Klimaatwiki - Gebruikersbijdragen [nl]

Desinformatie debunken en 'prebunken'

2025-12-02T09:02:51Z

Marit: Wat tekstuele/grammatica dingen, bron-kopjes weggehaald

<div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;">
[[#top| Top ^]]</div>

= '''In een zin''' =

{| class="wikitable" 
|Klimaatmisinformatie en -desinformatie vormen een grote bedreiging voor doeltreffende maatregelen tegen de opwarming doordat het de steun van kiezers ervoor ondermijnt, en daarom moet het ontkrachten van klimaatmythen een grote prioriteit zijn voor wetenschappers en klimaatactivisten.
|}

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
=== Belangrijke termen ===
Rondom het onderwerp klimaatverandering wordt veel verkeerde informatie verspreid. Soms per ongeluk, maar in veel gevallen ook expres, vaak om klimaatwetenschap of -beleid te ondermijnen. Hierin zijn een aantal termen te onderscheiden:
*Klimaatontkenning: Het ontkennen van het bestaan of de ernst van klimaatverandering.
*Klimaatscepticisme: Twijfel zaaien over de oorzaken of gevolgen van klimaatverandering, vaak zonder wetenschappelijke basis.
*Misinformatie: Onjuiste informatie verspreid zonder kwaadwillige intentie.
*Desinformatie: Bewust verspreide onjuiste informatie om te misleiden.
*Fake news: Valse of misleidende informatie die vaak wordt gepresenteerd als legitiem nieuws.

=== Vormen van ontkenning ===
Klimaatontkennende informatie is vaak geen op zichzelf staand incident, maar een georganiseerde strategie van bijvoorbeeld thinktanks of andere belangenverenigingen om de support voor en de uitrol van klimaatbeleid te ondermijnen. Daarin zijn patronen te herkennen en worden regelmatig dezelfde (foutieve) argumenten gebruikt:
*''De 5 categorieën van bewuste klimaatontkenning''
**Ontkenning van de opwarming: Beweer dat de aarde niet opwarmt.
**Ontkenning van menselijke invloed: Stel dat klimaatverandering niet door menselijke activiteiten komt.
**Ontkenning van consensus: Ontken dat er brede wetenschappelijke overeenstemming is over klimaatverandering.
**Ontkenning van de ernst: Minimaliseer de gevolgen van klimaatverandering.
**Ontkenning van oplossingen: Beweer dat er niets gedaan kan worden of dat oplossingen ineffectief zijn.
*''Daarnaast zijn er 15 veelgebruikte argumenten'' die vaak door tegenstanders van klimaatbeleid of klimaatontkenners worden gebruikt (zie [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|15 patronen van klimaatontkenning]]). Deze vallen onder twee categorieën:
**Old denial / Oude ontkenning: Directe ontkenning van feiten, zoals "Het klimaat verandert niet".
**New denial / Nieuwe vormen van ontkenning: Subtielere vormen, zoals het benadrukken van onzekerheden of economische bezwaren.
</div>

== Bronvermelding ==
De teksten en de cartoons van John Cook op deze pagina zijn gepubliceerd met toestemming van Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/ Skeptical Science]</ref> Veel van de cartoons staan ook in het boek ''Cranky Uncle vs Climate Change'' van John Cook.<ref>[https://crankyuncle.com/book/ CRANKY UNCLE vs. CLIMATE CHANGE: How to Understand and Respond to Climate Deniers | Skeptical Science]</ref> De vertalingen van de cartoons in het Nederlands zijn van Nienke de Haan.

Cranky Uncle vs Climate Change gebruikt cartoons, klimaatwetenschap en kritisch denken om klimaatontkenning en misinformatie begrijpelijk te maken. Het boek is gebaseerd op psychologisch onderzoek naar het weerleggen van misinformatie en kiest een creatieve aanpak, waarbij cartoons en visuele analogieën worden gebruikt om de wetenschap boeiend en toegankelijk te maken voor lezers. Het boek is geschreven en getekend door John Cook, een voormalig cartoonist die nu onderzoek doet naar klimaatcommunicatie aan de Monash University. Cranky Uncle vs. Climate Change werd op 25 februari 2020 gepubliceerd door Kensington Books. Meld je aan voor het laatste Cranky Uncle nieuws op [https://Crankyuncle.com crankyuncle.com].

[[Bestand:Sceptici.jpg|gecentreerd|miniatuur|450x450px|''John Cook, Skeptical Science.'']]<blockquote>
<references />
</blockquote>

= Klimaatontkenning, klimaatscepticisme =
'''Klimaatontkenning (climate denial) is een afkorting van ‘ontkenning van klimaatverandering veroorzaakt door menselijk handelen’. Een andere benaming is klimaatscepticisme.'''

Gecoördineerde acties van klimaatontkenning hebben een belangrijke rol gespeeld bij de verspreiding van verkeerde informatie en het uitstellen van zinvolle actie om klimaatverandering tegen te gaan. Onderzoek suggereert dat verkeerde informatie over het klimaat leidt tot een aantal negatieve gevolgen, zoals verminderde kennis over het klimaat, polarisatie bij het publiek, het verdringen van correcte informatie, het versterken van het stilzwijgen over het klimaat en het beïnvloeden van de manier waarop wetenschappers zich publiekelijk uitspreken.

Klimaatscepticisme, en misinformatie in het algemeen, vormt een regelrechte bedreiging voor de democratie, volgens een commentaar in Nature in 2024.<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-024-01587-3 Misinformation poses a bigger threat to democracy than you might think | Nature]</ref> De auteurs zeggen: "In het huidige gepolariseerde politieke klimaat worden onderzoekers die onwaarheden bestrijden aangevallen en bestempeld als niet-gekozen arbiters van de waarheid. Maar de strijd tegen desinformatie is gerechtvaardigd, noodzakelijk en dringend nodig."

=== Klimaatleugens strafbaar maken ===
Klimaatmisinformatie verandert crisis in catastrofe, schrijft een rapport van het International Panel on the Information Environment (IPIE), een systematische review van 300 studies.<ref>[https://www.ipie.info/research/sr2025-1 Information Integrity about Climate Science: A Systematic Review | International Panel on the Information Environment (IPIE)]</ref> De onderzoekers ontdekten dat klimaatontkenning is geëvolueerd tot campagnes die gericht zijn op het in diskrediet brengen van oplossingen, zoals de valse beweringen dat hernieuwbare energie de oorzaak was van de recente grootschalige stroomuitval in Spanje, begin 2025.

Online bots en trollen spelen een grote rol bij het verspreiden van valse verhalen, vooral over het klimaat. De experts zeggen ook dat politieke leiders, ambtenaren en regelgevende instanties steeds vaker het doelwit worden om klimaatmaatregelen te vertragen.

Een samenvatting in The Guardian:<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/jun/19/climate-misinformation-turning-crisis-into-catastrophe-ipie-report Climate misinformation turning crisis into catastrophe, report says | The Guardian]</ref>

Het rapport gaat over klimaatdesinformatie, dat wil zeggen het opzettelijk of onopzettelijk verspreiden van valse informatie over het klimaat. Dit is een groeiende zorg. Elisa Morgera, speciaal rapporteur van de VN voor mensenrechten en klimaatverandering, zegt dat desinformatie en [[Wondermiddelen#Greenwashing|greenwashing]]<ref>Greenwashing is het vervalsen of overdrijven van de groene eigenschappen van een product, dienst of merk.</ref> <ref>[https://greenwash.com/ Greenwash | The Changing Markets Foundation]</ref> door de fossiele brandstofindustrie strafbaar moeten worden gesteld.

"Het is een groot probleem", aldus Dr. Klaus Jensen van de Universiteit van Kopenhagen, die medeverantwoordelijk was voor het IPIE-rapport. "Als we niet over de juiste informatie beschikken, hoe kunnen we dan stemmen voor de juiste doelen en politici, en hoe kunnen politici de duidelijke feiten vertalen naar de nodige maatregelen? Helaas denk ik dat de slechte actoren nog steeds zeer actief zijn en op dit moment waarschijnlijk de overhand hebben."

Jensen voegde hieraan toe: "We hebben ongeveer vijf jaar om de uitstoot te halveren en tot 2050 om koolstofneutraal te worden. Zonder de juiste informatie gaan we dat niet redden. Het is dus mogelijk dat de klimaatcrisis uitmondt in een klimaatramp, tenzij we het probleem van de integriteit van klimaatinformatie aanpakken."

De verkeerde informatie varieert van industrie die fossiel gas promoot als een 'koolstofarme brandstof' tot bizarre complottheorieën, zoals dat bosbranden in Zuid-Californië door ambtenaren zouden zijn gepland om tunnels voor kinderhandel te vernietigen.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Dubieuze publicaties ===
Om hun argumenten legitimiteit te verlenen, zoeken klimaatsceptici soms hun toevlucht tot wetenschappelijke tijdschriften die het minder nauw nemen met normen van wetenschappelijke integriteit. Het gaat daarbij vaak om tijdschriften met zeer korte doorlooptijden (acceptatie binnen enkele dagen). Redactieraden bevatten namen die niet te verifiëren zijn of vermelden wetenschappers zonder hun toestemming. Ze hebben vaak een lage of geen indexering in gevestigde databases ([https://clarivate.com/academia-government/scientific-and-academic-research/research-discovery-and-referencing/web-of-science/ Web of Science], [https://www.scopus.com/sources.uri Scopus], [https://doaj.org/ DOAJ]).

Deze praktijk wordt ''predatory publishing'' (roofzuchtige publicaties) genoemd. Het is een uitbuitend en frauduleus academisch publicatiemodel waarbij tijdschriften of uitgevers hun eigen financiële of reputatievoordeel boven de vooruitgang van de wetenschap stellen. Het wordt gekenmerkt door misleidende of valse informatie over redactionele praktijken, een afwijking van standaard peer-reviewprocedures, een gebrek aan transparantie en het gebruik van agressieve of dwingende wervingstactieken om auteurs aan te trekken.

Roofzuchtige uitgevers maken vaak misbruik van de druk op onderzoekers om te publiceren, waardoor de integriteit en geloofwaardigheid van wetenschappelijke communicatie wordt ondermijnd. Sommige auteurs — met name klimaatscepticie — zijn zich er mogelijk van bewust dat het tijdschrift van slechte kwaliteit of zelfs frauduleus is, maar publiceren er toch in.

De Amerikaanse bibliothecaris Jeffrey Beall publiceerde in 2008 een regelmatig bijgewerkte lijst van wat hij omschreef als "potentiële, mogelijke of waarschijnlijke roofzuchtige wetenschappelijke open access-uitgevers", de bekende Beall's List.<ref>[https://en.m.wikipedia.org/wiki/Jeffrey_Beall Jeffrey Beall | Wikipedia]</ref> In 2017 werd hij gedwongen de lijst offline te halen. Sindsdien wordt Beall's List bijgehouden door een postdoc in Europa, die er om veiligheidsredenen de voorkeur aan geeft anoniem te blijven.<ref>[https://beallslist.net/ Beall's List]</ref>

Bij het beoordelen van publicaties die ingaan tegen de consensus over klimaatverandering is het verstandig Beall's List te raadplegen.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Publieke weerbaarheid opbouwen tegen desinformatie ===
[[Bestand:Cranky Uncle.jpg|rechts|kaderloos|184x184px]]
Foutieve informatie wordt onder twee noemers geschaard: misinformatie en desinformatie. Misinformatie refereert naar het ''onbedoeld'' (wijd)verspreiden van verkeerde informatie over bijvoorbeeld het klimaat, bijv. doordat iemand te weinig kennis heeft om foute informatie te herkennen.<ref>[https://doi.org/10.1080/23808985.2024.2323736 Misinformation, Disinformation, and Fake News: Lessons from an Interdisciplinary, Systematic Literature Review | Annals of the International Communication Association]</ref> Desinformatie daarentegen gaat over het ''bewust'' verspreiden van foutieve of verzonnen informatie. Dit verschilt van de bekende term "fake news" in de zin dat fake news specifiek gaat om het brengen van meer spectaculaire, foutieve, informatie onder de noemer "nieuws".<ref>[https://doi.org/10.1007/s13278-023-01028-5 Fake news, disinformation and misinformation in social media: a review | Social Network Analysis and Mining]</ref>[[Bestand:PLOKS.jpg|miniatuur|''De Nederlandstalige versie van de poster PLURV van Skeptical Science en de Duitse site Kimafakten.de.''<ref name=":8">[https://www.klimafakten.de/kommunikation/alle-uebersetzungen-unseres-grossen-plurv-infoposters-zu-desinformations-strategien Alle Übersetzungen unseres großen PLURV-Infoposters zu Desinformations-Strategien | Klimafakten.de]</ref>]]Het ontwikkelen van oplossingen voor desinformatie is belangrijker dan ooit in dit ''post-truth'' tijdperk waarin wetenschap en feiten constant onder vuur liggen. Een belangrijke oplossing om het publiek weerbaarder te maken tegen nepnieuws is jezelf er tegen "vaccineren": voorkomen dat je wordt misleid door de technieken van ontkenning te leren. Daarnaast is het benadrukken van de wetenschappelijke consensus omtrent klimaat belangrijk. Juist het geloof in het bestaan van die wetenschappelijke consensus is waardevol, omdat die kan dienen als de brug ("''gateway belief")'' naar meer geloof in dat opwarming van de aarde waar is, veroorzaakt wordt door mensen en dat er actie ondernomen moet worden.<ref>[http://www.climatechangecommunication.org/all/consensus-handbook/ The Consensus Handbook | Skeptical Science]</ref>

In het Cranky Uncle-spel<ref>[https://crankyuncle.com/ Cranky Uncle game: building resilience against misinformation | John Cook, Skeptical Science]</ref> worden spelers begeleid door een cartoonpersonificatie van de ontkenning van klimaatwetenschap. Cranky Uncle legt 14 technieken van wetenschapsontkenning uit, van nep-experts tot 'cherrypicking' en een aantal verschillende logische drogredenen. De game is ook als app te downloaden voor mobiele telefoons.

Voor gebruik op scholen bevelen we de poster [https://www.klimafakten.de/sites/default/files/downloads/ploks-klimafaktendebasiscursusdesinformatiea3web.pdf PLOKS – Basiscursus Desinformatie] aan.<ref>[https://skepticalscience.com/FLICC-poster-downloads-and-translations.html The FLICC-Poster - Downloads and Translations | Skeptical Science]</ref> Die bestaat ook in andere talen, o.a. Engels, Duits en Frans.<ref name=":8" />
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Taxonomie van klimaatontkenning ===
Een omvangrijke analyse van 20 jaar aan publicaties op websites van conservatieve denktanks en blogs van klimaatontkenners leverde een taxonomie van vormen van klimaatontkenning op.<ref name=":0">[https://www.nature.com/articles/s41598-021-01714-4 Computer-assisted classification of contrarian claims about climate change | Scientific Reports]</ref> Uit het onderzoek blijkt dat de beweringen die daar worden gebruikt, zich hebben gericht op het aanvallen van de integriteit van de klimaatwetenschap en klimaatwetenschappers en, in toenemende mate, het klimaatbeleid en het stimuleren van hernieuwbare energie. Ook laat het de invloed van financiering door bedrijven en stichtingen zien op de productie en verspreiding van specifieke klimaat-sceptische beweringen.[[Bestand:Taxonomy sceptic claims.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Taxonomie van beweringen door klimaatontkenners.''<ref name=":0" />]]
De analyse levert vijf grote categorieën van beweringen op: (1) het gebeurt niet, (2) het ligt niet aan ons, (3) het is niet erg, (4) oplossingen zullen niet werken en (5) klimaatwetenschap/wetenschappers zijn onbetrouwbaar. Deze categorieën zijn de vijf belangrijkste overtuigingen van klimaatontkenners. Binnen deze categorieën op het hoogste niveau zijn er twee subniveaus (27 subclaims, 49 sub-subclaims), die een gedetailleerde afbakening van verschillende specifieke argumenten laten zien. De grootste uitdaging voor iemand die desinformatie over klimaatverandering verspreidt, is de overweldigende wetenschappelijke consensus onder klimaatexperts over de vijf hoofdconclusies van klimaatwetenschap. De site van Skeptical Science geeft uitgebreide toelichtingen bij deze taxonomie van beweringen, ondersteund door peer reviewed referenties.<ref>[https://skepticalscience.com/argument.php?f=taxonomy Climate Myths sorted by taxonomy | Skeptical Science]</ref>

==== De toepassing van desinformatie ====

Desinformatie, in de vorm van de hierboven beschreven frames, wordt vaak gebruikt in combinatie met verschillende activiteiten om politiek en beleid te beinvloeden (zogeheten ''Corporate Political Activities''). Het doel is doorgaans om direct (bijvoorbeeld door lobbyen) of indirect (bijvoorbeeld door publieke opinie te beïnvloeden) voor bedrijven onwenselijk beleid tegen te houden. Uitgebreid onderzoek naar de voedingsindustrie heeft geleid tot een taxonomie opgesteld van deze activiteiten.<ref name=":9">[https://www.ijhpm.com/article_4440.html Corporate Political Activity: Taxonomies and Model of Corporate Influence on Public Policy | International Journal of Health Policy and Management (IJHPM)]</ref> Zie de tabel.
[[Bestand:Tabel 1.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: International Journal of Health Policy and Management.''<ref name=":9" />]]

Hoewel het oorspronkelijke onderzoek over gezondheidsbeleid ging, kunnen we aannemen dat hetzelfde soort tactieken worden gehanteerd voor ander onwenselijk beleid, zoals klimaat. Recent onderzoek toont ook het gebruik van vergelijkbare tactieken door de fossiele industrie.<ref>[https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00221856211070632 ‘We’re in the coal business’: Maintaining fossil fuel hegemony in the face of climate change | Journal of Industrial Relations]</ref>

<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Nieuwe versies van klimaatontkenning ===
[[Bestand:Evidence denier.jpg|miniatuur|300x300px|''Cartoon: John Cook, Skeptical Science.'']]
Klimaatontkenners zijn de afgelopen jaren van tactiek veranderd, blijkt uit een analyse van 12.000 YouTube video’s. Dit onderzoek werd uitgevoerd door het Center for Countering Digital Hate (VK) en verscheen in 2024 onder de titel ''The New Climate Denial''.<ref>[https://counterhate.com/research/new-climate-denial/ The New Climate Denial | Center for Countering Digital Hate]</ref>

Het AI-gestuurde onderzoek van CCDH laat zien dat teksten gebaseerd op deze nieuwe klimaatontkenning nu ruim twee derde uitmaken van alle klimaatontkenning content op YouTube in 2023, tegen 35% in 2018.

