarlijke klimaatverandering binnen de perken te houden.

Het beste beschikbare bewijs laat zien dat de opwarming waarschijnlijk min of meer zal stoppen zodra de uitstoot van kooldioxide (CO2) nul is, wat betekent dat de mens de macht heeft om de toekomst van het klimaat te kiezen. De snelheid waarmee het oceaanoppervlak verder opwarmt door de kooldioxide die al is uitgestoten, is bijna identiek aan de snelheid waarmee de oceanen kooldioxide uit de atmosfeer absorberen en begraven, waardoor het broeikaseffect van de atmosfeer afneemt en de lagere atmosfeer en het oppervlak afkoelen. De twee effecten heffen elkaar in wezen op. In plaats daarvan krijgen we dus een in wezen vlakke temperatuurcurve.<ref> [https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1256273/full Michael Mann: Warming ends when carbon pollution stops | Frontiers]</ref><ref>[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1327653/full H Damon Matthews : How much additional global warming should we expect from past CO2 emissions? | Frontiers]/</ref>

Dat is in overeenstemming met IPCC scenario RCP2.6 met ambitieus klimaatbeleid. Onzekere factoren die samenhangen met [[Feedbacks en tipping points#Tipping points (Omslagpunten)|omslagpunten]], zoals het dooien van de permafrost, kunnen voor een verdere stijging van 0,2 tot 0,3 °C zorgen.

Voor een uitleg over het effect van nul-emissie zie het artikel in Carbon Brief: ''Explainer: Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached?''<ref> [https://www.carbonbrief.org/explainer-will-global-warming-stop-as-soon-as-net-zero-emissions-are-reached/ Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached]</ref>

Er zijn echter ook aanwijzingen dat de gezamenlijke werking van albedo, koolstof uit ontdooiende permafrost (zowel als CH4 als CO2) en waterdamp in warme lucht er samen voor zorgen dat de temperatuur hoog blijft, zelfs als de CO2-concentratie afneemt. Dat betekent dat de klimaatverandering die al heeft plaatsgevonden moeilijk ongedaan te maken zal zijn zonder grootschalige netto negatieve emissies. <ref>[https://www.nature.com/articles/s41598-020-75481-z Jorgen Randers, Ulrich Goluke: An earth system model shows self-sustained thawing of permafrost even if all man-made GHG emissions stop in 2020 | Nature]</ref>

Om het klimaat te stabiliseren, moet de uitstoot van broeikasgassen stoppen. Daling van het CO2-niveau en daling van de temperatuur vraagt om andere maatregelen.<ref>
[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2007GL032388 H. Damon Matthews, Ken Caldeira: Stabilizing climate requires near-zero emissions | GRL]</ref> Zie daarvoor: Mitigatie.

Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Basislijn ‘Parijs’|Verdieping: Basislijn Parijs]].
<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />

</blockquote>

=== Cementproductie ===
De cementindustrie is de tweede belangrijkste oorzaak van het stijgende kooldioxidegehalte op aarde. Een ander nadeel is dat beton wordt gebruikt om harde oppervlakken te creëren die verhinderen dat regenwater door de bodem wordt opgenomen. Dat vergroot de kans op bodemerosie, watervervuiling en overstromingen.<ref> [https://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_impact_of_concrete Environmental impact of concrete | Wikipedia]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43660-x Projecting future carbon emissions from cement production in developing countries | Nature]</ref>

Bij de productie van cement komt kooldioxide vrij. Dit komt doordat calciumcarbonaat (CaCO3) wordt afgebroken wanneer het wordt verhit, waarbij kooldioxide (CO2) en ongebluste kalk (CaO) worden gevormd. Er wordt ook veel energie gebruikt, vooral uit de verbranding van fossiele brandstoffen. De cementproductie is goed voor ongeveer 1,6 miljard ton CO2 per jaar — ongeveer 8% van de wereldwijde CO2-uitstoot.<ref>[https://ourworldindata.org/grapher/annual-co2-cement Annual CO₂ emissions from cement | Our World in Data]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

=== Waterdamp ===
Sommige mensen — met name klimaatsceptici — denken dat waterdamp de belangrijkste oorzaak is van de huidige opwarming van de aarde, maar dat is een omdraaiing van oorzaak en gevolg. Waterdamp neemt toe naarmate de aarde warmer wordt, maar dit betekent niet dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming. Waterdamp versterkt de opwarming door andere broeikasgassen.<ref>[https://science.nasa.gov/earth/climate-change/steamy-relationships-how-atmospheric-water-vapor-amplifies-earths-greenhouse-effect/ Steamy Relationships: How Atmospheric Water Vapor Amplifies Earth’s Greenhouse Effect | NASA]</ref>
[[Bestand:Waterdamp broeikasgas.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Het mechanisme van de positieve terugkoppeling van waterdamp in de atmosfeer. Bron: NASA and NOAA Historic NWS Collection.'']]
Wanneer broeikasgassen zoals kooldioxide en methaan in de atmosfeer toenemen, stijgt de temperatuur op aarde. Hierdoor neemt de verdamping boven water- en landoppervlakken toe. Warmere lucht kan meer vocht vasthouden (7% meer voor elke graad opwarming), dus komt er meer waterdamp in de lucht. De reden is dat bij hoge temperaturen waterdamp niet zo gemakkelijk condenseert en als neerslag uit de atmosfeer valt als bij lagere temperaturen. De waterdamp absorbeert net als kooldioxide en methaan de warmte die vanaf de aarde wordt uitgestraald, waardoor de atmosfeer verder opwarmt en er nog meer waterdamp ontstaat.

Dit is een positieve [[Feedbacks en tipping points#Positieve terugkoppelingen|terugkoppeling]] die het broeikaseffect versterkt. Geschat wordt dat dit effect meer dan het dubbele is van de opwarming die zou plaatsvinden door de toename van kooldioxide alleen.

De verklaring hiervoor is dat waterdamp een '''condenseerbaar''' broeikasgas is — het kan van een gas in een vloeistof veranderen (condenseren). De concentratie is afhankelijk van de temperatuur van de atmosfeer. Hierdoor is waterdamp het enige broeikasgas waarvan de concentratie toeneemt ''door de'' opwarming van de atmosfeer, waardoor de atmosfeer nog meer opwarmt. De andere broeikasgassen — CO2, methaan, lachgas, ozon en chloorfluorkoolwaterstoffen — zijn '''niet-condenseerbare''' gassen. Deze kunnen niet vloeibaar worden,<ref>Deze gassen kunnen alleen vloeibaar worden onder laboratorium omstandigheden, bij zeer lage temperaturen.</ref> zelfs bij de zeer lage temperaturen aan de bovenkant van de troposfeer, op de grens van de stratosfeer. Terwijl de atmosferische temperaturen veranderen, blijft de concentratie van niet-condenseerbare gassen stabiel, tenzij menselijke activiteiten hun concentratie verhogen.

Extra waterdamp in de lucht blijft niet lang genoeg hangen om het klimaat te veranderen. De hoeveelheid waterdamp die we in de lucht brengen is niet belangrijk. Zelfs als we de hoeveelheid water in de lucht zouden verdubbelen, zou het meeste binnen ongeveer twee weken weer terugvallen in de oceanen, ijskappen, rivieren, meren en het grondwater. Als niet-condenseerbare broeikasgassen niet zouden toenemen, zou de hoeveelheid waterdamp in de atmosfeer onveranderd zijn ten opzichte van het niveau van voor de Industriële Revolutie.

Een uitvoerige bespreking van de '''klimaatmythe''' dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming en niet kooldioxide en andere door de mens uitgestoten broeikasgassen, vind je op de site van ''Skeptical Science''.<ref>[https://skepticalscience.com/water-vapor-greenhouse-gas.htm Explaining how the water vapor greenhouse effect works | Skeptical Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

=== Methaan ===
Methaan, CH4, draagt aanzienlijk bij aan de opwarming van de Aarde en is verantwoordelijk voor ongeveer 30% van de klimaatverandering sinds het pre-industriële tijdperk. Over een periode van 100 jaar is het 28 keer effectiever dan kooldioxide in het vasthouden van warmte en 84 keer effectiever over een periode van 20 jaar. <ref>[https://www.usgs.gov/news/featured-story/climate-warming-likely-cause-large-increases-wetland-methane-emissions Climate Warming is Likely to Cause Large Increases in Wetland Methane Emissions | USGS]</ref><ref> [https://energy.ec.europa.eu/topics/carbon-management-and-fossil-fuels/methane-emissions_en Methane Emissions | European Commission]</ref>

Methaanemissies zijn voornamelijk het gevolg van menselijke activiteiten, onder andere kolenmijnen, aardgaslekken, afvalwaterzuiveringsinstallaties, scheten en oprispingen van herkauwers zoals koeien, schapen en geiten, rottend organisch afval op stortplaatsen, en termietenheuvels. (Zelfs lactose-intolerante familieleden dragen in minieme hoeveelheden bij aan deze uitstoot!) <ref>[https://climate.mit.edu/ask-mit/how-much-does-natural-gas-contribute-climate-change-through-co2-emissions-when-fuel-burned How much does natural gas contribute to climate change through CO2 emissions when the fuel is burned, and how much through methane leaks? | MIT Climate Portal]</ref>

Methaan wordt in de atmosfeer snel omgezet in kooldioxide en draagt op die manier bij aan het broeikaseffect.<ref>[https://theconversation.com/i-was-an-exxon-funded-climate-scientist-49855 I was an Exxon-funded climate scientist | The Conversation]</ref>

Andere bronnen van methaanuitstoot zijn uitdrogende veenmoerassen en ontdooiende permafrost (= permanent bevroren bodem).

Zie: Verdieping: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?|Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?]].<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Verstoring door de mens ==

'''Door menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, nemen de broeikasgassen toe, en raakt de energiebalans van de Aarde verstoord. Er blijft meer warmte in de atmosfeer, wat leidt tot opwarming van de aarde en veranderingen in het klimaat. Dit noemen we het antropogene of versterkte broeikaseffect.'''

Tijdens alle ijstijden van de afgelopen miljoen jaar hebben de elkaar tegenwerkende processen van de koolstofcyclus ervoor gezorgd dat het kooldioxidegehalte in de atmosfeer stabiel bleef op of onder de 300 delen per miljoen (ppm). Op dit moment is dat niveau echter 426 ppm. Dit is niet alleen het hoogste kooldioxidegehalte dat de mensheid ooit heeft meegemaakt, maar het is ook in een ongekend tempo gestegen, als we op geologische tijdschalen kijken. Waar vergelijkbare veranderingen in het verleden duizenden jaren hebben geduurd, hebben we nu te maken met een stijging in een fractie van die tijd.

==== Het is de mens ====
[[Bestand:Indicatoren voor een opwarmende planeet.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px]]
De gemiddelde temperatuur op Aarde is sinds 1880 met > 1,3 °C gestegen. Sinds 1975 is de opwarming versneld met 0,2 °C per decennium. De maximumtemperaturen op het land stijgen twee keer zo snel, tot meer dan 1,7 °C.

Dat menselijke activiteit de oorzaak is voor de ongekend snelle stijging van de gemiddelde temperatuur op Aarde volgt uit verschillende, onafhankelijke waarnemingen. In de eerste plaats loopt de temperatuurstijging parallel aan de stijging van de CO2-concentratie vanaf het begin van de Industriële Revolutie. (Zie daarvoor: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2— temperatuur]].) In de tweede plaats laat geochemisch onderzoek van CO2 in de atmosfeer, de oceanen en ijskernen een duidelijk signatuur zien van fossiele brandstoffen. (Zie daarvoor [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: fossiele koolstof herkennen]].)<blockquote>'''''“We play Russian roulette with climate [and] no one knows what lies in the active chamber of the gun . . .”'''''<ref> https://www.nature.com/articles/328123a0.epdf </ref></blockquote>Dit kon Wally Broecker nog schrijven in 1987. Inmiddels is veel meer bekend over de gevolgen van het gebruik van fossiele brandstoffen en kunnen voorspellingen worden gedaan over de termijn waarin die plaatsvinden.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

‎</blockquote>

== Jaarlijkse en lange-termijn variatie ==
Deze grafiek uit het rapport Global Climate Highlights van Copernicus laat de jaarlijkse temperatuurvariatie zien ten opzichte van het langjarig gemiddelde. Daaruit blijkt dat, ondanks de schommelingen van de temperatuur het klimaat een duidelijke opwarmingstrend vertoont.<ref> [https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024 Global Climate Highlights 2024 | Copernicus]</ref>
[[Bestand:Temperatuurstijging.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verschil in wereldgemiddelde temperatuur (°C) ten opzichte van 1850-1900, gebaseerd op de gemiddelden van maandwaarden uit maximaal zes datasets:'' ''Berkeley Earth, HadCRUT5 en NOAAGlobalTemp (vanaf 1850), GISTEMP (vanaf 1880), ERA5 (vanaf 1940) en JRA-3Q (vanaf september 1947).'' ''De datasets zijn genormaliseerd zodat ze dezelfde gemiddelden hebben voor 1991-2020 en een gemiddelde dataset-offset van 0,88°C is gebruikt om de gemiddelden van 1991-2020 en 1850-1900 aan elkaar te relateren.'' ''De zwarte curve toont een schatting van de klimatologische variatie van de temperatuur op lange termijn.'' ''De rode en blauwe balken tonen de afwijkingen van de jaargemiddelde temperaturen van deze schatting.'' ''Credit: C3S/ECMWF.'']]<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

=== El Niño en La Niña ===
'''El Niño is een natuurverschijnsel in de Stille Oceaan waarbij langs de evenaar in de oostelijke Stille Oceaan het normaal koele zeewater in sommige jaren sterk opwarmt. Deze opwarming beïnvloedt het weer wereldwijd, vooral in Noord- en Zuid-Amerika, en soms zelfs in Europa.'''<ref> [https://celebrating200years.noaa.gov/magazine/enso/el_nino.html The 1997-98 El Niño | NOAA]</ref>

'''Het tegenovergestelde effect, La Niña, treedt op wanneer het zeewater bij de evenaar ongewoon koud is. Beide verschijnselen zijn onderdeel van het El Niño Southern Oscillation (ENSO)-effect, een onregelmatige cyclus van 2 tot 7 jaar die variaties in wind- en zee-oppervlaktetemperaturen over de tropische oostelijke Stille Oceaan veroorzaakt.'''
[[Bestand:ENSO.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Tijdens El Niño stijgt de oppervlaktewatertemperatuur van de tropische Stille Oceaan met ongeveer 5 °C. Tijdens La Niña daalt de temperatuur van het oceaanwater met ongeveer dezelfde hoeveelheid. Beide toestanden zijn extreme stadia van één fenomeen. Bron: AHA Centre.''<ref> [https://thecolumn.ahacentre.org/insight/vol-66-getting-to-know-el-nino-la-nina/ Getting to know: El Niño and La Niña | AHA Centre]</ref>]]
Het ENSO-effect zorgt voor temperatuurschommelingen die bovenop de wereldwijde temperatuurstijging komen die het gevolg is van de uitstoot van broeikasgassen. 2023 was een El Niño-jaar. In zulke jaren komen er meer en krachtigere tropische orkanen voor, met zware regenval in sommige regio's en extreme droogte in andere. Wat we tijdens El Niño zien, kunnen we beschouwen als een voorbode van wat ons bij verdere opwarming te wachten staat.<ref> [https://www.climate.gov/news-features/featured-images/global-impacts-el-ni%C3%B1o-and-la-ni%C3%B1a Global impacts of El Niño and La Niña | NOAA]</ref>
[[Bestand:SST Anomalies.gif|miniatuur|''De El Niño-gebeurtenis van 1997-98 met extreme zeeoppervlakte temperatuur (SST) anomalieën in het oosten van de tropische Stille Oceaan.''|gecentreerd|432x432px]]
De animatie toont de afwijkende watertemperaturen [°C] in de oceanen tijdens de laatste sterke El Niño in december 1997. [[Bestand:Gevolgen temperatuur neerslag El Niño La Niña.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Wereldwijde gevolgen voor temperatuur en neerslag van El Niño en La Niña gebeurtenissen.'']]
De kaarten laten zien hoe El Niño gewoonlijk de winter- en zomerklimaatpatronen op het noordelijk halfrond over de hele wereld beïnvloedt. Merk op dat er geen consistente gevolgen zijn voor Europa, Afrika en Noord-Amerika tijdens de zomermaanden, terwijl gebieden rond de tropen en subtropen op het zuidelijk halfrond (Australië, bijvoorbeeld) in beide seizoenen gevolgen ondervinden.
De recordtemperaturen van 2023-24 hangen deels samen met El Niño. Niettemin is dat maar een deel van de verklaring. Dit blijkt uit een analyse van de ontwikkeling van de dagelijkse temperaturen tijdens alle El Niño-gebeurtenissen met behulp van de ERA5 reanalyse dataset. Aangezien deze dataset de periode van 1940 tot nu beslaat, geeft het ons zes sterke El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.8 °C) en vier meer gematigde El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.5 °C en < 1.8 °C) om te vergelijken met 2024.<ref name=":0"> [https://www.theclimatebrink.com/p/how-unusual-is-current-post-el-nino How unusual is current post-El Niño warmth? | The Climate Brink]</ref>
[[Bestand:El Ninos.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vergelijking van de afwijkingen van de gemiddelde oppervlaktetemperatuur tijdens zes El Niño’s (1972-2023). De dikke zwarte lijn is de El Niño van 2023. De grafieken zijn gecentreerd rond het hoogtepunt van de betreffende gebeurtenis. De data hiervan worden gegeven in de legenda.''<ref name=":0" />]]
De figuur hierboven toont de gegevens van zes El Niño gebeurtenissen. Hoge temperaturen in 2023 (zwarte lijn) traden eerder op dan in elke andere sterke El Niño. De piektemperaturen waren vergelijkbaar met andere gebeurtenissen in 2015/2016 en 1997/1998 — ongeveer 0,4 °C boven de “normale” mondiale oppervlaktetemperaturen. De mondiale temperaturen daalden na april een beetje, in lijn met eerdere El Niño-gebeurtenissen.

Na oktober 2023 (maand 10 in de grafiek) zijn de temperaturen wereldwijd echter hoog gebleven, ondanks het feit dat de El Niño condities al lang verdwenen zijn, waardoor het laatste deel van 2024 buiten het bereik valt van andere sterke El Niño's.

Zelfs als we naar de langere termijn kijken, is de ontwikkeling van de mondiale oppervlaktetemperaturen zowel voor als na El Niño ongekend: de temperaturen stegen eerder dan we eerder hebben gezien en de temperaturen zijn langere tijd op een hoog niveau gebleven.

=== Gevolgen voor Europa ===
El Niño en La Niña hebben ook invloed op Europa, zoals blijkt uit de kaart hierboven. Als de Stille Oceaan verandert van El Niño naar La Niña, kan Europa te maken krijgen met veranderingen in temperatuur en neerslag.

Een opwarmend klimaat en de overgang van El Niño naar La Niña kan het risico op hittegolven en droogte in delen van Europa vergroten. Een jaar van El Niño kan evenveel hitte met zich meebrengen als een decennium van door de mens veroorzaakte opwarming. Deze extra hitte en de kans op andere neerslagpatronen kunnen hittegolven en droogtes in sommige delen van Europa erger maken.

Andere gebieden in Europa kunnen meer stormen, extreme regen en overstromingen verwachten. In Zuid-Europa worden de winters natter en warmer, terwijl ze in Noord-Europa droger en kouder worden.<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

= '''Verdieping''' =
<div style="background:#F0F8FF">
== '''Verdieping''': Attributie ==

Nu extreem weer steeds vaker optreedt en tot hele concrete problemen leidt, rijst de vraag of klimaatverandering hier de schuld van is. Tien jaar geleden zouden wetenschappers het moeilijk hebben gehad om deze vraag te beantwoorden. Vandaag de dag kan een nieuw type onderzoek, de zogenaamde attributiewetenschap, bepalen of klimaatverandering sommige extreme gebeurtenissen ernstiger en waarschijnlijker heeft gemaakt, en zo ja, in welke mate.<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/10/04/attribution-science-linking-climate-change-to-extreme-weather/ Attribution Science: Linking Climate Change to Extreme Weather | Columbia Climate School]</ref>

Attributiestudies werken als volgt: wanneer zich een extreme weergebeurtenis voordoet, gaan wetenschappers eerst aan de hand van gegevens uit het verleden na hoe vaak een gebeurtenis van die omvang zou kunnen voorkomen.

Vervolgens wordt onderzocht hoe het klimaat in het verleden zou hebben gereageerd. Dit gebeurt door twee verschillende scenario's met elkaar te vergelijken. In het eerste wordt de frequentie berekend waarin het weersfenomeen optrad in de periode voordat de mens begon met het verbranden van fossiele brandstoffen. Daarvoor zijn goede waarnemingen en historische gegevens cruciaal. Die frequentie wordt berekend voor een periode van ongeveer 150 jaar. Dit wordt de “contrafeitelijke wereld” genoemd – de wereld die ooit was, maar niet meer bestaat.

Voor het tweede scenario gaan de klimaatwetenschappers terug in de tijd, waarbij ze de werkelijke broeikasgas concentraties voor elk jaar gebruiken zoals deze in de loop van de tijd zijn toegenomen. Door de resultaten van de twee modellen te vergelijken, kunnen onderzoekers schatten hoeveel de menselijke uitstoot van fossiele brandstoffen de kansen heeft veranderd. Statistische methoden worden vervolgens gebruikt om de verschillen te meten in hoe ernstig en frequent de gebeurtenis is.

Als een extreme gebeurtenis bijvoorbeeld twee keer zo vaak voorkomt in het huidige klimaatmodel als in het contrafeitelijke klimaatmodel, kunnen we zeggen dat klimaatverandering de gebeurtenis twee keer zo waarschijnlijk heeft gemaakt als het zou zijn geweest in een wereld zonder door de mens veroorzaakte emissies.

Er zijn inmiddels honderden attributiestudies verschenen. Driekwart van de geanalyseerde extremen werden intenser of waarschijnlijker door klimaatverandering.<ref> [https://interactive.carbonbrief.org/attribution-studies/index.html Mapped: How climate change affects extreme weather around the world | Carbon Brief]</ref>

[[Bestand:Attribution studies.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Screenshot van de interactieve kaart van Carbon Brief van bijna 750 extreme gebeurtenissen en trends.'' ''Rode pictogrammen geven aan dat er menselijke invloed is gevonden, blauwe pictogrammen waar dat niet het geval is, grijze pictogrammen waar het niet duidelijk is.'']]Daarnaast zijn de verschillende soorten attributiestudies de afgelopen 20 jaar verder ontwikkeld en uitgebreid. Zo werd in 2015 de World Weather Attribution Service opgericht om snel te kunnen reageren, waardoor het gemakkelijker wordt om de menselijke bijdrage aan weersextremen te kunnen vaststellen.<ref> [https://www.worldweatherattribution.org/ When Risks Become Reality: Extreme Weather In 2024 | World Weather Attribution]</ref>

Zie ook: Oorzaak extreem weer.

=== Databank Klimaatattributie ===
De wetenschap over klimaatattributie speelt een centrale rol in rechtszaken over het klimaat (schadevergoeding, aansprakelijkheid) en beleidsvorming. De wetenschap staat centraal in juridische debatten over de causale verbanden tussen menselijke activiteiten, wereldwijde klimaatverandering en de gevolgen voor menselijke en natuurlijke systemen. De Databank Klimaatattributie bevat 700 wetenschappelijke bronnen, ingedeeld in vier thema’s: Climate Change Attribution, Extreme Event Attribution, Impact Attribution en Source Attribution. Die kun je verkennen door een van de onderwerpen te selecteren of met een geavanceerd zoekformulier.<ref> [https://climateattribution.org/ Climate Attribution Database]</ref><blockquote>
'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Systeem Aarde ==
[[Bestand:Systeem Aarde2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De vijf met elkaar samenhangende subsystemen van systeem aarde.''<ref> [https://mynasadata.larc.nasa.gov/basic-page/about-earth-system-background-information About the Earth as a System: Background Information | My NASA Data]</ref>]]
Een systeem wordt gedefinieerd als een groep op elkaar inwerkende, onderling verbonden of onderling afhankelijke onderdelen die samenwerken om een complex geheel te vormen. Wetenschappers over de hele wereld bestuderen elk van deze kleinere systemen en hoe ze bij elkaar passen om het huidige beeld van onze planeet als geheel te vormen door middel van wat ''Earth System Science'' wordt genoemd.<ref> [https://scied.ucar.edu/learning-zone/earth-system Earth as a System | Center for Science Education]</ref><ref> Lenton, T. (2016). ''Earth system science: a very short introduction''. Oxford University Press.</ref>

Aardsysteem wetenschappers beschouwen de gekoppelde evolutie van het leven en de planeet als één proces, waarbij ze erkennen dat de evolutie van het leven de planeet heeft gevormd en dat veranderingen in het planetaire milieu het leven hebben gevormd.

Het is vergelijkbaar met een groot organisme met geheugen. het menselijk lichaamssysteem. Alle systemen binnen een organisme werken samen om het te onderhouden zodat het goed en gezond functioneert. In termen van Earth System Science zorgt elk van deze systemen ervoor dat de aarde in (dynamische) balans blijft, een toestand die homeostase wordt genoemd. Op een verstoring volgt een gecoördineerde respons van het hele systeem.<ref> Westbroek, P. (2013). De ontdekking van de aarde: het grote verhaal van een kleine planeet. Balans.</ref>

Het systeem aarde heeft zowel negatieve als positieve terugkoppelingen, die er samen voor zorgen dat het zelfregulerend is. Dit betekent dat als iets het systeem beïnvloedt, het de neiging heeft om terug te keren naar zijn oorspronkelijke staat. Dit suggereert dat negatieve terugkoppeling de overhand heeft, tenminste als het systeem dicht bij het beginpunt is. Maar als iets het systeem te hard raakt, kan het door positieve terugkoppeling naar een alternatieve toestand worden gestuwd. Met andere woorden, zelfregulatie is geen vast gegeven — het kan uitvallen.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref> (Zie ook [[Feedback loops en tipping points]].)<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Geologische geschiedenis ==
De aarde heeft in het verleden meerdere koude en warme perioden gekend. In de loop van een lange geschiedenis is het wereldklimaat door perioden van hitte en kou gegaan. Het tijdperk waarin we nu leven is gekenmerkt door relatief koele temperaturen. Maar vóór de opkomst van onze soort, ''Homo sapiens,'' waren de temperaturen gemiddeld veel hoger dan nu. Door een gelukkige combinatie van factoren — de verdeling van continenten en oceanen over het aardoppervlak, verwering van hooggebergten en weinig vulkanisme — zijn de afgelopen 34 miljoen jaar koeler dan het grootste deel van de aardgeschiedenis.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adm9798 Phanerozoic icehouse climates as the result of multiple solid-Earth cooling mechanisms | Science Advances] </ref> <ref>[https://scitechdaily.com/earths-ice-caps-exist-due-to-a-lucky-coincidence-and-they-might-not-last/ Earth’s Ice Caps Exist Due to a Lucky Coincidence – And They Might Not Last | SciTechDaily]</ref>

<youtube>2LMfSTq4JIY</youtube>

''Deze animatie van de geologische geschiedenis laat zien hoe de Aarde een afwisseling van warme en koude perioden heeft doorgemaakt, hoe broeikasgassen daarin een rol speelden en hoe perioden van extreme kou en warmte hebben geleid tot massa uitstervingen.''

=== Van Hothouse naar Icehouse ===
De laatste 66 miljoen jaar van de aardgeschiedenis wordt gekenmerkt door een afwisseling van ‘warmhouse’ naar ‘hothouse’ via ‘warmhouse’ en ‘coolhouse’ naar de huidige periode met een ‘icehouse’ klimaat. Het is dit 'icehouse'-klimaat dat nu door menselijk handelen wordt verstoord.<ref> [https://www.marum.de/en/Dr.-thomas-westerhold/CENOGRID.html Cenozoic Global Reference benthic foraminifer carbon and oxygen Isotope Dataset (CENOGRID)]</ref>[[Bestand:Cenozoic CO2 and temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Geschatte CO₂ concentratie (zwarte lijn) met 95% betrouwbaarheidsinterval (grijze band). De kleuren tonen de afwijking (Δ) van de wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuur (GMST in Kelvin) ten opzichte van de pre-industriële periode. In de grafiek geeft de donkerrode kleur het hothouse klimaat aan. Tijdens het Pleistoceen (~2,58 miljoen tot ~11.700 jaar geleden) kwam het CO₂-niveau nooit in de buurt van de huidige concentratie van ~420 ppm in 2022 (stippellijn). Gegevens zijn afkomstig van CenCO2PIP Consortium et al. (2023).''<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adi5177 Toward a Cenozoic history of atmospheric CO2]</ref> <ref name=":1"> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.ads1526 Hot and cold Earth through time. Reconstructing ancient Earth’s temperature reveals a global climate regulation system | Science]</ref>]]

Deze reconstructie en een studie die 485 miljoen jaar teruggaat suggereren een regulerend systeem dat de temperatuur op Aarde binnen bepaalde grenzen stabiel houdt. Aanwijzing daarvoor is de sterke samenhang tussen het CO2-gehalte van de atmosfeer en de gemiddelde temperatuur zien. Dat verband is geen toeval.<ref name=":1" /> <ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2024/09/20/de-laatste-485-miljoen-jaar-was-de-aarde-vijf-keer-extreem-heet-en-altijd-was-co2-de-hoofdverdachte-a4866423 De laatste 485 miljoen jaar was de aarde vijf keer extreem heet en altijd was CO2 de hoofdverdachte | NRC]</ref> <ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

In [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2 — temperatuur]] worden argumenten gegeven voor een causaal verband tussen die twee, en wordt geconcludeerd: '''Het klimaat wordt gedreven door broeikasgassen'''.