Klimaatontkenners zijn overgestapt van Old Denial (Oude Ontkenning):

* De opwarming van de aarde gebeurt niet.
* Door de mens gegenereerde broeikasgassen veroorzaken de opwarming van de aarde niet.

naar New Denial:

* De gevolgen van de opwarming van de aarde zijn gunstig of onschadelijk.
* Extreem weer wordt niet veroorzaakt door opwarming van de aarde.<ref>[https://counterhate.com/wp-content/uploads/2025/07/Extreme-Weather-FINAL.pdf Extreme Weather | Center for Countering Digital Hate]</ref>
* Klimaatoplossingen zullen niet werken.
* Klimaatwetenschap en de klimaatbeweging zijn onbetrouwbaar.

Dit wordt gedreven door aanvallen op klimaatoplossingen, wetenschappers en de klimaatbeweging (actievoerders).

YouTube blijft winst maken met advertenties op inhoud van Old Denial en New Denial. Youtube verdient tot 13,4 miljoen dollar per jaar aan advertenties op de onderzochte kanalen. Hun beleid verbiedt het te gelde maken van Old Denial, maar heeft geen betrekking op New Denial.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== 15 patronen van desinformatie ===
Mario Veen vat de analyses van klimaatontkenning samen in 15 patronen van desinformatie:<ref name=":2"> [https://www.tijdschrifttge.nl/art/50-8382_Klimaatdesinformatie-een-bedreiging-voor-de-volksgezondheid Klimaatdesinformatie: een bedreiging voor de volksgezondheid | Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek]</ref>
[[Bestand:15 patronen klimaatdesinformatie.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Mario Veen.''<ref name=":2" /> ]]
Patronen 1 t/m 5 zijn de wetenschappelijke feiten die door sceptici worden ontkend: klimaatwetenschapsontkenning, of korter, klimaatontkenning. Die regelrechte ontkenning wordt tegenwoordig vaker vervangen door nieuwe ontkenning, patronen 6-15 in dit schema. Patronen 6 t/m 10 zijn veelgebruikte ontkenningstactieken. Patronen 11 t/m 15 zijn vertragingstactieken, het afschuiven van verantwoordelijkheid, de nadruk leggen op de nadelen van klimaatbeleid, of het promoten van ineffectieve maatregelen om te voorkomen dat de productie van fossiele brandstoffen in gevaar komt.

Een veelgebruikte strategie van wetenschapsontkenning is het denigreren van echte experts en het opvoeren van pseudo-experts. Daarnaast wordt er veel gebruik gemaakt van "cherrypicking": zorgvuldig gegevens selecteren die een bepaald standpunt lijken te bevestigen, terwijl je andere gegevens negeert die dat standpunt tegenspreken.

Complotdenkers suggereren dat er een geheim plan bestaat om een kwaadwillige actie uit te voeren, zoals het verbergen van een waarheid. Zij hebben het idee dat autoriteiten, inclusief wetenschappers en artsen, deel zijn van een kwade opzet. Complotdenken is besmettelijk: iemand die heeft geaccepteerd dat het coronavirus een strategie van de overheid was om de bevolking te controleren, zal hetzelfde sneller aannemen over klimaatwetenschap.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/gch2.201600008 Inoculating the Public against Misinformation about Climate Change | Global Challenges]</ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0175799 Neutralizing misinformation through inoculation: Exposing misleading argumentation techniques reduces their influence | PLOS One]</ref>

Op [https://www.hu.nl/nieuws/tips-om-klimaatdesinformatie-te-herkennen deze pagina] licht Mario Veen de 15 patronen verder toe.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Trumps klimaatrapport ===

Trumps boodschap aan de wereld: groene energie is oplichterij en klimaatwetenschap is iets voor 'domme mensen'.<ref>[https://www.nytimes.com/2025/09/23/climate/trump-climate-energy-united-nations-unga.html Trump to World: Green Energy Is a Scam and Climate Science Is From ‘Stupid People’ | The New York Times]</ref> In een opmerkelijke toespraak voor de Verenigde Naties, september 2025, haalde de president uit naar windturbines, milieuactivisten en bondgenoten over de hele wereld, terwijl hij de gevaren van klimaatverandering bagatelliseerde.

De regering-Trump heeft de federale inspanningen om de gevaarlijke opwarming van de aarde te monitoren en daarop te reageren, volledig onderuit gehaald. Milieuregels worden versoepeld, hernieuwbare energie actief tegen gewerkt, terwijl fossiele brandstoffen juist worden gepromoot.

In 2025 gaf de regering-Trump het Amerikaanse Ministerie van Energie (DoE) opdracht een rapport te schrijven om de terugdraaiing van klimaatregelgeving te rechtvaardigen. Het 140 pagina's tellende rapport, dat in een record tijd is geschreven, is getiteld "''A Critical Review of Impacts of Greenhouse Gas Emissions on the US Climate''" (Een kritische evaluatie van de gevolgen van broeikasgasemissies voor het klimaat in de VS).<ref>[https://www.energy.gov/sites/default/files/2025-07/DOE_Critical_Review_of_Impacts_of_GHG_Emissions_on_the_US_Climate_July_2025.pdf A Critical Review of Impacts of Greenhouse Gas Emissions on the US Climate | United States Department of Energy (EPA)]</ref> Het rapport is een van de belangrijkste stappen die president Trump tot nu toe heeft genomen om de federale klimaatinspanningen te dwarsbomen. Als dit door de rechter wordt gesteund, zouden toekomstige regeringen op grond van de ''Clean Air Act'' geen bevoegdheid meer hebben om de uitstoot van broeikasgassen door de verbranding van fossiele brandstoffen te reguleren.

Het rapport bevat "minstens 100 onjuiste of misleidende beweringen", aldus een factcheck door Carbon Brief, waarbij vooraanstaande klimaatwetenschappers betrokken waren.<ref name=":7">[https://interactive.carbonbrief.org/doe-factcheck/index.html Factcheck: Trump’s climate report includes more than 100 false or misleading claims | Carbon Brief]</ref>
[[Bestand:Fact check.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Het DoE rapport nadat het door wetenschappers is beoordeeld.

Pagina's die rood zijn gemarkeerd bevatten onjuiste beweringen, terwijl pagina's die oranje zijn gemarkeerd misleidende beweringen bevatten. Pagina's kunnen meer dan één onjuiste of misleidende bewering bevatten. Pagina's die niet zijn gemarkeerd, zijn delen van het rapport die door de geciteerde auteur als juist zijn aangemerkt of waarover geen opmerkingen zijn ontvangen van de uitgenodigde deskundigen. Bron: Carbon Brief.<ref name=":7" /> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ Creative Commons License BY-NC-ND 4.0].'']]
Belangrijkste punten:
*Het rapport, dat op 23 juli 2025 door DoE is gepubliceerd, beweert dat "door CO₂ veroorzaakte opwarming mogelijk minder schadelijk is voor de economie dan wordt aangenomen" en suggereert dat "agressief emissiebeleid meer kwaad dan goed kan doen". Beide beweringen zijn misleidend.
*Het rapport is "in twee maanden tijd in elkaar geflanst" door vijf zorgvuldig geselecteerde onderzoekers die in het verleden standpunten hebben verdedigd die "in strijd zijn met de gangbare klimaatwetenschap".
*Deskundigen bekritiseren het rapport vanwege "feitelijke onjuistheden, verkeerd weergegeven onderzoek, slechte bronvermeldingen en selectief gebruik van gegevens".
*Het DoE beweert dat het rapport een interne peer review heeft ondergaan, maar het wordt algemeen gezien als een poging om de "''endangerment finding''" van 2009 te ondermijnen, waarin broeikasgassen als een gevaar voor de volksgezondheid werden aangemerkt en die ten grondslag ligt aan de federale emissieregels.

Klimaatwetenschappers, waaronder degenen die in het rapport worden geciteerd, hebben de beweringen ontkracht en wijzen op het gebrek aan wetenschappelijke onderbouwing.<ref>[https://www.desmog.com/2025/09/02/85-climate-experts-condemn-trump-climate-report-as-junk-science/ Scores of Climate Experts Condemn Trump Climate Report as ‘Junk Science’ | DeSmog]</ref>

In september 2025 publiceerde de ''National Academies for Science, Engineering and Mathematics'' (NASEM) een update<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/archives/2025/09/lil-nas-express/ Lil’ NAS Express | Real Climate]</ref> van de ''EPA Endangerment finding'' uit 2009,<ref>[https://www.epa.gov/climate-change/endangerment-and-cause-or-contribute-findings-greenhouse-gases-under-section-202a Endangerment and Cause or Contribute Findings for Greenhouse Gases Under Section 202(a) of the Clean Air Act | U.S. Environmental Protection Agency]</ref> het rapport waarop Trumps klimaatrapport een 'correctie' zou moeten zijn.

Het komt niet als een verrassing dat de NASEM update de conclusies van de ''EPA Endangerment finding'' uit 2009 bevestigt en zelfs versterkt. Er zijn inmiddels 15 jaar voorbij gegaan waarin meetmethoden zijn verbeterd, nieuwe data zijn verzameld en waarin diverse klimaatrampen zijn geweest waarvan kan worden [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Attributie|aangetoond]] dat ze heviger worden als gevolg van de opwarming. NASEM constateert dat het bewijs dat een verband legt tussen stijgende emissies en negatieve gevolgen voor de menselijke gezondheid "wetenschappelijk onomstreden" is.

Voor een meer technische kritiek van een van de centrale punten van het DoE rapport, zie Andrew Desslers post op ''The Climate Brink''.<ref>[https://www.theclimatebrink.com/p/is-this-the-most-embarrassing-error Is this the most embarrassing error in the DOE Climate Working Group Report? | The Climate Brink]</ref> Dressler stelt vast dat het onmogelijk is dat het rapport onafhankelijke peer review heeft ondergaan. Daarvoor bevat het teveel fundamentele fouten die door iedere expert waren gesignaleerd.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

=== Clintel ===
In Nederland opereert sinds 2019 de klimaatsceptische organisatie Clintel die flink aan de weg timmert met argumenten die een effectieve klimaataanpak onderuit halen. Met steun van oliebedrijven en een invloedrijk "old boys" network voert Clintel een internationale campagne tegen klimaatwetgeving en duurzaam beleid, blijkt uit onderzoek van Platform Authentieke Journalistiek, Follow the Money en Pointer.<ref>[https://pointer.kro-ncrv.nl/klimaattwijfel-zaaien-met-hulp-van-oliegeld-en-populistisch-rechts-netwerk Klimaattwijfel zaaien met hulp van oliegeld en populistisch rechts netwerk | Pointer]</ref> <ref>[https://www.ftm.nl/artikelen/clintel-klimaatsceptici-fossiele-industrie?share=j9S34C%2FkVKoLSwdWRsDlEFDqqmA2NoBhYDa3ks3mPKb1aEA8TqHBfuOm%2B0F7 Klimaatsceptisch Nederland profiteert nog altijd van netwerk en geld uit fossiele industrie | Follow the Money]</ref> Hoewel de onjuistheid van hun argumenten keer op keer is aangetoond, wordt de desinformatie van Clintel vaak overgenomen door Nederlandse en Europese politici.

In totaal 24 bedrijven, waaronder ook Hoogovens, DSM, Gasunie, NAM, KLM en Schiphol, sponsoren met meer dan een miljoen euro de activiteiten van Clintel, met als doel klimaatbeleid tegen te houden. Het draaiboek dat daarbij werd gebruikt, is een kopie van de strategie die werd ingezet door de Amerikaanse tabaksindustrie en olie-industrie.

Ze gebruiken daarbij drogredenen als: "CO2 speelt geen rol bij de opwarming van de aarde", "Klimaatverandering wordt vrijwel niet door de mens veroorzaakt", "CO2 is goed voor planten". Het zijn dezelfde argumenten die eind jaren tachtig al door de Amerikaanse olie-industrie werden gebruikt en nu nog steeds door klimaatsceptici in Nederland, waaronder Clintel, worden herkauwd. Zie ook dit artikel op Klimaatveranda.<ref>[https://klimaatveranda.nl/2020/03/06/clintel-slordig-met-feiten-en-met-de-eigen-principes/ Clintel, slordig met feiten en met de eigen principes | Klimaatveranda]</ref>

Door artikelen uit te brengen in tijdschriften met weinig tot geen degelijke peer‑review – vaak aangeduid als ''[[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Dubieuze publicaties|<nowiki/>'predatory publications'<nowiki/>]]'' – trachten ze een schijn van wetenschappelijke betrouwbaarheid te scheppen. Zo verschenen een paar artikelen van Clintel medewerkers in het tijdschrift met de betrouwbaar klinkende titel
''Atmospheric and Climate Sciences'' van de als roofuitgever bekend staande SCIRP.<ref>[https://www.scirp.org/journal/journalarticles?journalid=492 Atmospheric and Climate Sciences]</ref> Een andere strategie is klimaatsceptische artikelen publiceren in tijdschriften waarvan de redacteuren en reviewers expertise missen op het gebied van klimatologie. Bijvoorbeeld het tijdschrift ''American Journal of Economics and Sociology''.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/journal/15367150 American Journal of Economics and Sociology]</ref>

In het [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Veelvoorkomende misvattingen over klimaatverandering|tweede deel van deze wikipagina]] worden veel van de argumenten van dit soort klimaatsceptische organisaties, die de belangen van de fossiele industrie behartigen, gedebunkt.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Databases van klimaatontkenners ==
Er bestaan verschillende databases van personen en organisaties die erop uit zijn om het publiek en onze gekozen leiders ervan te weerhouden de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en de opwarming van de aarde tegen te gaan.

* Skeptical Science houdt een vrij beknopte lijst bij van bronnen die misinformatie verspreiden.<ref>[https://skepticalscience.com/misinformers.php Climate misinformation by source | Skeptical Science]</ref>
* De kritische journalistieke website DeSmog heeft een uitgebreide en actuele database van personen en organisaties die desinformatie verspreiden.<ref>[https://www.desmog.com/climate-disinformation-database/ Climate Disinformation Database | DeSmog]</ref>
* Een derde database van klimaatontkenners wordt gepubliceerd door Source Watch.<ref>[https://www.sourcewatch.org/index.php?title=Climate_Change_Deniers Climate Change Deniers | Source Watch]</ref> <nowiki></ref></nowiki>
<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Fact Brief Quiz ==
[[Bestand:Quiz.jpg|rechts|kaderloos|300x300px]]Skeptical Science publiceert in samenwerking met [https://gigafact.org/ Gigafact] een serie Fact Briefs over klimaatmythen. Deze wikipagina is voor een belangrijk deel daarop gebaseerd.

Om je kennis op het gebied van klimaatverandering te testen, kun je [https://gigafact.org/fact-brief-quiz/skeptical-science hier] de Fact Brief Quizz doen.</ref>
<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Klimaatontkenning bestrijden ==
Door gebruik te maken van de kennis van de patronen van klimaatdesinformatie kunnen we desinformatie op twee manieren bestrijden: door debunken en 'prebunken'.<ref name=":1">[https://www.tijdschrifttge.nl/art/50-8382_Klimaatdesinformatie-een-bedreiging-voor-de-volksgezondheid Klimaatdesinformatie: een bedreiging voor de volksgezondheid | Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek]</ref> Bij debunken reageer je op desinformatie die al is verspreid. Bij ‘prebunken’ communiceer je preventief voordat men aan desinformatie is blootgesteld. Desinformatieonderzoekers maken vaak de vergelijking tussen desinformatie als een virus, en prebunktechnieken als het vaccineren of op andere manieren weerbaarheid opbouwen tegen een virus.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/gch2.201600008 Inoculating the Public against Misinformation about Climate Change | Global Challenges]</ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0175799 Neutralizing misinformation through inoculation: Exposing misleading argumentation techniques reduces their influence | PLOS One]</ref>
[[Bestand:McFeit.jpg|miniatuur|''De McFeit (truth sandwich).''<ref name=":1" />]]
Bij debunken is overdragen van informatie niet genoeg. In discussie gaan is vaak contraproductief. Vooral op sociale media is het soms beter om juist niet op desinformatie te reageren om het zo niet onbedoeld te verspreiden. Debunken kan zowel op inhoudsniveau ([[Reageer op klimaatsceptici#15 patronen van desinformatie|Tabel hierboven]], patroon 1 t/m 5) als op procesniveau (patronen 6 t/m 15).

De ‘McFeit’ (''truth sandwich'') is een prebunktechniek die preventief weerbaarheid vergroot. Je communiceert eerst een feit, benoemt ''daarna'' de desinformatie die over dat feit rondgaat en benoemt expliciet waarom dit onbetrouwbare informatie is. Tot slot herhaal je het feit in andere woorden. Dat is de methode die we [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Veelvoorkomende misvattingen over klimaatverandering|hierna]] ook gebruiken.

Belangrijk: wees terughoudend met het herhalen van klimaatdesinformatie, en als je deze toch benoemt, begin dan altijd met de betrouwbare informatie. Het risico is anders dat de desinformatie blijft hangen en je het tegenovergestelde bereikt.
<blockquote>
<references />
</blockquote>

= Veelvoorkomende misvattingen over klimaatverandering =
Hieronder vind je 15 veel voorkomende misvattingen over het klimaat, die ook met regelmaat worden ingezet als desinformatie. Bij elke misvatting staat in een lichtrood tekstblok de klimaatmythe beschreven, en in het groen de wetenschappelijke feiten en uitleg.
[[Bestand:Boiling frogs.jpg|gecentreerd|kaderloos|650x650px]]

== Is de opwarming gestopt in <s>1968</s>, <s>1978</s>, <s>1998</s>, <s>2010</s>, 2018? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
De huidige opwarming van de aarde is 200 jaar geleden begonnen tijdens de Industriële Revolutie. De opwarming laat een gestage langetermijn trend zien naar een gemiddelde temperatuur van 1,3 °C boven het pre-industriële niveau. De oorzaak van deze opwarming is de uitstoot van broeikasgassen door het verbranden van fossiele brandstoffen.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
De opwarming van de aarde is al twee eeuwen aan de gang en wordt veroorzaakt door menselijk handelen. Op de korte termijn kan de gemiddelde temperatuur op aarde constant zijn of iets dalen. Dat heeft geen effect op de langetermijntrend die in de afgelopen decennia een versnelling laat zien.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">

Het is niet warmer geworden sinds 1998

In de jaren 1998-2005 is de temperatuur niet gestegen. Deze periode valt samen met het feit dat de samenleving steeds meer CO2 in de atmosfeer blijft pompen. ([https://web.archive.org/web/20080221004846/http://www.telegraph.co.uk/opinion/main.jhtml?xml=/opinion/2006/04/09/do0907.xml Bob Carter])
</div>Deze mythe is een voorbeeld van cherrypicking ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|patroon 6]]).

Steeds weer pikken klimaatsceptici een periode waarin de temperatuur tijdelijk niet stijgt, of zelfs iets daalt, als bewijs dat de aarde niet opwarmt. Voorbeelden zijn de jaren na 1968, 1978, 1998 en 2010.

1998 was een uitzonderlijk warm jaar, een sterk [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño-jaar]], dat werd gekenmerkt door een aanzienlijke piek in de wereldwijde temperaturen. In de decennia daarna zijn de gemiddelde jaartemperaturen weer verder gestegen.

El Niño is de warme fase van een cyclisch klimaatpatroon waarbij de zeetemperatuur in delen van de Stille Oceaan hoger of lager is dan gemiddeld. Dit verschijnsel beïnvloedt het weer in de rest van de wereld. De El Niño van 1998 stak boven de stijgende temperatuurtrendlijn uit die het gevolg is van door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde.

De opwaartse trend op lange termijn van de gemiddelde temperatuur op aarde heeft zich echter voortgezet. In de afgelopen kwart eeuw hebben de tien warmste jaren in de geschiedenis zich allemaal voorgedaan sinds 2010, met 2024 als voorlopige recordhouder.

==== Meer feiten en uitleg ====
Een van de meest voorkomende misverstanden onder klimaatsceptici is het verwarren van kortetermijnruis met het langetermijnsignaal.[[Bestand:Escalator.gif|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Escalator 2022. Bron: Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/graphics.php?g=465 Escalator 2022 | Skeptical Science]</ref> Bron voor gegevens gebruikt in de grafiek: Wereldgemiddelde maandelijkse temperatuur anomalieën, ten opzichte van het gemiddelde van 1850-1900, van Berkeley Earth.<ref>[https://berkeley-earth-temperature.s3.us-west-1.amazonaws.com/Global/Land_and_Ocean_complete.txt The Berkeley Earth Land/Ocean Temperature Record | Berkeley Earth]</ref>'']]
Deze animatie laat zien hoe dezelfde temperatuurgegevens (zwart) die worden gebruikt om de opwarmingstrend op lange termijn van 0,19°C per decennium (rood) vast te stellen, verkeerd kunnen worden gebruikt om korte perioden te “cherrypicken” die het valse argument lijken te ondersteunen. Die perioden laten een afkoelingstrend zien, simpelweg omdat de eindpunten zorgvuldig zijn gekozen en de trend wordt gedomineerd door kortetermijn ruis in de gegevens (blauwe stappen).

Verschillende factoren kunnen een grote invloed hebben op kortetermijntemperaturen: oceaancycli zoals de El Niño Southern Oscillation (ENSO) of de 11-jarige zonnecyclus. Deze kortetermijncycli hebben geen langetermijneffect op de temperatuur van de aarde, in tegenstelling tot de aanhoudende opwaartse trend die wordt veroorzaakt door de opwarming van de aarde als gevolg van de uitstoot van broeikasgassen door de mens.

Bovendien accumuleert de hele planeet warmte als gevolg van een verstoorde [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Energiebalans|energiebalans]]. De atmosfeer warmt op. Oceanen accumuleren energie. Land absorbeert energie en ijs absorbeert warmte om te smelten. Om een volledig beeld te krijgen van de opwarming van de aarde, moet je de hele warmte-inhoud van de aarde bekijken. Meer dan 90% van de warmte van de opwarming van de aarde gaat naar het opwarmen van de oceanen, terwijl minder dan 3% gaat naar het verhogen van de temperatuur van de atmosfeer en de oppervlaktelucht, daar waar wij leven. <blockquote>
<references />
</blockquote>

== Ontkracht koud weer de opwarming van de aarde? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Sinds het midden van de jaren zeventig zijn de temperaturen wereldwijd met ongeveer 0,2 graden Celsius per decennium gestegen. Het weer heeft echter zijn eigen dramatische ups en downs over de langetermijntrend. We verwachten zelfs tijdens de opwarming van de aarde record koude temperaturen. In de afgelopen tien jaar kwamen hoge dagtemperaturen echter twee keer zo vaak voor als lage. Deze tendens naar warmere dagen zal naar verwachting toenemen naarmate de opwarming van de aarde doorzet in de 21e eeuw.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
Een lokale koude dag heeft niets te maken met de langetermijntrend van stijgende temperaturen op aarde.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">

Het is ijskoud!

“Oostenrijk krijgt vandaag te maken met de vroegste sneeuwval in de geschiedenis, in de bergen is al 30 tot 40 centimeter sneeuw voorspeld. Zulke dramatische temperatuurdalingen leveren oppervlakkig bewijs voor degenen die betwijfelen of de wereld bedreigd wordt door klimaatverandering.” (''Wat is er gebeurd met de opwarming van de aarde? Hoe vriestemperaturen de theorie over klimaatverandering beginnen te ontkrachten''. [https://archive.md/74KdI#selection-615.0-615.108 Mail Online])
</div>Deze mythe is een voorbeeld van cherrypicking ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|patroon 6]]).[[Bestand:ColdWeather.png|rechts|kaderloos]]
Terwijl het in de nacht van 27-28 november 2010 bitterkoud was in Groot Brittanië (-18 ºC in Wales, -15 ºC in Scotland, -13 ºC in Engeland), was de temperatuur in diezelfde nacht in West Groenland +13 ºC, 31 graden warmer dan in Wales.

De reden voor dat opmerkelijke temperatuurverschil was het weer. Een langgerekt en langzaam bewegend hogedrukgebied<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Hogedrukgebied Hogedrukgebied | Wikipedia]</ref> bevond zich in de Noord-Atlantische Oceaan en strekte zich uit tot in het noordpoolgebied. Omdat lucht met de klok mee rond hogedruksystemen stroomt, werd aan de linkerflank van het hogedrukgebied warme lucht meegesleurd naar het normaal zo koude West-Groenland. Maar langs de rechterflank stroomde koude Arctische lucht zuidwaarts richting Europa, vandaar die ongewoon lage temperaturen.

==== Meer feiten en uitleg ====
Het is gemakkelijk om actuele weersverschijnselen te verwarren met klimaattrends op lange termijn. Het is een beetje alsof je op het strand bent en probeert uit te vinden of de vloed opkomt of afneemt door alleen maar te kijken naar twee of drie afzonderlijke golven die op en neer rollen. De langzame verandering van het getij wordt gemaskeerd door de constante golfbewegingen. Kijk 20-30 minuten en je krijgt een veel beter idee.

Op een vergelijkbare manier kunnen de normale ups en downs van het lokale weer vaak langzame veranderingen in het mondiale klimaat maskeren. Om klimaattrends te vinden moet je kijken naar hoe het weer over een langere tijdspanne verandert. Als je kijkt naar de hoge en lage temperaturen van de afgelopen decennia, dan zie je dat nieuwe recordhoogtes bijna twee keer zo vaak voorkomen als nieuwe recordlaagtes. Er zullen nog steeds nieuwe kouderecords worden gevestigd (hoewel die -18 ºC voor Wales in november 2010 nog wel even op zich zal laten wachten), maar door de geleidelijke invloed van de opwarming van de aarde zullen ze steeds zeldzamer worden.

Zie [[Wat is klimaatverandering?#Weer en klimaat|Weer en klimaat]] en Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/global-warming-cold-weather-basic.htm Does cold weather disprove global warming?]
<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Is de uitstoot van kooldioxide door menselijke activiteiten genoeg om het klimaat te beïnvloeden? ==
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]
We weten dat het toevoegen van meer CO2 aan onze atmosfeer sinds de jaren 1850, de temperatuur op aarde doet stijgen. Land noch oceanen kunnen de extra CO2 die vrijkomt door onze verbranding van fossiele brandstoffen voldoende absorberen, waardoor de CO2 in de atmosfeer stijgt en ons klimaat beïnvloedt.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
De uitstoot van CO2 door menselijke activiteiten is dramatisch toegenomen na de Industriële Revolutie en is de belangrijkste reden voor de stijging van de CO2-concentratie in de atmosfeer sinds de Industriële Revolutie.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">

Menselijke CO2 is maar een klein % van de CO2 uitstoot

“De oceanen bevatten 37.400 miljard ton (GT) gesuspendeerde koolstof, landbiomassa heeft 2000-3000 GT. De atmosfeer bevat 720 miljard ton CO2 en de mens draagt slechts 6 GT extra bij aan deze balans. De oceanen, het land en de atmosfeer wisselen voortdurend CO2 uit, dus de extra belasting door de mens is ongelooflijk klein. Een kleine verschuiving in de balans tussen oceanen en lucht zou een CO2-stijging veroorzaken die veel ernstiger is dan alles wat wij kunnen produceren.” ([https://archive.md/V6F4 Jeff Id])
</div>
[[Bestand:Natural emission.jpg|300x300px|kaderloos|rechts]]
Tussen de atmosfeer, de oceanen en de continenten (het land) wordt CO2 uitgewisseld, dit is de koolstofcyclus van de aarde. Normaal gesproken bestaat er evenwicht doordat de oceanen CO2 uitstoten of opnemen. Nu is het systeem uit balans.

==== Meer feiten en uitleg ====
Meer dan een miljoen jaar lang schommelde het CO2-gehalte in de atmosfeer tussen 180 en 300 delen per miljoen, terwijl ijstijden en interglacialen kwamen en gingen. Maar door onze activiteiten bereikte de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer 426 delen per miljoen in 2024 - een toename van 50% ten opzichte van pre-industriële tijden.

Op de pagina [[Wat is klimaatverandering?]] wordt gedetailleerd uitgelegd hoe broeikasgassen en met name CO2 uit verbranding van broeikasgassen, de atmosfeer opwarmt.

== Is de uitstoot van CO2 goed omdat het voedsel voor planten is? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
CO2 is goed voor planten maar de klimaatverandering door de extra CO2 is dat bepaald niet. Planten nemen CO2 op en met de energie van het zonlicht, water en voedingsstoffen (fotosynthese<ref>[https://nl.wikipedia.org/wiki/Fotosynthese Fotosynthese | Wikipedia]</ref>) kunnen ze groeien. Hoewel meer CO2 in eerste instantie de groei kan stimuleren, worden deze voordelen tenietgedaan door stijgende temperaturen, gevoeligheid voor ziekten, veranderingen in de vruchtbaarheid van de bodem en een grotere vraag naar water.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Planten kunnen niet leven van alleen CO2.

De effecten van verhoogde CO2 op landplanten zijn variabel en complex en afhankelijk van veel factoren.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
CO2 is plantenvoedsel [[Bestand:Plant food.jpg|rechts|kaderloos|200x200px]]De huidige CO2-concentratie in de atmosfeer is bijna 390 delen per miljoen (ppm). In letterlijk duizenden experimenten is aangetoond dat als we daar nog eens 300 ppm CO2 aan toevoegen, het de groei of biomassaproductie van bijna alle planten sterk verhoogt. Deze groeistimulatie vindt plaats omdat CO2 één van de twee grondstoffen is (de andere is water) die nodig zijn voor fotosynthese. CO2 is dus eigenlijk het “voedsel” dat vrijwel alle planten op aarde en in de zee in stand houdt. En hoe meer CO2 ze “eten” (opnemen uit de lucht of het water), hoe meer en beter ze groeien. (bron: [https://web.archive.org/web/20220820002034/https://moxiyo.com/co2-green-c02-carbon-emissions-water-gas/ Plants need CO2])
</div>

[[Bestand:Plant myth.gif|gecentreerd|kaderloos|650x650px]]

In het debat over klimaatverandering lijkt iedereen het erover eens te zijn dat een teveel aan CO2 op zijn minst het directe voordeel heeft dat de fotosynthese toeneemt en daarmee de groeisnelheid en opbrengst van vrijwel alle plantensoorten: Een veelgehoorde opmerking is dat eigenaren van industriële kassen het CO2-niveau ver boven normaal verhogen om de opbrengst van hun gewassen te vergroten, dus het verhogen van de atmosferische niveaus zou vergelijkbare voordelen moeten hebben. Helaas laat een overzicht van de literatuur zien dat deze overtuiging een drastische oversimplificatie is van een studiegebied dat zich de afgelopen jaren snel heeft ontwikkeld.