De temperatuur- en het kooldioxidereconstructies sinds 66 miljoen jaar geleden zijn gebaseerd op zuurstof- en koolstof-analyses van plankton in boorkernen in de oceaan.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.aba6853 An astronomically dated record of Earth’s climate and its predictability over the last 66 million years | Science]</ref> Alle warme perioden werden veroorzaakt door een toename van CO2. Vanaf ongeveer 34 miljoen jaar geleden is de Aarde weer in een milde fase gekomen. In die periode zijn mensachtigen geëvolueerd.

In de hothouse perioden was wel leven mogelijk, maar de wereld zoals wij die nu kennen is aangepast aan een veel milder klimaat. De ontwikkeling naar een warme of zelfs hete wereld, zoals die nu dreigt te gebeuren, zal desastreuze gevolgen hebben en het voortbestaan van de mens bedreigen.

Want van belang is niet alleen de temperatuur zelf, maar vooral ook de snelheid waarmee de temperatuur verandert. Levende wezens zijn aangepast aan zowel klimaat als aan elkaar (het ecosysteem waarin ze voorkomen). Die aanpassing heeft tijd nodig. Het tempo waarmee de temperatuur stijgt is echter zo hoog dat veel organismen niet voldoende tijd hebben om zich aan te passen of te evolueren om ermee om te gaan. Dit zal vrijwel zeker leiden tot massa-extinctie, omdat ecosystemen ontwricht worden en diersoorten hun leefgebieden verliezen of niet meer kunnen voldoen aan hun behoeften.<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />

</blockquote>

=== IJstijden en tussenijstijden ===
2,58 miljoen jaar geleden is de aarde van een ‘Coolhouse’ in een ‘Icehouse’ veranderd. Die periode laat een afwisseling zien van koudere en warmere perioden. Dat betekent dat vanaf dat moment de normale situatie is dat grote ijskappen op het Noordelijk Halfrond zich regelmatig uitbreiden naar lagere breedten en dan weer inkrimpen.

Deze klimaatcycli komen overeen met variaties in de baan en de stand van de aarde, de ‘Milankovitch-cycli’. De Servische meteoroloog Milankovitch berekende de variaties in zonnestraling op verschillende breedtegraden van de aarde op basis van de variaties in de baan van de aarde. Dit correspondeerde met de samenstelling van zuurstofisotopen in de kalkskeletjes van mariene organismen, een nauwkeurige indicator van klimaatverandering over duizenden jaren.<ref> [https://science.nasa.gov/science-research/earth-science/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate - NASA Science]</ref>

[[Bestand:Temperature vs CO2.jpg|gecentreerd|miniatuur|450x450px|''Temperatuurverandering (lichtblauw) en verandering van de kooldioxide concentratie (donkerblauw) op basis van metingen aan ijskernen in Antarctica.''<ref> [https://www.ncei.noaa.gov/news/climate-change-context-paleoclimate Climate Change in the Context of Paleoclimate]</ref>]]De ijstijden in de afgelopen 1 miljoen jaar komen voor met een frequentie van 1 per 100.000 jaar, waarbij de koude perioden, de glacialen, gemiddeld 90.000 jaar duren en de warme perioden, de interglacialen, 10.000 jaar. De grafiek van de temperatuur hierboven laat die asymmetrie zien: geleidelijke daling naar glaciale condities en abrupte stijging naar interglaciale condities.
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Correlatie CO2 — temperatuur ==
[[Bestand:Surface temperature CO2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Gemiddelde oppervlaktetemperatuur en concentratie van kooldioxide (CO2) in de atmosfeer 1850-2023). Bron: NOAA.'']]
Gedurende de geschiedenis van de aarde hebben natuurlijke oorzaken, zoals astronomische variaties (variaties in de stand van de aardas en de baan van de Aarde om de zon) en vulkanisme, geleid tot schommelingen in de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer. Deze waren de drijvende kracht achter natuurlijke klimaatveranderingen, zoals ijstijden en warmere periodes.
[[Bestand:CO2 Antarctic temperature.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Correlatie van kooldioxideconcentratie en temperatuur. Gegevens van ijskernen in Antarctica. Bron: NASA. Grafieken door Robert Simmon van data uit Lüthi et al., 2008, en Jouzel et al., 2007.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle/page4.php Changes in the Carbon Cycle | NASA]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature06949 High-resolution carbon dioxide concentration record 650,000–800,000 years before present | Nature]</ref><ref>[https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.1141038 Orbital and Millennial Antarctic Climate Variability over the Past 800,000 Years | Science]</ref>]]
De hoeveelheid CO2 in de atmosfeer is de afgelopen 800.000 jaar nauw gecorreleerd met de temperatuur. Oorspronkelijk werden temperatuurveranderingen veroorzaakt door astronomische variaties, maar verhoogde temperaturen leidden tot het vrijkomen van CO2 in de atmosfeer, wat de opwarming verder versnelde. Gegevens uit ijskernen op Antarctica bevestigen deze lange-termijn correlatie, tot ongeveer 1900.<ref>[https://earth.org/data_visualization/a-brief-history-of-co2/ A Graphical History of Atmospheric CO2 Levels Over Time | Earth.Org]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature10915 Global warming preceded by increasing carbon dioxide concentrations during the last deglaciation | Nature]</ref>

Wanneer we nog verder teruggaan in de tijd, zien we dezelfde correlatie tussen CO2-concentratie in de atmosfeer en de oppervlaktetemperatuur op Aarde. Wanneer CO2 laag is, is de Aarde koud, wanneer die hoog is, is de Aarde warm of zelfs heet, met temperaturen variërend van 11 tot 36 °C. CO2 is de belangrijkste aandrijving van het klimaat.

Dat blijkt uit een grootschalige analyse waarin temperatuurschattingen tot 485 miljoen jaar geleden werden gecombineerd met modelonderzoek. De onderzoekers maakten meer dan 150.000 schattingen van de temperatuur, berekend op basis van vijf verschillende chemische indicatoren voor temperatuur die bewaard zijn in fossiele schelpen en andere soorten organisch materiaal. Andere leden van de onderzoeksgroep voerden meer dan 850 modelsimulaties uit van hoe het klimaat op aarde er de afgelopen 485 miljoen jaar uit zou kunnen hebben gezien, op basis van de positie van de continenten en de samenstelling van de atmosfeer. De combinatie van deze twee groepen gegevens leidde tot de meest nauwkeurige curve van hoe de temperatuur op aarde de afgelopen 485 miljoen jaar heeft gevarieerd. (Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].)<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

Het huidige klimaat is koeler en met matiger temperatuurvariaties dan in het grootste deel van daaraan voorafgaande tijd. Echter, de huidige opwarming gaat in een tempo dat vele malen sneller is dan ooit in de lange aardgeschiedenis. Eerdere episoden van snelle opwarming gingen vaak gepaard met massale uitsterving.
<blockquote>'''Bron:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Gevoeligheid ==
Uit nieuw onderzoek blijkt dat de temperatuur van de atmosfeer mogelijk gevoeliger is voor de CO2-concentratie dan eerder werd aangenomen. Een verdubbeling van de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer zou volgens deze studie kunnen leiden tot een temperatuurstijging van 7 tot wel 14 graden Celsius.<ref> [https://www.nioz.nl/en/news/co2-puts-heavier-stamp-on-temperature-than-thought CO2 puts heavier stamp on temperature than thought | NIOZ]</ref>

Deze bevindingen komen uit de analyse van bodemmateriaal uit de Stille Oceaan, nabij de kust van Californië, uitgevoerd door onderzoekers van NIOZ en de universiteiten van Utrecht en Bristol.<ref> [https://www.nature.com/articles/s41467-024-47676-9 Continuous sterane and phytane δ13C record reveals a substantial pCO2 decline since the mid-Miocene | Nature]</ref>

"De geconstateerde temperatuurstijging is aanzienlijk groter dan de 2,3 tot 4,5 graden waar het VN-klimaatpanel, het IPCC, tot nu toe rekening mee hield," aldus Caitlyn Witkowski, de hoofdauteur van het artikel. De door deze onderzoekers gevonden waarde van de klimaatgevoeligheid komt overeen met de 8 °C bij een verdubbeling van CO2 die ander onderzoek opleverde.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofbalans ==

[[Bestand:Global_carbon_cycle.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Schematische weergave van de totale verstoring van de mondiale koolstofcyclus door antropogene activiteiten, wereldwijd gemiddeld voor het decennium 2013-2022. Fluxschattingen worden gegeven met 1 σ onzekerheid. De antropogene verstoring vindt plaats boven op een actieve koolstofcyclus, met fluxen en voorraden op de achtergrond. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Earth System Science Data]]</ref>]]

Stijging van de zeewatertemperatuur kan ertoe leiden dat de oceanen minder CO2 kunnen opnemen. Op het land veroorzaken droogte en natuurbranden een afname van de CO2 opname capaciteit van de bodem. Beide hebben een toename van CO2 in de atmosfeer tot gevolg.<ref>[https://academic.oup.com/nsr/article/11/12/nwae367/7831648 Low latency carbon budget analysis reveals a large decline of the land carbon sink in 2023 | National Science Review]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/oct/14/nature-carbon-sink-collapse-global-heating-models-emissions-targets-evidence-aoe Trees and land absorbed almost no CO2 last year. Is nature’s carbon sink failing? | The Guardian]</ref>
‎<blockquote>'''Bronnen:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofputten (‘carbon sinks’) ==
De verklarende woordenlijst van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) definieert koolstofputten (carbon sink) als “Een reservoir (natuurlijk of menselijk, in bodem, oceaan en planten) waar een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas wordt opgeslagen." (IPCC, n.d.).

Een '''koolstofput''' is een natuurlijk proces dat een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas vastlegt (''sequestration'') en daarmee uit de atmosfeer verwijdert. Deze putten vormen een belangrijk onderdeel van de natuurlijke koolstofcyclus. Een overkoepelende term is '''koolstofreservoir''', dat zijn alle plaatsen waar koolstof op Aarde kan zijn, dus de atmosfeer, oceanen, bodem, flora, reservoirs van fossiele brandstoffen enzovoort. Een koolstofput is een soort koolstofreservoir dat het vermogen heeft om meer koolstof uit de atmosfeer op te nemen dan er vrijkomt.

De oceanen zijn verreweg de grootste koolstofput. Phytoplankton (plantaardig plankton) verwerkt door fotosynthese een deel van de kooldioxide uit de atmosfeer. De rest wordt opgenomen in het oceaanwater en zorgt daar voor een toename van de zuurgraad. Zie Oceaanverzuring.

[[Bestand:Carbon Storage in Earths Ecosystems.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Koolstofbronnen en -putten op land.''<ref>[https://xcaliburmp.com/solution/smart-natural-carbon-sink/ Natural Carbon Sink | Xcalibur Smart Mapping]</ref>]]Bossen spelen een belangrijke rol bij de regulering van het klimaat. Ze absorberen koolstof, in de vorm van kooldioxide, uit de atmosfeer en slaan die op. Koolstof wordt op drie manieren opgeslagen. In levende biomassa zoals bladeren, takken, boomstammen en wortels. In dode biomassa, houtresten en bladstrooisel. In de bodem. Een groot deel van de koolstof keert weer terug in de atmosfeer, door afbraak van het organisch materiaal en als gevolg van ontbossing, bosbranden en andere verstoring. Wetlands, veenmoerassen, getijdengebieden en mangrovebossen vormen de grootste koolstofput op land. Ook daar zien we een sterke achteruitgang van het vermogen om als koolstofput te functioneren.[[Bestand:Annual carbon emissions.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Ontwikkeling van de jaarlijkse koolstofuitstoot en -reservoirs vanaf 1850. Gecombineerde componenten van het mondiale koolstofbudget als functie van de tijd voor fossiele CO2-emissies. In het eerste diagram (a) staan jaarlijkse schattingen van elke flux (in Gt C jr-1) en in het tweede diagram (b) de cumulatieve flux (de som van alle voorgaande jaarlijkse fluxen, in Gt C) sinds het jaar 1850. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Copernicus Earth System Science Data]</ref>]]De grafiek laat zien dat het grootste deel van de CO2-uitstoot wordt opgenomen door natuurlijke CO2-reservoirs (‘sinks’), zoals plantengroei en de bodem (land sink) en oceanen (ocean sink). Deze kunnen echter ook broeikasgassen vrijgeven wanneer de aarde door niet-natuurlijke oorzaken opwarmt, wat het broeikaseffect versterkt. Vanaf ongeveer 1950 is de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer versneld toegenomen (atmospheric growth). De ‘sinks’ hebben onvoldoende capaciteit om de uitstoot van broeikasgassen op te nemen.
De inventarisatie in Global Carbon Budget 2023 van de koolstofcyclus (die vanaf 2011 jaarlijks wordt geüpdatet) geeft aan dat de wereldwijde fossiele CO2-uitstoot (inclusief de opname door cement) in 2023 verder zal toenemen tot 1,4% boven het niveau van vóór de pandemie van 2019. De auteurs berekenen hoeveel CO2 er nog uitgestoten mag worden om de opwarming van de aarde met een 50% waarschijnlijkheid te beperken tot 1,5, 1,7 en 2 °C. Dit is, gerekend vanaf begin 2024, respectievelijk 275 Gigaton CO2 bij 1,5 °C, 625 Gigaton CO2 bij 1,7 °C en 1150 Gigaton CO2 bij 2 °C. Uitgaande van de emissieniveaus van 2023 komt dat overeen met ongeveer 7, 15 en 28 jaar.<blockquote>'''Bronnen:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Levensduur van CO2 in de atmosfeer ==
Klimaatsceptici voeren vaak aan dat CO2 niet kan bijdragen aan de opwarming, omdat het maar kort in de atmosfeer blijft. Dat argument wordt weerlegd op de site skepticalscience.com.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-residence-time.htm CO2 emissions change our atmosphere for centuries | Skeptical Science]</ref>

Het is niet relevant wat de levensduur van een CO2 molecuul in de atmosfeer is, maar het gaat erom hoeveel CO2 moleculen er aanwezig zijn in de verschillende koolstof reservoirs. Dit wordt weergegeven in onderstaande figuur.

Daaruit blijkt dat per jaar ongeveer 5,5 gigaton koolstof wordt toegevoegd door het gebruik van fossiele brandstoffen. Van deze 5,5 gigaton wordt ca. 2 gigaton opgenomen door land en oceanen. De resterende 3,3 gigaton per jaar is het netto overschot op de wereldwijde koolstofboekhouding en de feitelijke oorzaak van de klimaatverandering.

[[Bestand:Levensduur CO2 atmosfeer.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit diagram van de koolstofcyclus toont de opslag en jaarlijkse uitwisseling van koolstof tussen de atmosfeer, de hydrosfeer en de geosfeer in gigaton - of miljarden tonnen - koolstof (GtC). Het verbranden van fossiele brandstoffen door mensen voegt ongeveer 5,5 GtC koolstof per jaar toe aan de atmosfeer.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle The Carbon Cycle | NASA]</ref>]]
In het bovenstaande diagram van de koolstofcyclus zijn er twee reeksen getallen. De zwarte getallen geven de grootte van het reservoir aan, in gigaton koolstof (GtC). De paarse getallen zijn de fluxen (of stroomsnelheid) van en naar een reservoir in gigaton koolstof per jaar (Gt/yr).
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== '''Verdieping:''' Basislijn ‘Parijs’ ==

Verdieping bij: [[Wat is klimaatverandering?#Fossiele brandstoffen|Fossiele brandstoffen]].

De Overeenkomst van Parijs definieert “pre-industriële” niveaus niet expliciet, wat leidt tot verschillende interpretaties. Over het algemeen wordt de periode 1850-1900 gebruikt als basislijn, die het begin van de uitstoot van broeikasgassen door de industriële revolutie weergeeft. Sommige onderzoekers beweren echter dat een eerdere periode, zoals 1720-1800, een nauwkeurigere basislijn kan zijn vanwege lagere concentraties broeikasgassen en natuurlijke klimaatvariabiliteit in die tijd. Het IPCC heeft in zijn rapporten ook verwezen naar 1750 als pre-industriële marker.<ref> https://www.climate-lab-book.ac.uk/2017/defining-pre-industrial/ </ref><blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij? ==
[[Bestand:Physical drivers of climate change.png|gecentreerd|miniatuur]]
Deze grafiek toont de belangrijkste broeikasgassen: kooldioxide (CO2), methaan (CH4) en waterdamp (H2O), en hun bijdrage aan de opwarming van de atmosfeer, gemeten in graden Celsius.<ref>[https://science2017.globalchange.gov/chapter/2/ Climate Science Special Report: Physical Drivers of Climate Change | U.S. Global Change Research Program]</ref> Zonder deze gassen zou de aarde een onleefbare, ijskoude planeet zijn.

Er zijn natuurlijke bronnen van CO2 in de atmosfeer, zoals de uitstoot van gassen uit de oceaan, ontbindende vegetatie en andere biomassa, vulkaanuitbarstingen, natuurlijk voorkomende bosbranden en zelfs oprispingen van herkauwende dieren. Deze natuurlijke bronnen van CO2 worden gecompenseerd door ‘[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|sinks]]’, zoals fotosynthese door planten op het land en in de oceaan, directe absorptie in de oceaan en de vorming van bodems en veen.

Zwaveldioxide, stikstofoxiden en aerosolen stimuleren de wolkenvorming, wat een afkoelend effect op de atmosfeer heeft. Het nettoresultaat van broeikasgasuitstoot en wolkenvorming is echter een opwarming van de atmosfeer.<blockquote>'''Bron:'''
<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Methaan, krachtig broeikasgas ==
[[Bestand:Global methane budget 2010-2019.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Global Carbon Project''<ref>[https://www.globalcarbonproject.org/methanebudget/index.htm Global Methane Budget | The Global Carbon Project]</ref>]]
Bij het vergelijken van de effecten van methaan (CH4) en kooldioxide (CO2) zijn twee dingen belangrijk. Ten eerste is methaan een veel krachtiger broeikasgas dan kooldioxide. Ten tweede is de verblijftijd in de atmosfeer veel korter voor methaan dan voor kooldioxide, omdat methaan vrij snel wordt omgezet naar kooldioxide. Als gevolg daarvan neemt de bijdrage van methaanemissies, die in het verleden hebben plaatsgevonden, aan de opwarming van de aarde in de loop van de tijd af.

Over een periode van 100 jaar kan methaan in dezelfde hoeveelheid als CO2 de aarde ongeveer 30 keer sterker opwarmen. Over een periode van twintig jaar is het opwarmende vermogen van methaan meer dan 80 keer zo groot als dat van een gelijke hoeveelheid kooldioxide. Dus hoe korter de tijd, hoe groter de impact van methaan in de atmosfeer. Dus als je de opwarming van de aarde snel wilt afremmen, is een vermindering van de methaanuitstoot heel effectief.

Meer informatie over het methaanbudget, en het verminderen van de effecten van de toenemende methaanuitstoot is te vinden op de site Global Methane Budget 2000–2020 en een artikel in Environmental Research Letters.<ref>[https://essd.copernicus.org/preprints/essd-2024-115/ Global Methane Budget 2000–2020 Global Methane Budget 2000–2020 | Earth System Science Data]</ref><ref> [https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ad6463 Human activities now fuel two-thirds of global methane emissions | Environmental Research Letters]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping''': Lachgas ==
Lachgas (N2O) is een krachtig broeikasgas, en de uitstoot ervan neemt al decennia toe, voornamelijk door mestproductie en het gebruik van kunstmest. Wanneer we spreken over de stikstofcrisis, gaat het vaak over stikstofverbindingen die de bodem en het oppervlaktewater, zoals sloten, rivieren, meren en oceanen, vervuilen. Deze stikstof komt uit dierlijke mest, kunstmest of wordt uitgestoten door auto's, fabrieken en de verbranding van biomassa, en schaadt de biodiversiteit.

Het stikstofprobleem is echter breder dan dat. Bacteriën en chemische processen in de bodem en het water zetten een deel van deze stikstofverbindingen om in lachgas, wat bijdraagt aan de opwarming van de aarde.

== '''Verdieping:''' Vulkanen ==
Vulkanisme is een andere bron van CO2. Vulkanen kunnen van invloed zijn op klimaatverandering. Bij een grote explosieve uitbarsting worden veel vulkanisch gas, aerosolen en as de stratosfeer in gestuurd. De meeste as die terug op aarde valt, wordt binnen enkele dagen of weken afgevoerd en heeft dus niet veel effect op klimaatverandering. Gassen zoals zwaveldioxide die vrijkomen door vulkanen kunnen echter wereldwijde afkoeling veroorzaken, terwijl vulkanische CO2, dat een broeikasgas is, de opwarming van de aarde kan bevorderen.

In het geologische verleden hebben ze, naast andere factoren, bijgedragen aan klimaatverandering. De hoeveelheid CO2 die individuele vulkanen uitstoten, valt echter in het niet bij wat er nu de atmosfeer in gaat. Alle vulkanen die in deze tijd op de planeet actief zijn, stoten minder dan één procent van de kooldioxide uit die menselijke activiteiten veroorzaken. (Zie ook de grafiek in [[Stand van zaken op dit moment#Verdieping: verder terug in de tijd|Verdieping: Verder terug in de tijd]].)

Een uitzondering hierop vormen grote, zg. ‘flood basalt events’. Dat zijn langdurige perioden van uitvloeien van lava over enorme gebieden waarbij ook CO2 in grote hoeveelheden vrijkomt. Die gebeurtenissen hebben in het verleden invloed gehad op het klimaat en het uitsterven van soorten. Het belangrijkste effect lijkt te zijn het vertragen van het herstel na een broeikas opwarming. De laatste van deze gebeurtenissen vond tientallen miljoenen jaren geleden plaats. Op dit moment is daarvan geen sprake.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01574-3 Cryptic degassing and protracted greenhouse climates after flood basalt events | Nature Geoscience]</ref>

Dat weerlegt dan ook de claim van sommige klimaatsceptici dat de CO2-uitstoot door fossiele brandstoffen lager is dan die door vulkanen. Vulkanen stoten ongeveer 0,3 miljard ton CO2 per jaar uit. Dit is ongeveer 1% van de menselijke CO2-uitstoot, die ongeveer 29 miljard ton per jaar bedraagt.<ref>[https://skepticalscience.com/volcanoes-and-global-warming.htm Do volcanoes emit more CO2 than humans? | Skeptical Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Fossiele koolstof herkennen ==
We weten dat de CO2-concentratie in de atmosfeer is toegenomen door menselijke activiteit doordat 1) die stijging is begonnen sinds de Industriële Revolutie en daarna is versneld, en 2) doordat verbranden van fossiele brandstoffen de verhouding van koolstofisotopen 12C en 13C in de atmosfeer verandert.<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/archives/2004/12/how-do-we-know-that-recent-cosub2sub-increases-are-due-to-human-activities-updated/ How do we know that recent CO2 increases are due to human activities? | Real Climate]</ref>

CO2 afkomstig van de verbranding van fossiele brandstoffen of bossen heeft een heel andere isotopensamenstelling dan CO2 in de atmosfeer. Dit komt doordat planten een voorkeur hebben voor de lichtere isotopen (12C vs. 13C); ze hebben dus een lagere 13C/12C-verhouding. Omdat fossiele brandstoffen uiteindelijk afkomstig zijn van oude planten, hebben planten en fossiele brandstoffen allemaal ongeveer dezelfde 13C/12C-verhouding – ongeveer 2% lager dan die van de atmosfeer. Naarmate CO2 uit deze materialen vrijkomt in de atmosfeer en zich ermee vermengt, neemt de gemiddelde 13C/12C-verhouding van de atmosfeer af.

Reeksen jaarlijkse boomringen die duizenden jaren teruggaan zijn geanalyseerd op hun 13C/12C-verhoudingen. Omdat de leeftijd van elke ring precies bekend is, kunnen onderzoekers een grafiek maken van de atmosferische 13C/12C-verhouding versus de tijd. Wat blijkt: op geen enkel moment in de afgelopen 10.000 jaar waren de 13C/12C-verhoudingen in de atmosfeer zo laag als nu. Bovendien beginnen de 13C/12C-verhoudingen dramatisch te dalen op het moment dat de CO2 begint toe te nemen — rond 1850 van onze jaartelling. Dit is precies wat is te verwachten als de toegenomen CO2 inderdaad het gevolg is van de verbranding van fossiele brandstoffen.

Dit wordt bevestigd door metingen van de 13C/12C-verhouding in de oceanen, al gaan die niet zover terug als de metingen aan boomringen. Metingen aan luchtbellen in ijskernen van Antarctica en Groenland geven hetzelfde beeld: de menselijke vingerafdruk wordt sterker vanaf het begin van de Industriële Revolutie.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' energiebalans ==
CO2 en andere broeikasgassen komen in kleine hoeveelheden voor in de atmosfeer van onze planeet. Die hebben invloed op de energiebalans van de aarde.

De temperatuur van een planeet hangt af van de balans tussen inkomende straling en uitgaande straling. Als de inkomende straling groter is dan de uitgaande straling, zal een planeet opwarmen. Als de uitgaande straling groter is dan de inkomende straling, koelt een planeet af. Een planeet zal neigen naar een toestand van stralingsevenwicht, waarin de stralingsenergie van de uitgaande straling gelijk is aan de stralingsenergie van de geabsorbeerde inkomende straling.<ref> [https://cimss.ssec.wisc.edu/wxwise/homerbe.html The Earth's Radiation Energy Balance | Cooperative Institute for Meteorological Satellite Studies
University of Wisconsin-Madison]</ref>

Wanneer de hoeveelheid invallend zonlicht die door het aardoppervlak of de atmosfeer wordt geabsorbeerd groter is dan de hoeveelheid uitgaande langgolvige straling die naar de ruimte wordt uitgezonden, is er sprake van onbalans. De energie-onbalans is de fundamentele fysische grootheid die de oppervlaktetemperatuur bepaalt.<ref> [https://www.nature.com/articles/nclimate2876 An imperative to monitor Earth's energy imbalance | Nature Climate Change]</ref> <ref> [https://essd.copernicus.org/articles/15/1675/2023/ Heat stored in the Earth system 1960–2020: where does the energy go? | Earth System Science Data]</ref>[[Bestand:Earth heat inventory.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Energiebalans van de aarde. De totale warmtetoename voor de periode 1971-2020, ~381 ZW, is aangegeven in rood.'']]

(a) Aan de bovenkant van de atmosfeer komt er ~340 W/m2 aan straling van de zon aan. Daarvan wordt ~0,76 W/m2 als uitgaande straling de ruimte in gereflecteerd. De atmosfeer laat het zichtbare zonlicht (kortgolvige straling) vrijwel ongehinderd door.

(b) Het oppervlak van de aarde neemt het grootste deel van het zonlicht op en wordt daardoor warmer. Ongeveer 90% van de vastgehouden energie gaat naar de opwarming van de oceanen, veel kleinere hoeveelheden gaan naar de opwarming van het land, de atmosfeer en het ijs.

(c) Vervolgens straalt het warme aardoppervlak de energie van dat geabsorbeerde licht uit als infraroodstraling (langgolvige straling).

(d) Broeikasgassen vangen veel van deze infraroodstraling op, waardoor het niet direct uit de atmosfeer kan ontsnappen.

(e) Dit proces vertraagt de uitstoot van energie naar de ruimte.

(f) Deze vertraagde energiedoorstroming zorgt ervoor dat de atmosfeer, oceanen en bodem opwarmen.

Door meer broeikasgassen in de atmosfeer te brengen, verstoort de mens de energiebalans van de Aarde. Hierdoor neemt de absorptie van infraroodlicht toe, wat de opwarming van de aarde versnelt en wereldwijde klimaatpatronen verstoort.<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />
</blockquote>

Wat is klimaatverandering?

2025-04-13T17:52:07Z

Eva: /* ELI5 */

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
'''Klimaatverandering is wanneer de gemiddelde weerpatronen van de aarde over een lange tijd veranderen.'''