==== Meer feiten en uitleg ====
De eerste en meest voor de hand liggende weerlegging van dit argument is dat planten meer dan CO2 alleen nodig hebben om te leven. Eigenaren van industriële kassen die een overschot aan CO2 kopen, investeren ook aanzienlijk in het handhaven van optimale groeiomstandigheden voor hun planten, vooral wat betreft temperatuur en luchtvochtigheid. Als CO2 het mondiale klimaat blijft veranderen, kunnen beide variabelen veranderen op een manier die ongunstig is voor een bepaalde soort in een bepaalde regio. Het wordt steeds duidelijker dat de negatieve effecten van droogte en hittestress in veel gevallen de voordelen overstijgen van meer CO2 die zelfs door de meest optimistische studie worden voorspeld.

De VN waarschuwt dat de wereldwijde gewasopbrengsten tegen 2050 met wel 30% kunnen afnemen, terwijl een meta-analyse uit 2017 elke graad opwarming koppelde aan een opbrengstverlies van 3-7% voor belangrijke gewassen zoals maïs en sojabonen. Verliezen worden ook toegeschreven aan een verhoogde ziektedruk door een veranderd klimaat.

Verhoogde CO2-niveaus kunnen ook de voedselkwaliteit verlagen. In onderzoeken werden verminderde niveaus van essentiële voedingsstoffen in basisgewassen gevonden, terwijl de eiwitconcentraties in granen zoals tarwe en rijst met 10-15% daalden.

'''De snelle, door de mens veroorzaakte accumulatie van CO2 heeft meer negatieve dan positieve gevolgen voor planten en de aarde in het algemeen.'''

Zie voor een uitgebreidere bespreking van deze klimaatmythe Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-plant-food.htm Plants cannot live on CO2 alone | Skeptical Science] </ref><blockquote>
<references />
</blockquote>

== Stoten vulkanen meer CO2 uit dan mensen? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Bij vulkanen komt CO2 vrij, maar de hoeveelheid is minimaal vergeleken met door de mens veroorzaakte emissies.

Volgens de U.S. Geological Survey stoten vulkanen jaarlijks zo'n 180-440 miljoen ton CO2 uit. Menselijke activiteiten daarentegen, voornamelijk het verbranden van fossiele brandstoffen, stootten in 2022 41,5 miljard ton CO2 uit - meer dan 100 keer zoveel.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Vulkanen stoten ongeveer 0,3 miljard ton CO2 per jaar uit. Dit is ongeveer 1% van de menselijke CO2-uitstoot, die ongeveer 29 miljard ton per jaar bedraagt.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">Vulkanen stoten meer CO2 uit dan mensen
“Menselijke toevoegingen van CO2 aan de atmosfeer moeten in perspectief worden gezien. In de afgelopen 250 jaar heeft de mens slechts één op de 10.000 delen CO2 aan de atmosfeer toegevoegd. Eén vulkaanhoest kan dit in één dag doen.” ([https://archive.ph/IxaV0 Ian Plimer])
</div>
[[Bestand:Volcano myth.png|gecentreerd|kaderloos|400x400px]]
Vulkanen, zowel op het land als onder de zee, produceren een aanzienlijke hoeveelheid CO2, maar het is veel minder dan door menselijke activiteiten. De geschatte CO2-uitstoot van vulkanen varieert van 0,13 tot 0,44 gigaton per jaar. Dit omvat de uitstoot door vulkanen op het land als onder water in zee. Vulkanen op land worden beschouwd als de belangrijkste uitstoters van vulkanische CO2. De totale CO2-uitstoot door vulkanen wordt geschat op ongeveer 200 miljoen ton per jaar.<ref>[https://www.usgs.gov/programs/VHP/volcanoes-can-affect-climate Volcanoes Can Affect Climate | USGS]</ref>

Menselijke activiteiten stoten daarentegen aanzienlijk meer CO2 uit. De menselijke uitstoot door fossiele brandstoffen en cementproductie is gestegen tot meer dan 35 miljard ton per jaar: meer dan 100 keer de uitstoot door vulkanen. Hieruit blijkt dat vulkanen weliswaar bijdragen aan de CO2-uitstoot, maar dat menselijke activiteiten de belangrijkste oorzaak zijn van de toename van CO2 in de atmosfeer.

==== Meer feiten en uitleg ====
Vulkanen maken deel uit van de langzame koolstofcyclus op aarde, waarbij koolstof gedurende miljoenen jaren geleidelijk wordt gerecycled tussen de aardmantel en de atmosfeer. Vulkanische CO2 wordt uiteindelijk weer opgenomen door de verwering van gesteenten en absorptie door de oceanen, waardoor de koolstofcyclus over lange tijd in balans blijft. Terwijl de vulkanische CO2-uitstoot al miljoenen jaren stabiel is, is de door de mens veroorzaakte uitstoot sinds de Industriële Revolutie snel toegenomen, waardoor menselijke activiteit de belangrijkste oorzaak is van de stijging van CO2 in de atmosfeer.

N.B. Plimer is in dit verband een onbetrouwbare bron. Hij was directeur van verschillende mijnbouwmaatschappijen en hoogleraar mijnbouwkunde in Adelaide. Hij is door klimaatonderzoekers meermaals bekritiseerd op zijn klimaatsceptische uitspraken.<ref>[https://climatefeedback.org/claimreview/ian-plimer-wrongly-claims-that-carbon-dioxide-emissions-do-not-cause-climate-change/ Ian Plimer wrongly claims that carbon dioxide emissions do not cause climate change | Climate Feedback]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/georgemonbiot/2009/dec/16/ian-plimer-versus-george-monbiot Ian Plimer's volcano claims vaporise under questioning on Australian TV | The Guardian]</ref>

Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Vulkanen|Verdieping: Vulkanen]] en Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/volcanoes-and-global-warming.htm Do volcanoes emit more CO2 than humans?]<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Heeft door de mens geproduceerde CO2 een detecteerbare vingerafdruk? ==
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]
Atmosferische chemie laat zien dat de mens de oorzaak is van de recente toename van CO2.

Atmosferische CO2 is met meer dan 100 delen per miljoen (ppm) toegenomen sinds de Industriële Revolutie halverwege de 18e eeuw, toen de mens begon met het verbranden van fossiele brandstoffen zoals kolen en olie. Menselijke activiteit heeft CO2 doen toenemen tot niveaus die in de afgelopen 800.000 jaar niet meer zijn voorgekomen.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Vele bewijzen, waaronder eenvoudig rekenwerk, tonen onomstotelijk aan dat de toename van CO2 in de atmosfeer te wijten is aan de verbranding van fossiele brandstoffen door de mens.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">CO2 toename is natuurlijk, niet door de mens veroorzaakt
“Salby stelt dat de atmosferische CO2 toename die we waarnemen een product is van de temperatuurstijging, en niet andersom, wat betekent dat het een product is van natuurlijke variatie...” ([https://archive.md/b2BTt Anthony Watts])
</div>

==== Meer feiten en uitleg ====
Murry Salby was een kortstondig populair personage in het circus van de georganiseerde ontkenning van de klimaatwetenschap, met dezelfde tientallen namen die herhaaldelijk opduiken in boeken, conferenties, spreekbeurten enzovoort. Als Salby gelijk had, dan moet het leger wetenschappers dat vele tientallen jaren aan de koolstofcyclus heeft gewerkt iets over het hoofd hebben gezien dat overduidelijk is. Dat hebben ze niet.
Een belangrijk bewijs betreft de [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|isotopenverhoudingen]] van koolstof in de atmosfeer. Isotopen zijn verschillende versies van hetzelfde element. Koolstof komt voor in drie isotopen met verschillende gewichten en hoeveelheden: koolstof-12 (98,9% van alle koolstof), koolstof-13 (1,1%) en koolstof-14 (alleen sporen).

Planten geven bij de fotosynthese de voorkeur aan de lichtste isotoop, koolstof-12. Dat betekent dat levende planten relatief minder koolstof-13 dan koolstof-12 bevatten. Fossiele brandstoffen, gemaakt van dode planten, hebben ook die uitgesproken lage koolstof-13 isotopenverhouding, net als de CO2 die wordt geproduceerd door ze te verbranden.

Metingen in de afgelopen decennia laten een verschuiving zien naar die lage koolstof-13 isotopenverhouding in de atmosfeer. Natuurlijke koolstofbronnen, zoals vulkanen, kunnen deze “vingerafdruk” niet verklaren.

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Het is de mens|Het is de mens]] en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: Fossiele koolstof herkennen]].

Zie Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/co2-increase-is-natural-not-human-caused-basic.htm What is causing the increase in atmospheric CO2?]

== Zijn hoge CO2-concentraties onschadelijk omdat ze in het verleden ook voorkwamen? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Die zijn niet onschadelijk. Inderdaad waren in het geologische verleden de concentraties van het broeikasgas CO2 vaak veel hoger dan in de periode waarin de mens is geëvolueerd. Maar planten en dieren waren aangepast aan die omstandigheden, met name aan de 'hothouse' temperaturen die het gevolg waren van die hoge concentraties broeikasgassen.

De situatie nu is heel anders. De huidige planten en dieren — inclusief de mens — zijn ontstaan toen de atmosfeer was afgekoeld naar een 'icehouse'. Ze kunnen zich niet snel genoeg aanpassen nu de atmosfeer snel richting een 'hothouse' verandert. De snelheid waarmee het klimaat verandert, heeft rampzalige gevolgen voor de biosfeer en menselijke samenlevingen.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Klimaat en CO2-niveaus hebben altijd samen gevarieerd. Tijdens ijstijden in het verleden waren de CO2-niveaus laag en tijdens warme periodes was de CO2 hoger. De “verweringsthermostaat”<ref>Wanneer het CO2-niveau in de atmosfeer hoog is, neemt de verwering van gesteenten, met name magnesium- en calciumsilicaten, toe. Die reageren met CO2 opgelost in regenwater tot carbonaten die met rivieren naar zee worden getransporteerd. Daar worden ze op de zeebodem afgezet. Door die verweringsreactie vermindert de concentratie van CO2 in de atmosfeer, waardoor de temperatuur daalt. Vandaar "verweringsthermostaat".</ref> van het gesteente voorkomt een op hol geslagen klimaat op deze zeer lange tijdschalen.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">CO2 was in het verleden hoger[[Bestand:Past climate change .png|rechts|kaderloos|300x300px]]

“Het dodelijke bewijs dat CO2 het klimaat niet stuurt, is te vinden tijdens het Ordovicium-Siluur en het Jura-Krijt, toen de CO2-niveaus respectievelijk meer dan 4000 ppmv (parts per million by volume) en ongeveer 2000 ppmv bedroegen. Als de IPCC-theorie klopt, zou er in deze perioden een op hol geslagen opwarming van de aarde hebben moeten plaatsvinden, maar in plaats daarvan was er ijstijd.” ([https://archive.ph/M1IaA De Lavoisier Groep])
</div>

==== Meer feiten en uitleg ====
Onderzoek uit 2024 gepubliceerd in Science<ref name=":5">[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science.] Non-paywalled versie hier https://henry.pha.jhu.edu/SCIENCE.pdf</ref> documenteert een geschiedenis van 485 miljoen jaar variaties van de temperatuur en de CO2-concentratie van de atmosfeer.

Dit onderzoek levert ondubbelzinnig bewijs dat kooldioxide de overheersende factor is die de temperatuur op aarde in de loop van de geologische geschiedenis heeft beïnvloed.

De nieuwe historische temperatuur is afgeleid van een initiatief dat bekend staat als PhanDA, een acroniem voor Phanerozoic Data Assimilation. PhanDA combineerde gegevens van klimaatmodellen met gegevens uit de geologie om te bepalen hoe het klimaat de afgelopen bijna 500 miljoen jaar is veranderd. Het Phanerozoïcum, het huidige geologische tijdperk van de aarde, begon 538,8 miljoen jaar geleden. Het staat bekend om de bloei van leven en het begin ervan wordt gemarkeerd door het verschijnen van fossielen van dieren.

PhanDA is een synthese van gegevens en eerdere simulaties door de wetenschappelijke gemeenschap. Zoals de onderzoekers in hun artikel stellen, gebruikt deze benadering als informatiebronnen zowel proxygegevens als modellen. De methode biedt zo een innovatieve manier om de temporele en ruimtelijke patronen in het klimaat op aarde gedurende het hele Phanerozoïcum te onderzoeken. Dit maakte een uitgebreidere reconstructie van het klimaat door de onderzoekers mogelijk.

Onderstaande figuur laat zien dat de twee variabelen, CO2 en temperatuur sterk gecorreleerd zijn. In [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 en temperatuur]] wordt uitgelegd dat dit geen toeval is. Het proces waardoor CO2 de temperatuur van de atmosfeer bepaalt, is al heel lang bekend.
[[Bestand:Judd.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De relatie tussen de temperatuur in het Phanerozoïcum en atmosferische CO2 (vanaf 485 miljoen jaar geleden tot nu). Gereconstrueerde wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuur (GMST) in rood en gereconstrueerde atmosferische CO2 in blauw, naar Judd et al. (2024).<ref name=":5" /> Lichtblauwe rechthoeken tonen perioden met ijsuitbreiding en zwarte symbolen perioden van massa-uitsterving. Grafieken gebaseerd op figuren op de websites van Universe Today<ref>[https://www.universetoday.com/articles/from-frozen-to-sweltering-earths-climate-over-the-last-485-million-years From Frozen to Sweltering: Earth's Climate Over the Last 485 Million Years | Universe Today]</ref> en The Climate Brink.<ref>[https://www.theclimatebrink.com/p/climate-skeptics-have-new-favorite Climate skeptics have new favorite graph; it shows the opposite of what they claim | The Climate Brink]</ref> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ Creative Commons BY-NC 4.0 International]'' ]]
Wat deze figuur ook laat zien is dat in de Jura-Krijt periode (~200-66 miljoen jaar geleden) geen sprake was van een ijstijd, in tegenstelling tot wat beweerd wordt in de klimaatmythe. De CO2-concentraties en daarmee ook de temperaturen waren daarvoor te hoog. IJstijden waren er wel tijdens het Ordovicium en Siluur (~460-440) en tijdens het Carboon en het Perm (~360-260) toen de concentraties CO2 voldoende laag waren.

In de volgende video legt Climate Adam, dr David Levy, een Britse klimaatwetenschapper, dit verhaal uit.

<youtube>[https://youtu.be/jmrO_nGYrhE?si=L4e-TNkylbm8Gi0N]</youtube>

Zie voor een uitgebreidere bespreking van deze klimaatmythe Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-higher-in-past-intermediate.htm Do high levels of CO2 in the past contradict the warming effect of CO2? | Skeptical Science]</ref><blockquote><references />
</blockquote>

== Kan de mensheid de opwarming aan? ==

[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]Sinds het ontstaan van de huidige mensensoort, ''Homo sapiens'', ongeveer 300.000 jaar geleden, is het niet zo warm geweest. De mensheid is aangepast aan het koele klimaat waarin ze is geëvolueerd.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
De mensheid heeft al eerder klimaatveranderingen meegemaakt, maar meestal waren dat koude veranderingen en meestal in een ver verleden.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">Klimaatmythe: de mens heeft eerdere klimaatveranderingen overleefd.
"Ja, ons klimaat verandert. Dat is al zo sinds het ontstaan van de aarde." ([https://skepticalscience.com/skeptic_Rick_Perry.htm Rick Perry])
</div>

==== Meer feiten en uitleg ====
Eerdere grote wereldwijde klimaatveranderingen waren ijstijden die plaatsvonden lang voordat de menselijke beschaving zich ontwikkelde.

Mensachtigen zijn in de afgelopen 2,5 miljoen jaar geëvolueerd. Onze verre voorouders hebben meerdere ijstijden overleefd, maar hebben nooit een "warm tijdperk" meegemaakt.

Wij, ''Homo sapiens'', in onze huidige vorm zijn pas ongeveer 300.000 jaar geleden verschenen.<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28593953/ New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens | Nature]</ref> Onze soort heeft dus twee ijstijden overleefd. In elke ijstijd was de temperatuur wereldwijd 4 °C lager. De warmste periode die de vroege mens ooit heeft meegemaakt, was ongeveer 1 °C warmer (wereldwijd gemiddelde) dan vandaag. Die periode vond plaats tussen de twee meest recente ijstijden, 120.000 jaar geleden (Eemien). In de daaropvolgende 100.000 jaar daalde de temperatuur geleidelijk tot een nieuwe ijstijd. Tijdens die koudere periode begonnen de mensen zich vanuit Afrika over de hele wereld te verspreiden. Sinds het Eemien zijn veel koelere temperaturen de norm.
[[Bestand:Human evolution.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit is een illustratie waarin de mondiale temperaturen van de EPICA ijsboring worden vergeleken met de laatste miljoen jaar van de menselijke evolutie en de opkomst van de beschaving. Het bovenste lichtgroene blok is ingezoomd op de laatste 10.000 jaar. Beeld: John Garrett. Bron: Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/print.php?r=424 How past climate change impacted the human species | Skeptical Science]</ref> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]
De menselijke cultuur is ongeveer 12.000 jaar oud, toen de eerste permanente nederzettingen ontstonden. Landbouw kwam op toen de gletsjers zich terugtrokken na de laatste ijstijd. De moderne samenleving heeft zich helemaal ontwikkeld in ons huidige geologische tijdperk, het Holoceen. Sindsdien heeft de mondiale temperatuur niet meer dan ±1 °C gevarieerd.