'''Uitleg:'''
* Het klimaat is het typische weer in een regio over een periode van 30 jaar of meer, inclusief temperatuur, regenval en wind.

* Het klimaat op aarde verandert sneller dan in de afgelopen 10.000 jaar. De wereld is al 1,3 graad Celsius (2,3 graden in Nederland) warmer geworden sinds de industriële revolutie.
'''Deze veranderingen zijn grotendeels te wijten aan dingen die mensen doen:'''
* Bij het verbranden van fossiele brandstoffen zoals olie, gas en kolen komen broeikasgassen zoals CO2 (kooldioxide) en CH4 (methaan) vrij in de atmosfeer.

* Deze gassen houden warmte vast en zorgen ervoor dat de aarde opwarmt.
* Het kappen van bossen draagt ook bij aan klimaatverandering.
'''Gevolgen van klimaatverandering:'''
* Extreme weersomstandigheden zoals stormen, overstromingen en hittegolven komen steeds vaker voor.
* IJskappen smelten en de zeespiegel stijgt.
* Planten- en diersoorten worden bedreigd.
</div>

= Wat is klimaatverandering? =

'''Het klimaat is één van de [http://www.klimaatwiki.org/index.php/Extreme_urgentie#De_grenzen_van_onze_planeet negen planetary boundaries] die sinds ongeveer 1990 voorbij de veilige limiet is. De gevolgen van het overschrijden van die grens zijn maar ten dele terug te draaien en dan ook nog pas op de lange termijn.'''

'''Deze pagina bespreekt de verschillen tussen [[Wat is klimaatverandering?#Weer en klimaat|weer en klimaat]], het [[Wat is klimaatverandering?#Het natuurlijke broeikaseffect|natuurlijke broeikaseffect]], [[Wat is klimaatverandering?#Welke broeikasgassen zijn er?|broeikasgassen]], het door de mens veroorzaakte [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]], en de invloedrijke weersverschijnselen [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño en El Niña]].'''

'''Onderstaande grafiek, gepubliceerd door het KNMI, vat het verhaal van deze wiki samen. Hij laat zien hoe de gemiddelde temperatuur op aarde sinds de Industriële Revolutie is gestegen parallel met de toename van kooldioxide in de atmosfeer.'''
[[Bestand:Klimaatgrafiek KNMI.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|Temperatuur en CO2-concentratie sinds het begin van de jaartelling. Bron: KNMI.]]

== Weer en klimaat ==
'''Weersverandering en klimaatverandering worden nogal eens met elkaar verward: ''“Hoezo opwarming van de aarde? Kijk naar buiten. Het sneeuwt en het is heel koud.”'' Vaak is zo’n opmerking een bewuste keuze om een zinvol gesprek te frustreren. Hoe het ook zij, het is goed om het verschil tussen weer en klimaat scherp te hebben.'''

Op de site https://earth.nullschool.net/ vind je animaties van de actuele weersituatie: temperatuur, luchtdruk, wind, zeestromingen, chemie en nog veel meer.

<youtube>obsw9qiBnjo</youtube>

==== Weer ====
Weer is wat je buiten voelt op een specifieke dag: warm, koud, regen, zon, wind, enzovoort. Het verandert snel, soms zelfs binnen een uur. Het weer — temperatuur, neerslag, wind — is op elke plaats en op elk moment anders.

Tegelijkertijd is het weer ook in zekere mate voorspelbaar: de dagen in de wintermaanden zijn kouder, grauwer en donkerder, dan in de zomer. In gebieden ver van zeeën en oceanen zijn deze verschillen groter dan in Nederland, dicht bij de zee. Nederland heeft een zeeklimaat, Rusland een landklimaat.

==== Klimaat ====
Klimaat gaat over het ''gemiddelde'' weer in een ''groter gebied'' over een ''lange periode'', meestal wordt daarvoor 30 jaar gekozen. Klimaat geeft een idee wat voor soort weer je meestal kunt verwachten in een seizoen of jaar.

== Klimaatverandering ==
Klimaatverandering is dus de verandering van de gemiddelde weersomstandigheden over een langere periode in een bepaalde regio. Klimaat zegt daarmee ook iets over de kans dat een bepaald weertype op een bepaalde plaats en op een bepaalde tijd voorkomt.

Je kunt dus nooit zeggen dat extreme regenbuien (het weer op moment X op plaats Y) het gevolg zijn van klimaatverandering, tenminste niet op dezelfde manier als zeggen dat het glas dat op de grond valt het gevolg is van je hand die het van de tafel duwt. Immers het klimaat is de samenvatting van vele jaren weersverschijnselen. Je kunt wel zeggen dat het vaker optreden van extreme regenbuien het gevolg is van de uitstoot van CO2. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Attributie|Verdieping: Attributie]].)

Als we het over klimaatverandering hebben, bedoelen we vaak de opwarming van de aarde als gevolg van menselijk handelen, de antropogene klimaatverandering (er bestaat dus ook klimaatverandering die niet door de mens wordt veroorzaakt; zie [natuurlijke variatie]). Opwarming is echter maar één onderdeel van klimaatverandering. Omdat de planeet aarde één groot samenhangend geheel vormt, heeft opwarming ook gevolgen voor neerslagpatronen, weersextremen, smeltende gletsjers, zeespiegelstijging, veranderingen in verdamping door vegetatie, etc.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref>

Het klimaat op aarde is over lange tijd — in de orde van honderdduizenden tot miljoenen jaren — redelijk stabiel geweest, slechts enkele graden onder en boven de gemiddelde temperatuur in die periode. De huidige opwarming is groter en veel sneller dan ooit in de afgelopen 2 miljoen jaar. En dat is de kern van het probleem.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

== Het broeikaseffect ==

'''Het broeikaseffect werkt als een warme deken rond de Aarde en bestaat uit gassen zoals kooldioxide, methaan en waterdamp die warmte vasthouden.'''

'''Het broeikaseffect is een natuurlijk proces, dat de planeet op een voor leven optimale temperatuur houdt. Menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, hebben het broeikaseffect versterkt. Door de uitstoot van , kooldioxide (CO2), is de deken als het ware dikker geworden. Daardoor is de temperatuur op aarde gestegen en de energiebalans verstoord. Dat wordt het [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]] genoemd. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: energiebalans|Verdieping: Energiebalans]].)'''

Hoewel er nog steeds veel onduidelijk is over klimaatverandering — met name over het tempo en de intensiteit — zijn de natuurkundige processen achter het broeikaseffect volledig begrepen. (Zie Experts zijn het eens.) Uit al het onderzoek blijkt dat op de lange termijn kooldioxide in de atmosfeer de belangrijkste regelknop is voor de temperatuur op Aarde. Kooldioxide is de belangrijkste veroorzaker van de huidige klimaatverandering, de toename ervan is door de mens veroorzaakt en het is ook de mens die de uitstoot ervan kan terugdringen.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.1190653 Atmospheric CO2: Principal Control Knob Governing Earth’s Temperature | Science]</ref>

Dit is al heel lang bekend. In een reeks experimenten die in 1856 werden uitgevoerd, ontdekte Eunice Newton Foote — een wetenschapper en voorvechtster van vrouwenrechten uit Seneca Falls, New York — als eerste dat het veranderen van de hoeveelheid kooldioxide (toen nog "koolzuurgas" genoemd) in de atmosfeer de temperatuur veranderde. Deze relatie tussen kooldioxide en het klimaat op aarde is sindsdien een van de belangrijkste principes geworden van de moderne meteorologie, het broeikaseffect en de klimaatwetenschap. Maar meer dan een eeuw lang erkende niemand dat Foote de eerste was die deze ontdekking deed, grotendeels omdat ze een vrouw was.<ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref>

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 en temperatuur]].<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Natuurlijk broeikaseffect ===
Het broeikaseffect treedt op omdat zonlicht dat de aarde verwarmt slechts ten dele wordt teruggekaatst naar de ruimte. Broeikasgassen als kooldioxide (CO2) en methaan (CH4), houden een deel van die warmte vast. Dit is net als in een kas waar glas de warmte binnenhoudt. Vandaar de naam broeikaseffect. Zonder dit zou de gemiddelde temperatuur op het aardoppervlak ongeveer -18 °C zijn en zou menselijk leven niet bestaan.

Het zonnespectrum bevat UV- tot kortgolvige infraroodstraling — inclusief het zichtbare licht. Het opgewarmde aardoppervlak zendt langgolvige infraroodstraling terug. Daarvan wordt een klein deel, met golflengte 15 μm, geabsorbeerd door CO2 in de atmosfeer.

<youtube>Ge0jhYDcazY</youtube>

''Demonstratie van het broeikaseffect die in de klas kan worden uitgevoerd.''<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/02/25/carbon-dioxide-cause-global-warming/ How Exactly Does Carbon Dioxide Cause Global Warming?]</ref>

Met dit eenvoudige experiment, dat voor het eerst werd uitgevoerd in 1856 door Eunice Foote, <ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref> kun je zelf aantonen dat CO2 warmtestraling absorbeert. De fles die meer kooldioxide bevat, warmt meer op dan de fles met alleen maar lucht.
In de atmosfeer werkt het broeikaseffect als volgt.[[Bestand:Animatie atmosfeer.gif|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De zes stappen van het versterkte broeikaseffect. Bron: Australian Government.''<ref> [https://www.dcceew.gov.au/climate-change/policy/climate-science/understanding-climate-change Understanding climate change | Australian Government]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Thermostaat ===
Het kooldioxidegehalte in de atmosfeer blijft van nature redelijk constant rond 0,03%, oftewel van iedere miljoen moleculen in de lucht zijn er 300 CO2-moleculen (ook wel 300 ppm; parts per million genoemd). CO2 dat bijvoorbeeld vrijkomt bij vulkaanuitbarstingen, ademende mensen en dieren en verbranding van fossiele brandstoffen, wordt uiteindelijk opgenomen door de oceanen en planten. Dit proces helpt de variaties in CO2-concentraties, en daarmee ook de temperatuurschommelingen, binnen leefbare grenzen te houden.

De atmosfeer, samen met de oceanen, de landmassa’s en het leven vormen één samenhangend systeem, dat functioneert als een natuurlijke thermostaat die de planeet leefbaar houdt. (Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|Verdieping: Systeem Aarde]].) Het huidige leven, inclusief de mens, is geëvolueerd in een periode toen de thermostaat op 15 °C stond.

Dat heeft miljoenen jaren goed gefunctioneerd en de evolutie van microben, planten en dieren mogelijk gemaakt. Totdat menselijke activiteiten de balans begonnen te verstoren

== Natuurlijke variatie ==
In de geschiedenis van de aarde hebben zich al eerder veranderingen in het klimaat voorgedaan, zoals ijstijden en warme periodes. Hoewel er na deze veranderingen uiteindelijk een nieuw evenwicht optrad, gebeurde dat over duizenden tot miljoenen jaren. Veel soorten overleefden deze veranderingen niet, en de ecosystemen die opnieuw ontstonden, waren vaak anders dan die daarvoor.

Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].

Het grote verschil nu is dat de huidige opwarming vooral door menselijke activiteiten wordt veroorzaakt en in een fractie van de tijd plaatsvindt vergeleken met natuurlijke klimaatveranderingen. Hierdoor wordt de veerkracht van ecosystemen en soorten ernstig op de proef gesteld. Veel planten- en diersoorten kunnen niet snel genoeg migreren of zich aanpassen om deze snelle veranderingen te overleven.

Menselijke samenlevingen zijn ook kwetsbaar voor deze snelle veranderingen. Terwijl de aarde zich op lange termijn misschien kan herstellen en nieuwe evenwichten kan vinden, is er geen garantie dat menselijke samenlevingen hetzelfde kunnen doen. De maatschappelijke structuren, voedselzekerheid, watervoorziening en infrastructuur zijn niet ontworpen om met zulke snelle en extreme veranderingen om te gaan. Dit kan leiden tot grote sociale en economische instabiliteit, migratiestromen, conflicten, lijden en sterfte. Kortom, de snelheid van de huidige opwarming vormt niet alleen een bedreiging voor de natuur, maar ook voor de toekomst van menselijke samenlevingen.

==== Middeleeuws klimaatoptimum ====
Voor Nederland is uitgebreid historisch onderzoek gedaan naar de rol van klimatologische stabiliteit, maatschappelijke ontwikkeling en biodiversiteit. De uitkomst is dat in het zogeheten Middeleeuws klimaatoptimum (een klimatologisch stabiele en relatief warme periode — maar koeler dan nu) aan het einde van de Middeleeuwen, zowel de landbouw als de biodiversiteit floreerden. <ref> Zanden, J. L. van, Goethem, T. van, Lenders, H. J. R., & Schaminée, J. (2021). ''De ontdekking van de natuur: de ontwikkeling van biodiversiteit in Nederland van ijstijd tot 21ste eeuw''. Prometheus.</ref>

==== PETM ====
Met de nodige voorzichtigheid is het mogelijk perioden in het verleden als analogen te gebruiken voor de huidige opwarming. Bij voorbeeld de periode die bekend staat als het Palaeocene-Eocene Thermal Maximum (PETM). Tijdens het PETM was het Noordpoolgebied helemaal ijsvrij. Er groeiden palmbomen en er zwommen nijlpaarden. Dat maakt het nog geen scenario voor de huidige opwarming..<ref> [https://www.nature.com/articles/ngeo668 Warm and wet conditions in the Arctic region during Eocene Thermal Maximum 2 | Nature Geoscience]</ref>

Op geen moment in het geologische verleden is de aarde zo snel opgewarmd als in de huidige tijd. Een geschikte analoog voor huidige antropogene opwarming is er dan ook niet, maar het geologische verleden biedt wel lessen voor de huidige tijd.<ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4924029 A Framework for Assessing Analogy between Past and Future Climates | preprint]</ref> <blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Welke broeikasgassen zijn er? ==

'''De belangrijkste broeikasgassen zijn kooldioxide (koolzuurgas, CO2), waterdamp en methaan (CH4). Daarvan is CO2 de belangrijkste. Alle drie komen van nature voor in de atmosfeer en zorgen ervoor dat de Aarde leefbaar is.'''

<youtube> https://youtu.be/-aSBfn6_pUY?si</youtube>

''Deze animatie op basis van waarnemingen door NASA's Orbiting Carbon Observatory 2 (OCO-2) en GEOS modelsimulatie, laat zien hoe CO2 zich gedurende een kalenderjaar (2021) door de atmosfeer verspreidt. Duidelijk is dat de voornaamste bronnen op het Noordelijk Halfrond liggen.''<ref>[https://svs.gsfc.nasa.gov/5115 Global Atmospheric Carbon Dioxide (CO₂) | NASA Scientific Visualization Studio]</ref>

=== Kooldioxide ===
'''Van nature komt kooldioxide in een kleine concentratie — ~0,03% — voor in de atmosfeer. Groene planten en cyanobacteriën hebben kooldioxide nodig voor hun stofwisseling. Ze zetten het met behulp van zonlicht om in glucose: fotosynthese.

'''(N.B. [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Vulkanen|Vulkanen]] zijn een andere, in de huidige periode van de aardgeschiedenis, kleine bron van CO2.)'''

CO2 komt weer in de atmosfeer wanneer de planten vergaan of worden opgegeten door dieren (uitademen). Opname en uitstoot zijn min of meer in evenwicht: een boom die tijdens zijn leven CO2 opneemt, staat die weer af wanneer hij afsterft. Daardoor is de concentratie CO2 in de atmosfeer licht fluctuerend over de geologische tijd.

Desalniettemin wordt op de geologisch lange termijn veel meer CO2 vastgelegd in de aardbodem. Het is opgeslagen als dood plantaardig materiaal in veengrond dat, vastgezet in aardlagen, in de loop van miljoenen jaren samengedrukt is tot bruinkool, steenkool en aardgas. In de oceanen wordt koolstof vastgelegd doordat organismen na afsterven naar de bodem zinken. Op de lange duur kunnen die worden omgezet in aardolie en aardgas.

Het is deze enorme koolstofvoorraad die als fossiele brandstof wordt verstookt, waarbij het CO2 weer vrijkomt. Dit verklaart ook waarom er nu op zo'n korte termijn, zoveel CO2 bij kan komen, en waarom dit ongeëvenaard is in de geschiedenis van de aarde.

<youtube>8KrgPPO1h0A</youtube>

''Veranderingen van de CO2 concentratie over de afgelopen 800.000 jaar. De CO2-waarde in oktober 2024 was 424 ppm (deeltjes per miljoen).<ref> [https://gml.noaa.gov/ccgg/trends/history.html Trends in CO2 | NOAA Global Monitoring Laboratory]</ref>''

Deze animatie van de US National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) zet de huidige toename van de CO2 concentratie in het perspectief van de variaties in de afgelopen 800.000 jaar, de periode van de ijstijden.

De animatie begint met directe observaties van de CO2-concentratie door het Mauna Loa observatorium in Hawaii en een wereldwijd netwerk van andere meetpunten, gevolgd door metingen van CO2-concentraties in ijskernen van Antarctica.

Zie ook:

* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2 — temperatuur]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Gevoeligheid|Verdieping: gevoeligheid]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|Verdieping: Koolstofbalans]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|Verdieping: Koolstofputten]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Levensduur van CO2 in de atmosfeer|Verdieping: levensduur van CO2 in de atmosfeer]].

<blockquote>'''Bron:'''
<references /> </blockquote>

=== Fossiele brandstoffen ===
'''De toename van CO2 in de atmosfeer is het gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen. Natuurlijke processen hebben daar nauwelijks aan bijgedragen. De Industriële Revolutie is de start van die toename, die vanaf ongeveer 1950 steeds sterker werd.'''

Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn een universele verspilling van energie.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/ Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</ref> Om precies te zijn: ongeveer 67% van de totale energie van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren in de atmosfeer als kooldioxide, andere oxiden, waterdamp en warmte. Slechts de resterende 33% van de energie wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.
[[Bestand:Toename broeikasgassen sinds 1850.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Uitstoot van kooldioxide (CO₂) door fossiele brandstoffen en industrie. Veranderingen in landgebruik zijn inbegrepen.''<ref>[https://ourworldindata.org/greenhouse-gas-emissions Greenhouse gas emissions | Our World in Data]</ref>]]

In december 2024 was de concentratie ~425 ppm.<ref>[https://climate.nasa.gov/vital-signs/carbon-dioxide/?intent=121 Carbon Dioxide LATEST MEASUREMENT | NASA]</ref> Bij het begin van het industriële tijdperk in de 19e eeuw was het CO2 gehalte in de atmosfeer 278 ppm. Sindsdien hebben menselijke activiteiten de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer met 50% doen toenemen. Dat betekent dat de hoeveelheid CO2 nu 150% is van de waarde in 1850. Deze door de mens veroorzaakte stijging is groter dan de natuurlijke stijging aan het einde van de laatste ijstijd, 20.000 jaar geleden, de laatste grote, natuurlijke opwarming.

==== Sinds de Industriële Revolutie ====

De uitstoot van fossiele CO2 daalt in sommige regio's, waaronder Europa en de VS, maar stijgt wereldwijd — en wetenschappers zeggen dat wereldwijde actie om fossiele brandstoffen terug te dringen niet snel genoeg gaat om gevaarlijke klimaatverandering binnen de perken te houden.

Het beste beschikbare bewijs laat zien dat de opwarming waarschijnlijk min of meer zal stoppen zodra de uitstoot van kooldioxide (CO2) nul is, wat betekent dat de mens de macht heeft om de toekomst van het klimaat te kiezen. De snelheid waarmee het oceaanoppervlak verder opwarmt door de kooldioxide die al is uitgestoten, is bijna identiek aan de snelheid waarmee de oceanen kooldioxide uit de atmosfeer absorberen en begraven, waardoor het broeikaseffect van de atmosfeer afneemt en de lagere atmosfeer en het oppervlak afkoelen. De twee effecten heffen elkaar in wezen op. In plaats daarvan krijgen we dus een in wezen vlakke temperatuurcurve.<ref> [https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1256273/full Michael Mann: Warming ends when carbon pollution stops | Frontiers]</ref><ref>[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1327653/full H Damon Matthews : How much additional global warming should we expect from past CO2 emissions? | Frontiers]/</ref>

Dat is in overeenstemming met IPCC scenario RCP2.6 met ambitieus klimaatbeleid. Onzekere factoren die samenhangen met [[Feedbacks en tipping points#Tipping points (Omslagpunten)|omslagpunten]], zoals het dooien van de permafrost, kunnen voor een verdere stijging van 0,2 tot 0,3 °C zorgen.

Voor een uitleg over het effect van nul-emissie zie het artikel in Carbon Brief: ''Explainer: Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached?''<ref> [https://www.carbonbrief.org/explainer-will-global-warming-stop-as-soon-as-net-zero-emissions-are-reached/ Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached]</ref>

Er zijn echter ook aanwijzingen dat de gezamenlijke werking van albedo, koolstof uit ontdooiende permafrost (zowel als CH4 als CO2) en waterdamp in warme lucht er samen voor zorgen dat de temperatuur hoog blijft, zelfs als de CO2-concentratie afneemt. Dat betekent dat de klimaatverandering die al heeft plaatsgevonden moeilijk ongedaan te maken zal zijn zonder grootschalige netto negatieve emissies. <ref>[https://www.nature.com/articles/s41598-020-75481-z Jorgen Randers, Ulrich Goluke: An earth system model shows self-sustained thawing of permafrost even if all man-made GHG emissions stop in 2020 | Nature]</ref>

Om het klimaat te stabiliseren, moet de uitstoot van broeikasgassen stoppen. Daling van het CO2-niveau en daling van de temperatuur vraagt om andere maatregelen.<ref>
[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2007GL032388 H. Damon Matthews, Ken Caldeira: Stabilizing climate requires near-zero emissions | GRL]</ref> Zie daarvoor: Mitigatie.

Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Basislijn ‘Parijs’|Verdieping: Basislijn Parijs]].
<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />

</blockquote>

=== Cementproductie ===
De cementindustrie is de tweede belangrijkste oorzaak van het stijgende kooldioxidegehalte op aarde. Een ander nadeel is dat beton wordt gebruikt om harde oppervlakken te creëren die verhinderen dat regenwater door de bodem wordt opgenomen. Dat vergroot de kans op bodemerosie, watervervuiling en overstromingen.<ref> [https://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_impact_of_concrete Environmental impact of concrete | Wikipedia]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43660-x Projecting future carbon emissions from cement production in developing countries | Nature]</ref>

Bij de productie van cement komt kooldioxide vrij. Dit komt doordat calciumcarbonaat (CaCO3) wordt afgebroken wanneer het wordt verhit, waarbij kooldioxide (CO2) en ongebluste kalk (CaO) worden gevormd. Er wordt ook veel energie gebruikt, vooral uit de verbranding van fossiele brandstoffen. De cementproductie is goed voor ongeveer 1,6 miljard ton CO2 per jaar — ongeveer 8% van de wereldwijde CO2-uitstoot.<ref>[https://ourworldindata.org/grapher/annual-co2-cement Annual CO₂ emissions from cement | Our World in Data]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

=== Waterdamp ===
Sommige mensen — met name klimaatsceptici — denken dat waterdamp de belangrijkste oorzaak is van de huidige opwarming van de aarde, maar dat is een omdraaiing van oorzaak en gevolg. Waterdamp neemt toe naarmate de aarde warmer wordt, maar dit betekent niet dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming. Waterdamp versterkt de opwarming door andere broeikasgassen.<ref>[https://science.nasa.gov/earth/climate-change/steamy-relationships-how-atmospheric-water-vapor-amplifies-earths-greenhouse-effect/ Steamy Relationships: How Atmospheric Water Vapor Amplifies Earth’s Greenhouse Effect | NASA]</ref>
[[Bestand:Waterdamp broeikasgas.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Het mechanisme van de positieve terugkoppeling van waterdamp in de atmosfeer. Bron: NASA and NOAA Historic NWS Collection.'']]
Wanneer broeikasgassen zoals kooldioxide en methaan in de atmosfeer toenemen, stijgt de temperatuur op aarde. Hierdoor neemt de verdamping boven water- en landoppervlakken toe. Warmere lucht kan meer vocht vasthouden (7% meer voor elke graad opwarming), dus komt er meer waterdamp in de lucht. De reden is dat bij hoge temperaturen waterdamp niet zo gemakkelijk condenseert en als neerslag uit de atmosfeer valt als bij lagere temperaturen. De waterdamp absorbeert net als kooldioxide en methaan de warmte die vanaf de aarde wordt uitgestraald, waardoor de atmosfeer verder opwarmt en er nog meer waterdamp ontstaat.

Dit is een positieve [[Feedbacks en tipping points#Positieve terugkoppelingen|terugkoppeling]] die het broeikaseffect versterkt. Geschat wordt dat dit effect meer dan het dubbele is van de opwarming die zou plaatsvinden door de toename van kooldioxide alleen.

De verklaring hiervoor is dat waterdamp een '''condenseerbaar''' broeikasgas is — het kan van een gas in een vloeistof veranderen (condenseren). De concentratie is afhankelijk van de temperatuur van de atmosfeer. Hierdoor is waterdamp het enige broeikasgas waarvan de concentratie toeneemt ''door de'' opwarming van de atmosfeer, waardoor de atmosfeer nog meer opwarmt. De andere broeikasgassen — CO2, methaan, lachgas, ozon en chloorfluorkoolwaterstoffen — zijn '''niet-condenseerbare''' gassen. Deze kunnen niet vloeibaar worden,<ref>Deze gassen kunnen alleen vloeibaar worden onder laboratorium omstandigheden, bij zeer lage temperaturen.</ref> zelfs bij de zeer lage temperaturen aan de bovenkant van de troposfeer, op de grens van de stratosfeer. Terwijl de atmosferische temperaturen veranderen, blijft de concentratie van niet-condenseerbare gassen stabiel, tenzij menselijke activiteiten hun concentratie verhogen.

Extra waterdamp in de lucht blijft niet lang genoeg hangen om het klimaat te veranderen. De hoeveelheid waterdamp die we in de lucht brengen is niet belangrijk. Zelfs als we de hoeveelheid water in de lucht zouden verdubbelen, zou het meeste binnen ongeveer twee weken weer terugvallen in de oceanen, ijskappen, rivieren, meren en het grondwater. Als niet-condenseerbare broeikasgassen niet zouden toenemen, zou de hoeveelheid waterdamp in de atmosfeer onveranderd zijn ten opzichte van het niveau van voor de Industriële Revolutie.

Een uitvoerige bespreking van de '''klimaatmythe''' dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming en niet kooldioxide en andere door de mens uitgestoten broeikasgassen, vind je op de site van ''Skeptical Science''.<ref>[https://skepticalscience.com/water-vapor-greenhouse-gas.htm Explaining how the water vapor greenhouse effect works | Skeptical Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

=== Methaan ===
Methaan, CH4, draagt aanzienlijk bij aan de opwarming van de Aarde en is verantwoordelijk voor ongeveer 30% van de klimaatverandering sinds het pre-industriële tijdperk. Over een periode van 100 jaar is het 28 keer effectiever dan kooldioxide in het vasthouden van warmte en 84 keer effectiever over een periode van 20 jaar. <ref>[https://www.usgs.gov/news/featured-story/climate-warming-likely-cause-large-increases-wetland-methane-emissions Climate Warming is Likely to Cause Large Increases in Wetland Methane Emissions | USGS]</ref><ref> [https://energy.ec.europa.eu/topics/carbon-management-and-fossil-fuels/methane-emissions_en Methane Emissions | European Commission]</ref>

Methaanemissies zijn voornamelijk het gevolg van menselijke activiteiten, onder andere kolenmijnen, aardgaslekken, afvalwaterzuiveringsinstallaties, scheten en oprispingen van herkauwers zoals koeien, schapen en geiten, rottend organisch afval op stortplaatsen, en termietenheuvels. (Zelfs lactose-intolerante familieleden dragen in minieme hoeveelheden bij aan deze uitstoot!) <ref>[https://climate.mit.edu/ask-mit/how-much-does-natural-gas-contribute-climate-change-through-co2-emissions-when-fuel-burned How much does natural gas contribute to climate change through CO2 emissions when the fuel is burned, and how much through methane leaks? | MIT Climate Portal]</ref>

Methaan wordt in de atmosfeer snel omgezet in kooldioxide en draagt op die manier bij aan het broeikaseffect.<ref>[https://theconversation.com/i-was-an-exxon-funded-climate-scientist-49855 I was an Exxon-funded climate scientist | The Conversation]</ref>

Andere bronnen van methaanuitstoot zijn uitdrogende veenmoerassen en ontdooiende permafrost (= permanent bevroren bodem).

Zie: Verdieping: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?|Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?]].<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Verstoring door de mens ==

'''Door menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, nemen de broeikasgassen toe, en raakt de energiebalans van de Aarde verstoord. Er blijft meer warmte in de atmosfeer, wat leidt tot opwarming van de aarde en veranderingen in het klimaat. Dit noemen we het antropogene of versterkte broeikaseffect.'''

Tijdens alle ijstijden van de afgelopen miljoen jaar hebben de elkaar tegenwerkende processen van de koolstofcyclus ervoor gezorgd dat het kooldioxidegehalte in de atmosfeer stabiel bleef op of onder de 300 delen per miljoen (ppm). Op dit moment is dat niveau echter 426 ppm. Dit is niet alleen het hoogste kooldioxidegehalte dat de mensheid ooit heeft meegemaakt, maar het is ook in een ongekend tempo gestegen, als we op geologische tijdschalen kijken. Waar vergelijkbare veranderingen in het verleden duizenden jaren hebben geduurd, hebben we nu te maken met een stijging in een fractie van die tijd.

==== Het is de mens ====
[[Bestand:Indicatoren voor een opwarmende planeet.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px]]
De gemiddelde temperatuur op Aarde is sinds 1880 met > 1,3 °C gestegen. Sinds 1975 is de opwarming versneld met 0,2 °C per decennium. De maximumtemperaturen op het land stijgen twee keer zo snel, tot meer dan 1,7 °C.

Dat menselijke activiteit de oorzaak is voor de ongekend snelle stijging van de gemiddelde temperatuur op Aarde volgt uit verschillende, onafhankelijke waarnemingen. In de eerste plaats loopt de temperatuurstijging parallel aan de stijging van de CO2-concentratie vanaf het begin van de Industriële Revolutie. (Zie daarvoor: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2— temperatuur]].) In de tweede plaats laat geochemisch onderzoek van CO2 in de atmosfeer, de oceanen en ijskernen een duidelijk signatuur zien van fossiele brandstoffen. (Zie daarvoor [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: fossiele koolstof herkennen]].)<blockquote>'''''“We play Russian roulette with climate [and] no one knows what lies in the active chamber of the gun . . .”'''''<ref> https://www.nature.com/articles/328123a0.epdf </ref></blockquote>Dit kon Wally Broecker nog schrijven in 1987. Inmiddels is veel meer bekend over de gevolgen van het gebruik van fossiele brandstoffen en kunnen voorspellingen worden gedaan over de termijn waarin die plaatsvinden.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

‎</blockquote>

== Jaarlijkse en lange-termijn variatie ==
Deze grafiek uit het rapport Global Climate Highlights van Copernicus laat de jaarlijkse temperatuurvariatie zien ten opzichte van het langjarig gemiddelde. Daaruit blijkt dat, ondanks de schommelingen van de temperatuur het klimaat een duidelijke opwarmingstrend vertoont.<ref> [https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024 Global Climate Highlights 2024 | Copernicus]</ref>
[[Bestand:Temperatuurstijging.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verschil in wereldgemiddelde temperatuur (°C) ten opzichte van 1850-1900, gebaseerd op de gemiddelden van maandwaarden uit maximaal zes datasets:'' ''Berkeley Earth, HadCRUT5 en NOAAGlobalTemp (vanaf 1850), GISTEMP (vanaf 1880), ERA5 (vanaf 1940) en JRA-3Q (vanaf september 1947).'' ''De datasets zijn genormaliseerd zodat ze dezelfde gemiddelden hebben voor 1991-2020 en een gemiddelde dataset-offset van 0,88°C is gebruikt om de gemiddelden van 1991-2020 en 1850-1900 aan elkaar te relateren.'' ''De zwarte curve toont een schatting van de klimatologische variatie van de temperatuur op lange termijn.'' ''De rode en blauwe balken tonen de afwijkingen van de jaargemiddelde temperaturen van deze schatting.'' ''Credit: C3S/ECMWF.'']]<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

=== El Niño en La Niña ===
'''El Niño is een natuurverschijnsel in de Stille Oceaan waarbij langs de evenaar in de oostelijke Stille Oceaan het normaal koele zeewater in sommige jaren sterk opwarmt. Deze opwarming beïnvloedt het weer wereldwijd, vooral in Noord- en Zuid-Amerika, en soms zelfs in Europa.'''<ref> [https://celebrating200years.noaa.gov/magazine/enso/el_nino.html The 1997-98 El Niño | NOAA]</ref>

'''Het tegenovergestelde effect, La Niña, treedt op wanneer het zeewater bij de evenaar ongewoon koud is. Beide verschijnselen zijn onderdeel van het El Niño Southern Oscillation (ENSO)-effect, een onregelmatige cyclus van 2 tot 7 jaar die variaties in wind- en zee-oppervlaktetemperaturen over de tropische oostelijke Stille Oceaan veroorzaakt.'''
[[Bestand:ENSO.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Tijdens El Niño stijgt de oppervlaktewatertemperatuur van de tropische Stille Oceaan met ongeveer 5 °C. Tijdens La Niña daalt de temperatuur van het oceaanwater met ongeveer dezelfde hoeveelheid. Beide toestanden zijn extreme stadia van één fenomeen. Bron: AHA Centre.''<ref> [https://thecolumn.ahacentre.org/insight/vol-66-getting-to-know-el-nino-la-nina/ Getting to know: El Niño and La Niña | AHA Centre]</ref>]]
Het ENSO-effect zorgt voor temperatuurschommelingen die bovenop de wereldwijde temperatuurstijging komen die het gevolg is van de uitstoot van broeikasgassen. 2023 was een El Niño-jaar. In zulke jaren komen er meer en krachtigere tropische orkanen voor, met zware regenval in sommige regio's en extreme droogte in andere. Wat we tijdens El Niño zien, kunnen we beschouwen als een voorbode van wat ons bij verdere opwarming te wachten staat.<ref> [https://www.climate.gov/news-features/featured-images/global-impacts-el-ni%C3%B1o-and-la-ni%C3%B1a Global impacts of El Niño and La Niña | NOAA]</ref>
[[Bestand:SST Anomalies.gif|miniatuur|''De El Niño-gebeurtenis van 1997-98 met extreme zeeoppervlakte temperatuur (SST) anomalieën in het oosten van de tropische Stille Oceaan.''|gecentreerd|432x432px]]
De animatie toont de afwijkende watertemperaturen [°C] in de oceanen tijdens de laatste sterke El Niño in december 1997. [[Bestand:Gevolgen temperatuur neerslag El Niño La Niña.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Wereldwijde gevolgen voor temperatuur en neerslag van El Niño en La Niña gebeurtenissen.'']]
De kaarten laten zien hoe El Niño gewoonlijk de winter- en zomerklimaatpatronen op het noordelijk halfrond over de hele wereld beïnvloedt. Merk op dat er geen consistente gevolgen zijn voor Europa, Afrika en Noord-Amerika tijdens de zomermaanden, terwijl gebieden rond de tropen en subtropen op het zuidelijk halfrond (Australië, bijvoorbeeld) in beide seizoenen gevolgen ondervinden.
De recordtemperaturen van 2023-24 hangen deels samen met El Niño. Niettemin is dat maar een deel van de verklaring. Dit blijkt uit een analyse van de ontwikkeling van de dagelijkse temperaturen tijdens alle El Niño-gebeurtenissen met behulp van de ERA5 reanalyse dataset. Aangezien deze dataset de periode van 1940 tot nu beslaat, geeft het ons zes sterke El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.8 °C) en vier meer gematigde El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.5 °C en < 1.8 °C) om te vergelijken met 2024.<ref name=":0"> [https://www.theclimatebrink.com/p/how-unusual-is-current-post-el-nino How unusual is current post-El Niño warmth? | The Climate Brink]</ref>
[[Bestand:El Ninos.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vergelijking van de afwijkingen van de gemiddelde oppervlaktetemperatuur tijdens zes El Niño’s (1972-2023). De dikke zwarte lijn is de El Niño van 2023. De grafieken zijn gecentreerd rond het hoogtepunt van de betreffende gebeurtenis. De data hiervan worden gegeven in de legenda.''<ref name=":0" />]]
De figuur hierboven toont de gegevens van zes El Niño gebeurtenissen. Hoge temperaturen in 2023 (zwarte lijn) traden eerder op dan in elke andere sterke El Niño. De piektemperaturen waren vergelijkbaar met andere gebeurtenissen in 2015/2016 en 1997/1998 — ongeveer 0,4 °C boven de “normale” mondiale oppervlaktetemperaturen. De mondiale temperaturen daalden na april een beetje, in lijn met eerdere El Niño-gebeurtenissen.

Na oktober 2023 (maand 10 in de grafiek) zijn de temperaturen wereldwijd echter hoog gebleven, ondanks het feit dat de El Niño condities al lang verdwenen zijn, waardoor het laatste deel van 2024 buiten het bereik valt van andere sterke El Niño's.

Zelfs als we naar de langere termijn kijken, is de ontwikkeling van de mondiale oppervlaktetemperaturen zowel voor als na El Niño ongekend: de temperaturen stegen eerder dan we eerder hebben gezien en de temperaturen zijn langere tijd op een hoog niveau gebleven.

=== Gevolgen voor Europa ===
El Niño en La Niña hebben ook invloed op Europa, zoals blijkt uit de kaart hierboven. Als de Stille Oceaan verandert van El Niño naar La Niña, kan Europa te maken krijgen met veranderingen in temperatuur en neerslag.

Een opwarmend klimaat en de overgang van El Niño naar La Niña kan het risico op hittegolven en droogte in delen van Europa vergroten. Een jaar van El Niño kan evenveel hitte met zich meebrengen als een decennium van door de mens veroorzaakte opwarming. Deze extra hitte en de kans op andere neerslagpatronen kunnen hittegolven en droogtes in sommige delen van Europa erger maken.

Andere gebieden in Europa kunnen meer stormen, extreme regen en overstromingen verwachten. In Zuid-Europa worden de winters natter en warmer, terwijl ze in Noord-Europa droger en kouder worden.<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

= '''Verdieping''' =
<div style="background:#F0F8FF">
== '''Verdieping''': Attributie ==

Nu extreem weer steeds vaker optreedt en tot hele concrete problemen leidt, rijst de vraag of klimaatverandering hier de schuld van is. Tien jaar geleden zouden wetenschappers het moeilijk hebben gehad om deze vraag te beantwoorden. Vandaag de dag kan een nieuw type onderzoek, de zogenaamde attributiewetenschap, bepalen of klimaatverandering sommige extreme gebeurtenissen ernstiger en waarschijnlijker heeft gemaakt, en zo ja, in welke mate.<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/10/04/attribution-science-linking-climate-change-to-extreme-weather/ Attribution Science: Linking Climate Change to Extreme Weather | Columbia Climate School]</ref>

Attributiestudies werken als volgt: wanneer zich een extreme weergebeurtenis voordoet, gaan wetenschappers eerst aan de hand van gegevens uit het verleden na hoe vaak een gebeurtenis van die omvang zou kunnen voorkomen.

Vervolgens wordt onderzocht hoe het klimaat in het verleden zou hebben gereageerd. Dit gebeurt door twee verschillende scenario's met elkaar te vergelijken. In het eerste wordt de frequentie berekend waarin het weersfenomeen optrad in de periode voordat de mens begon met het verbranden van fossiele brandstoffen. Daarvoor zijn goede waarnemingen en historische gegevens cruciaal. Die frequentie wordt berekend voor een periode van ongeveer 150 jaar. Dit wordt de “contrafeitelijke wereld” genoemd – de wereld die ooit was, maar niet meer bestaat.

Voor het tweede scenario gaan de klimaatwetenschappers terug in de tijd, waarbij ze de werkelijke broeikasgas concentraties voor elk jaar gebruiken zoals deze in de loop van de tijd zijn toegenomen. Door de resultaten van de twee modellen te vergelijken, kunnen onderzoekers schatten hoeveel de menselijke uitstoot van fossiele brandstoffen de kansen heeft veranderd. Statistische methoden worden vervolgens gebruikt om de verschillen te meten in hoe ernstig en frequent de gebeurtenis is.

Als een extreme gebeurtenis bijvoorbeeld twee keer zo vaak voorkomt in het huidige klimaatmodel als in het contrafeitelijke klimaatmodel, kunnen we zeggen dat klimaatverandering de gebeurtenis twee keer zo waarschijnlijk heeft gemaakt als het zou zijn geweest in een wereld zonder door de mens veroorzaakte emissies.

Er zijn inmiddels honderden attributiestudies verschenen. Driekwart van de geanalyseerde extremen werden intenser of waarschijnlijker door klimaatverandering.<ref> [https://interactive.carbonbrief.org/attribution-studies/index.html Mapped: How climate change affects extreme weather around the world | Carbon Brief]</ref>

[[Bestand:Attribution studies.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Screenshot van de interactieve kaart van Carbon Brief van bijna 750 extreme gebeurtenissen en trends.'' ''Rode pictogrammen geven aan dat er menselijke invloed is gevonden, blauwe pictogrammen waar dat niet het geval is, grijze pictogrammen waar het niet duidelijk is.'']]Daarnaast zijn de verschillende soorten attributiestudies de afgelopen 20 jaar verder ontwikkeld en uitgebreid. Zo werd in 2015 de World Weather Attribution Service opgericht om snel te kunnen reageren, waardoor het gemakkelijker wordt om de menselijke bijdrage aan weersextremen te kunnen vaststellen.<ref> [https://www.worldweatherattribution.org/ When Risks Become Reality: Extreme Weather In 2024 | World Weather Attribution]</ref>

Zie ook: Oorzaak extreem weer.

=== Databank Klimaatattributie ===
De wetenschap over klimaatattributie speelt een centrale rol in rechtszaken over het klimaat (schadevergoeding, aansprakelijkheid) en beleidsvorming. De wetenschap staat centraal in juridische debatten over de causale verbanden tussen menselijke activiteiten, wereldwijde klimaatverandering en de gevolgen voor menselijke en natuurlijke systemen. De Databank Klimaatattributie bevat 700 wetenschappelijke bronnen, ingedeeld in vier thema’s: Climate Change Attribution, Extreme Event Attribution, Impact Attribution en Source Attribution. Die kun je verkennen door een van de onderwerpen te selecteren of met een geavanceerd zoekformulier.<ref> [https://climateattribution.org/ Climate Attribution Database]</ref><blockquote>
'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Systeem Aarde ==
[[Bestand:Systeem Aarde2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De vijf met elkaar samenhangende subsystemen van systeem aarde.''<ref> [https://mynasadata.larc.nasa.gov/basic-page/about-earth-system-background-information About the Earth as a System: Background Information | My NASA Data]</ref>]]
Een systeem wordt gedefinieerd als een groep op elkaar inwerkende, onderling verbonden of onderling afhankelijke onderdelen die samenwerken om een complex geheel te vormen. Wetenschappers over de hele wereld bestuderen elk van deze kleinere systemen en hoe ze bij elkaar passen om het huidige beeld van onze planeet als geheel te vormen door middel van wat ''Earth System Science'' wordt genoemd.<ref> [https://scied.ucar.edu/learning-zone/earth-system Earth as a System | Center for Science Education]</ref><ref> Lenton, T. (2016). ''Earth system science: a very short introduction''. Oxford University Press.</ref>

Aardsysteem wetenschappers beschouwen de gekoppelde evolutie van het leven en de planeet als één proces, waarbij ze erkennen dat de evolutie van het leven de planeet heeft gevormd en dat veranderingen in het planetaire milieu het leven hebben gevormd.

Het is vergelijkbaar met een groot organisme met geheugen. het menselijk lichaamssysteem. Alle systemen binnen een organisme werken samen om het te onderhouden zodat het goed en gezond functioneert. In termen van Earth System Science zorgt elk van deze systemen ervoor dat de aarde in (dynamische) balans blijft, een toestand die homeostase wordt genoemd. Op een verstoring volgt een gecoördineerde respons van het hele systeem.<ref> Westbroek, P. (2013). De ontdekking van de aarde: het grote verhaal van een kleine planeet. Balans.</ref>

Het systeem aarde heeft zowel negatieve als positieve terugkoppelingen, die er samen voor zorgen dat het zelfregulerend is. Dit betekent dat als iets het systeem beïnvloedt, het de neiging heeft om terug te keren naar zijn oorspronkelijke staat. Dit suggereert dat negatieve terugkoppeling de overhand heeft, tenminste als het systeem dicht bij het beginpunt is. Maar als iets het systeem te hard raakt, kan het door positieve terugkoppeling naar een alternatieve toestand worden gestuwd. Met andere woorden, zelfregulatie is geen vast gegeven — het kan uitvallen.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref> (Zie ook [[Feedback loops en tipping points]].)<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Geologische geschiedenis ==
De aarde heeft in het verleden meerdere koude en warme perioden gekend. In de loop van een lange geschiedenis is het wereldklimaat door perioden van hitte en kou gegaan. Het tijdperk waarin we nu leven is gekenmerkt door relatief koele temperaturen. Maar vóór de opkomst van onze soort, ''Homo sapiens,'' waren de temperaturen gemiddeld veel hoger dan nu. Door een gelukkige combinatie van factoren — de verdeling van continenten en oceanen over het aardoppervlak, verwering van hooggebergten en weinig vulkanisme — zijn de afgelopen 34 miljoen jaar koeler dan het grootste deel van de aardgeschiedenis.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adm9798 Phanerozoic icehouse climates as the result of multiple solid-Earth cooling mechanisms | Science Advances] </ref> <ref>[https://scitechdaily.com/earths-ice-caps-exist-due-to-a-lucky-coincidence-and-they-might-not-last/ Earth’s Ice Caps Exist Due to a Lucky Coincidence – And They Might Not Last | SciTechDaily]</ref>

<youtube>2LMfSTq4JIY</youtube>

''Deze animatie van de geologische geschiedenis laat zien hoe de Aarde een afwisseling van warme en koude perioden heeft doorgemaakt, hoe broeikasgassen daarin een rol speelden en hoe perioden van extreme kou en warmte hebben geleid tot massa uitstervingen.''

=== Van Hothouse naar Icehouse ===
De laatste 66 miljoen jaar van de aardgeschiedenis wordt gekenmerkt door een afwisseling van ‘warmhouse’ naar ‘hothouse’ via ‘warmhouse’ en ‘coolhouse’ naar de huidige periode met een ‘icehouse’ klimaat. Het is dit 'icehouse'-klimaat dat nu door menselijk handelen wordt verstoord.<ref> [https://www.marum.de/en/Dr.-thomas-westerhold/CENOGRID.html Cenozoic Global Reference benthic foraminifer carbon and oxygen Isotope Dataset (CENOGRID)]</ref>[[Bestand:Cenozoic CO2 and temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Geschatte CO₂ concentratie (zwarte lijn) met 95% betrouwbaarheidsinterval (grijze band). De kleuren tonen de afwijking (Δ) van de wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuur (GMST in Kelvin) ten opzichte van de pre-industriële periode. In de grafiek geeft de donkerrode kleur het hothouse klimaat aan. Tijdens het Pleistoceen (~2,58 miljoen tot ~11.700 jaar geleden) kwam het CO₂-niveau nooit in de buurt van de huidige concentratie van ~420 ppm in 2022 (stippellijn). Gegevens zijn afkomstig van CenCO2PIP Consortium et al. (2023).''<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adi5177 Toward a Cenozoic history of atmospheric CO2]</ref> <ref name=":1"> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.ads1526 Hot and cold Earth through time. Reconstructing ancient Earth’s temperature reveals a global climate regulation system | Science]</ref>]]

Deze reconstructie en een studie die 485 miljoen jaar teruggaat suggereren een regulerend systeem dat de temperatuur op Aarde binnen bepaalde grenzen stabiel houdt. Aanwijzing daarvoor is de sterke samenhang tussen het CO2-gehalte van de atmosfeer en de gemiddelde temperatuur zien. Dat verband is geen toeval.<ref name=":1" /> <ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2024/09/20/de-laatste-485-miljoen-jaar-was-de-aarde-vijf-keer-extreem-heet-en-altijd-was-co2-de-hoofdverdachte-a4866423 De laatste 485 miljoen jaar was de aarde vijf keer extreem heet en altijd was CO2 de hoofdverdachte | NRC]</ref> <ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

In [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2 — temperatuur]] worden argumenten gegeven voor een causaal verband tussen die twee, en wordt geconcludeerd: '''Het klimaat wordt gedreven door broeikasgassen'''.

De temperatuur- en het kooldioxidereconstructies sinds 66 miljoen jaar geleden zijn gebaseerd op zuurstof- en koolstof-analyses van plankton in boorkernen in de oceaan.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.aba6853 An astronomically dated record of Earth’s climate and its predictability over the last 66 million years | Science]</ref> Alle warme perioden werden veroorzaakt door een toename van CO2. Vanaf ongeveer 34 miljoen jaar geleden is de Aarde weer in een milde fase gekomen. In die periode zijn mensachtigen geëvolueerd.

In de hothouse perioden was wel leven mogelijk, maar de wereld zoals wij die nu kennen is aangepast aan een veel milder klimaat. De ontwikkeling naar een warme of zelfs hete wereld, zoals die nu dreigt te gebeuren, zal desastreuze gevolgen hebben en het voortbestaan van de mens bedreigen.

Want van belang is niet alleen de temperatuur zelf, maar vooral ook de snelheid waarmee de temperatuur verandert. Levende wezens zijn aangepast aan zowel klimaat als aan elkaar (het ecosysteem waarin ze voorkomen). Die aanpassing heeft tijd nodig. Het tempo waarmee de temperatuur stijgt is echter zo hoog dat veel organismen niet voldoende tijd hebben om zich aan te passen of te evolueren om ermee om te gaan. Dit zal vrijwel zeker leiden tot massa-extinctie, omdat ecosystemen ontwricht worden en diersoorten hun leefgebieden verliezen of niet meer kunnen voldoen aan hun behoeften.<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />

</blockquote>

=== IJstijden en tussenijstijden ===
2,58 miljoen jaar geleden is de aarde van een ‘Coolhouse’ in een ‘Icehouse’ veranderd. Die periode laat een afwisseling zien van koudere en warmere perioden. Dat betekent dat vanaf dat moment de normale situatie is dat grote ijskappen op het Noordelijk Halfrond zich regelmatig uitbreiden naar lagere breedten en dan weer inkrimpen.

Deze klimaatcycli komen overeen met variaties in de baan en de stand van de aarde, de ‘Milankovitch-cycli’. De Servische meteoroloog Milankovitch berekende de variaties in zonnestraling op verschillende breedtegraden van de aarde op basis van de variaties in de baan van de aarde. Dit correspondeerde met de samenstelling van zuurstofisotopen in de kalkskeletjes van mariene organismen, een nauwkeurige indicator van klimaatverandering over duizenden jaren.<ref> [https://science.nasa.gov/science-research/earth-science/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate - NASA Science]</ref>

[[Bestand:Temperature vs CO2.jpg|gecentreerd|miniatuur|450x450px|''Temperatuurverandering (lichtblauw) en verandering van de kooldioxide concentratie (donkerblauw) op basis van metingen aan ijskernen in Antarctica.''<ref> [https://www.ncei.noaa.gov/news/climate-change-context-paleoclimate Climate Change in the Context of Paleoclimate]</ref>]]De ijstijden in de afgelopen 1 miljoen jaar komen voor met een frequentie van 1 per 100.000 jaar, waarbij de koude perioden, de glacialen, gemiddeld 90.000 jaar duren en de warme perioden, de interglacialen, 10.000 jaar. De grafiek van de temperatuur hierboven laat die asymmetrie zien: geleidelijke daling naar glaciale condities en abrupte stijging naar interglaciale condities.
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Correlatie CO2 — temperatuur ==
[[Bestand:Surface temperature CO2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Gemiddelde oppervlaktetemperatuur en concentratie van kooldioxide (CO2) in de atmosfeer 1850-2023). Bron: NOAA.'']]
Gedurende de geschiedenis van de aarde hebben natuurlijke oorzaken, zoals astronomische variaties (variaties in de stand van de aardas en de baan van de Aarde om de zon) en vulkanisme, geleid tot schommelingen in de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer. Deze waren de drijvende kracht achter natuurlijke klimaatveranderingen, zoals ijstijden en warmere periodes.
[[Bestand:CO2 Antarctic temperature.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Correlatie van kooldioxideconcentratie en temperatuur. Gegevens van ijskernen in Antarctica. Bron: NASA. Grafieken door Robert Simmon van data uit Lüthi et al., 2008, en Jouzel et al., 2007.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle/page4.php Changes in the Carbon Cycle | NASA]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature06949 High-resolution carbon dioxide concentration record 650,000–800,000 years before present | Nature]</ref><ref>[https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.1141038 Orbital and Millennial Antarctic Climate Variability over the Past 800,000 Years | Science]</ref>]]
De hoeveelheid CO2 in de atmosfeer is de afgelopen 800.000 jaar nauw gecorreleerd met de temperatuur. Oorspronkelijk werden temperatuurveranderingen veroorzaakt door astronomische variaties, maar verhoogde temperaturen leidden tot het vrijkomen van CO2 in de atmosfeer, wat de opwarming verder versnelde. Gegevens uit ijskernen op Antarctica bevestigen deze lange-termijn correlatie, tot ongeveer 1900.<ref>[https://earth.org/data_visualization/a-brief-history-of-co2/ A Graphical History of Atmospheric CO2 Levels Over Time | Earth.Org]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature10915 Global warming preceded by increasing carbon dioxide concentrations during the last deglaciation | Nature]</ref>

Wanneer we nog verder teruggaan in de tijd, zien we dezelfde correlatie tussen CO2-concentratie in de atmosfeer en de oppervlaktetemperatuur op Aarde. Wanneer CO2 laag is, is de Aarde koud, wanneer die hoog is, is de Aarde warm of zelfs heet, met temperaturen variërend van 11 tot 36 °C. CO2 is de belangrijkste aandrijving van het klimaat.

Dat blijkt uit een grootschalige analyse waarin temperatuurschattingen tot 485 miljoen jaar geleden werden gecombineerd met modelonderzoek. De onderzoekers maakten meer dan 150.000 schattingen van de temperatuur, berekend op basis van vijf verschillende chemische indicatoren voor temperatuur die bewaard zijn in fossiele schelpen en andere soorten organisch materiaal. Andere leden van de onderzoeksgroep voerden meer dan 850 modelsimulaties uit van hoe het klimaat op aarde er de afgelopen 485 miljoen jaar uit zou kunnen hebben gezien, op basis van de positie van de continenten en de samenstelling van de atmosfeer. De combinatie van deze twee groepen gegevens leidde tot de meest nauwkeurige curve van hoe de temperatuur op aarde de afgelopen 485 miljoen jaar heeft gevarieerd. (Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].)<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

Het huidige klimaat is koeler en met matiger temperatuurvariaties dan in het grootste deel van daaraan voorafgaande tijd. Echter, de huidige opwarming gaat in een tempo dat vele malen sneller is dan ooit in de lange aardgeschiedenis. Eerdere episoden van snelle opwarming gingen vaak gepaard met massale uitsterving.
<blockquote>'''Bron:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Gevoeligheid ==
Uit nieuw onderzoek blijkt dat de temperatuur van de atmosfeer mogelijk gevoeliger is voor de CO2-concentratie dan eerder werd aangenomen. Een verdubbeling van de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer zou volgens deze studie kunnen leiden tot een temperatuurstijging van 7 tot wel 14 graden Celsius.<ref> [https://www.nioz.nl/en/news/co2-puts-heavier-stamp-on-temperature-than-thought CO2 puts heavier stamp on temperature than thought | NIOZ]</ref>

Deze bevindingen komen uit de analyse van bodemmateriaal uit de Stille Oceaan, nabij de kust van Californië, uitgevoerd door onderzoekers van NIOZ en de universiteiten van Utrecht en Bristol.<ref> [https://www.nature.com/articles/s41467-024-47676-9 Continuous sterane and phytane δ13C record reveals a substantial pCO2 decline since the mid-Miocene | Nature]</ref>

"De geconstateerde temperatuurstijging is aanzienlijk groter dan de 2,3 tot 4,5 graden waar het VN-klimaatpanel, het IPCC, tot nu toe rekening mee hield," aldus Caitlyn Witkowski, de hoofdauteur van het artikel. De door deze onderzoekers gevonden waarde van de klimaatgevoeligheid komt overeen met de 8 °C bij een verdubbeling van CO2 die ander onderzoek opleverde.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofbalans ==

[[Bestand:Global_carbon_cycle.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Schematische weergave van de totale verstoring van de mondiale koolstofcyclus door antropogene activiteiten, wereldwijd gemiddeld voor het decennium 2013-2022. Fluxschattingen worden gegeven met 1 σ onzekerheid. De antropogene verstoring vindt plaats boven op een actieve koolstofcyclus, met fluxen en voorraden op de achtergrond. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Earth System Science Data]]</ref>]]

Stijging van de zeewatertemperatuur kan ertoe leiden dat de oceanen minder CO2 kunnen opnemen. Op het land veroorzaken droogte en natuurbranden een afname van de CO2 opname capaciteit van de bodem. Beide hebben een toename van CO2 in de atmosfeer tot gevolg.<ref>[https://academic.oup.com/nsr/article/11/12/nwae367/7831648 Low latency carbon budget analysis reveals a large decline of the land carbon sink in 2023 | National Science Review]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/oct/14/nature-carbon-sink-collapse-global-heating-models-emissions-targets-evidence-aoe Trees and land absorbed almost no CO2 last year. Is nature’s carbon sink failing? | The Guardian]</ref>
‎<blockquote>'''Bronnen:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofputten (‘carbon sinks’) ==
De verklarende woordenlijst van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) definieert koolstofputten (carbon sink) als “Een reservoir (natuurlijk of menselijk, in bodem, oceaan en planten) waar een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas wordt opgeslagen." (IPCC, n.d.).