Er zijn regionale klimaatverschuivingen geweest ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Was de middeleeuwse warme periode een wereldwijde gebeurtenis?|middeleeuwse warme periode]], kleine ijstijd, enz.), maar sinds het begin van de beschaving hebben mensen nog nooit een warmer mondiaal klimaat meegemaakt dan nu. Het klimaat is eigenlijk niet veel veranderd sinds we ons in steden vestigden, riolering uitvonden en onszelf beschaafd gingen noemen.

Als we nog verder teruggaan, meer dan een miljoen jaar, hebben onze prehistorische voorouders een reeks lange koude ijstijden meegemaakt. Verschillende korte interglaciale periodes waren even warm of iets warmer dan ons huidige klimaat. Zo was het klimaat 400.000 jaar geleden iets warmer dan nu. Maar de afgelopen miljoen jaar was het doorgaans 4 tot 8 °C kouder.

Elke overgang van een warme naar een ijstijd en weer terug duurde duizenden jaren, waardoor mensen en prehistorische mensen tientallen generaties de tijd hadden om zich aan te passen. Het tempo van de huidige opwarming is vele malen sneller dan ooit eerder in de aardgeschiedenis. De menselijke soort en andere dieren- en plantensoorten kunnen niet snel genoeg evolueren om zich aan die omstandigheden aan te passen.

Sinds de mens en onze voorouders op aarde zijn, is de gemiddelde temperatuur op aarde nooit 3 °C warmer geweest dan nu. In de komende 100 jaar zullen onze kinderen en kleinkinderen de eerste mensen ooit zijn die zo'n klimaat meemaken.
<blockquote><references />
</blockquote>

== Komt extreem weer vaker voor als gevolg van klimaatverandering? ==
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]
Opwarming leidt tot zowel extreem nat als extreem droog weer. Een warmere atmosfeer kan meer water opnemen dat op de ene plaats voor extreme neerslag zorgt en op de andere plaats extreme droogte.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

De toename van extreem weer is het directe gevolg van de opwarming van de atmosfeer.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
'''“'''Het ene moment is klimaatverandering de oorzaak van droogte, en nu is het ineens hevige regen! Wat is het nou?”
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Dat lijkt inderdaad met elkaar in tegenspraak maar kan goed verklaard worden aan de hand van natuurkundige principes die al heel lang bekend zijn. De opwarming brengt meer energie in de atmosfeer. Dat versterkt de circulatie. Het is te vergelijken met een pan water op het vuur. Hoe warmer het water wordt, hoe onrustiger.

Bovendien kan warme lucht meer waterdamp bevatten. Afkoeling van de lucht in een lagedrukgebied leidt dan tot hevige regenval gevolgd door lokale overstromingen. Zie bijvoorbeeld de [[Gevolgen voor de waterhuishouding#Overstromingen|overstromingen]] in Duitsland en Limburg en in de regio Valencia. Het lucht in een hogedrukgebied verdampt. bodemwater, wat leidt tot uitdroging en op de lange duur woestijnvorming. (Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Verdieping: Extreme regens én extreme droogte|Verdieping: Extreme regens én extreme droogte]].)

== Loopt de stijging van CO2 achter op de stijging van de temperatuur? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Hoewel de temperaturen op aarde in het verleden zijn gestegen of gedaald nadat de positie van de aarde in de ruimte langzaam veranderde, is de belangrijkste oorzaak van de huidige snelle opwarming de uitstoot van kooldioxide door menselijke activiteiten.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

CO2 heeft de opwarming van de afgelopen ijstijden niet in gang gezet, maar het heeft de opwarming wel versterkt. In feite volgde ongeveer 90% van de opwarming van de aarde ''op'' de toename van CO2.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
CO2 blijft achter bij temperatuur

“Een artikel in het tijdschrift Science illustreerde dat een stijging van koolstofdioxide niet voorafging aan een temperatuurstijging, maar juist 200 tot 1000 jaar achterliep op temperatuurstijgingen. Een stijging van het kooldioxidegehalte kan geen temperatuurstijging hebben veroorzaakt als het de temperatuur volgde.” ([[wikipedia:Joe_Barton|Joe Barton]], Amerikaans Huis van Afgevaardigden (Texas) 1985-2019)
</div>
[[Bestand:CO2 lags T.png|rechts|kaderloos]]
==== Meer feiten en uitleg ====
De gegevens van ijskernen op Antarctica<ref>[https://nl.m.wikipedia.org/wiki/IJskern IJskern | Wikipedia]</ref> bieden een continue registratie van de temperatuur en de samenstelling van de atmosfeer die zo'n 800.000 jaar teruggaat. De gegevens volgen de laatste paar ijstijden en hun abrupte einde, met snelle overgangen naar milde interglacialen. Maar in sommige ijskappen stijgt de temperatuur eerst en wordt een paar honderd jaar later gevolgd door stijgende kooldioxideniveaus (CO2). Bepaalde voorstanders van klimaatmythen grijpen deze waarneming aan en beweren dat het “bewijs” is dat kooldioxide geen klimaatverandering veroorzaakt.

Dat CO2 tijdens een glaciale-interglaciale overgang achter kan blijven bij de temperatuur, maar deze kan versterken, werd in feite al in 1990 voorspeld. We weten nu dat CO2 de opwarming van de afgelopen ijstijden niet in gang heeft gezet, maar wel heeft versterkt. In feite volgde ongeveer 90% van de opwarming van de aarde op de toename van CO2.

De eerste temperatuurverandering als een ijstijd ten einde loopt, wordt veroorzaakt door cyclische veranderingen in de baan van de aarde om de zon, “Milankovitch cycli”,<ref>[https://nl.m.wikipedia.org/wiki/Milankovi%C4%87-parameters Milankovitch parameters | Wikipedia]</ref> die van invloed zijn op de hoeveelheid seizoensgebonden zonlicht die het aardoppervlak op het noordelijk halfrond bereikt. Deze “Milankovitch cycli” duren tienduizenden jaren.

Als zowel land als oceanen beginnen op te warmen, geven ze allebei grote hoeveelheden CO2 af aan de atmosfeer, o.a. door [[Feedbacks en tipping points#Dooi van permafrost en vrijkomen van methaan|ontdooiende permafrost]] en door de verlaagde oplosbaarheid van CO2 in opwarmend water. Dat vrijgekomen CO2 versterkt het broeikaseffect, versterkt de opwarmingstrend en leidt ertoe dat er nog meer CO2 vrijkomt. Met andere woorden, toenemende CO2-niveaus zijn zowel de oorzaak als het gevolg van verdere opwarming. Als het eenmaal is begonnen, is het een vicieuze, zichzelf versterkende cyclus – een voorbeeld van wat de wetenschap een positieve [[Feedbacks en tipping points#Feedback loops (terugkoppelingen)|klimaatfeedback]] noemt.

De huidige opwarming van de aarde is niet te wijten aan de Milankovitch cycli, die zich in hun langzame afkoelfase bevinden. Deze keer zijn wij het. Als we fossiele brandstoffen verbranden, stoten we CO2 en andere broeikasgassen uit, die het moeilijker maken voor warmte om uit de atmosfeer te ontsnappen.

Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]] en Skeptical Science: [https://skepticalscience.com/co2-lags-temperature.htm CO2 lags temperature - what does it mean?]
<blockquote><references />
</blockquote>

== Wordt de ijskap op Groenland kleiner? ==
[[Bestand:JA.png|links|kaderloos|100x100px]]
Gegevens van satellieten en expedities bevestigen dat Groenland al tientallen jaren in versneld tempo landijs verliest. Dat verlies vindt vooral plaats in de kustgebieden.

Anekdotes over structuren op de Groenlandse ijskap die door sneeuw worden bedolven, zoals de nu in onbruik geraakte Dye 2 en 3 radarstations uit de Koude Oorlog, hebben in sommige kringen geleid tot beweringen dat het ijs aangroeit Een paar geïsoleerde radarstations zijn echter niet representatief voor de hele ijskap.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Terwijl het binnenland van Groenland in massabalans is, verliezen de kustgebieden ijs. Over het geheel genomen verliest Groenland in versneld tempo ijsmassa. Van 2002 tot 2009 is de snelheid waarmee ijsmassa verloren gaat verdubbeld.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Groenland wint ijs

“Zelfs als het waar zou zijn dat het ijs van Groenland met een 'nieuw record' snelheid smelt, kan na zeven en een half jaar van wereldwijde afkoeling de opwarming van de aarde niet de oorzaak zijn. De ware stand van zaken in Groenland is te vinden in Johannessen et al. (2005), waar satelliethoogtemetingen vaststelden dat de gemiddelde dikte van de hele Groenlandse ijskap in de 11 jaar 1993-2003 met 2 inch per jaar was toegenomen – in totaal bijna 2 voet.” ([https://web.archive.org/web/20100222045453/http://scienceandpublicpolicy.org/originals/monckton_on_gore.html Christopher Monckton])
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Satellieten die begin jaren negentig zijn gelanceerd, meten de hoogte van de ijskap en de zwaartekracht om veranderingen in de massa te detecteren. Het jaarlijkse verlies aan ijs van de Groenlandse ijskap versnelt, en bedraagt ongeveer 187 gigaton per jaar van 2000 tot 2010, en een gemiddeld massaverlies van 286 gigaton per jaar van 2010 tot 2018.
Het onderzoek van Johannessen et al. (2005) beweerde niet dat Groenland geen ijs verliest. Hun onderzoek richtte zich op het binnenland van de Groenlandse ijskap, waar ze een toename in de hoogte van de ijskap vaststelden. De toename werd toegeschreven aan meer sneeuwval in deze hoger gelegen gebieden. Het is echter belangrijk op te merken dat, hoewel het binnenland in die periode enige groei vertoonde, de algemene trend voor de hele Groenlandse ijskap, met name langs de kusten, er een is van aanzienlijk ijsverlies.

Groenland heeft sinds 2002 5.000 gigaton ijs verloren. De wereldwijde temperatuurstijging van ongeveer 1,3 °C sinds het begin van de wijdverspreide verbranding van fossiele brandstoffen heeft de smelt veroorzaakt. Wetenschappers waarschuwen dat positieve terugkoppelingen, zoals het ontdooien van methaanrijke [[Feedbacks en tipping points#Dooi van permafrost en vrijkomen van methaan|permafrost]], het ijsverlies verder zullen versnellen.

Zie Skeptical Science ''Is Greenland gaining or losing ice?''<ref>[https://skepticalscience.com/greenland-cooling-gaining-ice-basic.htm Is Greenland gaining or losing ice? | Skeptical Science] </ref><blockquote><references />
</blockquote>

== Groeit de ijskap van Antarctica aan? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Landijs en zee-ijs reageren anders op klimaatverandering. Het landijs op het continent smelt steeds sneller terwijl het zee-ijs rond Antarctica per seizoen varieert.

Zee-ijs breidt zich uit tijdens de Antarctische winter en trekt zich terug tijdens de warmere maanden. Dergelijke vries-dooicycli hebben geen invloed op de zeespiegel omdat ze in de oceaan plaatsvinden. Het landijs op Antarctica is echter netto afgenomen, waardoor er aanzienlijk meer zoet water in zee stroomt. Dat heeft wel invloed op de zeespiegel wereldwijd.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

De omvang van het zee-ijs rond Antarctica varieert. Antarctica daarentegen verliest landijs in versneld tempo en dat heeft ernstige gevolgen voor de zeespiegelstijging.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Antarctica wint ijs

“[Het ijs] breidt zich in een groot deel van Antarctica uit, in tegenstelling tot het wijdverspreide publieke geloof dat de opwarming van de aarde de continentale ijskap doet smelten.” ([https://archive.is/RFOWW Greg Roberts, ''The Australian''])
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Argumenten dat we ons geen zorgen hoeven te maken over het verlies van ijs op Antarctica en dat de opwarming van de aarde niet een echt probleem is, berusten op verwarring en desinformatie.

* '''Zee-ijs speelt een verwaarloosbare rol in zeespiegelstijging of -daling.'''
* '''Smeltend landijs draagt bij aan zeespiegelstijging.'''
* '''Het netto, totale bedrag van smeltend ijs in Antarctica veroorzaakt een significante en versnelde stijging van de zeespiegel.'''

Antarctisch landijs is het ijs dat zich in de loop van duizenden jaren op Antarctica heeft opgehoopt door sneeuwval. Dit landijs kun je beschouwen als opgeslagen oceaanwater dat ooit als neerslag is gevallen. Wanneer dit ijs smelt, stroomt het smeltwater terug naar de oceaan, waardoor het zeeniveau stijgt.

Het gedrag van Antarctisch landijs verschilt van regio tot regio. Vooral in West Antarctica en op het West-Antarctisch Schiereiland heeft het ijs zich drastisch teruggetrokken. Het landijs van Oost-Antarctica is tot nu toe relatief stabiel gebleven door aangroei van neerslag. Gevreesd wordt dat het smelten enorm zal versnellen als de opwarming van de aarde een bepaalde drempel ([[Feedbacks en tipping points#Tipping points (omslagpunten)|tipping point]]) overschrijdt. Als de verbranding van fossiele brandstoffen onverminderd doorgaat, zal dit binnen een eeuw gebeuren.

Zie [[Gevolgen voor de cryosfeer#Antarctische ijskappen|Antarctische ijskappen]] en Skeptical Science [https://skepticalscience.com/antarctica-gaining-ice.htm Is Antarctica losing or gaining ice?]

== Valt de zeespiegelstijging wel mee? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Zeespiegelstijging is een serieuze bedreiging voor kustgebieden. Dat zijn vaak gebieden waar veel mensen wonen. Nu al zijn de gevolgen merkbaar in zuidoost Azië, eilanden in de Stille Oceaan, de oostkust van de VS en langs de Noordzeekust. Die gevolgen zijn frequentere overstromingen en kusterosie.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Zeespiegelstijging is het gevolg van opwarming en daardoor uitzetting van oceaanwater, en het wereldwijde afsmelten van gletsjers en ijskappen.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
“Het valt mee met de zeespiegelstijging. Als je oude foto’s van het Vrijheidsbeeld in New York vergelijkt met foto’s van nu zie je geen verschil in zeeniveau. En die paar centimeter zeespiegelstijging kunnen we wel aan.”
</div>
[[Bestand:Photos by sea level sceptics.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Een paar voorbeelden die klimaatsceptici aanvoeren om te bewijzen dat er geen of heel weinig zeespiegelstijging is geweest in de laatste 100 jaar.''<ref>[https://science.feedback.org/review/sea-levels-have-risen-for-over-100-years-despite-misleading-photos-social-media/ Sea levels have risen for over 100 years, despite misleading photos shared on social media | Science Feedback]</ref>]]
==== Meer feiten en uitleg ====
Het argument dat foto's (bijvoorbeeld van het Vrijheidsbeeld) geen zichtbare verandering laten zien is onjuist. 20 cm in 100 jaar is op foto’s als deze niet te onderscheiden, maar het heeft wel significante gevolgen, vooral in overstromingsgevoelige gebieden.

Beweringen dat de zeespiegelstijging “geen onmiddellijk gevaar” oplevert, gaan voorbij aan de risico's voor kwetsbare gebieden. Bovendien suggereren de projecties, bevestigd door veel zorgvuldige studies, stijgende snelheden. Mogelijk zelfs stijgingen tot een meter tegen 2100 in model-scenario's met hoge emissies.