Een '''koolstofput''' is een natuurlijk proces dat een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas vastlegt (''sequestration'') en daarmee uit de atmosfeer verwijdert. Deze putten vormen een belangrijk onderdeel van de natuurlijke koolstofcyclus. Een overkoepelende term is '''koolstofreservoir''', dat zijn alle plaatsen waar koolstof op Aarde kan zijn, dus de atmosfeer, oceanen, bodem, flora, reservoirs van fossiele brandstoffen enzovoort. Een koolstofput is een soort koolstofreservoir dat het vermogen heeft om meer koolstof uit de atmosfeer op te nemen dan er vrijkomt.

De oceanen zijn verreweg de grootste koolstofput. Phytoplankton (plantaardig plankton) verwerkt door fotosynthese een deel van de kooldioxide uit de atmosfeer. De rest wordt opgenomen in het oceaanwater en zorgt daar voor een toename van de zuurgraad. Zie Oceaanverzuring.

[[Bestand:Carbon Storage in Earths Ecosystems.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Koolstofbronnen en -putten op land.''<ref>[https://xcaliburmp.com/solution/smart-natural-carbon-sink/ Natural Carbon Sink | Xcalibur Smart Mapping]</ref>]]Bossen spelen een belangrijke rol bij de regulering van het klimaat. Ze absorberen koolstof, in de vorm van kooldioxide, uit de atmosfeer en slaan die op. Koolstof wordt op drie manieren opgeslagen. In levende biomassa zoals bladeren, takken, boomstammen en wortels. In dode biomassa, houtresten en bladstrooisel. In de bodem. Een groot deel van de koolstof keert weer terug in de atmosfeer, door afbraak van het organisch materiaal en als gevolg van ontbossing, bosbranden en andere verstoring. Wetlands, veenmoerassen, getijdengebieden en mangrovebossen vormen de grootste koolstofput op land. Ook daar zien we een sterke achteruitgang van het vermogen om als koolstofput te functioneren.[[Bestand:Annual carbon emissions.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Ontwikkeling van de jaarlijkse koolstofuitstoot en -reservoirs vanaf 1850. Gecombineerde componenten van het mondiale koolstofbudget als functie van de tijd voor fossiele CO2-emissies. In het eerste diagram (a) staan jaarlijkse schattingen van elke flux (in Gt C jr-1) en in het tweede diagram (b) de cumulatieve flux (de som van alle voorgaande jaarlijkse fluxen, in Gt C) sinds het jaar 1850. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Copernicus Earth System Science Data]</ref>]]De grafiek laat zien dat het grootste deel van de CO2-uitstoot wordt opgenomen door natuurlijke CO2-reservoirs (‘sinks’), zoals plantengroei en de bodem (land sink) en oceanen (ocean sink). Deze kunnen echter ook broeikasgassen vrijgeven wanneer de aarde door niet-natuurlijke oorzaken opwarmt, wat het broeikaseffect versterkt. Vanaf ongeveer 1950 is de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer versneld toegenomen (atmospheric growth). De ‘sinks’ hebben onvoldoende capaciteit om de uitstoot van broeikasgassen op te nemen.
De inventarisatie in Global Carbon Budget 2023 van de koolstofcyclus (die vanaf 2011 jaarlijks wordt geüpdatet) geeft aan dat de wereldwijde fossiele CO2-uitstoot (inclusief de opname door cement) in 2023 verder zal toenemen tot 1,4% boven het niveau van vóór de pandemie van 2019. De auteurs berekenen hoeveel CO2 er nog uitgestoten mag worden om de opwarming van de aarde met een 50% waarschijnlijkheid te beperken tot 1,5, 1,7 en 2 °C. Dit is, gerekend vanaf begin 2024, respectievelijk 275 Gigaton CO2 bij 1,5 °C, 625 Gigaton CO2 bij 1,7 °C en 1150 Gigaton CO2 bij 2 °C. Uitgaande van de emissieniveaus van 2023 komt dat overeen met ongeveer 7, 15 en 28 jaar.<blockquote>'''Bronnen:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Levensduur van CO2 in de atmosfeer ==
Klimaatsceptici voeren vaak aan dat CO2 niet kan bijdragen aan de opwarming, omdat het maar kort in de atmosfeer blijft. Dat argument wordt weerlegd op de site skepticalscience.com.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-residence-time.htm CO2 emissions change our atmosphere for centuries | Skeptical Science]</ref>

Het is niet relevant wat de levensduur van een CO2 molecuul in de atmosfeer is, maar het gaat erom hoeveel CO2 moleculen er aanwezig zijn in de verschillende koolstof reservoirs. Dit wordt weergegeven in onderstaande figuur.

Daaruit blijkt dat per jaar ongeveer 5,5 gigaton koolstof wordt toegevoegd door het gebruik van fossiele brandstoffen. Van deze 5,5 gigaton wordt ca. 2 gigaton opgenomen door land en oceanen. De resterende 3,3 gigaton per jaar is het netto overschot op de wereldwijde koolstofboekhouding en de feitelijke oorzaak van de klimaatverandering.

[[Bestand:Levensduur CO2 atmosfeer.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit diagram van de koolstofcyclus toont de opslag en jaarlijkse uitwisseling van koolstof tussen de atmosfeer, de hydrosfeer en de geosfeer in gigaton - of miljarden tonnen - koolstof (GtC). Het verbranden van fossiele brandstoffen door mensen voegt ongeveer 5,5 GtC koolstof per jaar toe aan de atmosfeer.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle The Carbon Cycle | NASA]</ref>]]
In het bovenstaande diagram van de koolstofcyclus zijn er twee reeksen getallen. De zwarte getallen geven de grootte van het reservoir aan, in gigaton koolstof (GtC). De paarse getallen zijn de fluxen (of stroomsnelheid) van en naar een reservoir in gigaton koolstof per jaar (Gt/yr).
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== '''Verdieping:''' Basislijn ‘Parijs’ ==

Verdieping bij: [[Wat is klimaatverandering?#Fossiele brandstoffen|Fossiele brandstoffen]].

De Overeenkomst van Parijs definieert “pre-industriële” niveaus niet expliciet, wat leidt tot verschillende interpretaties. Over het algemeen wordt de periode 1850-1900 gebruikt als basislijn, die het begin van de uitstoot van broeikasgassen door de industriële revolutie weergeeft. Sommige onderzoekers beweren echter dat een eerdere periode, zoals 1720-1800, een nauwkeurigere basislijn kan zijn vanwege lagere concentraties broeikasgassen en natuurlijke klimaatvariabiliteit in die tijd. Het IPCC heeft in zijn rapporten ook verwezen naar 1750 als pre-industriële marker.<ref> https://www.climate-lab-book.ac.uk/2017/defining-pre-industrial/ </ref><blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij? ==
[[Bestand:Physical drivers of climate change.png|gecentreerd|miniatuur]]
Deze grafiek toont de belangrijkste broeikasgassen: kooldioxide (CO2), methaan (CH4) en waterdamp (H2O), en hun bijdrage aan de opwarming van de atmosfeer, gemeten in graden Celsius.<ref>[https://science2017.globalchange.gov/chapter/2/ Climate Science Special Report: Physical Drivers of Climate Change | U.S. Global Change Research Program]</ref> Zonder deze gassen zou de aarde een onleefbare, ijskoude planeet zijn.

Er zijn natuurlijke bronnen van CO2 in de atmosfeer, zoals de uitstoot van gassen uit de oceaan, ontbindende vegetatie en andere biomassa, vulkaanuitbarstingen, natuurlijk voorkomende bosbranden en zelfs oprispingen van herkauwende dieren. Deze natuurlijke bronnen van CO2 worden gecompenseerd door ‘[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|sinks]]’, zoals fotosynthese door planten op het land en in de oceaan, directe absorptie in de oceaan en de vorming van bodems en veen.

Zwaveldioxide, stikstofoxiden en aerosolen stimuleren de wolkenvorming, wat een afkoelend effect op de atmosfeer heeft. Het nettoresultaat van broeikasgasuitstoot en wolkenvorming is echter een opwarming van de atmosfeer.<blockquote>'''Bron:'''
<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Methaan, krachtig broeikasgas ==
[[Bestand:Global methane budget 2010-2019.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Global Carbon Project''<ref>[https://www.globalcarbonproject.org/methanebudget/index.htm Global Methane Budget | The Global Carbon Project]</ref>]]
Bij het vergelijken van de effecten van methaan (CH4) en kooldioxide (CO2) zijn twee dingen belangrijk. Ten eerste is methaan een veel krachtiger broeikasgas dan kooldioxide. Ten tweede is de verblijftijd in de atmosfeer veel korter voor methaan dan voor kooldioxide, omdat methaan vrij snel wordt omgezet naar kooldioxide. Als gevolg daarvan neemt de bijdrage van methaanemissies, die in het verleden hebben plaatsgevonden, aan de opwarming van de aarde in de loop van de tijd af.

Over een periode van 100 jaar kan methaan in dezelfde hoeveelheid als CO2 de aarde ongeveer 30 keer sterker opwarmen. Over een periode van twintig jaar is het opwarmende vermogen van methaan meer dan 80 keer zo groot als dat van een gelijke hoeveelheid kooldioxide. Dus hoe korter de tijd, hoe groter de impact van methaan in de atmosfeer. Dus als je de opwarming van de aarde snel wilt afremmen, is een vermindering van de methaanuitstoot heel effectief.

Meer informatie over het methaanbudget, en het verminderen van de effecten van de toenemende methaanuitstoot is te vinden op de site Global Methane Budget 2000–2020 en een artikel in Environmental Research Letters.<ref>[https://essd.copernicus.org/preprints/essd-2024-115/ Global Methane Budget 2000–2020 Global Methane Budget 2000–2020 | Earth System Science Data]</ref><ref> [https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ad6463 Human activities now fuel two-thirds of global methane emissions | Environmental Research Letters]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping''': Lachgas ==
Lachgas (N2O) is een krachtig broeikasgas, en de uitstoot ervan neemt al decennia toe, voornamelijk door mestproductie en het gebruik van kunstmest. Wanneer we spreken over de stikstofcrisis, gaat het vaak over stikstofverbindingen die de bodem en het oppervlaktewater, zoals sloten, rivieren, meren en oceanen, vervuilen. Deze stikstof komt uit dierlijke mest, kunstmest of wordt uitgestoten door auto's, fabrieken en de verbranding van biomassa, en schaadt de biodiversiteit.

Het stikstofprobleem is echter breder dan dat. Bacteriën en chemische processen in de bodem en het water zetten een deel van deze stikstofverbindingen om in lachgas, wat bijdraagt aan de opwarming van de aarde.

== '''Verdieping:''' Vulkanen ==
Vulkanisme is een andere bron van CO2. Vulkanen kunnen van invloed zijn op klimaatverandering. Bij een grote explosieve uitbarsting worden veel vulkanisch gas, aerosolen en as de stratosfeer in gestuurd. De meeste as die terug op aarde valt, wordt binnen enkele dagen of weken afgevoerd en heeft dus niet veel effect op klimaatverandering. Gassen zoals zwaveldioxide die vrijkomen door vulkanen kunnen echter wereldwijde afkoeling veroorzaken, terwijl vulkanische CO2, dat een broeikasgas is, de opwarming van de aarde kan bevorderen.

In het geologische verleden hebben ze, naast andere factoren, bijgedragen aan klimaatverandering. De hoeveelheid CO2 die individuele vulkanen uitstoten, valt echter in het niet bij wat er nu de atmosfeer in gaat. Alle vulkanen die in deze tijd op de planeet actief zijn, stoten minder dan één procent van de kooldioxide uit die menselijke activiteiten veroorzaken. (Zie ook de grafiek in [[Stand van zaken op dit moment#Verdieping: verder terug in de tijd|Verdieping: Verder terug in de tijd]].)

Een uitzondering hierop vormen grote, zg. ‘flood basalt events’. Dat zijn langdurige perioden van uitvloeien van lava over enorme gebieden waarbij ook CO2 in grote hoeveelheden vrijkomt. Die gebeurtenissen hebben in het verleden invloed gehad op het klimaat en het uitsterven van soorten. Het belangrijkste effect lijkt te zijn het vertragen van het herstel na een broeikas opwarming. De laatste van deze gebeurtenissen vond tientallen miljoenen jaren geleden plaats. Op dit moment is daarvan geen sprake.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01574-3 Cryptic degassing and protracted greenhouse climates after flood basalt events | Nature Geoscience]</ref>

Dat weerlegt dan ook de claim van sommige klimaatsceptici dat de CO2-uitstoot door fossiele brandstoffen lager is dan die door vulkanen. Vulkanen stoten ongeveer 0,3 miljard ton CO2 per jaar uit. Dit is ongeveer 1% van de menselijke CO2-uitstoot, die ongeveer 29 miljard ton per jaar bedraagt.<ref>[https://skepticalscience.com/volcanoes-and-global-warming.htm Do volcanoes emit more CO2 than humans? | Skeptical Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Fossiele koolstof herkennen ==
We weten dat de CO2-concentratie in de atmosfeer is toegenomen door menselijke activiteit doordat 1) die stijging is begonnen sinds de Industriële Revolutie en daarna is versneld, en 2) doordat verbranden van fossiele brandstoffen de verhouding van koolstofisotopen 12C en 13C in de atmosfeer verandert.<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/archives/2004/12/how-do-we-know-that-recent-cosub2sub-increases-are-due-to-human-activities-updated/ How do we know that recent CO2 increases are due to human activities? | Real Climate]</ref>

CO2 afkomstig van de verbranding van fossiele brandstoffen of bossen heeft een heel andere isotopensamenstelling dan CO2 in de atmosfeer. Dit komt doordat planten een voorkeur hebben voor de lichtere isotopen (12C vs. 13C); ze hebben dus een lagere 13C/12C-verhouding. Omdat fossiele brandstoffen uiteindelijk afkomstig zijn van oude planten, hebben planten en fossiele brandstoffen allemaal ongeveer dezelfde 13C/12C-verhouding – ongeveer 2% lager dan die van de atmosfeer. Naarmate CO2 uit deze materialen vrijkomt in de atmosfeer en zich ermee vermengt, neemt de gemiddelde 13C/12C-verhouding van de atmosfeer af.

Reeksen jaarlijkse boomringen die duizenden jaren teruggaan zijn geanalyseerd op hun 13C/12C-verhoudingen. Omdat de leeftijd van elke ring precies bekend is, kunnen onderzoekers een grafiek maken van de atmosferische 13C/12C-verhouding versus de tijd. Wat blijkt: op geen enkel moment in de afgelopen 10.000 jaar waren de 13C/12C-verhoudingen in de atmosfeer zo laag als nu. Bovendien beginnen de 13C/12C-verhoudingen dramatisch te dalen op het moment dat de CO2 begint toe te nemen — rond 1850 van onze jaartelling. Dit is precies wat is te verwachten als de toegenomen CO2 inderdaad het gevolg is van de verbranding van fossiele brandstoffen.

Dit wordt bevestigd door metingen van de 13C/12C-verhouding in de oceanen, al gaan die niet zover terug als de metingen aan boomringen. Metingen aan luchtbellen in ijskernen van Antarctica en Groenland geven hetzelfde beeld: de menselijke vingerafdruk wordt sterker vanaf het begin van de Industriële Revolutie.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' energiebalans ==
CO2 en andere broeikasgassen komen in kleine hoeveelheden voor in de atmosfeer van onze planeet. Die hebben invloed op de energiebalans van de aarde.

De temperatuur van een planeet hangt af van de balans tussen inkomende straling en uitgaande straling. Als de inkomende straling groter is dan de uitgaande straling, zal een planeet opwarmen. Als de uitgaande straling groter is dan de inkomende straling, koelt een planeet af. Een planeet zal neigen naar een toestand van stralingsevenwicht, waarin de stralingsenergie van de uitgaande straling gelijk is aan de stralingsenergie van de geabsorbeerde inkomende straling.<ref> [https://cimss.ssec.wisc.edu/wxwise/homerbe.html The Earth's Radiation Energy Balance | Cooperative Institute for Meteorological Satellite Studies
University of Wisconsin-Madison]</ref>

Wanneer de hoeveelheid invallend zonlicht die door het aardoppervlak of de atmosfeer wordt geabsorbeerd groter is dan de hoeveelheid uitgaande langgolvige straling die naar de ruimte wordt uitgezonden, is er sprake van onbalans. De energie-onbalans is de fundamentele fysische grootheid die de oppervlaktetemperatuur bepaalt.<ref> [https://www.nature.com/articles/nclimate2876 An imperative to monitor Earth's energy imbalance | Nature Climate Change]</ref> <ref> [https://essd.copernicus.org/articles/15/1675/2023/ Heat stored in the Earth system 1960–2020: where does the energy go? | Earth System Science Data]</ref>[[Bestand:Earth heat inventory.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Energiebalans van de aarde. De totale warmtetoename voor de periode 1971-2020, ~381 ZW, is aangegeven in rood.'']]

(a) Aan de bovenkant van de atmosfeer komt er ~340 W/m2 aan straling van de zon aan. Daarvan wordt ~0,76 W/m2 als uitgaande straling de ruimte in gereflecteerd. De atmosfeer laat het zichtbare zonlicht (kortgolvige straling) vrijwel ongehinderd door.

(b) Het oppervlak van de aarde neemt het grootste deel van het zonlicht op en wordt daardoor warmer. Ongeveer 90% van de vastgehouden energie gaat naar de opwarming van de oceanen, veel kleinere hoeveelheden gaan naar de opwarming van het land, de atmosfeer en het ijs.

(c) Vervolgens straalt het warme aardoppervlak de energie van dat geabsorbeerde licht uit als infraroodstraling (langgolvige straling).

(d) Broeikasgassen vangen veel van deze infraroodstraling op, waardoor het niet direct uit de atmosfeer kan ontsnappen.

(e) Dit proces vertraagt de uitstoot van energie naar de ruimte.

(f) Deze vertraagde energiedoorstroming zorgt ervoor dat de atmosfeer, oceanen en bodem opwarmen.

Door meer broeikasgassen in de atmosfeer te brengen, verstoort de mens de energiebalans van de Aarde. Hierdoor neemt de absorptie van infraroodlicht toe, wat de opwarming van de aarde versnelt en wereldwijde klimaatpatronen verstoort.<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />
</blockquote>

Klimaatrechtvaardigheid

2025-04-13T17:50:21Z

Eva: /* ELI5 */

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatrechtvaardigheid is ervoor zorgen dat oplossingen voor klimaatverandering eerlijk zijn voor iedereen. Het benadrukt dat we allemaal bijdragen aan klimaatverandering, maar dat sommige gemeenschappen, vooral gemarginaliseerde gemeenschappen of gemeenschappen in ontwikkelingslanden, meer te lijden hebben onder de gevolgen. Deze gemeenschappen kunnen meer dan andere te maken krijgen met zwaar weer, een stijgende zeespiegel en gezondheidsproblemen.

Klimaatrechtvaardigheid wil deze ongelijkheden verminderen door ervoor te zorgen dat deze kwetsbare groepen niet oneerlijk worden belast door klimaatmaatregelen. Het bevordert eerlijkheid, zodat de voordelen en lasten van klimaatmaatregelen gelijk worden verdeeld. Dit betekent dat rijkere landen en rijkere individuen, die meer hebben bijgedragen aan het probleem, meer moeten doen om te helpen.

Inclusiviteit is de sleutel tot klimaatrechtvaardigheid. Het is belangrijk om iedereen, vooral degenen die het zwaarst worden getroffen, te betrekken bij besluitvormingsprocessen. Op deze manier zijn oplossingen zowel effectief als eerlijk. Uiteindelijk streeft klimaatrechtvaardigheid naar een toekomst waarin iedereen kan gedijen in een stabiel klimaat, ongeacht hun achtergrond of locatie.
</div>
= Klimaatrechtvaardigheid =
'''Arme landen, die weinig hebben bijgedragen aan de opwarming van de aarde, worden het zwaarst getroffen door de klimaatverandering. Dat is onrechtvaardig en wij, de rijke landen, moeten onze schuld aan arme landen voor het veroorzaken van de opwarming van de aarde terugbetalen.'''

Extreme urgentie

2025-04-13T11:29:25Z

Eva: /* Urgentie onvoldoende onderkend */

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
'''We moeten dringend de klimaatverandering aanpakken omdat de aarde in een ongekend tempo opwarmt. Dat leidt tot aanzienlijke en mogelijk onomkeerbare gevolgen voor de mens, de natuur en het milieu.'''

Dit is waarom het zo urgent is:

* '''Snelle opwarming''': De aarde is al 1,3 graad Celsius opgewarmd sinds het einde van de 19e eeuw. De doelstelling van het Akkoord van Parijs is de opwarming te beperken tot 1,5 graad Celsius. Voorspellingen geven aan dat die 1,5 graad opwarming binnen het komende decennium kan worden bereikt. In Nederland is de temperatuur al met 2,3 graden Celsius gestegen.
* '''Onomkeerbare effecten''': Sommige effecten van klimaatverandering, zoals het smelten van ijskappen en zeespiegelstijging, zijn al onomkeerbaar.
* '''Extreem weer''': Klimaatverandering leidt tot meer frequente en intense extreme weersomstandigheden, zoals hittegolven, droogtes, zware regenval en zware stormen.
* '''Voedsel- en wateronzekerheid''': Miljoenen mensen worden geconfronteerd met acute voedselonzekerheid en afnemende waterzekerheid als gevolg van klimaatverandering.
* '''Kwetsbaarheid van ecosystemen''': Ecosystemen hebben moeite om zich aan te passen aan de klimaatverandering en sommige hebben hun aanpassingslimieten al bereikt. De meest kwetsbare mensen en ecosystemen worden onevenredig zwaar getroffen.
* '''Gevolgen op lange termijn''': Zelfs als de uitstoot van broeikasgassen onmiddellijk stopt, zullen sommige veranderingen, zoals zeespiegelstijging, nog honderden of duizenden jaren doorgaan.
* '''Bedreigingen voor de gezondheid''': Klimaatverandering vormt een belangrijke bedreiging voor de gezondheid van mensen, dieren en planten, en verergert bestaande gezondheidsproblemen.

Om de ergste gevolgen van klimaatverandering te voorkomen, zijn drastische en onmiddellijke maatregelen nodig om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Dit omvat het verminderen van de uitstoot met ongeveer 43% in 2030 en 60% in 2035 (vergeleken met de niveaus van 2019) en het bereiken van een CO2-uitstoot van nul in 2050.
</div>

= Extreme urgentie =
[[Bestand:Temperatuur stripes Ed Hawkins.png|miniatuur|650x650px|''Bron: Ed Hawkins.'' <ref> [https://showyourstripes.info/ Ed Hawkins. Show Your Stripes] </ref>|gecentreerd]]

'''Er is nog maar weinig tijd om te voorkomen dat de Aarde opwarmt boven de 1,5 °C (vergeleken met de pre-industriële periode). Of anders uitgedrukt, de koolstofreserve is bijna op.'''

'''Het verbranden van fossiele brandstoffen om energie en warmte op te wekken heeft de ontwikkeling en bloei van de samenleving mogelijk gemaakt, maar nu zien we de onbedoelde gevolgen. De kooldioxide die aan de atmosfeer is toegevoegd, zorgt ervoor dat de temperatuur wereldwijd stijgt, waardoor hittegolven heter worden en stortregens heviger.''' <ref>[https://globalcarbonbudget.org/ Global Carbon Budget]</ref>

'''De daaruit voortvloeiende grootschalige ontwrichting en het lijden worden steeds zichtbaarder. Bovendien blijkt klimaatverandering de ongelijkheid in de wereld te vergroten vanwege een verband tussen temperatuur en economische groei.'''<ref> [https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1816020116 Global warming has increased global economic inequality | PNAS]</ref>

Kunnen we de opwarming van de Aarde nog beperken tot 1,5 °C of lager? Nadat de opwarming in 2024 voorbij de 1,5 graad schoot, werd dat steeds minder waarschijnlijk.<ref>[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00139157.2025.2434494 Global Warming Has Accelerated: Are the United Nations and the Public Well-Informed? | Environment: Science and Policy for Sustainable Development]</ref> Niet omdat het technisch onhaalbaar is, maar omdat het klimaatbeleid en de maatregelen simpelweg te traag worden uitgevoerd. Hoewel duurzame ontwikkelingen snel gaan, wordt het gebruik van fossiele brandstoffen niet snel genoeg teruggedrongen.

Daar komt bij dat de werkelijkheid de wetenschappelijke projecties vaak inhaalt. Veel ontwikkelingen blijken sneller te gaan dan de klimaatmodellen hebben voorspeld.<ref> [https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2411258121 Global emergence of regional heatwave hotspots outpaces climate model simulations | PNAS]</ref>

Een rapport van een grote groep medische wetenschappers roept in toptijdschrift ''The Lancet'' op: “Ongekende opwarming vraagt om ongekende actie.”<ref> [https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIIS2468-2667(24)00055-0/fulltext The 2024 Europe report of the Lancet Countdown on health and climate change: unprecedented warming demands unprecedented action | The Lancet]</ref>

Tot het moment dat we de wereldwijde uitstoot van koolstofdioxide terugbrengen tot "netto nul" zal de planeet blijven opwarmen, en dat zal een heel slecht effect hebben op al het leven op Aarde. Daarna zullen we nog generaties lang moeten leven en lijden in een warmer klimaat. De keuzes die we nu maken, hebben een grote invloed op de toekomst.

Deze video vat het goed samen.

<youtube>WL2W5uMI0jg</youtube>

Tekst van de video:

<blockquote>

De uitstoot van fossiele brandstoffen heeft een recordhoogte bereikt en het is duidelijk dat we niet genoeg doen om de klimaatcrisis aan te pakken.

De huidige verplichtingen worden niet nagekomen en de beloften die zijn gedaan in het kader van de Overeenkomst van Parijs van 2015 zijn niet ambitieus genoeg om de wereldwijde temperatuurstijging onder de 1,5°C te houden.

Een recent rapport van de V.N. zegt... Als we doorgaan met hetzelfde beleid, zal de wereld in 2100 met drie graden zijn opgewarmd, wat verschrikkelijke gevolgen zal hebben over de hele wereld. Sinds 1990 hebben de grootste vervuilers de klimaatcrisis aangewakkerd.

Maar hoewel deze landen doelen hebben gesteld om hun uitstoot te verminderen en netto nul te worden via hun NDC's, zijn er grote hiaten. Om hun netto nul doelen te bereiken, moeten de vier grootste vervuilers snel en permanent stoppen met het gebruik van koolstof. De tijd dringt.

Met het huidige emissietempo missen we de doelstelling van 1,5 graad waarschijnlijk al over zes jaar.

Nieuwe NDC's voor 2025 zijn onze laatste kans om de uitstoot aanzienlijk te verminderen.

Regeringen, financiers en beleidsmakers moeten ambitieuzer zijn en samenwerken om ongekende, grootschalige oplossingen te implementeren om netto nul te bereiken en onze planeet te beschermen voor toekomstige generaties.</blockquote>

<blockquote> '''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Noodtoestand van het klimaat ==
'''Er is alle reden om van een noodtoestand te spreken. Alle resultaten van klimaatonderzoek wijzen in dezelfde richting: wanneer niet onmiddellijk een eind wordt gemaakt aan het gebruik van fossiele brandstoffen, koerst de Aarde af op een ramp. Dit soort uitspraken wordt vaak afgedaan als doemscenario’s, maar de werkelijkheid is dat die door solide wetenschappelijk onderzoek wordt gesteund.'''

'''Die wetenschap geeft tegelijkertijd ook de richting aan van de oplossingen waarmee tenminste de ergste gevolgen van klimaatverandering kunnen worden bestreden.'''

In 2024 verscheen ''The 2024 state of the climate report: Perilous times on planet Earth'', onderschreven door 16.000 wetenschappers van over de hele wereld.<ref> [https://academic.oup.com/bioscience/article/74/12/812/7808595#498670967 The 2024 state of the climate report: Perilous times on planet Earth | BioScience]</ref>

De conclusies van dit rapport geven de urgentie weer van maatregelen om de ergste gevolgen van klimaatverandering af te wenden:

* Ondanks tientallen jaren van wetenschappelijke publicaties, klimaatconferenties en bewijs van de gevolgen van klimaatverandering, blijft de vooruitgang tegenvallen door financiële en politieke weerstand. De uitstoot van broeikasgassen blijft stijgen, wat ons richting een klimaatcatastrofe drijft. Vooral de armste bevolkingsgroepen zullen de zwaarste gevolgen ondervinden.
* Er is dringend actie nodig om fossiele brandstoffen af te bouwen, met een mondiale koolstofprijs als belangrijke stap. Het terugdringen van methaanuitstoot, een krachtig broeikasgas met kortetermijneffecten, kan snel verlichting bieden en extreme gevolgen voorkomen. Daarnaast moeten voedsel- en consumptiepatronen veranderen, moet overconsumptie verminderen en moet de focus verlegd worden naar plantaardige voeding en duurzame productie.
* Dat wordt moeilijk gemaakt door het gedrag van de superrijken, de miljardairs die hun fortuin met meer dan duizend miljard US dollar hebben zien stijgen tijdens de coronapandemie. Deze megavervuilers hebben een grote invloed op het dagelijks leven van gewone mensen. Miljardairs hebben een CO2-voetafdruk die duizenden keren groter is dan die van gemiddelde burgers, zelfs in de rijkste landen. Ze gebruiken hun macht om hun positie te behouden, wat erop neerkomt dat meer fossiele brandstoffen worden opgepompt en verbrand, om hun winsten veilig te stellen.<ref> [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15487733.2021.1949847 The outsized carbon footprints of the super-rich | Sustainability: Science, Practice and Policy]</ref>
* De illusie van onbeperkte economische groei moet plaatsmaken voor een duurzaam, sociaal rechtvaardig model. Onderwijs en empowerment van meisjes en vrouwen kunnen bijdragen aan bevolkingsstabilisatie. Wereldwijde klimaatonderwijs programma’s kunnen bewustzijn en actie stimuleren.
* Het beschermen en herstellen van ecosystemen is essentieel om de schade te beperken. Alleen met doortastende, op wetenschap gebaseerde maatregelen kan de mensheid de natuur beschermen, grootschalig lijden voorkomen en een leefbare toekomst waarborgen. De tijd om te handelen is nu – de toekomst van de mensheid staat op het spel.
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

=== Elke tiende graad telt ===
'''Maximaal 1,5 °C opwarming in 2050 is het doel van het Akkoord van Parijs dat nog steeds door de meeste landen wordt onderschreven. Door het gebrek aan daadwerkelijke actie van overheden en bedrijven wordt het steeds onwaarschijnlijker dat dat doel wordt gehaald. Elke tiende graad verdere opwarming heeft grote, directe en langetermijngevolgen voor het welzijn van de mensheid en ecologische systemen.'''

Terwijl we het doel van het Akkoord van Parijs zien wegglippen, is het nog steeds van het grootste belang om zelfs maar een tiende van een graad toekomstige opwarming van de aarde te voorkomen. Het is tijd om te erkennen dat business-as-usual voor een planeet in gevaar niet langer haalbaar is en dat we moeten beginnen met plannen voor een wereld die prioriteit geeft aan behoud, duurzaamheid, veerkracht en rechtvaardigheid.

Uiteindelijk zal de aanpak van klimaatverandering een gecoördineerde inspanning vereisen om niet alleen de uitstoot te verminderen en kwetsbare gemeenschappen te ondersteunen, maar ook om stapsgewijze veranderingen op lange termijn door te voeren voor de mensheid en ander leven op aarde.

Zowel het Internationaal Energieagentschap (IEA) als de Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering van de Verenigde Naties (IPCC) hebben ondubbelzinnig verklaard dat de ontwikkeling van nieuwe olie- en gasvelden onmiddellijk moet worden stopgezet om op tijd netto-nul-emissies te bereiken en zo de opwarming van de Aarde op een relatief veilig niveau te stoppen.<ref> [https://iea.blob.core.windows.net/assets/deebef5d-0c34-4539-9d0c-10b13d840027/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector_CORR.pdf IEA: Net Zero by 2050. A Roadmap for the Global Energy Sector | International Energy Agency]</ref><ref> [https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_LongerReport.pdf IPCC Climate Change 2023 Synthesis Report | IPCC] </ref>

Beide organisaties hebben ook ondubbelzinnig verklaard dat, om ook maar een 50/50 kans te hebben om de opwarming van de Aarde te stoppen bij de Parijse doelstelling van 1,5 graad, de bestaande infrastructuur voor fossiele energie vóór het einde van haar verwachte levensduur buiten gebruik moet worden gesteld.

Producenten van fossiele energie weten dit. In een ''Energy Security Scenario'' voor 2023 dat door Shell is uitgebracht, wordt bijvoorbeeld een onmiddellijk einde gesteld aan de groei van de olie- en gasproductie in modellen die de opwarming onder de 1,5 °C houden.<ref> [https://www.shell.com/news-and-insights/scenarios/the-energy-security-scenarios.html Shell: The Energy Security Scenarios | Shell]</ref>
<blockquote> '''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Urgentie onvoldoende onderkend ==
Het is verbijsterend dat nog steeds wereldwijd overheden een apathische houding innemen als het gaat om het voorkomen en bestrijden van de gevolgen van klimaatverandering. Een rapport van Climate Action Tracker (2024) zegt het zo:<ref> [https://climateactiontracker.org/documents/1277/CAT_2024-11-14_GlobalUpdate_COP29.pdf Climate Action Tracker Warming Projections Global Update, November 2024 | Climate Action Tracker]</ref>
<blockquote>Ondanks het feit dat de klimaatcrisis steeds erger wordt, met steeds meer bosbranden, stormen, overstromingen en droogtes, laat onze laatste update van de wereldwijde temperatuur zien dat de voorspellingen voor de opwarming van de aarde in 2100 sinds 2021 niet zijn verbeterd. Het huidige beleid zet de wereld op het pad naar een opwarming van 2,7°C. </blockquote>Er gaapt een grote kloof tussen wat er in de praktijk gebeurt op het gebied van klimaatverandering en de urgentie die regeringen geven aan het beleid dat nodig is om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, waardoor de opwarming van de aarde met bijna 0,3°C per decennium toeneemt. Gemengde signalen vanuit de politiek belemmeren duidelijk de vooruitgang in klimaatactie.
[[Bestand:Temperature pathways to 2100.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verwachte opwarming gebaseerd op toezeggingen en huidig beleid. Het huidige beleid — minimale actie — leidt tot een opwarming van 2,5-2,9 °C in 2100.'']]Aan de positieve kant maken hernieuwbare energie en elektrische voertuigen enorme vooruitgang. Energie-investeringen in schone energie zijn nu voor het eerst twee keer zo hoog als die in fossiele brandstoffen, met name olie en gas, terwijl investeringen in schone productiecapaciteit snel toenemen.

De keerzijde is dat overheidssubsidies voor fossiele brandstoffen nog steeds ongekend hoog zijn en dat de financiering van projecten voor fossiele brandstoffen tussen 2021 en 2022 verviervoudigd is. Het is dan ook niet verrassend dat emissieprojecties een emissiepiek verwachten aan het einde van het decennium, waardoor er in die periode niet genoeg uitstootdaling is om het doel van het Akkoord van Parijs te halen.

Het lijkt misschien alsof we de afgelopen drie jaar tot stilstand zijn gekomen, maar er gebeurt eigenlijk heel veel. Door de exponentiële groei van hernieuwbare energie kunnen we nu een snellere daling verwachten na 2030, ondanks de stijgende uitstoot tot nu toe. Helaas gaat het niet allemaal de goede kant op.

<blockquote> '''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Klimaatverandering en de wereldwijde samenleving ===
Een toename van overstromingen, droogtes en bosbranden zal het wereldwijde voedselsysteem ernstig verstoren. Als gevolg daarvan zullen de prijzen van essentiële grondstoffen naar verwachting stijgen, wat zal leiden tot economische instabiliteit en grotere sociale spanningen.

Dichtbevolkte gebieden kunnen steeds onbewoonbaarder worden, waardoor honderden miljoenen mensen hun heil elders gaan zoeken. Deze massale migratie kan politieke onrust veroorzaken in meer welvarende regio's, waardoor de situatie nog ingewikkelder wordt.

Naast het wegtrekken van mensen zullen ook bacteriën en insecten migreren, wat kan leiden tot uitbraken van dodelijke ziekten. De concurrentie om slinkende hulpbronnen zal waarschijnlijk escaleren in militaire conflicten, waardoor juist de transnationale allianties die nodig zijn om deze mondiale uitdagingen aan te pakken onder grote druk komen te staan.

Samengevat bedreigen de cascade-effecten van klimaatverandering niet alleen de voedselzekerheid, maar ook de sociale stabiliteit en de internationale samenwerking.

=== Kleine kans, grote gevolgen ===
De meest ernstige scenario’s, waarin niets wordt gedaan om de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer te verminderen, lijken weinig waarschijnlijk. Er worden inmiddels maatregelen genomen om de ergste gevolgen te verminderen. Duurzame energie neemt snel toe en ook op andere terreinen worden duurzame oplossingen ontwikkeld. Dat kan leiden tot het optimistische geloof dat de technologie de gevolgen van klimaatverandering zal afwenden.

Dit is echter een gevaarlijke illusie. Het klimaat is inmiddels onomkeerbaar veranderd en sommige componenten van het klimaatsysteem zijn al ver voorbij hun veilige limiet. Steeds meer wetenschappers zijn tot de overtuiging gekomen dat rampscenario’s waarschijnlijk zijn.<ref>[https://www.livescience.com/planet-earth/rivers-oceans/we-dont-really-consider-it-low-probability-anymore-collapse-of-key-atlantic-current-could-have-catastrophic-impacts-says-oceanographer-stefan-rahmstorf 'We don't really consider it low probability anymore': Collapse of key Atlantic current could have catastrophic impacts, says oceanographer Stefan Rahmstorf | LiveScience]</ref>

'''Het is een gok die we niet moeten wagen. Van alle oplossingen is het onmiddellijk verminderen van het gebruik van fossiele brandstoffen verreweg het meest zeker.'''<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

== De grenzen van onze planeet ==
'''Planetaire grenzen (''‘Planetary Boundaries’'') zijn wetenschappelijk vastgestelde limieten waarbinnen de mensheid op een veilige manier kan opereren om de stabiliteit en veerkracht van de systemen van de aarde die het leven mogelijk maken, te behouden. Volgens de Planetary Health Check (een initiatief van een collectief van vooraanstaande klimaatwetenschappers wereldwijd) zijn zes van de negen planetaire grenzen nu substantieel overschreden. Dat zijn er twee meer dan in 2015 ten tijde van de vorige Planetary Health Check. De toestand van het aardsysteem is verder verslechterd sinds de laatste beoordeling in 2023.<ref> [https://www.planetaryhealthcheck.org/ The Planetary Health Check]</ref>'''

Zie ook: [[Extreme urgentie#Verdieping|Verdieping: Planetaire grenzen]].

Het begrip Planetaire Grenzen werd in 2009 geïntroduceerd in een artikel in Nature.<ref> [https://www.nature.com/articles/461472a A safe operating space for humanity | Nature]</ref> Het idee is gebaseerd op wetenschappelijk bewijs dat menselijk handelen, vooral dat van geïndustrialiseerde samenlevingen sinds de Industriële Revolutie, de belangrijkste aanjager is geworden van wereldwijde milieuveranderingen. Het overschrijden van een of meer planetaire grenzen kan slecht zijn, zelfs catastrofaal, omdat het risico bestaat dat er drempels worden overschreden die plotselinge, niet-lineaire milieuveranderingen teweeg kunnen brengen binnen systemen op continentale tot planetaire schaal.

Deze planetaire grenzen (hieronder gespecificeerd) geven de veilige niveaus aan van menselijke druk op negen kritische milieuprocessen, die samen de stabiliteit en veerkracht van de aarde waarborgen. Bij overschrijding lopen we het risico onomkeerbare schade aan te richten aan de aarde, wat ook onze samenlevingen en economieën bedreigt.

Omdat deze grenzen onderling afhankelijk zijn, leidt het overschrijden van één grens vaak tot het beïnvloeden van andere grenzen, wat kan resulteren in meerdere kritieke processen die hun veilige grenzen verlaten. Duurzaamheidsbeslissingen kunnen daarom niet geïsoleerd worden genomen. Alleen door alle negen planetaire grenzen te respecteren, kunnen we de veilige leefruimte voor de menselijke beschaving in stand houden en voorkomen dat we onze planeet onherstelbaar beschadigen.
[[Bestand:Planetary Health.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de toestand van de planetaire grensprocessen. Drie bevinden zich nog in de veilige (groene) zone: ozon, aerosolen en oceaanverzuring. Drie andere bevinden zich in de (oranje) zone van toenemend risico: zoetwater, landgebruik en klimaatverandering-CO2. De overige processen zitten ver in de zone van hoog risico. Bron: Planetary Health Check.'']]Zie: [[Extreme urgentie#Verdieping|Verdieping: Plantaire grenzen]].<blockquote> '''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== “You can’t hide from climate change” ==
Er zijn geen plekken op Aarde waar we gegarandeerd veilig zijn voor de gevolgen van klimaatverandering. Dat bleek toen de inwoners van Asheville tot hun verrassing zwaar werden getroffen door de orkaan Helene die ver van de kust verwoestingen aanrichtte en slachtoffers maakte. De kunstenaarsstad Asheville werd door sommige persbureaus al lange tijd omschreven als een “klimaatparadijs”, of een plaats die veilig is voor klimaatverandering. Het heeft geen last van de bosbranden die vaak voorkomen in delen van Californië of de stormvloeden die het leven in kuststeden vaak overhoop gooien.<ref> [https://www.nytimes.com/2024/10/01/climate/asheville-climate-change-flood.html ‘Climate Havens’ Don’t Exist | NYT]</ref>

Helene heeft misschien een extra boost gekregen van de vochtige grond die achterbleef door de regens die door de regio trokken voordat ze Asheville trof. Wetenschappers noemen dit fenomeen het bruine-oceaan effect, omdat het ervoor zorgt dat een met water verzadigde bodem een storm op dezelfde manier beïnvloedt als het zeeoppervlak.

Peter Kalmus is een klimaatwetenschapper die twee jaar voor de verwoestende branden van januari 2025 Los Angeles had verlaten. Hij schrijft in de New York Times dat hij de branden had zien aankomen. Omdat het niet meer veilg voelde, verhuisde hij met zijn gezin naar North Carolina, niet ver van 'klimaatparadijs' Asheville. Zijn oude buurtje in LA, inclusief het huis waar zijn kinderen opgroeiden, is volledig afgebrand. Of zijn nieuwe woonplaats veilig zal zijn, is nog maar de vraag.<ref> [https://www.nytimes.com/2025/01/10/opinion/la-fires-los-angeles-wildfires.html As a Climate Scientist, I Knew It Was Time to Leave Los Angeles | NYT]</ref>

Ook in Europa zijn er plaatsen waar het risico groter is, zoals kustgebieden, rivierdalen of bosgebieden, en gebieden die minder risicovol zijn. Maar nergens zijn we helemaal vrij van de gevolgen van klimaatverandering. Binnen afzienbare tijd zal de keuze van onze woonplaats niet meer alleen worden bepaald door onze economische of lifestyle voorkeur maar ook door de hoogte van onze verzekeringspremies.<blockquote>'''Bronnen:'''

<references />

</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =

== Verdieping: Planetaire grenzen ==
Verdieping bij: [[Extreme urgentie#De grenzen van onze planeet|De grenzen van onze planeet]]
De negen planetaire grenzen zijn:<ref> [https://www.planetaryhealthcheck.org/ The Planetary Health Check]</ref>
# '''Biosfeer'''. <ref> De biosfeer is de zone van het leven op Aarde. Het is het wereldwijde ecologische systeem dat alle levende wezens en hun onderlinge relaties omvat, inclusief hun interacties met de onderdelen van de lithosfeer, cryosfeer, hydrosfeer en atmosfeer. (https://en.wikipedia.org/wiki/Biosphere)</ref> Sinds 1950 voorbij de kritische drempel. De afname van de diversiteit, omvang en gezondheid van levende organismen en ecosystemen ondermijnt het vermogen van de biosfeer om de toestand van de planeet te reguleren, doordat dit de energiebalans en chemische cycli op aarde beïnvloedt. Zowel het verlies aan genetische diversiteit als de achteruitgang van de functionele integriteit van ecosystemen hebben de veilige grenzen overschreden. Hierdoor wordt de stabiliteit van de planeet bedreigd, wat essentiële processen zoals klimaatregulatie en de ondersteuning van het leven in gevaar brengt.
# '''Vervuiling'''. Sinds 1950 overschreden. De introductie van nieuwe substanties omvat synthetische chemicaliën en stoffen zoals microplastics, hormoonontregelaars en organische verontreinigende stoffen, evenals door mensen gemobiliseerd radioactief materiaal, zoals kernafval en kernwapens. Daarnaast spelen menselijke interventies in evolutionaire processen een rol, zoals genetisch gemodificeerde organismen (GGO's) en andere directe wijzigingen van de evolutie. Momenteel wordt een gevaarlijke hoeveelheid synthetische stoffen in het milieu gebracht zonder voldoende tests op veiligheid, wat betekent dat de uitstoot van deze stoffen het veilige niveau overschrijdt.
# '''Landgebruik'''. Vanaf 1960 voorbij de veilige limiet. De aantasting van natuurlijke landschappen door ontbossing en verstedelijking vermindert cruciale ecologische functies zoals koolstofvastlegging, vochtrecycling en het behoud van leefgebieden voor wilde dieren. Deze functies zijn essentieel voor de gezondheid en stabiliteit van het aardsysteem. Wereldwijd zijn de resterende bosgebieden in alle drie de belangrijke biomen — tropisch, boreaal en gematigd — onder het veilige niveau gezakt. Dit verlies aan bosbedekking vermindert het vermogen van de aarde om broeikasgassen te absorberen en natuurlijke ecosystemen te ondersteunen, wat verdere klimaat- en biodiversiteitsproblemen veroorzaakt.
# '''Zoetwater'''. Vanaf 1960 voorbij de veilige limiet. De verstoring van zoetwatercycli, waaronder rivieren en grondwater, beïnvloedt natuurlijke processen zoals koolstofvastlegging en biodiversiteit. Deze verstoringen kunnen leiden tot verschuivingen in neerslagpatronen en andere cruciale ecologische functies. Menselijke activiteiten, zoals overmatig waterverbruik en het wijzigen van waterlopen, hebben zowel blauw water (rivieren, meren) als groen water (grondwater) uit balans gebracht. Hierdoor zijn de veilige niveaus van deze waterbronnen overschreden, wat negatieve gevolgen heeft voor ecosystemen en de stabiliteit van het klimaat.
# '''Voedingsstoffen.''' Vanaf 1970 voorbij de veilige limiet. De verstoring van natuurlijke voedingsstoffen cycli, zoals die van stikstof en fosfor, heeft ingrijpende gevolgen voor het milieu en ecosystemen. Deze elementen zijn essentieel voor het ondersteunen van leven en het behoud van gezonde ecosystemen. De wereldwijde fosforstroom naar oceanen en de industriële fixatie van stikstof (het onttrekken van stikstof uit de atmosfeer voor landbouw en industrie) hebben de natuurlijke cycli van deze voedingsstoffen ernstig verstoord. Dit heeft ertoe geleid dat de veilige grenzen voor stikstof- en fosforcycli zijn overschreden, met negatieve gevolgen voor biodiversiteit, waterkwaliteit en het klimaat.
# '''Klimaat'''. Vanaf 1990 voorbij de veilige limiet. De verandering in de verhouding tussen inkomende en uitgaande energie van de aarde, veroorzaakt door een toename van broeikasgassen en aerosolen. Meer vastgehouden straling veroorzaakt een stijging van de globale temperaturen en verandert de klimaatpatronen.
# '''Oceaanverzuring'''. Limiet nog net niet overschreden in 2024. Oceaanverzuring is een proces waarbij de zuurgraad van oceaanwater toeneemt (de pH daalt) door de opname van CO2 uit de atmosfeer. Dit fenomeen heeft ernstige gevolgen voor kalkvormende organismen zoals koraal en schelpdieren, omdat het hun vermogen vermindert om kalkhoudende structuren zoals schelpen en skeletten te vormen. Dit verstoort mariene ecosystemen en bedreigt de biodiversiteit. Daarnaast vermindert oceaanverzuring de capaciteit van de oceaan om als koolstofput te fungeren, wat de klimaatverandering verder verergert. De verzadigingstoestand van aragoniet, een belangrijke indicator voor oceaanverzuring, bevindt zich momenteel nog binnen de veilige marges, maar nadert de grens van wat als veilig wordt beschouwd.
# '''Aerosolen'''. De toename van zwevende deeltjes in de atmosfeer, veroorzaakt door zowel menselijke activiteiten als natuurlijke bronnen, heeft een aanzienlijke impact op het klimaat door veranderingen in temperatuur- en neerslagpatronen teweeg te brengen. Deze aerosolen kunnen de zonlichtabsorptie en -reflectie beïnvloeden, wat resulteert in lokale en wereldwijde klimaatveranderingen. Momenteel blijft het verschil in atmosferische aerosolbelasting tussen het noordelijk en het zuidelijk halfrond binnen de veilige grenzen, maar het is essentieel om deze niveaus te monitoren, aangezien verdere veranderingen de stabiliteit van het klimaat kunnen bedreigen.
# '''Ozon'''. De ozonlaag in de stratosfeer speelt een cruciale rol in het beschermen van het leven op aarde tegen schadelijke ultraviolette (UV) straling. Het afnemen van de ozonlaag, voornamelijk door door de mens veroorzaakte chemicaliën, leidt tot een verhoogde blootstelling aan UV-straling op het aardoppervlak. Momenteel bevindt de totale hoeveelheid stratosferisch ozon zich binnen veilige grenzen, en er is een herstel aan de gang. Hoewel de waarden nog steeds onder die van halverwege de 20e eeuw liggen, wijst dit op positieve vooruitgang in de bescherming van de ozonlaag en de vermindering van schadelijke emissies.

De Aarde als geheel — zowel de levende als de niet-levende natuur, inclusief de mensheid — wordt tegenwoordig beschouwd als één samenhangend systeem, Systeem Aarde. Dat houdt in dat morrelen aan een element van het systeem onvermijdelijk gevolgen heeft voor andere elementen. Opwarming van de atmosfeer en de oceanen heeft invloed op o.a. de wereldwijde zeespiegel, biodiversiteit, landbouw en sociaal-economische verhoudingen. (Zie Verdieping: Systeem aarde.)

De planetaire grenzen zijn een checklist voor de gezondheid van het Systeem Aarde. Ze hangen nauw samen met de terugkoppelingen en de omslagpunten in het klimaatsysteem. (Zie: [[Feedbacks en tipping points]].) Dat zijn de mechanismen die leiden tot overschrijding van planetaire grenzen.

<blockquote> '''Bronnen:'''

<references />

</blockquote>
</div>

Overleg:Extreme urgentie

2025-04-13T08:28:09Z

Eva: /* ELI5 */ nieuwe subkop

Hier kun je commentaar plaatsen.
Wanneer je tekst hebt gecorrigeerd of aangevuld, kun je dat hier melden.
Ook andere feedback is welkom.

== ELI5 ==

- ELI5 > onbekende afkorting > 'Samenvatting' (ook op andere pagina's)
- In 'ELI5': bij sommige punten wel gezondheidsgevolgen beschreven, sommige niet (bijv. extreem weer), en 'Bedreigingen voor de gezondheid' is ook apart kopje > tekst uit dit kopje verbinden aan de gevolgen die erboven genoemd staan.
- In 'ELI5': Gevolgen op lange termijn: Zelfs als de uitstoot van broeikasgassen onmiddellijk stopt, zullen sommige veranderingen, zoals zeespiegelstijging, nog honderden of duizenden jaren doorgaan. > dit leest niet logisch als bovenaan staat waarom het urgent is, want er staat dat als je nu stopt (urgent) dat het dan alsnog lang doorgaat.
- De daaruit voortvloeiende grootschalige ontwrichting en het lijden > van wat? > het klimaat, het leven op Aarde, de maatschappij? Lijden van mens, dier?

Extreme urgentie

2025-04-13T08:26:57Z

Eva: /* Extreme urgentie */

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
'''We moeten dringend de klimaatverandering aanpakken omdat de aarde in een ongekend tempo opwarmt. Dat leidt tot aanzienlijke en mogelijk onomkeerbare gevolgen voor de mens, de natuur en het milieu.'''

Dit is waarom het zo urgent is:

* '''Snelle opwarming''': De aarde is al 1,3 graad Celsius opgewarmd sinds het einde van de 19e eeuw. De doelstelling van het Akkoord van Parijs is de opwarming te beperken tot 1,5 graad Celsius. Voorspellingen geven aan dat die 1,5 graad opwarming binnen het komende decennium kan worden bereikt. In Nederland is de temperatuur al met 2,3 graden Celsius gestegen.
* '''Onomkeerbare effecten''': Sommige effecten van klimaatverandering, zoals het smelten van ijskappen en zeespiegelstijging, zijn al onomkeerbaar.
* '''Extreem weer''': Klimaatverandering leidt tot meer frequente en intense extreme weersomstandigheden, zoals hittegolven, droogtes, zware regenval en zware stormen.
* '''Voedsel- en wateronzekerheid''': Miljoenen mensen worden geconfronteerd met acute voedselonzekerheid en afnemende waterzekerheid als gevolg van klimaatverandering.
* '''Kwetsbaarheid van ecosystemen''': Ecosystemen hebben moeite om zich aan te passen aan de klimaatverandering en sommige hebben hun aanpassingslimieten al bereikt. De meest kwetsbare mensen en ecosystemen worden onevenredig zwaar getroffen.
* '''Gevolgen op lange termijn''': Zelfs als de uitstoot van broeikasgassen onmiddellijk stopt, zullen sommige veranderingen, zoals zeespiegelstijging, nog honderden of duizenden jaren doorgaan.
* '''Bedreigingen voor de gezondheid''': Klimaatverandering vormt een belangrijke bedreiging voor de gezondheid van mensen, dieren en planten, en verergert bestaande gezondheidsproblemen.

Om de ergste gevolgen van klimaatverandering te voorkomen, zijn drastische en onmiddellijke maatregelen nodig om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Dit omvat het verminderen van de uitstoot met ongeveer 43% in 2030 en 60% in 2035 (vergeleken met de niveaus van 2019) en het bereiken van een CO2-uitstoot van nul in 2050.
</div>

= Extreme urgentie =
[[Bestand:Temperatuur stripes Ed Hawkins.png|miniatuur|650x650px|''Bron: Ed Hawkins.'' <ref> [https://showyourstripes.info/ Ed Hawkins. Show Your Stripes] </ref>|gecentreerd]]

'''Er is nog maar weinig tijd om te voorkomen dat de Aarde opwarmt boven de 1,5 °C (vergeleken met de pre-industriële periode). Of anders uitgedrukt, de koolstofreserve is bijna op.'''

'''Het verbranden van fossiele brandstoffen om energie en warmte op te wekken heeft de ontwikkeling en bloei van de samenleving mogelijk gemaakt, maar nu zien we de onbedoelde gevolgen. De kooldioxide die aan de atmosfeer is toegevoegd, zorgt ervoor dat de temperatuur wereldwijd stijgt, waardoor hittegolven heter worden en stortregens heviger.''' <ref>[https://globalcarbonbudget.org/ Global Carbon Budget]</ref>

'''De daaruit voortvloeiende grootschalige ontwrichting en het lijden worden steeds zichtbaarder. Bovendien blijkt klimaatverandering de ongelijkheid in de wereld te vergroten vanwege een verband tussen temperatuur en economische groei.'''<ref> [https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1816020116 Global warming has increased global economic inequality | PNAS]</ref>

Kunnen we de opwarming van de Aarde nog beperken tot 1,5 °C of lager? Nadat de opwarming in 2024 voorbij de 1,5 graad schoot, werd dat steeds minder waarschijnlijk.<ref>[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00139157.2025.2434494 Global Warming Has Accelerated: Are the United Nations and the Public Well-Informed? | Environment: Science and Policy for Sustainable Development]</ref> Niet omdat het technisch onhaalbaar is, maar omdat het klimaatbeleid en de maatregelen simpelweg te traag worden uitgevoerd. Hoewel duurzame ontwikkelingen snel gaan, wordt het gebruik van fossiele brandstoffen niet snel genoeg teruggedrongen.