Zie ook: [[Gevolgen voor de oceanen#Wat staat ons deze eeuw te wachten?|Gevolgen voor de oceanen. Wat staat ons deze eeuw te wachten?]].<blockquote><references />
</blockquote>

== Is zonne-energie duurder dan fossiel? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]

Ongesubsidieerde zonne-energie is nu over het algemeen goedkoper dan fossiele brandstoffen. Een stijgend aanbod van silicium is een van de factoren achter de wereldwijde daling van de prijzen van zonnepanelen. Samen met windenergie maakt zonne-energie al meer dan de helft uit van de energieproductie in Nederland.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Volgens het Internationaal Energie Agentschap (IEA) is zon-PV “de goedkoopste bron van nieuwe elektriciteitsopwekking in de meeste delen van de wereld.”
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Zonne-energie is duurder dan fossiele brandstoffen en volledig afhankelijk van subsidies

“Zonneparken zijn volledig afhankelijk van subsidies van jouw zuurverdiende geld. Als de subsidies op zijn, worden de zonneparken verlaten!” ([https://perma.cc/63GB-ZQ3B How solar affects YOU!])
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Volgens de 2020 World Energy Outlook van het IEA is fotovoltaïsche (PV) zonne-energie “de goedkoopste bron van nieuwe elektriciteitsopwekking in de meeste delen van de wereld” en “Voor projecten met lage financieringskosten die bronnen van hoge kwaliteit aanboren, is zon-PV nu de goedkoopste elektriciteitsbron in de geschiedenis.”<ref>[https://iea.blob.core.windows.net/assets/a72d8abf-de08-4385-8711-b8a062d6124a/WEO2020.pdf World Energy Outlook 2020 | IEA]</ref>[[Bestand:Solar panel prices.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Wereldwijde prijzen van zonnepanelen 2011-2023. Bron: BloombergNEF/Paul Horn/Inside Climate News.''<ref>[https://insideclimatenews.org/news/15062023/inside-clean-energy-solar-panel-prices-drop/ Inexpensive Solar Panels Are Essential for the Energy Transition. Here’s What’s Happening With Prices Right Now | Inside Climate News] </ref>]]Zonne-energie steekt gunstig af bij fossiele brandstoffen wat betreft de genivelleerde kosten (d.w.z. de kosten gedurende de levensduur gedeeld door de energieopbrengst gedurende de levensduur). Bovendien wordt fossiele energie ook gesubsidieerd door verschillende overheden.<ref>[https://scholarship.law.columbia.edu/sabin_climate_change/217 Rebutting 33 False Claims About Solar, Wind, and Electric Vehicles | Sabin Center for Climate Change Law]</ref>

In Nederland steeg de elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen zoals zon, wind en biomassa in 2024 met 10 procent naar 61 miljard kWh. De productie uit fossiele bronnen daalde met 4 procent. Hierdoor waren hernieuwbare bronnen goed voor ongeveer de helft van de totale elektriciteitsproductie. Tijdens de zonnige en winderige aprilmaand was dit zelfs 63 procent.<ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/11/helft-elektriciteitsproductie-uit-hernieuwbare-bronnen Helft elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen | CBS]</ref>

Het Internationaal Energieagentschap zegt dat de wereld in de komende vijf jaar net zoveel hernieuwbare energie zal toevoegen als in de twintig jaar daarvoor, waaronder een verdrievoudiging van de hoeveelheid geïnstalleerde zonne-energie.

Zie ook de pagina [[Duurzame oplossingen]].<blockquote><references />
</blockquote>

== Ondermijnen de 31.000 handtekeningen van het OISM Petition Project de wetenschappelijke consensus over klimaatverandering? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Slechts 0,1% van de mensen die in 1998 een petitie tegen door de mens veroorzaakte klimaatverandering tekenden, waren klimaatwetenschappers – de consensus onder gekwalificeerde wetenschappers blijft overeind.

Iedereen die zei een wetenschappelijke opleiding te hebben gevolgd, kon de petitie tekenen, ook al had hij of zij geen kennis van klimaatwetenschap. Er is een sterke consensus onder actief publicerende klimaatwetenschappers over het bestaan van door de mens veroorzaakte klimaatverandering, die sinds 1998 alleen maar is gegroeid.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

De 31.000 wetenschappers en afgestudeerden in exacte wetenschappen die op de petitie van de OISM staan, zijn maar een heel klein deel (0,25%) van alle afgestudeerden in exacte wetenschappen. Nog belangrijker is dat er op de lijst van de OISM maar 39 wetenschappers staan die echt gespecialiseerd zijn in klimaatwetenschap.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Meer dan 31.000 wetenschappers hebben de petitie van het OISM-project ondertekend

Het petitieproject heeft meer dan 31.000 wetenschappers die de petitie hebben ondertekend waarin staat dat “er geen overtuigend wetenschappelijk bewijs is dat de uitstoot van kooldioxide door de mens in de nabije toekomst zal leiden tot een catastrofale opwarming van de atmosfeer van de aarde”. ([https://archive.is/ZEbqO OISM])
</div>
[[Bestand:Pseudo-expert.jpg|rechts|kaderloos|300x300px]]
Deze mythe is een voorbeeld van pseudo-experts boven echte experts ([[Desinformatie debunken en 'prebunken'#15 patronen van desinformatie|patroon 9]]).

==== Meer feiten en uitleg ====
Het volgende is een vertaling van een debunking op de site van Skeptical Science.<ref>[https://skepticalscience.com/OISM-Petition-Project-basic.htm The tricks employed by the flawed OISM Petition Project to cast doubt on the scientific consensus on climate change | Skeptical Science]</ref>

De 31.487 handtekeningen, waarvan er veel fictief of niet verifieerbaar bleken te zijn, vertegenwoordigen 0,25% van alle afgestudeerden in de exacte wetenschappen in de VS. Dit blijkt uit een analyse op de site Scholars & Rogues.<ref>[https://scholarsandrogues.com/2015/10/01/federal-education-shows-oism-petition-project-tiny-minority/ Federal education data shows OISM’s climate change denying Petition Project actually a tiny minority | Scholars & Rogues]</ref> Het hebben van een wetenschappelijke graad betekent niet dat iemand deskundig is op wetenschappelijke gebieden buiten zijn of haar specialisme.

De petitie ging vergezeld van een [http://www.petitionproject.org/gw_article/GWReview_OISM600.pdf manuscript] dat op een misleidende manier was opgemaakt om te lijken op de Proceedings of the National Academy of Sciences. PNAS ontkende elke band met het manuscript en verwierp de conclusies ervan. "Geen van de auteurs van het artikel zou ooit hun klimaatonderzoek gepubliceerd kunnen krijgen in een peer-reviewed wetenschappelijk tijdschrift," schrijft DeSmog.<ref>[https://www.desmog.com/2007/10/12/new-oregon-petition-promoter-not-sufficiently-rational-to-advise-tobacco-industry/ New Oregon Petition Promoter "Not Sufficiently Rational" to Advise Tobacco Industry | DeSmog]</ref>

==== De trucs van het malafide OISM Petitie Project ====
Begin 2008 kwam het Oregon Institute of Science and Medicine (OISM) met hun Petition Project, een lijst met namen van mensen die zeiden wetenschappers te zijn en die de wetenschap achter de theorie van door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde (anthropogenic global warming, AGW) niet geloofden. Dit was een poging van het OISM om te laten zien dat er veel meer wetenschappers tegen de AGW-theorie waren dan ervoor. Deze zogenaamde petitie kreeg extra belang na de publicatie van het vierde evaluatierapport van het Intergouvernementeel Panel inzake klimaatverandering (IPCC), en dan vooral het rapport van Werkgroep 1 (WG1) over de wetenschap en de toeschrijving van klimaatverandering aan de menselijke beschaving.

Het WG1-rapport is geschreven en beoordeeld door ongeveer 2000 wetenschappers met verschillende expertise op het gebied van klimaat en aanverwante vakgebieden. Een lijst met meer dan 31.000 wetenschappers die de conclusies van WG1 verwierpen, was dan ook een krachtig meme dat AGW-sceptici en -ontkenners konden gebruiken om twijfel te zaaien over de conclusies van het IPCC en, indirect, over de hele theorie van klimaatverstoring. En inderdaad, dit meme is tegenwoordig wijdverspreid in zowel traditionele als nieuwe media.

Peter Hadfield zegt op zijn YouTube channel:<ref>[https://youtu.be/qZzwRwFDXw0?si=shPkyFrBCkfxmtiC 9. Climate change — meet the scientists | Potholer54, YouTube]</ref> "''Tussen Aaagard en Zylkowski, de eerste en laatste namen op de petitie, staan allerlei mensen zoals metallurgen, botanici, agronomen, organische chemici en nog veel meer... De meeste wetenschappers die de petitie hebben ondertekend, hebben nooit klimatologie gestudeerd en doen er ook geen onderzoek naar. Het maakt niet uit of je een doctoraat hebt. Een doctoraat in metallurgie maakt je alleen maar beter in metallurgie. Het verandert je niet in een soort expert in paleoklimatologie''.”

Dit soort pogingen om de wetenschappelijke consensus over klimaatverandering te ondermijnen, komen voort uit ideologie en zijn vaak verbonden met gevestigde zakelijke belangen en hun politieke handlangers.
==== 97% consensus ====
In een enquete onder aardwetenschappers werd de vraag gesteld: ''“Denk je dat menselijke activiteiten een belangrijke rol spelen in de verandering van de gemiddelde temperatuur op aarde?'''”.''''' 97,5% van de klimaatwetenschappers die actief artikelen over klimaatverandering publiceerden, zei ja.<ref name=":3">[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdfdirect/10.1029/2009EO030002 Examining the Scientific Consensus on Climate Change | Eos, AGU]</ref> Het meest interessante aan dit onderzoek was dat naarmate het niveau van actief onderzoek en specialisatie in de klimaatwetenschap toeneemt, ook de overeenstemming toeneemt dat mensen de temperatuur op aarde aanzienlijk veranderen.
[[Bestand:Consensus 97%.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Antwoord op de vraag: Denk je dat menselijke activiteiten een belangrijke rol spelen in de verandering van de gemiddelde temperatuur op aarde? Bron: Doran & Zimmerman (2009).<ref name=":3" /> © 2025 American Geophysical Union.'']]
Uit een evaluatie in 2021 van 88.125 peer-reviewed artikelen over klimaatverandering die sinds 2012 zijn gepubliceerd, bleek dat de consensus over klimaatverandering meer dan 99% bedroeg.<ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ac2966 Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature | Environmental Research Letters]</ref> <blockquote>
<references />
</blockquote>Zie ook de pagina [[Experts zijn het eens]].

== Was de middeleeuwse warme periode een wereldwijde gebeurtenis? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
De middeleeuwse warme periode was regionaal, niet wereldwijd. Tussen 950 en 1250 na Christus waren de temperaturen alleen in delen van het noordelijk halfrond zo hoog als in het midden van de 20e eeuw. Het grootste deel van de planeet was relatief koel.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">

Hoewel het tijdens de middeleeuwse warme periode in sommige gebieden super warm was, was het wereldwijd gezien koeler dan nu.
</div>

==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
De middeleeuwse warme periode was warmer

“Voor nu is het genoeg om te zien dat de middeleeuwse WARME periode wereldwijd was en warmer dan nu.” ([https://archive.is/eT6bo Briefings from the Chiefio])
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Het regionale karakter van de opwarming wijst erop dat interne variabiliteit – hoe en waar energie binnen het systeem wordt verplaatst – de belangrijkste oorzaak was. Bovendien was dit een van de rustigste periodes van de afgelopen 2000 jaar wat vulkaanuitbarstingen betreft. Minder uitbarstingen betekende minder zonlichtreflecterende deeltjes in de lucht.<ref name=":4">[https://skepticalscience.com/medieval-warm-period-intermediate.htm How does the Medieval Warm Period compare to current global temperatures? | Skeptical Science]</ref>
[[Bestand:MWP2.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''(Links) De gereconstrueerde afwijking van de oppervlaktetemperatuur voor de middeleeuwse warme periode (950 tot 1250 n.Chr.), vergeleken met de referentieperiode 1961-1990. Grijze gebieden geven regio's aan waar geen goede temperatuurgegevens beschikbaar zijn. (Rechts) Afwijking van de oppervlaktetemperatuur voor de periode 1999 tot 2008, vergeleken met de referentieperiode 1961-1990. Grijze gebieden geven regio's aan waar geen goede temperatuurgegevens beschikbaar zijn (NOAA).''<ref name=":4" />]]
De Middeleeuwse Warme Periode (MWP) vond plaats van ongeveer 900 tot 1300 na Chr. In die tijd waren sommige gebieden, zoals de Noord-Atlantische Oceaan, Zuid-Groenland en delen van Noord-Amerika, warmer dan het gemiddelde van 1961-1990, waardoor de Vikingen Groenland konden koloniseren. Andere gebieden, zoals Centraal-Eurazië en de tropische Stille Oceaan, waren echter koeler.

Een analyse van hoge-resolutie (boomring) en lage-resolutie proxy-gegevens geeft een gemengd patroon.<ref name=":6">[https://www.nature.com/articles/s41586-019-1401-2 No evidence for globally coherent warm and cold periods over the preindustrial Common Era | Nature]</ref> Sommige gebieden waren net zo warm of warmer dan nu, terwijl andere, zoals Centraal-Eurazië en de tropische Stille Oceaan, koeler waren.

Dit laat zien dat de middeleeuwse warme periode niet overal op aarde aanwezig was, wat het belang van wereldwijde gegevens voor het beoordelen van historische klimaattrends benadrukt. Bovendien vielen warmtepieken in verschillende regio's op verschillende momenten. Over het algemeen was de gemiddelde temperatuur tijdens de MWP waarschijnlijk lager dan vandaag.
[[Bestand:NH-temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Reconstructie van de temperatuurafwijkingen op het Noordelijk Halfrond voor de periode 1-1979 CE, gebaseerd op multi-proxy gegevens van Moberg et al. (2005).<ref>[https://www.nature.com/articles/nature03265 Highly variable Northern Hemisphere temperatures reconstructed from low- and high-resolution proxy data | Nature]</ref>'' ''De blauwe grafiek is het 80-jaar gemiddelde. Temperaturen vergeleken met het gemiddelde voor 1961-1990. Data gedownload van NOAA National Centers for Environmental Information.''<ref>https://www.ncei.noaa.gov/access/paleo-search/study/6267</ref> ''De rode grafiek is de gemeten temperatuurafwijking gebaseerd op de HadCRUT.5.0.2.0 analyse van het Met Office.''<ref>[https://www.metoffice.gov.uk/hadobs/hadcrut5/data/HadCRUT.5.0.2.0/download.html Met Office Hadley Centre observations datasets | Met Office, UK]</ref> ''© British Crown copyright 2025, the Met Office.'']]

Vrijwel alle regio's op aarde worden nu in een hoger tempo warmer dan tijdens de MWP. De gemiddelde temperatuur aan het aardoppervlak is ongeveer 1,3 °C hoger dan tijdens de MWP.

De huidige opwarming van de aarde zal doorgaan zolang mensen broeikasgassen blijven uitstoten.<blockquote>
<references />
</blockquote>

== Smelt de klimaatwetenschap? ==
[[Bestand:NEE.png|links|kaderloos|100x100px]]
Het lijkt erop dat een vertraging van het smelten van het Arctische zee-ijs nu wordt gebruikt om te suggereren dat de klimaatwetenschap aan het ‘smelten’ is. Dit is nogal onzinnig en doet denken aan de beweringen over een [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Is de opwarming gestopt in 1968, 1978, 1998, 2010, 2018?|pauze in de opwarming van de aarde]] die een groot deel van de discussie in de jaren 2010 domineerden.

==== De wetenschap zegt ====
<div style="background:#CF9">
De klimaatwetenschap staat nog steeds fier overeind, met 97.5% concensus over de bevindingen en conclusies. De vertraging in het afsmelten van Arctisch zee-ijs kan goed worden verklaard als natuurlijke klimaatschommelingen. De opwarming van de aarde als gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen duurt onverminderd voort.
</div>
==== Klimaatmythe ====
<div style="background:#FFC0CB">
Het Noordpoolgebied blijft bevroren terwijl de klimaatwetenschap smelt. [https://dailysceptic.org/2025/08/22/the-arctic-stays-frozen-while-climate-science-melts/ The Daily Skeptic].
</div>
==== Meer feiten en uitleg ====
Het volgende is een bewerking van een post op ‘''… and Then There's Physics’.''<ref>[https://andthentheresphysics.wordpress.com/2025/08/24/another-pause/ Another pause? | ...and Then There's Physics]</ref>

Het zee-ijs in het Noordpoolgebied vormt slechts een klein onderdeel van het klimaatsysteem en het is algemeen bekend dat kortetermijnveranderingen gemakkelijk langetermijntrends kunnen verhullen. De hoeveelheid zee-ijs in het Noordpoolgebied was in 2012 bijzonder laag, dus het is niet verwonderlijk dat er sindsdien een stagnatie in smelten is opgetreden. Een sterke El Niño in 1998 leidde tot een record warm jaar. Dit was een van de belangrijkste redenen voor de daaropvolgende vermeende pauze in de opwarming van de aarde.

Je zou hopen dat mensen die sceptisch staan tegenover klimaatverandering inmiddels hebben geleerd om kortetermijnveranderingen niet te gebruiken om te beweren dat de klimaatwetenschap ongelijk heeft, maar dat zou naïef zijn. Het gaat hier niet om het begrijpen van het klimaatsysteem. Het gaat om het creëren van een verhaal dat aansluit bij hun overtuigingen.
[[Bestand:Slowdown Arctic melting.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Zee-ijs in het Noordpoolgebied in miljoenen km2. De afgelopen 20 jaar verloopt het verlies aan zee-ijs minder snel. Met dank aan The Guardian.''<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/aug/20/slowdown-in-melting-of-arctic-sea-ice-surprises-scientists Dramatic slowdown in melting of Arctic sea ice surprises scientists | The Guardian]</ref>]]
Een publicatie in ''Geophysical Research Letters''<ref>[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2025GL116175 Minimal Arctic Sea Ice Loss in the Last 20 Years, Consistent With Internal Climate Variability | Geophysical Research Letters]</ref> zegt hierover het volgende.

De afgelopen twintig jaar is de afname van het zee-ijs in het Noordpoolgebied aanzienlijk vertraagd. Klimaatmodellen laten zien dat er gedurende meerdere decennia pauzes in het verlies van zee-ijs kunnen optreden, zelfs als de uitstoot van broeikasgassen blijft stijgen.

Wanneer we de huidige vertraging vergelijken met soortgelijke pauzes in modelsimulaties, zien we dat deze vertraging waarschijnlijk nog vijf tot tien jaar kan aanhouden. Anderzijds maakt dezelfde vertraging een snellere dan gemiddelde afname van het zee-ijs in de komende jaren waarschijnlijker. Het meeste bewijs uit deze klimaatmodellen suggereert dat natuurlijke klimaatschommelingen een grote rol hebben gespeeld bij het vertragen van het door de mens veroorzaakte verlies van zee-ijs.

Wereldwijd laat klimaatverandering een grote lokale en tijdelijke variatie zien. Elders in het Noordpoolgebied leidt de opwarming tot ongekende afname van het landijs.<ref>[https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2503806122 Svalbard’s 2024 record summer: An early view of Arctic glacier meltdown? | PNAS]</ref>
<blockquote>
<references />
</blockquote>

Strategieën tegen klimaatverandering

2025-08-26T11:47:13Z

Marit:

<div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;">
[[#top| Top ^]]</div>

= '''In een zin''' =

{| class="wikitable" 
| Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet, en om de schade te beperken en met de gevolgen om te gaan, moeten we de uitstoot van broeikasgassen verminderen, hernieuwbare energiebronnen gebruiken, energie efficiënter gebruiken, bossen beschermen, landbouwpraktijken verbeteren, infrastructuur ontwerpen die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, systemen voor vroegtijdige waarschuwing verbeteren, waterbeheer optimaliseren, gewassen ontwikkelen die bestand zijn tegen hogere temperaturen, en voorzichtig geo-engineering onderzoeken. 
|}

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet. We moeten veel verschillende dingen doen om de schade die klimaatveranderign veroorzaakt te beperken en met de gevolgen om te gaan.

* Eén manier om dit te doen is het verminderen van de belangrijkste oorzaken van klimaatverandering, wat het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen betekent.
* Het is ook belangrijk om hernieuwbare energiebronnen zoals zonne- en windenergie te gaan gebruiken in plaats van fossiele brandstoffen.
* Ook kunnen we de uitstoot verminderen door efficiënter gebruik te maken van energie in gebouwen en op transport.
* Het is belangrijk om bossen te beschermen en meer bomen te planten omdat ze kooldioxide absorberen, wat helpt om de hoeveelheid CO2 in de lucht te verminderen.
* Landbouwpraktijken moeten verbeterd worden, zodat vee minder methaangas produceert en de bodem gezonder wordt.

We moeten voorbereid zijn op de gevolgen van klimaatverandering. Dit omvat:

* Het ontwerpen van infrastructuur die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, zoals overstromingen en stormen.
* Het verbeteren van systemen voor vroegtijdige waarschuwing kan gemeenschappen helpen zich beter voor te bereiden op rampen en er effectiever op te reageren.
* Beter waterbeheer, zodat we kunnen omgaan met veranderende neerslagpatronen en droogtes.
* Het ontwikkelen van gewassen die bestand zijn tegen stijgende temperaturen om ervoor te zorgen dat we genoeg voedsel kunnen verbouwen op plaatsen waar het warmer wordt.

Geo-engineering, hoewel controversieel, biedt mogelijke oplossingen door het klimaatsysteem van de aarde te beïnvloeden:

* Eén idee is het gebruik van stralingsbeheer, dat zonlicht van de aarde weerkaatst, en een ander idee is het opvangen en opslaan van CO2.
* Deze methoden hebben grote risico's en onzekerheden, dus we moeten er goed over nadenken en meer onderzoek doen.

Het is dus belangrijk om mitigatie (dingen doen om klimaatverandering te verminderen), adaptatie (onze gemeenschappen en economieën in staat stellen om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering) en het onderzoeken van geoengineering op een zorgvuldige manier te combineren. Samenwerken en nieuwe oplossingen vinden zijn belangrijk als we onze planeet willen beschermen voor toekomstige generaties.

Onderzoek laat zien dat investeren in een duurzame samenleving economisch haalbaar en zelfs winstgevend is.
</div>

= Strategieën tegen klimaatverandering =
'''Er is geen reden om op te geven in het tegen gaan van klimaatverandering. Er zijn nog allerlei oplossingen die we kunnen inzetten. We weten hoe het klimaatsysteem werkt. We weten wat de oorzaken zijn van de huidige opwarming. We weten wat we eraan kunnen doen. Weliswaar is het terugdraaien van de gevolgen van klimaatverandering op de korte termijn niet mogelijk, maar we hebben wel invloed op hoe ernstig die gevolgen zullen zijn.'''

== Introductie: mitigatie, adaptatie, veerkracht ==
Dit zijn de drie strategieën om klimaatverandering en de gevolgen ervan te verminderen en te weerstaan.

'''Mitigatie''' is wanneer mensen het gehalte aan broeikasgassen en andere schadelijke stoffen proberen te verminderen. Dit kan zijn door de uitstoot te verminderen of de opname in ecosystemen (‘putten’) te vergroten. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|Mitigatie]].)

'''Adaptatie''' is wanneer een natuurlijk of menselijk systeem zich aanpast als reactie op het klimaat, door feitelijke of verwachte veranderingen. Dit kan de schade beperken of kansen creëren. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|Adaptatie]].)

'''Veerkracht''' is het vermogen van mensen en sociale, economische en ecologische systemen om gevaren te weerstaan, te absorberen of op te vangen, zich aan te passen en tijdig en efficiënt te herstellen van de gevolgen van een gevaar, onder andere door het behoud en herstel van de essentiële basisstructuren en -functies, terwijl het vermogen tot aanpassing, leren en transformatie behouden blijft.

== Stoppen met fossiel ==
De strategie waarover klimaatwetenschappers het eens zijn en die zeker werkt, is het direct minderen van de uitstoot van broeikasgassen door het verbranden van fossiele brandstoffen. De verschillende [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC scenario’s]] laten zien wat de gevolgen zijn van meer of minder snel stoppen met fossiel.

Behalve stoppen met fossiel zijn er verschillende methoden om de de gevolgen van klimaatverandering te verminderen ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|mitigatie]]). Sommige kunnen meteen worden toegepast, zoals overgaan naar hernieuwbare energiebronnen en efficiënter gebruik van energie, herbebossing en duurzame landbouw. Andere, zoals koolstofafvang, zijn nog in ontwikkeling en vinden plaats op een veel te kleine schaal om enig effect te maken.

Dat laatste geldt ook voor de verschillende vormen van [[Strategieën tegen klimaatverandering#Klimaatengineering|klimaatengineering]] die als doel hebben de hoeveelheid inkomende zonnestraling te verminderen. Er bestaan nog geen praktisch toepasbare technieken op voldoende grote schaal. Bovendien zijn de meeste onbetaalbaar.

Omdat klimaatverandering, met alle schadelijke gevolgen van dien, niet binnen een of enkele generaties terug te draaien is, wordt in een groot deel van de wereld aanpassing ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|adaptatie]]) aan de nieuwe omstandigheden onvermijdelijk. Grote gebieden worden onleefbaar en onveilig. Systemen voor vroegtijdige waarschuwing voor gevaarlijke situaties moeten worden uitgebreid. Infrastructuur moet worden verbeterd en aangepast aan extreme omstandigheden. Waterbeheer moet worden aangepast aan een afwisseling van extreme droogte- en neerslagperioden.

En tenslotte, misschien wel het belangrijkst, zal de kapitalistische groeieconomie moeten plaatsmaken voor een duurzame, rechtvaardige samenleving. De [[Strategieën tegen klimaatverandering#Ontgroeien|postgroei economie]] benadrukt welzijn, duurzaamheid en gelijkheid boven economische groei, waarvoor veel energie en grondstoffen nodig is.

Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Fossiele subsidies|Fossiele subsidies]].

== Niets doen is duurder dan klimaatactie ==
In de jaren '80 bedroegen de gemiddelde kosten van rampen in Europa ongeveer 8 miljard euro per jaar. Recent onderzoek toont aan dat deze jaarlijkse schade door extreme weersomstandigheden en natuurrampen in 2021 en 2022 meer dan 50 miljard euro bedroeg. Dit laat zien dat de kosten van nietsdoen nu al aanzienlijk hoger zijn dan de kosten van klimaatactie. Het illustreert dat preventieve maatregelen om klimaatverandering te bestrijden niet alleen cruciaal zijn voor het voorkomen van toekomstige rampen, maar ook voor het beperken van de economische impact ervan.

Tegelijkertijd heeft de EU moeite om snel op te treden tegen klimaatverandering en stuit ze op politieke weerstand in veel lidstaten. Milieukwesties en maatregelen zoals regelgeving rond huisverwarming en landbouwvervuiling worden steeds vaker bekritiseerd.

The Green Deal, het uitgebreide EU-plan om als eerste continent tegen 2050 klimaatneutraal te zijn, staat onder toenemende druk van critici die het te ambitieus en te kostbaar vinden. Populistische en extreem-rechtse partijen grijpen het plan aan als kritiekpunt op de EU-instellingen.

EU Crisis Management Commissioner Janez Lenarcic benadrukte dat de urgentie van de kwestie overduidelijk is. “We leven in een Europa dat zowel overstroomt als in brand staat. Deze extreme weersomstandigheden zijn nu bijna een jaarlijks terugkerend fenomeen,” zei hij. “De wereldwijde realiteit van klimaatafbraak dringt door tot in het dagelijks leven van de Europeanen.”<ref name=":6">[https://apnews.com/article/eu-climate-floods-wildfires-disaster-8338ec7a0030cc8069800b0e95ed61c9 EU warns deadly flooding and wildfires show climate breakdown is fast becoming the norm | AP] </ref>

=== Klimaatactie is goed voor de economie ===
Uit onderzoek van de denktank van 38 van de belangrijkste kapitalistische landen, de Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), is gebleken dat krachtige maatregelen om de klimaatcrisis aan te pakken de economische groei van landen zal doen toenemen. Dit ondanks beweringen van critici van klimaatmaatregelen dat het de economie zal schaden.

Als landen ambitieuze doelen stellen voor het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen en vervolgens het beleid uitstippelen om deze doelen te bereiken, zou dit rond 2040 resulteren in een nettogroei van het wereldwijde BBP. Dit staat in een gezamenlijk rapport van de OECD en het Ontwikkelingsprogramma van de VN.<ref name=":7">[https://www.theguardian.com/environment/2025/mar/26/tackling-climate-crisis-will-increase-economic-growth-oecd-research-finds Tackling climate crisis will increase economic growth, OECD research finds | The Guardian]</ref> <ref name=":8">[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/<nowiki>Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | Carbon Brief]</nowiki></ref> De berekening van de nettowinst van 0,23% in 2040 zou in 2050 nog groter zijn, als de baten van het terugdringen van de uitstoot voor de economie zou worden meegerekend.

Tegen 2050 zou het BBP per hoofd van de bevolking van de rijkste landen met 60% toenemen, terwijl in landen met lagere inkomens die toename in 2050 ten opzichte van 2025 124% zou zijn. Ook ontwikkelingslanden zouden profiteren, met in 2030 175 miljoen minder mensen onder de armoedegrens, als regeringen nu zouden investeren in het terugdringen van emissies.

Daarentegen zou het mondiale BBP deze eeuw met éénderde kunnen dalen als we de klimaatcrisis ongecontroleerd laten voortduren.<ref>[https://www.bcg.com/publications/2025/investing-in-climate-action Why Investing in Climate Action Makes Good Economic Sense | BCG]</ref>

Daarbij is het de vraag of economische groei wenselijk is. Zie een kritische bespreking van 'Groene Groei' en Ontgroeien (degrowth) en postgroei.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Internationale verdragen ==
Sinds de jaren ‘80 van de vorige eeuw zijn verschillende internationale overeenkomsten tot stand gekomen om vervuiling en klimaatverandering aan te pakken door internationale samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.

=== Protocol van Montreal ===
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Montreal_Protocol Montreal Protocol | Wikipedia]</ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.

=== United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) ===
Het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC)<ref>[https://unfccc.int/ UN Climate Change] </ref> is een internationaal milieuverdrag dat in 1992 werd aangenomen om klimaatverandering aan te pakken. Het uiteindelijke doel is om de concentraties broeikasgassen in de atmosfeer te stabiliseren op een niveau dat gevaarlijke menselijke verstoring van het klimaatsysteem voorkomt. Het UNFCCC vormt de basis voor de jaarlijkse Conferences of the Parties (COPs), waarin alle aangesloten landen de wereldwijde klimaatonderhandelingen voeren, nationale commitments voor broeikasgasreductie afspreken en onderhandelen over financiering van klimaatschade en klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden. Ook wordt daar de stand opgemaakt van de resultaten van de acties tegen klimaatverandering tot nu toe.

De meest recente COP, nummer 29, was die in Bakoe, november 2024. COP28 in 2023 in Dubai maakte geschiedenis doordat voor het eerst, ondanks de aanwezigheid van duizenden lobbyisten van de fossiele industrie, werd afgesproken fossiele brandstoffen op termijn uit te faseren. COP30 zal plaatsvinden in november 2025 in Belem, Brazilië.

De belangrijkste resultaten van deze jaarvergaderingen zijn het Kyoto-protocol (1997) en de Overeenkomst van Parijs (2015). Ze bepalen de internationale samenwerking op het gebied van klimaatmitigatie en adaptatie en de steun aan ontwikkelingslanden.

Het IPCC (zie de uitgebreide wikipagina over de scenario's van het [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC)]] is een wereldomvattend wetenschappelijk samenwerkingsverband van ongekende omvang en relevantie, dat de wetenschappelijke kennis over klimaatverandering evalueert en samenbrengt en zo de basis legt onder het UNFCCC. Het IPCC produceert rapporten die een overzicht geven van de huidige staat van kennis over klimaatverandering, de impact ervan en opties voor adaptatie en mitigatie. Deze rapporten zijn cruciaal voor het informeren van beleidsmakers en onderhandelaars binnen het UNFCCC-proces.

=== Kyoto-protocol ===
Het Kyoto-protocol,<ref>[https://unfccc.int/kyoto_protocol What is the Kyoto Protocol? | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 1997, is een internationale overeenkomst die gekoppeld is aan het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC). Het verplicht de ondertekenende landen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen op basis van de principes van het verdrag. Het protocol introduceerde bindende emissiereductiedoelstellingen voor ontwikkelde landen, met als doel de emissies in de periode 2008-2012 met gemiddeld 5% te verlagen ten opzichte van 1990. Het stelde ook marktmechanismen in zoals de handel in emissierechten om deze doelen te helpen bereiken. Het Kyoto-protocol was een belangrijke stap in het mondiale klimaatbeleid, hoewel de effectiviteit ervan wordt betwist vanwege de verschillende niveaus van deelname en naleving.