Daar komt bij dat de werkelijkheid de wetenschappelijke projecties vaak inhaalt. Veel ontwikkelingen blijken sneller te gaan dan de klimaatmodellen hebben voorspeld.<ref> [https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2411258121 Global emergence of regional heatwave hotspots outpaces climate model simulations | PNAS]</ref>

Een rapport van een grote groep medische wetenschappers roept in toptijdschrift ''The Lancet'' op: “Ongekende opwarming vraagt om ongekende actie.”<ref> [https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIIS2468-2667(24)00055-0/fulltext The 2024 Europe report of the Lancet Countdown on health and climate change: unprecedented warming demands unprecedented action | The Lancet]</ref>

Tot het moment dat we de wereldwijde uitstoot van koolstofdioxide terugbrengen tot "netto nul" zal de planeet blijven opwarmen, en dat zal een heel slecht effect hebben op al het leven op Aarde. Daarna zullen we nog generaties lang moeten leven en lijden in een warmer klimaat. De keuzes die we nu maken, hebben een grote invloed op de toekomst.

Deze video vat het goed samen.

<youtube>WL2W5uMI0jg</youtube>

Tekst van de video:

<blockquote>

De uitstoot van fossiele brandstoffen heeft een recordhoogte bereikt en het is duidelijk dat we niet genoeg doen om de klimaatcrisis aan te pakken.

De huidige verplichtingen worden niet nagekomen en de beloften die zijn gedaan in het kader van de Overeenkomst van Parijs van 2015 zijn niet ambitieus genoeg om de wereldwijde temperatuurstijging onder de 1,5°C te houden.

Een recent rapport van de V.N. zegt... Als we doorgaan met hetzelfde beleid, zal de wereld in 2100 met drie graden zijn opgewarmd, wat verschrikkelijke gevolgen zal hebben over de hele wereld. Sinds 1990 hebben de grootste vervuilers de klimaatcrisis aangewakkerd.

Maar hoewel deze landen doelen hebben gesteld om hun uitstoot te verminderen en netto nul te worden via hun NDC's, zijn er grote hiaten. Om hun netto nul doelen te bereiken, moeten de vier grootste vervuilers snel en permanent stoppen met het gebruik van koolstof. De tijd dringt.

Met het huidige emissietempo missen we de doelstelling van 1,5 graad waarschijnlijk al over zes jaar.

Nieuwe NDC's voor 2025 zijn onze laatste kans om de uitstoot aanzienlijk te verminderen.

Regeringen, financiers en beleidsmakers moeten ambitieuzer zijn en samenwerken om ongekende, grootschalige oplossingen te implementeren om netto nul te bereiken en onze planeet te beschermen voor toekomstige generaties.</blockquote>

<blockquote> '''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Noodtoestand van het klimaat ==
'''Er is alle reden om van een noodtoestand te spreken. Alle resultaten van klimaatonderzoek wijzen in dezelfde richting: wanneer niet onmiddellijk een eind wordt gemaakt aan het gebruik van fossiele brandstoffen, koerst de Aarde af op een ramp. Dit soort uitspraken wordt vaak afgedaan als doemscenario’s, maar de werkelijkheid is dat die door solide wetenschappelijk onderzoek wordt gesteund.'''

'''Die wetenschap geeft tegelijkertijd ook de richting aan van de oplossingen waarmee tenminste de ergste gevolgen van klimaatverandering kunnen worden bestreden.'''

In 2024 verscheen ''The 2024 state of the climate report: Perilous times on planet Earth'', onderschreven door 16.000 wetenschappers van over de hele wereld.<ref> [https://academic.oup.com/bioscience/article/74/12/812/7808595#498670967 The 2024 state of the climate report: Perilous times on planet Earth | BioScience]</ref>

De conclusies van dit rapport geven de urgentie weer van maatregelen om de ergste gevolgen van klimaatverandering af te wenden:

* Ondanks tientallen jaren van wetenschappelijke publicaties, klimaatconferenties en bewijs van de gevolgen van klimaatverandering, blijft de vooruitgang tegenvallen door financiële en politieke weerstand. De uitstoot van broeikasgassen blijft stijgen, wat ons richting een klimaatcatastrofe drijft. Vooral de armste bevolkingsgroepen zullen de zwaarste gevolgen ondervinden.
* Er is dringend actie nodig om fossiele brandstoffen af te bouwen, met een mondiale koolstofprijs als belangrijke stap. Het terugdringen van methaanuitstoot, een krachtig broeikasgas met kortetermijneffecten, kan snel verlichting bieden en extreme gevolgen voorkomen. Daarnaast moeten voedsel- en consumptiepatronen veranderen, moet overconsumptie verminderen en moet de focus verlegd worden naar plantaardige voeding en duurzame productie.
* Dat wordt moeilijk gemaakt door het gedrag van de superrijken, de miljardairs die hun fortuin met meer dan duizend miljard US dollar hebben zien stijgen tijdens de coronapandemie. Deze megavervuilers hebben een grote invloed op het dagelijks leven van gewone mensen. Miljardairs hebben een CO2-voetafdruk die duizenden keren groter is dan die van gemiddelde burgers, zelfs in de rijkste landen. Ze gebruiken hun macht om hun positie te behouden, wat erop neerkomt dat meer fossiele brandstoffen worden opgepompt en verbrand, om hun winsten veilig te stellen.<ref> [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15487733.2021.1949847 The outsized carbon footprints of the super-rich | Sustainability: Science, Practice and Policy]</ref>
* De illusie van onbeperkte economische groei moet plaatsmaken voor een duurzaam, sociaal rechtvaardig model. Onderwijs en empowerment van meisjes en vrouwen kunnen bijdragen aan bevolkingsstabilisatie. Wereldwijde klimaatonderwijs programma’s kunnen bewustzijn en actie stimuleren.
* Het beschermen en herstellen van ecosystemen is essentieel om de schade te beperken. Alleen met doortastende, op wetenschap gebaseerde maatregelen kan de mensheid de natuur beschermen, grootschalig lijden voorkomen en een leefbare toekomst waarborgen. De tijd om te handelen is nu – de toekomst van de mensheid staat op het spel.
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

=== Elke tiende graad telt ===
'''Maximaal 1,5 °C opwarming in 2050 is het doel van het Akkoord van Parijs dat nog steeds door de meeste landen wordt onderschreven. Door het gebrek aan daadwerkelijke actie van overheden en bedrijven wordt het steeds onwaarschijnlijker dat dat doel wordt gehaald. Elke tiende graad verdere opwarming heeft grote, directe en langetermijngevolgen voor het welzijn van de mensheid en ecologische systemen.'''

Terwijl we het doel van het Akkoord van Parijs zien wegglippen, is het nog steeds van het grootste belang om zelfs maar een tiende van een graad toekomstige opwarming van de aarde te voorkomen. Het is tijd om te erkennen dat business-as-usual voor een planeet in gevaar niet langer haalbaar is en dat we moeten beginnen met plannen voor een wereld die prioriteit geeft aan behoud, duurzaamheid, veerkracht en rechtvaardigheid.

Uiteindelijk zal de aanpak van klimaatverandering een gecoördineerde inspanning vereisen om niet alleen de uitstoot te verminderen en kwetsbare gemeenschappen te ondersteunen, maar ook om stapsgewijze veranderingen op lange termijn door te voeren voor de mensheid en ander leven op aarde.

Zowel het Internationaal Energieagentschap (IEA) als de Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering van de Verenigde Naties (IPCC) hebben ondubbelzinnig verklaard dat de ontwikkeling van nieuwe olie- en gasvelden onmiddellijk moet worden stopgezet om op tijd netto-nul-emissies te bereiken en zo de opwarming van de Aarde op een relatief veilig niveau te stoppen.<ref> [https://iea.blob.core.windows.net/assets/deebef5d-0c34-4539-9d0c-10b13d840027/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector_CORR.pdf IEA: Net Zero by 2050. A Roadmap for the Global Energy Sector | International Energy Agency]</ref><ref> [https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_LongerReport.pdf IPCC Climate Change 2023 Synthesis Report | IPCC] </ref>

Beide organisaties hebben ook ondubbelzinnig verklaard dat, om ook maar een 50/50 kans te hebben om de opwarming van de Aarde te stoppen bij de Parijse doelstelling van 1,5 graad, de bestaande infrastructuur voor fossiele energie vóór het einde van haar verwachte levensduur buiten gebruik moet worden gesteld.

Producenten van fossiele energie weten dit. In een ''Energy Security Scenario'' voor 2023 dat door Shell is uitgebracht, wordt bijvoorbeeld een onmiddellijk einde gesteld aan de groei van de olie- en gasproductie in modellen die de opwarming onder de 1,5 °C houden.<ref> [https://www.shell.com/news-and-insights/scenarios/the-energy-security-scenarios.html Shell: The Energy Security Scenarios | Shell]</ref>
<blockquote> '''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Urgentie onvoldoende onderkend ==
Het is verbijsterend dat nog steeds wereldwijd overheden een apathische houding innemen als het gaat om het voorkomen en bestrijden van de gevolgen van klimaatverandering. Een rapport van Climate Action Tracker (2024) zegt het zo:<ref> [https://climateactiontracker.org/documents/1277/CAT_2024-11-14_GlobalUpdate_COP29.pdf Climate Action Tracker Warming Projections Global Update, November 2024 | Climate Action Tracker]</ref>
<blockquote>Ondanks het feit dat de klimaatcrisis steeds erger wordt, met steeds meer bosbranden, stormen, overstromingen en droogtes, laat onze laatste update van de wereldwijde temperatuur zien dat de voorspellingen voor de opwarming van de aarde in 2100 sinds 2021 niet zijn verbeterd. Het huidige beleid zet de wereld op het pad naar een opwarming van 2,7°C. </blockquote>Er gaapt een grote kloof tussen wat er in de praktijk gebeurt op het gebied van klimaatverandering en de urgentie die regeringen geven aan het beleid dat nodig is om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, waardoor de opwarming van de aarde met bijna 0,3°C per decennium toeneemt. Gemengde signalen vanuit de politiek belemmeren duidelijk de vooruitgang in klimaatactie.
[[Bestand:Temperature pathways to 2100.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verwachte opwarming gebaseerd op toezeggingen en huidig beleid. Het huidige beleid — minimale actie — leidt tot een opwarming van 2,5-2,9 °C in 2100.'']]Aan de positieve kant maken hernieuwbare energie en elektrische voertuigen enorme vooruitgang. Energie-investeringen in schone energie zijn nu voor het eerst twee keer zo hoog als die in fossiele brandstoffen, met name olie en gas, terwijl investeringen in schone productiecapaciteit snel toenemen.

De keerzijde is dat overheidssubsidies voor fossiele brandstoffen nog steeds ongekend hoog zijn en dat de financiering van projecten voor fossiele brandstoffen tussen 2021 en 2022 verviervoudigd is. Het is dan ook niet verrassend dat emissie projecties een emissiepiek verwachten aan het einde van het decennium, waardoor er in die periode niet genoeg uitstoot daling is om het doel van het Akkoord van Parijs te halen.

Het lijkt misschien alsof we de afgelopen drie jaar tot stilstand zijn gekomen, maar er gebeurt eigenlijk heel veel. Door de exponentiële groei van hernieuwbare energie kunnen we nu een snellere daling verwachten na 2030, ondanks de stijgende uitstoot tot nu toe. Helaas gaat het niet allemaal de goede kant op.

<blockquote> '''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Klimaatverandering en de wereldwijde samenleving ===
Een toename van overstromingen, droogtes en bosbranden zal het wereldwijde voedselsysteem ernstig verstoren. Als gevolg daarvan zullen de prijzen van essentiële grondstoffen naar verwachting stijgen, wat zal leiden tot economische instabiliteit en grotere sociale spanningen.

Dichtbevolkte gebieden kunnen steeds onbewoonbaarder worden, waardoor honderden miljoenen mensen hun heil elders gaan zoeken. Deze massale migratie kan politieke onrust veroorzaken in meer welvarende regio's, waardoor de situatie nog ingewikkelder wordt.

Naast het wegtrekken van mensen zullen ook bacteriën en insecten migreren, wat kan leiden tot uitbraken van dodelijke ziekten. De concurrentie om slinkende hulpbronnen zal waarschijnlijk escaleren in militaire conflicten, waardoor juist de transnationale allianties die nodig zijn om deze mondiale uitdagingen aan te pakken onder grote druk komen te staan.

Samengevat bedreigen de cascade-effecten van klimaatverandering niet alleen de voedselzekerheid, maar ook de sociale stabiliteit en de internationale samenwerking.

=== Kleine kans, grote gevolgen ===
De meest ernstige scenario’s, waarin niets wordt gedaan om de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer te verminderen, lijken weinig waarschijnlijk. Er worden inmiddels maatregelen genomen om de ergste gevolgen te verminderen. Duurzame energie neemt snel toe en ook op andere terreinen worden duurzame oplossingen ontwikkeld. Dat kan leiden tot het optimistische geloof dat de technologie de gevolgen van klimaatverandering zal afwenden.

Dit is echter een gevaarlijke illusie. Het klimaat is inmiddels onomkeerbaar veranderd en sommige componenten van het klimaatsysteem zijn al ver voorbij hun veilige limiet. Steeds meer wetenschappers zijn tot de overtuiging gekomen dat rampscenario’s waarschijnlijk zijn.<ref>[https://www.livescience.com/planet-earth/rivers-oceans/we-dont-really-consider-it-low-probability-anymore-collapse-of-key-atlantic-current-could-have-catastrophic-impacts-says-oceanographer-stefan-rahmstorf 'We don't really consider it low probability anymore': Collapse of key Atlantic current could have catastrophic impacts, says oceanographer Stefan Rahmstorf | LiveScience]</ref>

'''Het is een gok die we niet moeten wagen. Van alle oplossingen is het onmiddellijk verminderen van het gebruik van fossiele brandstoffen verreweg het meest zeker.'''<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

== De grenzen van onze planeet ==
'''Planetaire grenzen (''‘Planetary Boundaries’'') zijn wetenschappelijk vastgestelde limieten waarbinnen de mensheid op een veilige manier kan opereren om de stabiliteit en veerkracht van de systemen van de aarde die het leven mogelijk maken, te behouden. Volgens de Planetary Health Check (een initiatief van een collectief van vooraanstaande klimaatwetenschappers wereldwijd) zijn zes van de negen planetaire grenzen nu substantieel overschreden. Dat zijn er twee meer dan in 2015 ten tijde van de vorige Planetary Health Check. De toestand van het aardsysteem is verder verslechterd sinds de laatste beoordeling in 2023.<ref> [https://www.planetaryhealthcheck.org/ The Planetary Health Check]</ref>'''

Zie ook: [[Extreme urgentie#Verdieping|Verdieping: Planetaire grenzen]].

Het begrip Planetaire Grenzen werd in 2009 geïntroduceerd in een artikel in Nature.<ref> [https://www.nature.com/articles/461472a A safe operating space for humanity | Nature]</ref> Het idee is gebaseerd op wetenschappelijk bewijs dat menselijk handelen, vooral dat van geïndustrialiseerde samenlevingen sinds de Industriële Revolutie, de belangrijkste aanjager is geworden van wereldwijde milieuveranderingen. Het overschrijden van een of meer planetaire grenzen kan slecht zijn, zelfs catastrofaal, omdat het risico bestaat dat er drempels worden overschreden die plotselinge, niet-lineaire milieuveranderingen teweeg kunnen brengen binnen systemen op continentale tot planetaire schaal.

Deze planetaire grenzen (hieronder gespecificeerd) geven de veilige niveaus aan van menselijke druk op negen kritische milieuprocessen, die samen de stabiliteit en veerkracht van de aarde waarborgen. Bij overschrijding lopen we het risico onomkeerbare schade aan te richten aan de aarde, wat ook onze samenlevingen en economieën bedreigt.

Omdat deze grenzen onderling afhankelijk zijn, leidt het overschrijden van één grens vaak tot het beïnvloeden van andere, wat kan resulteren in meerdere kritieke processen die hun veilige grenzen verlaten. Duurzaamheidsbeslissingen kunnen daarom niet geïsoleerd worden genomen. Alleen door alle negen planetaire grenzen te respecteren, kunnen we de veilige leefruimte voor de menselijke beschaving in stand houden en voorkomen dat we onze planeet onherstelbaar beschadigen.
[[Bestand:Planetary Health.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de toestand van de planetaire grensprocessen. Drie bevinden zich nog in de veilige (groene) zone: ozon, aerosolen en oceaanverzuring. Drie andere bevinden zich in de (oranje) zone van toenemend risico: zoetwater, landgebruik en klimaatverandering-CO2. De overige processen zitten ver in de zone van hoog risico. Bron: Planetary Health Check.'']]Zie: [[Extreme urgentie#Verdieping|Verdieping: Plantaire grenzen]].<blockquote> '''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== “You can’t hide from climate change” ==
Er zijn geen plekken op Aarde waar we gegarandeerd veilig zijn voor de gevolgen van klimaatverandering. Dat bleek toen de inwoners van Asheville tot hun verrassing zwaar werden getroffen door de orkaan Helene die ver van de kust verwoestingen aanrichtte en slachtoffers maakte. De kunstenaarsstad Asheville werd door sommige persbureaus al lange tijd omschreven als een “klimaatparadijs”, of een plaats die veilig is voor klimaatverandering. Het heeft geen last van de bosbranden die vaak voorkomen in delen van Californië of de stormvloeden die het leven in kuststeden vaak overhoop gooien.<ref> [https://www.nytimes.com/2024/10/01/climate/asheville-climate-change-flood.html ‘Climate Havens’ Don’t Exist | NYT]</ref>

Helene heeft misschien een extra boost gekregen van de vochtige grond die achterbleef door de regens die door de regio trokken voordat ze Asheville trof. Wetenschappers noemen dit fenomeen het bruine-oceaan effect, omdat het ervoor zorgt dat een met water verzadigde bodem een storm op dezelfde manier beïnvloedt als het zeeoppervlak.

Peter Kalmus is een klimaatwetenschapper die twee jaar voor de verwoestende branden van januar 2025 Los Angeles had verlaten. Hij schrijft in de New York Times dat hij de branden had zien aankomen. Omdat het niet meer veilg voelde, verhuisde hij met zijn gezin naar North Carolina, niet ver van 'klimaatparadijs' Asheville. Zijn oude buurtje in LA, inclusief het huis waar zijn kinderen opgroeiden, is volledig afgebrand. Of zijn nieuwe woonplaats veilig zal zijn, is nog maar de vraag.<ref> [https://www.nytimes.com/2025/01/10/opinion/la-fires-los-angeles-wildfires.html As a Climate Scientist, I Knew It Was Time to Leave Los Angeles | NYT]</ref>

Ook in Europa zijn er plaatsen waar het risico groter is, zoals kustgebieden, rivierdalen of bosgebieden, en gebieden die minder risicovol zijn. Maar nergens zijn we helemaal vrij van de gevolgen van klimaatverandering. Binnen afzienbare tijd zal de keuze van onze woonplaats niet meer alleen worden bepaald door onze economische of lifestyle voorkeur maar ook door de hoogte van onze verzekeringspremies.<blockquote>'''Bronnen:'''

<references />

</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =

== Verdieping: Planetaire grenzen ==
Verdieping bij: [[Extreme urgentie#De grenzen van onze planeet|De grenzen van onze planeet]]
De negen planetaire grenzen zijn:<ref> [https://www.planetaryhealthcheck.org/ The Planetary Health Check]</ref>
# '''Biosfeer'''. <ref> De biosfeer is de zone van het leven op Aarde. Het is het wereldwijde ecologische systeem dat alle levende wezens en hun onderlinge relaties omvat, inclusief hun interacties met de onderdelen van de lithosfeer, cryosfeer, hydrosfeer en atmosfeer. (https://en.wikipedia.org/wiki/Biosphere)</ref> Sinds 1950 voorbij de kritische drempel. De afname van de diversiteit, omvang en gezondheid van levende organismen en ecosystemen ondermijnt het vermogen van de biosfeer om de toestand van de planeet te reguleren, doordat dit de energiebalans en chemische cycli op aarde beïnvloedt. Zowel het verlies aan genetische diversiteit als de achteruitgang van de functionele integriteit van ecosystemen hebben de veilige grenzen overschreden. Hierdoor wordt de stabiliteit van de planeet bedreigd, wat essentiële processen zoals klimaatregulatie en de ondersteuning van het leven in gevaar brengt.
# '''Vervuiling'''. Sinds 1950 overschreden. De introductie van nieuwe substanties omvat synthetische chemicaliën en stoffen zoals microplastics, hormoonontregelaars en organische verontreinigende stoffen, evenals door mensen gemobiliseerd radioactief materiaal, zoals kernafval en kernwapens. Daarnaast spelen menselijke interventies in evolutionaire processen een rol, zoals genetisch gemodificeerde organismen (GGO's) en andere directe wijzigingen van de evolutie. Momenteel wordt een gevaarlijke hoeveelheid synthetische stoffen in het milieu gebracht zonder voldoende tests op veiligheid, wat betekent dat de uitstoot van deze stoffen het veilige niveau overschrijdt.
# '''Landgebruik'''. Vanaf 1960 voorbij de veilige limiet. De aantasting van natuurlijke landschappen door ontbossing en verstedelijking vermindert cruciale ecologische functies zoals koolstofvastlegging, vochtrecycling en het behoud van leefgebieden voor wilde dieren. Deze functies zijn essentieel voor de gezondheid en stabiliteit van het aardsysteem. Wereldwijd zijn de resterende bosgebieden in alle drie de belangrijke biomen — tropisch, boreaal en gematigd — onder het veilige niveau gezakt. Dit verlies aan bosbedekking vermindert het vermogen van de aarde om broeikasgassen te absorberen en natuurlijke ecosystemen te ondersteunen, wat verdere klimaat- en biodiversiteitsproblemen veroorzaakt.
# '''Zoetwater'''. Vanaf 1960 voorbij de veilige limiet. De verstoring van zoetwatercycli, waaronder rivieren en grondwater, beïnvloedt natuurlijke processen zoals koolstofvastlegging en biodiversiteit. Deze verstoringen kunnen leiden tot verschuivingen in neerslagpatronen en andere cruciale ecologische functies. Menselijke activiteiten, zoals overmatig waterverbruik en het wijzigen van waterlopen, hebben zowel blauw water (rivieren, meren) als groen water (grondwater) uit balans gebracht. Hierdoor zijn de veilige niveaus van deze waterbronnen overschreden, wat negatieve gevolgen heeft voor ecosystemen en de stabiliteit van het klimaat.
# '''Voedingsstoffen.''' Vanaf 1970 voorbij de veilige limiet. De verstoring van natuurlijke voedingsstoffen cycli, zoals die van stikstof en fosfor, heeft ingrijpende gevolgen voor het milieu en ecosystemen. Deze elementen zijn essentieel voor het ondersteunen van leven en het behoud van gezonde ecosystemen. De wereldwijde fosforstroom naar oceanen en de industriële fixatie van stikstof (het onttrekken van stikstof uit de atmosfeer voor landbouw en industrie) hebben de natuurlijke cycli van deze voedingsstoffen ernstig verstoord. Dit heeft ertoe geleid dat de veilige grenzen voor stikstof- en fosforcycli zijn overschreden, met negatieve gevolgen voor biodiversiteit, waterkwaliteit en het klimaat.
# '''Klimaat'''. Vanaf 1990 voorbij de veilige limiet. De verandering in de verhouding tussen inkomende en uitgaande energie van de aarde, veroorzaakt door een toename van broeikasgassen en aerosolen. Meer vastgehouden straling veroorzaakt een stijging van de globale temperaturen en verandert de klimaatpatronen.
# '''Oceaanverzuring'''. Limiet nog net niet overschreden in 2024. Oceaanverzuring is een proces waarbij de zuurgraad van oceaanwater toeneemt (de pH daalt) door de opname van CO2 uit de atmosfeer. Dit fenomeen heeft ernstige gevolgen voor kalkvormende organismen zoals koraal en schelpdieren, omdat het hun vermogen vermindert om kalkhoudende structuren zoals schelpen en skeletten te vormen. Dit verstoort mariene ecosystemen en bedreigt de biodiversiteit. Daarnaast vermindert oceaanverzuring de capaciteit van de oceaan om als koolstofput te fungeren, wat de klimaatverandering verder verergert. De verzadigingstoestand van aragoniet, een belangrijke indicator voor oceaanverzuring, bevindt zich momenteel nog binnen de veilige marges, maar nadert de grens van wat als veilig wordt beschouwd.
# '''Aerosolen'''. De toename van zwevende deeltjes in de atmosfeer, veroorzaakt door zowel menselijke activiteiten als natuurlijke bronnen, heeft een aanzienlijke impact op het klimaat door veranderingen in temperatuur- en neerslagpatronen teweeg te brengen. Deze aerosolen kunnen de zonlichtabsorptie en -reflectie beïnvloeden, wat resulteert in lokale en wereldwijde klimaatveranderingen. Momenteel blijft het verschil in atmosferische aerosolbelasting tussen het noordelijk en het zuidelijk halfrond binnen de veilige grenzen, maar het is essentieel om deze niveaus te monitoren, aangezien verdere veranderingen de stabiliteit van het klimaat kunnen bedreigen.
# '''Ozon'''. De ozonlaag in de stratosfeer speelt een cruciale rol in het beschermen van het leven op aarde tegen schadelijke ultraviolette (UV) straling. Het afnemen van de ozonlaag, voornamelijk door door de mens veroorzaakte chemicaliën, leidt tot een verhoogde blootstelling aan UV-straling op het aardoppervlak. Momenteel bevindt de totale hoeveelheid stratosferisch ozon zich binnen veilige grenzen, en er is een herstel aan de gang. Hoewel de waarden nog steeds onder die van halverwege de 20e eeuw liggen, wijst dit op positieve vooruitgang in de bescherming van de ozonlaag en de vermindering van schadelijke emissies.

De Aarde als geheel — zowel de levende als de niet-levende natuur, inclusief de mensheid — wordt tegenwoordig beschouwd als één samenhangend systeem, Systeem Aarde. Dat houdt in dat morrelen aan een element van het systeem onvermijdelijk gevolgen heeft voor andere elementen. Opwarming van de atmosfeer en de oceanen heeft invloed o.a. op de wereldwijde zeespiegel, biodiversiteit, landbouw en sociaal-economische verhoudingen. (Zie Verdieping: Systeem aarde.)

De planetaire grenzen zijn een checklist voor de gezondheid van het Systeem Aarde. Ze hangen nauw samen met de terugkoppelingen en de omslagpunten in het klimaatsysteem. (Zie: [[Feedbacks en tipping points]].) Dat zijn de mechanismen die leiden tot overschrijding van planetaire grenzen.

<blockquote> '''Bronnen:'''

<references />

</blockquote>
</div>

Extreme urgentie

2025-04-13T07:37:01Z

Eva:

= '''ELI5''' =
<div style="background:#F0FFF0">
'''We moeten dringend de klimaatverandering aanpakken omdat de aarde in een ongekend tempo opwarmt. Dat leidt tot aanzienlijke en mogelijk onomkeerbare gevolgen voor de mens, de natuur en het milieu.'''

Dit is waarom het zo urgent is:

* '''Snelle opwarming''': De aarde is al 1,3 graad Celsius opgewarmd sinds het einde van de 19e eeuw. De doelstelling van het Akkoord van Parijs is de opwarming te beperken tot 1,5 graad Celsius. Voorspellingen geven aan dat die 1,5 graad opwarming binnen het komende decennium kan worden bereikt. In Nederland is de temperatuur al met 2,3 graden Celsius gestegen.
* '''Onomkeerbare effecten''': Sommige effecten van klimaatverandering, zoals het smelten van ijskappen en zeespiegelstijging, zijn al onomkeerbaar.
* '''Extreem weer''': Klimaatverandering leidt tot meer frequente en intense extreme weersomstandigheden, zoals hittegolven, droogtes, zware regenval en zware stormen.
* '''Voedsel- en wateronzekerheid''': Miljoenen mensen worden geconfronteerd met acute voedselonzekerheid en afnemende waterzekerheid als gevolg van klimaatverandering.
* '''Kwetsbaarheid van ecosystemen''': Ecosystemen hebben moeite om zich aan te passen aan de klimaatverandering en sommige hebben hun aanpassingslimieten al bereikt. De meest kwetsbare mensen en ecosystemen worden onevenredig zwaar getroffen.
* '''Gevolgen op lange termijn''': Zelfs als de uitstoot van broeikasgassen onmiddellijk stopt, zullen sommige veranderingen, zoals zeespiegelstijging, nog honderden of duizenden jaren doorgaan.
* '''Bedreigingen voor de gezondheid''': Klimaatverandering vormt een belangrijke bedreiging voor de gezondheid van mensen, dieren en planten, en verergert bestaande gezondheidsproblemen.

Om de ergste gevolgen van klimaatverandering te voorkomen, zijn drastische en onmiddellijke maatregelen nodig om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Dit omvat het verminderen van de uitstoot met ongeveer 43% in 2030 en 60% in 2035 (vergeleken met de niveaus van 2019) en het bereiken van een CO2-uitstoot van nul in 2050.
</div>

= Extreme urgentie =
[[Bestand:Temperatuur stripes Ed Hawkins.png|miniatuur|650x650px|''Bron: Ed Hawkins.'' <ref> [https://showyourstripes.info/ Ed Hawkins. Show Your Stripes] </ref>|gecentreerd]]

'''Er is nog maar weinig tijd om te voorkomen dat de Aarde opwarmt boven de 1,5 °C (vergeleken met de pre-industriële periode). Of anders uitgedrukt, de koolstofreserve is bijna op.'''

'''Het verbranden van fossiele brandstoffen om energie en warmte op te wekken heeft de ontwikkeling en bloei van de samenleving mogelijk gemaakt, maar nu zien we de onbedoelde gevolgen. De kooldioxide die aan de atmosfeer is toegevoegd zorgt ervoor dat de temperatuur wereldwijd stijgt, waardoor hittegolven heter worden en stortregens heviger.''' <ref>[https://globalcarbonbudget.org/ Global Carbon Budget]</ref>

'''De daaruit voortvloeiende grootschalige ontwrichting en het lijden worden steeds zichtbaarder. Bovendien blijkt klimaatverandering de ongelijkheid in de wereld te vergroten vanwege een verband tussen temperatuur en economische groei.'''<ref> [https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1816020116 Global warming has increased global economic inequality | PNAS]</ref>

Kunnen we de opwarming van de Aarde nog beperken tot 1,5 °C of lager? Nadat de opwarming in 2024 voorbij de 1,5 graad schoot, wordt dat steeds minder waarschijnlijk.<ref>[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00139157.2025.2434494 Global Warming Has Accelerated: Are the United Nations and the Public Well-Informed? | Environment: Science and Policy for Sustainable Development]</ref> Niet omdat het technisch onhaalbaar is, maar omdat het klimaatbeleid en de maatregelen simpelweg te traag worden uitgevoerd. Hoewel duurzame ontwikkelingen snel gaan, wordt het gebruik van fossiele brandstoffen niet snel genoeg teruggedrongen.

Daar komt bij dat de werkelijkheid de wetenschappelijke projecties vaak inhaalt. Veel ontwikkelingen blijken sneller te gaan dan de klimaatmodellen hebben voorspeld.<ref> [https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2411258121 Global emergence of regional heatwave hotspots outpaces climate model simulations | PNAS]</ref>

Een rapport van een grote groep medische wetenschappers roept in toptijdschrift ''The Lancet'' op: “Ongekende opwarming vraagt om ongekende actie.”<ref> [https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIIS2468-2667(24)00055-0/fulltext The 2024 Europe report of the Lancet Countdown on health and climate change: unprecedented warming demands unprecedented action | The Lancet]</ref>

Tot het moment dat we de wereldwijde uitstoot van koolstofdioxide terugbrengen tot "netto nul" zal de planeet zal blijven opwarmen, en dat zal een heel slecht effect hebben op al het leven op Aarde. Daarna zullen we nog generaties lang moeten leven en lijden in een warmer klimaat. De keuzes die we nu maken hebben een grote invloed op de toekomst.

Deze video vat het goed samen.

<youtube>WL2W5uMI0jg</youtube>

Tekst van de video:

<blockquote>

De uitstoot van fossiele brandstoffen heeft een recordhoogte bereikt en het is duidelijk dat we niet genoeg doen om de klimaatcrisis aan te pakken.

De huidige verplichtingen worden niet nagekomen en de beloften die zijn gedaan in het kader van de Overeenkomst van Parijs van 2015 zijn niet ambitieus genoeg om de wereldwijde temperatuurstijging onder de 1,5°C te houden.

Een recent rapport van de V.N. zegt... Als we doorgaan met hetzelfde beleid, zal de wereld in 2100 met drie graden zijn opgewarmd, wat verschrikkelijke gevolgen zal hebben over de hele wereld. Sinds 1990 hebben de grootste vervuilers de klimaatcrisis aangewakkerd.

Maar hoewel deze landen doelen hebben gesteld om hun uitstoot te verminderen en netto nul te worden via hun NDC's, zijn er grote hiaten. Om hun netto nul doelen te bereiken, moeten de vier grootste vervuilers snel en permanent stoppen met het gebruik van koolstof. De tijd dringt.

Met het huidige emissietempo missen we de doelstelling van 1,5 graad waarschijnlijk al over zes jaar.

Nieuwe NDC's voor 2025 zijn onze laatste kans om de uitstoot aanzienlijk te verminderen.

Regeringen, financiers en beleidsmakers moeten ambitieuzer zijn en samenwerken om ongekende, grootschalige oplossingen te implementeren om netto nul te bereiken en onze planeet te beschermen voor toekomstige generaties.</blockquote>

<blockquote> '''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Noodtoestand van het klimaat ==
'''Er is alle reden om van een noodtoestand te spreken. Alle resultaten van klimaatonderzoek wijzen in dezelfde richting: wanneer niet onmiddellijk een eind wordt gemaakt aan het gebruik van fossiele brandstoffen, koerst de Aarde af op een ramp. Dit soort uitspraken wordt vaak afgedaan als doemscenario’s maar de werkelijkheid is dat die door solide wetenschappelijk onderzoek wordt gesteund.'''

'''Die wetenschap geeft tegelijkertijd ook de richting aan van de oplossingen waarmee tenminste de ergste gevolgen van klimaatverandering kunnen worden bestreden.'''

In 2024 verscheen ''The 2024 state of the climate report: Perilous times on planet Earth'', onderschreven door 16.000 wetenschappers van over de hele wereld.<ref> [https://academic.oup.com/bioscience/article/74/12/812/7808595#498670967 The 2024 state of the climate report: Perilous times on planet Earth | BioScience]</ref>

De conclusies van dit rapport geven de urgentie weer van maatregelen om de ergste gevolgen van klimaatverandering af te wenden:

* Ondanks tientallen jaren van wetenschappelijke publicaties, klimaatconferenties en bewijs van de gevolgen van klimaatverandering, blijft de vooruitgang tegenvallen door financiële en politieke weerstand. De uitstoot van broeikasgassen blijft stijgen, wat ons richting een klimaatcatastrofe drijft. Vooral de armste bevolkingsgroepen zullen de zwaarste gevolgen ondervinden.
* Er is dringend actie nodig om fossiele brandstoffen af te bouwen, met een mondiale koolstofprijs als belangrijke stap. Het terugdringen van methaanuitstoot, een krachtig broeikasgas met kortetermijneffecten, kan snel verlichting bieden en extreme gevolgen voorkomen. Daarnaast moeten voedsel- en consumptiepatronen veranderen, overconsumptie verminderen en moet de focus verlegd worden naar plantaardige voeding en duurzame productie.
* Dat wordt moeilijk gemaakt door het gedrag van de superrijken, de miljardairs die hun fortuin met meer dan duizend miljard US dollar hebben zien stijgen tijdens de coronapandemie. Deze megavervuilers hebben grote invloed op het dagelijks leven van gewone mensen. Miljardairs hebben een CO2-voetafdruk die duizenden keren groter is dan die van gemiddelde burgers, zelfs in de rijkste landen. Ze gebruiken hun macht om hun positie te behouden, wat erop neer komt dat meer fossiele brandstoffen worden opgepompt en verbrand, alles om hun winsten veilig te stellen.<ref> [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15487733.2021.1949847 The outsized carbon footprints of the super-rich | Sustainability: Science, Practice and Policy]</ref>
* De illusie van onbeperkte economische groei moet plaatsmaken voor een duurzaam, sociaal rechtvaardig model. Onderwijs en empowerment van meisjes en vrouwen kunnen bijdragen aan bevolkingsstabilisatie. Wereldwijde klimaatonderwijs programma’s kunnen bewustzijn en actie stimuleren.
* Het beschermen en herstellen van ecosystemen is essentieel om de schade te beperken. Alleen met doortastende, op wetenschap gebaseerde maatregelen kan de mensheid de natuur beschermen, grootschalig lijden voorkomen en een leefbare toekomst waarborgen. De tijd om te handelen is nu – de toekomst van de mensheid staat op het spel.
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

=== Elke tiende graad telt ===
'''Maximaal 1,5 °C opwarming in 2050 is het doel van het Akkoord van Parijs dat nog steeds door de meeste landen wordt onderschreven. Door het gebrek aan daadwerkelijke actie van overheden en bedrijven wordt het steeds onwaarschijnlijker dat dat doel wordt gehaald. Elke tiende graad verdere opwarming heeft grote, directe en langetermijn gevolgen voor het welzijn van de mensheid en ecologische systemen.'''

Terwijl we het doel van het Akkoord van Parijs zien wegglippen, is het nog steeds van het grootste belang om zelfs maar een tiende van een graad toekomstige opwarming van de aarde te voorkomen. Het is tijd om te erkennen dat business-as-usual voor een planeet in gevaar niet langer haalbaar is en dat we moeten beginnen met plannen voor een wereld die prioriteit geeft aan behoud, duurzaamheid, veerkracht en rechtvaardigheid.

Uiteindelijk zal de aanpak van klimaatverandering een gecoördineerde inspanning vereisen om niet alleen de uitstoot te verminderen en kwetsbare gemeenschappen te ondersteunen, maar ook om stapsgewijze veranderingen op lange termijn door te voeren voor de mensheid en ander leven op aarde.

Zowel het Internationaal Energieagentschap (IEA) als de Intergouvernementele Werkgroep inzake Klimaatverandering van de Verenigde Naties (IPCC) hebben ondubbelzinnig verklaard dat de ontwikkeling van nieuwe olie- en gasvelden onmiddellijk moet worden stopgezet om op tijd netto-nul-emissies te bereiken en zo de opwarming van de Aarde op een relatief veilig niveau te stoppen.<ref> [https://iea.blob.core.windows.net/assets/deebef5d-0c34-4539-9d0c-10b13d840027/NetZeroby2050-ARoadmapfortheGlobalEnergySector_CORR.pdf IEA: Net Zero by 2050. A Roadmap for the Global Energy Sector | International Energy Agency]</ref><ref> [https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_LongerReport.pdf IPCC Climate Change 2023 Synthesis Report | IPCC] </ref>

Beide organisaties hebben ook ondubbelzinnig verklaard dat, om ook maar een 50-50 kans te hebben om de opwarming van de Aarde te stoppen bij de Parijse doelstelling van 1,5 graad, de bestaande infrastructuur voor fossiele energie vóór het einde van de verwachte levensduur buiten gebruik moet worden gesteld.

Producenten van fossiele energie weten dit. In een ''Energy Security Scenario'' voor 2023 dat door Shell is uitgebracht, wordt bijvoorbeeld een onmiddellijk einde gesteld aan de groei van de olie- en gasproductie in modellen die de opwarming onder de 1,5 °C houden.<ref> [https://www.shell.com/news-and-insights/scenarios/the-energy-security-scenarios.html Shell: The Energy Security Scenarios | Shell]</ref>
<blockquote> '''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Urgentie onvoldoende onderkend ==
Het is verbijsterend dat nog steeds wereldwijd overheden een apathische houding innemen als het gaat om het voorkomen en bestrijden van de gevolgen van klimaatverandering. Een rapport van Climate Action Tracker (2024) zegt het zo:<ref> [https://climateactiontracker.org/documents/1277/CAT_2024-11-14_GlobalUpdate_COP29.pdf Climate Action Tracker Warming Projections Global Update, November 2024 | Climate Action Tracker]</ref>
<blockquote>Ondanks het feit dat de klimaatcrisis steeds erger wordt, met steeds meer bosbranden, stormen, overstromingen en droogtes, laat onze laatste update van de wereldwijde temperatuur zien dat de voorspellingen voor de opwarming van de aarde in 2100 sinds 2021 niet zijn verbeterd. Het huidige beleid zet de wereld op het pad naar een opwarming van 2,7°C. </blockquote>Er gaapt een grote kloof tussen wat er in de praktijk gebeurt op het gebied van klimaatverandering en de urgentie die regeringen geven aan het beleid dat nodig is om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, waardoor de opwarming van de aarde met bijna 0,3°C per decennium toeneemt. Gemengde signalen vanuit de politiek belemmeren duidelijk de vooruitgang in klimaatactie.
[[Bestand:Temperature pathways to 2100.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verwachte opwarming gebaseerd op toezeggingen en huidig beleid. Het huidige beleid — minimale actie — leidt tot een opwarming van 2,5-2,9 °C in 2100.'']]Aan de positieve kant maken hernieuwbare energie en elektrische voertuigen enorme vooruitgang. Energie-investeringen in schone energie zijn nu voor het eerst twee keer zo hoog als die in fossiele brandstoffen, met name olie en gas, terwijl investeringen in schone productiecapaciteit snel toenemen.

De keerzijde is dat overheidssubsidies voor fossiele brandstoffen nog steeds ongekend hoog zijn en dat de financiering van projecten voor fossiele brandstoffen tussen 2021 en 2022 verviervoudigd is. Het is dan ook niet verrassend dat emissie projecties een emissiepiek verwachten aan het einde van het decennium, waardoor er in die periode niet genoeg uitstoot daling is om het doel van het Akkoord van Parijs te halen.

Het lijkt misschien alsof we de afgelopen drie jaar tot stilstand zijn gekomen, maar er gebeurt eigenlijk heel veel. Door de exponentiële groei van hernieuwbare energie kunnen we nu een snellere daling verwachten na 2030, ondanks de stijgende uitstoot tot nu toe. Helaas gaat het niet allemaal de goede kant op.

<blockquote> '''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Klimaatverandering en de wereldwijde samenleving ===
Een toename van overstromingen, droogtes en bosbranden zal het wereldwijde voedselsysteem ernstig verstoren. Als gevolg daarvan zullen de prijzen van essentiële grondstoffen naar verwachting stijgen, wat zal leiden tot economische instabiliteit en grotere sociale spanningen.

Dichtbevolkte gebieden kunnen steeds onbewoonbaarder worden, waardoor honderden miljoenen mensen hun heil elders gaan zoeken. Deze massale migratie kan politieke onrust veroorzaken in meer welvarende regio's, waardoor de situatie nog ingewikkelder wordt.

Naast het wegtrekken van mensen zullen ook bacteriën en insecten migreren, wat kan leiden tot uitbraken van dodelijke ziekten. De concurrentie om slinkende hulpbronnen zal waarschijnlijk escaleren in militaire conflicten, waardoor juist de transnationale allianties die nodig zijn om deze mondiale uitdagingen aan te pakken onder grote druk komen te staan.

Samengevat bedreigen de cascade-effecten van klimaatverandering niet alleen de voedselzekerheid, maar ook de sociale stabiliteit en de internationale samenwerking.

=== Kleine kans, grote gevolgen ===
De meest ernstige scenario’s, waarin niets wordt gedaan om de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer te verminderen, lijken weinig waarschijnlijk. Er worden inmiddels maatregelen genomen om de ergste gevolgen te verminderen. Duurzame energie neemt snel toe en ook op andere terreinen worden duurzame oplossingen ontwikkeld. Dat kan leiden tot het optimistische geloof dat de technologie de gevolgen van klimaatverandering zal afwenden.

Dit is echter een gevaarlijke illusie. Het klimaat is inmiddels onomkeerbaar veranderd en sommige componenten van het klimaatsysteem zijn al ver voorbij hun veilige limiet. Steeds meer wetenschappers zijn tot de overtuiging gekomen dat rampscenario’s waarschijnlijk zijn.<ref>[https://www.livescience.com/planet-earth/rivers-oceans/we-dont-really-consider-it-low-probability-anymore-collapse-of-key-atlantic-current-could-have-catastrophic-impacts-says-oceanographer-stefan-rahmstorf 'We don't really consider it low probability anymore': Collapse of key Atlantic current could have catastrophic impacts, says oceanographer Stefan Rahmstorf | LiveScience]</ref>

'''Het is een gok die we niet moeten wagen. Van alle oplossingen is het onmiddellijk verminderen van het gebruik van fossiele brandstoffen verreweg het meest zeker.'''<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

== De grenzen van onze planeet ==
'''Planetaire grenzen (''‘Planetary Boundaries’'') zijn wetenschappelijk vastgestelde limieten waarbinnen de mensheid op een veilige manier kan opereren om de stabiliteit en veerkracht van de systemen van de aarde die het leven mogelijk maken, te behouden. Volgens de Planetary Health Check (een initiatief van een collectief van vooraanstaande klimaatwetenschappers wereldwijd) zijn zes van de negen planetaire grenzen nu substantieel overschreden. Dat zijn er twee meer dan in 2015 ten tijde van de vorige Planetary Health Check. De toestand van het aardsysteem is verder verslechterd sinds de laatste beoordeling in 2023.<ref> [https://www.planetaryhealthcheck.org/ The Planetary Health Check]</ref>'''

Zie ook: [[Extreme urgentie#Verdieping|Verdieping: Planetaire grenzen]].

Het begrip Planetaire Grenzen werd in 2009 geïntroduceerd in een artikel in Nature.<ref> [https://www.nature.com/articles/461472a A safe operating space for humanity | Nature]</ref> Het idee is gebaseerd op wetenschappelijk bewijs dat menselijk handelen, vooral dat van geïndustrialiseerde samenlevingen sinds de Industriële Revolutie, de belangrijkste aanjager is geworden van wereldwijde milieuveranderingen. Het overschrijden van een of meer planetaire grenzen kan slecht zijn, zelfs catastrofaal, omdat het risico bestaat dat er drempels worden overschreden die plotselinge, niet-lineaire milieuveranderingen teweeg kunnen brengen binnen systemen op continentale tot planetaire schaal.

Deze planetaire grenzen (hieronder gespecificeerd) geven de veilige niveaus aan van menselijke druk op negen kritische milieuprocessen, die samen de stabiliteit en veerkracht van de aarde waarborgen. Bij overschrijding lopen we het risico onomkeerbare schade aan te richten aan de aarde, wat ook onze samenlevingen en economieën bedreigt.

Omdat deze grenzen onderling afhankelijk zijn, leidt het overschrijden van één grens vaak tot het beïnvloeden van andere, wat kan resulteren in meerdere kritieke processen die hun veilige grenzen verlaten. Duurzaamheidsbeslissingen kunnen daarom niet geïsoleerd worden genomen. Alleen door alle negen planetaire grenzen te respecteren, kunnen we de veilige leefruimte voor de menselijke beschaving in stand houden en voorkomen dat we onze planeet onherstelbaar beschadigen.
[[Bestand:Planetary Health.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de toestand van de planetaire grensprocessen. Drie bevinden zich nog in de veilige (groene) zone: ozon, aerosolen en oceaanverzuring. Drie andere bevinden zich in de (oranje) zone van toenemend risico: zoetwater, landgebruik en klimaatverandering-CO2. De overige processen zitten ver in de zone van hoog risico. Bron: Planetary Health Check.'']]Zie: [[Extreme urgentie#Verdieping|Verdieping: Plantaire grenzen]].<blockquote> '''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== “You can’t hide from climate change” ==
Er zijn geen plekken op Aarde waar we gegarandeerd veilig zijn voor de gevolgen van klimaatverandering. Dat bleek toen de inwoners van Asheville tot hun verrassing zwaar werden getroffen door de orkaan Helene die ver van de kust verwoestingen aanrichtte en slachtoffers maakte. De kunstenaarsstad Asheville werd door sommige persbureaus al lange tijd omschreven als een “klimaatparadijs”, of een plaats die veilig is voor klimaatverandering. Het heeft geen last van de bosbranden die vaak voorkomen in delen van Californië of de stormvloeden die het leven in kuststeden vaak overhoop gooien.<ref> [https://www.nytimes.com/2024/10/01/climate/asheville-climate-change-flood.html ‘Climate Havens’ Don’t Exist | NYT]</ref>

Helene heeft misschien een extra boost gekregen van de vochtige grond die achterbleef door de regens die door de regio trokken voordat ze Asheville trof. Wetenschappers noemen dit fenomeen het bruine-oceaan effect, omdat het ervoor zorgt dat een met water verzadigde bodem een storm op dezelfde manier beïnvloedt als het zeeoppervlak.

Peter Kalmus is een klimaatwetenschapper die twee jaar voor de verwoestende branden van januar 2025 Los Angeles had verlaten. Hij schrijft in de New York Times dat hij de branden had zien aankomen. Omdat het niet meer veilg voelde, verhuisde hij met zijn gezin naar North Carolina, niet ver van 'klimaatparadijs' Asheville. Zijn oude buurtje in LA, inclusief het huis waar zijn kinderen opgroeiden, is volledig afgebrand. Of zijn nieuwe woonplaats veilig zal zijn, is nog maar de vraag.<ref> [https://www.nytimes.com/2025/01/10/opinion/la-fires-los-angeles-wildfires.html As a Climate Scientist, I Knew It Was Time to Leave Los Angeles | NYT]</ref>

Ook in Europa zijn er plaatsen waar het risico groter is, zoals kustgebieden, rivierdalen of bosgebieden, en gebieden die minder risicovol zijn. Maar nergens zijn we helemaal vrij van de gevolgen van klimaatverandering. Binnen afzienbare tijd zal de keuze van onze woonplaats niet meer alleen worden bepaald door onze economische of lifestyle voorkeur maar ook door de hoogte van onze verzekeringspremies.<blockquote>'''Bronnen:'''

<references />

</blockquote>

<div style="background:#F0F8FF">

= '''Verdieping''' =

== Verdieping: Planetaire grenzen ==
Verdieping bij: [[Extreme urgentie#De grenzen van onze planeet|De grenzen van onze planeet]]
De negen planetaire grenzen zijn:<ref> [https://www.planetaryhealthcheck.org/ The Planetary Health Check]</ref>
# '''Biosfeer'''. <ref> De biosfeer is de zone van het leven op Aarde. Het is het wereldwijde ecologische systeem dat alle levende wezens en hun onderlinge relaties omvat, inclusief hun interacties met de onderdelen van de lithosfeer, cryosfeer, hydrosfeer en atmosfeer. (https://en.wikipedia.org/wiki/Biosphere)</ref> Sinds 1950 voorbij de kritische drempel. De afname van de diversiteit, omvang en gezondheid van levende organismen en ecosystemen ondermijnt het vermogen van de biosfeer om de toestand van de planeet te reguleren, doordat dit de energiebalans en chemische cycli op aarde beïnvloedt. Zowel het verlies aan genetische diversiteit als de achteruitgang van de functionele integriteit van ecosystemen hebben de veilige grenzen overschreden. Hierdoor wordt de stabiliteit van de planeet bedreigd, wat essentiële processen zoals klimaatregulatie en de ondersteuning van het leven in gevaar brengt.
# '''Vervuiling'''. Sinds 1950 overschreden. De introductie van nieuwe substanties omvat synthetische chemicaliën en stoffen zoals microplastics, hormoonontregelaars en organische verontreinigende stoffen, evenals door mensen gemobiliseerd radioactief materiaal, zoals kernafval en kernwapens. Daarnaast spelen menselijke interventies in evolutionaire processen een rol, zoals genetisch gemodificeerde organismen (GGO's) en andere directe wijzigingen van de evolutie. Momenteel wordt een gevaarlijke hoeveelheid synthetische stoffen in het milieu gebracht zonder voldoende tests op veiligheid, wat betekent dat de uitstoot van deze stoffen het veilige niveau overschrijdt.
# '''Landgebruik'''. Vanaf 1960 voorbij de veilige limiet. De aantasting van natuurlijke landschappen door ontbossing en verstedelijking vermindert cruciale ecologische functies zoals koolstofvastlegging, vochtrecycling en het behoud van leefgebieden voor wilde dieren. Deze functies zijn essentieel voor de gezondheid en stabiliteit van het aardsysteem. Wereldwijd zijn de resterende bosgebieden in alle drie de belangrijke biomen — tropisch, boreaal en gematigd — onder het veilige niveau gezakt. Dit verlies aan bosbedekking vermindert het vermogen van de aarde om broeikasgassen te absorberen en natuurlijke ecosystemen te ondersteunen, wat verdere klimaat- en biodiversiteitsproblemen veroorzaakt.
# '''Zoetwater'''. Vanaf 1960 voorbij de veilige limiet. De verstoring van zoetwatercycli, waaronder rivieren en grondwater, beïnvloedt natuurlijke processen zoals koolstofvastlegging en biodiversiteit. Deze verstoringen kunnen leiden tot verschuivingen in neerslagpatronen en andere cruciale ecologische functies. Menselijke activiteiten, zoals overmatig waterverbruik en het wijzigen van waterlopen, hebben zowel blauw water (rivieren, meren) als groen water (grondwater) uit balans gebracht. Hierdoor zijn de veilige niveaus van deze waterbronnen overschreden, wat negatieve gevolgen heeft voor ecosystemen en de stabiliteit van het klimaat.
# '''Voedingsstoffen.''' Vanaf 1970 voorbij de veilige limiet. De verstoring van natuurlijke voedingsstoffen cycli, zoals die van stikstof en fosfor, heeft ingrijpende gevolgen voor het milieu en ecosystemen. Deze elementen zijn essentieel voor het ondersteunen van leven en het behoud van gezonde ecosystemen. De wereldwijde fosforstroom naar oceanen en de industriële fixatie van stikstof (het onttrekken van stikstof uit de atmosfeer voor landbouw en industrie) hebben de natuurlijke cycli van deze voedingsstoffen ernstig verstoord. Dit heeft ertoe geleid dat de veilige grenzen voor stikstof- en fosforcycli zijn overschreden, met negatieve gevolgen voor biodiversiteit, waterkwaliteit en het klimaat.
# '''Klimaat'''. Vanaf 1990 voorbij de veilige limiet. De verandering in de verhouding tussen inkomende en uitgaande energie van de aarde, veroorzaakt door een toename van broeikasgassen en aerosolen. Meer vastgehouden straling veroorzaakt een stijging van de globale temperaturen en verandert de klimaatpatronen.
# '''Oceaanverzuring'''. Limiet nog net niet overschreden in 2024. Oceaanverzuring is een proces waarbij de zuurgraad van oceaanwater toeneemt (de pH daalt) door de opname van CO2 uit de atmosfeer. Dit fenomeen heeft ernstige gevolgen voor kalkvormende organismen zoals koraal en schelpdieren, omdat het hun vermogen vermindert om kalkhoudende structuren zoals schelpen en skeletten te vormen. Dit verstoort mariene ecosystemen en bedreigt de biodiversiteit. Daarnaast vermindert oceaanverzuring de capaciteit van de oceaan om als koolstofput te fungeren, wat de klimaatverandering verder verergert. De verzadigingstoestand van aragoniet, een belangrijke indicator voor oceaanverzuring, bevindt zich momenteel nog binnen de veilige marges, maar nadert de grens van wat als veilig wordt beschouwd.
# '''Aerosolen'''. De toename van zwevende deeltjes in de atmosfeer, veroorzaakt door zowel menselijke activiteiten als natuurlijke bronnen, heeft een aanzienlijke impact op het klimaat door veranderingen in temperatuur- en neerslagpatronen teweeg te brengen. Deze aerosolen kunnen de zonlichtabsorptie en -reflectie beïnvloeden, wat resulteert in lokale en wereldwijde klimaatveranderingen. Momenteel blijft het verschil in atmosferische aerosolbelasting tussen het noordelijk en het zuidelijk halfrond binnen de veilige grenzen, maar het is essentieel om deze niveaus te monitoren, aangezien verdere veranderingen de stabiliteit van het klimaat kunnen bedreigen.
# '''Ozon'''. De ozonlaag in de stratosfeer speelt een cruciale rol in het beschermen van het leven op aarde tegen schadelijke ultraviolette (UV) straling. Het afnemen van de ozonlaag, voornamelijk door door de mens veroorzaakte chemicaliën, leidt tot een verhoogde blootstelling aan UV-straling op het aardoppervlak. Momenteel bevindt de totale hoeveelheid stratosferisch ozon zich binnen veilige grenzen, en er is een herstel aan de gang. Hoewel de waarden nog steeds onder die van halverwege de 20e eeuw liggen, wijst dit op positieve vooruitgang in de bescherming van de ozonlaag en de vermindering van schadelijke emissies.

De Aarde als geheel — zowel de levende als de niet-levende natuur, inclusief de mensheid — wordt tegenwoordig beschouwd als één samenhangend systeem, Systeem Aarde. Dat houdt in dat morrelen aan een element van het systeem onvermijdelijk gevolgen heeft voor andere elementen. Opwarming van de atmosfeer en de oceanen heeft invloed o.a. op de wereldwijde zeespiegel, biodiversiteit, landbouw en sociaal-economische verhoudingen. (Zie Verdieping: Systeem aarde.)

De planetaire grenzen zijn een checklist voor de gezondheid van het Systeem Aarde. Ze hangen nauw samen met de terugkoppelingen en de omslagpunten in het klimaatsysteem. (Zie: [[Feedbacks en tipping points]].) Dat zijn de mechanismen die leiden tot overschrijding van planetaire grenzen.

<blockquote> '''Bronnen:'''

<references />

</blockquote>
</div>