=== Overeenkomst van Parijs ===
De Overeenkomst van Parijs,<ref>[https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement The Paris Agreement | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 2015, is een internationaal verdrag binnen het kader van het UNFCCC dat als doel heeft de opwarming van de aarde te beperken tot "goed beneden" 2 graden Celsius boven het pre-industriële niveau, met inspanningen om de stijging te beperken tot 1,5 graden. In het verdrag verplichten alle deelnemende landen zich om bij te dragen aan het verminderen van broeikasgasemissies en het aanpassen aan klimaatverandering, door middel van Nationally Determined Contributions (NDCs). Deze NDCs worden door de deelnemende landen zelf vastgesteld. De Overeenkomst introduceert ook een mechanisme om de inspanningen elke vijf jaar te verhogen en bevordert financiering en technologische ondersteuning voor ontwikkelingslanden.

=== Protocol van Montreal ===
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://www.unep.org/ozonaction/ OzonAction | UNEP] </ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.

Deze overeenkomsten vertegenwoordigen belangrijke internationale inspanningen om klimaatverandering aan te pakken door samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.

=== Biodiversiteit ===
Naast de COPs in het kader van de UNFCCC is er ook sprake van Conferences of the Parties (COPs) binnen het UN Verdrag inzake Biologische Diversiteit. Dit verdrag is tot stand gekomen op de VN conferentie inzake milieu en ontwikkeling in Rio de Janeiro (1992) en is ondertekend door alle lidstaten van de Verenigde Naties behalve de VS. De meest recente Conferentie van de Partijen van dit verdrag (COP16)<ref>[https://www.cbd.int/conferences/2024 United Nations Biodiversity Conference | Convention on Biological Diversity] </ref> vond plaats eind oktober 2024 in Cali, Colombia, en leverde belangrijke resultaten op. Inheemse volken werden erkend voor hun rol in bescherming van de biodiversiteit, wat leidde tot een nieuw programma en een permanent orgaan. Het Cali-fonds werd opgezet om de voordelen van digitale genetische informatie te delen, met industriële bijdragen.

Uiteindelijk, na hervatting van de conferentie in februari 2025, werd overeenstemming bereikt over de financiering van 200 miljard dollar per jaar tot 2030 aan ontwikkelingslanden voor de instandhouding van de biodiversiteit. Volgens critici is dit onvoldoende.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/feb/28/cop-16-climate-nature-funding-agreement Cop16 nature summit agrees deal at 11th hour but critics say it is not enough | The Guardian]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Achterstand ==
Najaar 2024 kwam editie 15 van het Emission Gap Report van het UN Environmental Programme uit, getiteld ‘''Emissions Gap Report 2024:'' ''No more hot air … please!''’.<ref name=":0">[https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2024 Emissions Gap Report 2024: No more hot air … please! | United Nations Environment Programme (UNEP)]</ref> Het rapport vindt dat landen drastisch meer ambitie en actie moeten leveren in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions, anders is het doel van 1,5°C van het Akkoord van Parijs binnen een paar jaar niet meer haalbaar. In het rapport wordt gekeken naar hoeveel landen moeten beloven om broeikasgassen terug te dringen en hoeveel ze moeten waarmaken in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions (NDC's), die begin 2025 moeten worden ingediend in de aanloop naar COP30. Er is een reductie nodig van 42 procent in 2030 en 57 procent in 2035 om op schema te komen voor 1,5°C.
[[Bestand:GHG emissions.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Mediane emissiescenario's, naar fig 4.1 in het 2024 UNEP Emission Gap Report.''<ref name=":0" /> ''Grijze stippellijn: scenario zonder nieuw klimaatbeleid na 2010; donkerblauw: bestaand beleid dat al door regeringen is geïmplementeerd; middelblauw: aanvullende voorwaardelijke NDCs; lichtblauw: aanvullende onvoorwaardelijke NDC's; lichtrode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van minder dan 2°C; rode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van 1,5°C. Bron: Carbon Brief.<ref>[https://www.carbonbrief.org/unep-new-climate-pledges-need-quantum-leap-in-ambition-to-deliver-paris-goals/ UNEP: New climate pledges need ‘quantum leap’ in ambition to deliver Paris goals | CarbonBrief] </ref> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ Creative Commons BY-NC-ND 4.0]'']]
Volgens het UNEP rapport zou het nog technisch mogelijk zijn om op een pad van 1,5°C te komen, waarbij zonne-energie, windenergie en bossen veelbelovende mogelijkheden bieden voor een drastische en snelle emissiereductie. Om dit potentieel waar te maken, moeten de deelnemende landen voldoende ambitieuze NDC's formuleren en ondersteunen door een overheidsbrede aanpak, maatregelen die de sociaaleconomische en ecologische nevenvoordelen maximaliseren, door een versterkte internationale samenwerking die een hervorming van de mondiale financiële architectuur omvat, krachtige actie van de particuliere sector en een minimale verzesvoudiging van de investeringen in emissiereductie. De landen van de G20, met name de landen met de grootste uitstoot, zouden het zware werk moeten doen.

Zoals [[Klimaatverandering: meest recente stand van zaken#Alarm|elders]] wordt aangegeven, wordt die ambitie steeds onwaarschijnlijker.

=== Europa ===
Volgens een analyse van BloombergNEF<ref name=":1">[https://about.bnef.com/insights/clean-energy/new-energy-outlook/ New Energy Outlook | BloombergNEF] </ref> zou Europa zijn energiegerelateerde CO₂-emissieplafond voor 2030 '''met negen procent''' kunnen overschrijden. Als de broeikasgasemissies van andere sectoren worden meegerekend, kan de overschrijding oplopen tot '''29 procent''' (702 miljoen ton CO₂-equivalent) – in plaats van de beoogde emissiereductie van 55 procent in 2030.
[[Bestand:EU climate target.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De Europese klimaatdoelen. ETS: Emissions Trading System, inclusief andere broeikasgassen (rode lijn); Netto-nul scenario, inclusief andere broeikasgassen (rode stippellijn); Energie gerelateerde CO2 emissies (blauw); Andere netto broeikasgasemissies (lichtblauw). Eenheid: miljard ton CO2 equivalent. Bron: BloombergNEF.''<ref name=":1" /> ]]
De redenen voor het missen van de doelen zijn, volgens Bloomberg:

* '''Trage elektrificatie,''' bijvoorbeeld met betrekking tot warmtepompen, elektrische voertuigen en uitbreiding van het elektriciteitsnet.
* '''Lage investeringen''' in hernieuwbare energie, netwerkinfrastructuur en koolstofopslag (CCS).
* '''Technologische achterstand''': Belangrijke technologieën zoals waterstofproductie en duurzame brandstoffen voor de lucht- en scheepvaart zijn nog niet volwassen of rendabel.

Volgens analisten van Bloomberg blijft de EU ver achter bij de ambitie om netto nul ton broeikasgas uit te stoten in 2050. Om in 2050 op een net-nul pad te blijven, zou de EU de uitstoot van de energiesector met 84 procent moeten verminderen tot slechts een halve gigaton CO₂ in 2040.

Het Net Zero scenario van Bloomberg, waarin de energiesector in 2050 volledig koolstofvrij is gemaakt, vereist ook dat de investeringen in hernieuwbare energie vanaf 2024 met 23 procent toenemen ten opzichte van 2023, terwijl de uitgaven voor de verkoop van elektrische voertuigen en oplaadinfrastructuur moeten in de periode tot 2050 verdrievoudigen.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Fossiele subsidies ===
Fossiele energie krijgt in Nederland nog steeds veel meer subsidie dan duurzame energie. Volgens recente schattingen en overheidsdocumenten ontvingen fossiele bedrijven in Nederland jaarlijks tussen de €39,7 en €46,4 miljard aan fiscale voordelen, vrijstellingen en regelingen die het gebruik van fossiele brandstoffen ondersteunen. Het gros hiervan bestaat uit belastingkortingen, vrijstellingen voor grootverbruikers en specifieke regelingen voor industrieën als de glastuinbouw en zware industrie.<ref>[https://www.duurzaam-ondernemen.nl/shell-nederland-heeft-het-meest-geprofiteerd-van-fossiele-subsidies/ Shell Nederland heeft het meest geprofiteerd van fossiele subsidies | Duuzaam Ondernemen NL]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/lobbybrieven/inbreng-comissiedebat-fossiele-subsidies.pdf/@@download/file/Inbreng%20comissiedebat%20fossiele%20subsidies.pdf Maak een einde aan fossiele subsidies | Milieudefensie]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/deze-10-grote-bedrijven-krijgen-elk-jaar-miljarden-euros-voor-vervuilen Deze 10 grote bedrijven krijgen elk jaar miljarden voor vervuilen | Milieudefensie]</ref>

Voor duurzame energie wordt er jaarlijks via bijvoorbeeld de SDE++-regeling een bedrag van €8 miljard beschikbaar gesteld in 2025. Ook zijn er miljarden beschikbaar via regelingen zoals de ISDE (o.a. voor warmtepompen en isolatie) en DUMAVA, vooral gericht op particulieren en maatschappelijk vastgoed. Het totaal van die directe subsidies en investeringsmogelijkheden blijft echter substantieel lager dan de fiscale voordelen voor fossiel.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2025/02/21/vanaf-oktober-opnieuw-subsidie-voor-meer-duurzame-energie Vanaf oktober opnieuw subsidie voor meer duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.energy-check.nl/welke-energiesubsidies-zijn-er-in-2025/ Welke energiesubsidies zijn er in 2025? | Energy Check]</ref>

De overheid is bezig met het afbouwen van (delen van) deze fossiele subsidies, maar in 2025 verloopt dit nog traag en zijn de verschillen tussen beide categorieën zeer groot.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/toekomst-fossiele-brandstoffen/fossiele-subsidies Afbouw fossiele subsidies voor bedrijven. Duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.rijksfinancien.nl/miljoenennota/2025/bijlage/3096805 23 Fossiele regelingen | Ministerie van Financiën]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Mitigatie =
Mitigatie is het verminderen van iets schadelijks dat zich heeft voorgedaan of het verminderen van de schadelijke gevolgen ervan. Om klimaatverandering tegen te gaan zijn er verschillende strategieën nodig om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|koolstofputten]] te verbeteren. Hier zijn enkele belangrijke methoden:

'''Overgang naar hernieuwbare energie''': Overschakelen van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energiebronnen zoals zonne-energie, windenergie, waterkracht en geothermische energie. Dit vermindert de uitstoot bij de energieproductie.

'''Energie-efficiëntie''': Het verbeteren van de energie-efficiëntie in gebouwen, transport en industriële processen om het totale energieverbruik te verminderen.

'''Bescherming van natuurlijke ecosystemen:''' Het behoud van ecosystemen zoals wetlands, mangroves en veengebieden die grote hoeveelheden koolstof opslaan.

'''Herbebossing''': Het aanplanten van nieuwe bossen en het herstellen van beschadigde bossen om de vastlegging van koolstof te verbeteren. Bossen fungeren als koolstofputten en absorberen CO2 uit de atmosfeer.

'''Duurzame landbouw''': Landbouwpraktijken toepassen die de uitstoot verminderen, zoals precisielandbouw, vruchtwisseling en minder grondbewerking.

'''Elektrische voertuigen en openbaar vervoer''': Het gebruik van elektrische voertuigen stimuleren en de infrastructuur voor openbaar vervoer verbeteren om de uitstoot van de transportsector te verminderen.

'''Afvalbeheer''': Het verbeteren van afvalbeheerpraktijken om de methaanuitstoot van stortplaatsen te verminderen en het bevorderen van recycling en compostering.

'''Internationale samenwerking''': Wereldwijd samenwerken via overeenkomsten zoals de Overeenkomst van Parijs om emissiereductiedoelen te stellen en te behalen.

'''Koolstofheffingen''': Het implementeren van koolstofbelastingen of cap-and-trade systemen om de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen te stimuleren.

'''Technologische innovatie:''' Investeren in onderzoek en ontwikkeling van nieuwe technologieën die de uitstoot kunnen verminderen of koolstof uit de atmosfeer kunnen verwijderen.

'''Koolstofafvang en -opslag (CCS):''' Het opvangen van CO2-emissies die ontstaan door het gebruik van fossiele brandstoffen bij de opwekking van elektriciteit en industriële processen, het transporteren ervan en het opslaan buiten de atmosfeer.

'''Onderwijs en bewustwording''': Bewustwording creëren over klimaatverandering en het publiek voorlichten over duurzame praktijken en het belang van individuele acties.

Gecombineerd kunnen deze methoden aanzienlijk bijdragen aan het beperken van klimaatverandering en het bereiken van een duurzamere toekomst.

=== Koolstofbudget ===
Wetenschappers pleiten er voor dat landen hun uitstoot zo snel mogelijk moeten verminderen om de klimaatdoelstellingen te halen. Om te voldoen aan de afspraken van het Akkoord van Parijs moet de uitstoot van broeikasgassen zeer sterk worden verminderd:<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_FullVolume.pdf<nowiki>Climate Change 2023 – Synthesis Report | IPCC]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/nature18307<nowiki>Paris Agreement climate proposals need a boost to keep warming well below 2 °C | Nature]</nowiki></ref>

* '''Koolstofbudget voor 1,5 °C''': Om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 °C kan de mensheid vanaf 2020 maximaal nog ongeveer '''500 gigaton (Gt)''' CO2 uitstoten. Als de uitstoot op het huidige niveau blijft (ongeveer 40 Gt per jaar), zal dit budget begin 2030 uitgeput zijn. Volgens the Global Carbon Budget bedroeg de totale CO2-uitstoot in 2024 41,6 gigaton CO2, een lichte stijging ten opzichte van 2023.
* '''Koolstofbudget voor 2 °C''': Om de opwarming te beperken tot 2°C is het budget ongeveer '''1.350 Gt''' CO2 vanaf 2020. Met een ongewijzigd uitstootniveau zouden we dit budget halverwege de jaren 2050 overschrijden.

Het gebruik van koolstofafvang en -opslag (CCS) als tegenwicht voor emissies die moeilijk volledig te elimineren zijn, zoals methaan uit de rijstteelt, zal volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) “onvermijdelijk” zijn als de wereld netto nul wil bereiken.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/<nowiki>Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | CarbonBrief]</nowiki></ref>

Hierbij bestaat het gevaar dat bedrijven CCS zullen gebruiken als alternatief voor het verminderen van de broeikasuitstoot: een vorm van greenwashing.
[[Bestand:Emission balloons.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Te verwachten temperatuurstijging bij afbouw van broeikasgas uitstoot volgens drie scenario’s: Stated Policies Scenario (STEPS), Announced Pledges Scenario (APS) en Net Zero Emissions by 2050 (NZE). De lijntjes op de manden onder de ballonnen geven de spreiding aan van de verwachte temperaturen. Bron: IEA, World Energy Outlook 2024.''<ref>[https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2024<nowiki>World Energy Outlook 2024 | IEA]</nowiki></ref>]]

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Net-zero ===
De term "netto nul" betekent dat de uitstoot van broeikasgassen en de verwijdering ervan met elkaar in evenwicht zijn.<ref name=":2">[https://netzeroclimate.org/what-is-net-zero-2/<nowiki>What is net zero? | Oxford Net Zero]</nowiki></ref><ref name=":2" /> Dan zouden de opwarming van de aarde en de ergste gevolgen van klimaatverandering moeten stoppen. Het Akkoord van Parijs vereist dat landen "in de tweede helft van deze eeuw een evenwicht bereiken tussen de antropogene emissie van broeikasgassen en de verwijdering ervan door putten". De stijging van de mondiale temperatuur moet beperkt blijven tot ruim onder de 2 °C boven het pre-industriële niveau, en idealiter niet boven de 1,5 °C uitkomen.

Het doel is om de uitstoot in alle sectoren en activiteiten tegen 2030 met 45% te verminderen ten opzichte van 2010 en rond 2050 netto nul te bereiken. Om dit te bereiken moeten er doelen worden gesteld voor de nabije toekomst en onmiddellijk actie ondernomen. Dit houdt in dat emissies worden verminderd of verwijderd, bijvoorbeeld door bomen te planten. Maar compensatie werkt alleen als het volgens strikte regels gebeurt. Deze regels moeten ervoor zorgen dat de reducties echt zijn, continuïteit hebben en gecontroleerd kunnen worden. Het is ook belangrijk om rekening te houden met een eerlijke verdeling, omdat de mogelijkheden om het netto nulniveau te bereiken voor verschillende landen of groepen verschillend kunnen zijn.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

==== Zero Emissions Commitment (ZEC) ====
De zero emission commitment (ZEC)<ref name=":3">[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1170744/full<nowiki>The Zero Emissions Commitment and climate stabilization | Frontiers in Science]</nowiki></ref> <ref>[https://gmd.copernicus.org/articles/12/4375/2019/<nowiki>The Zero Emissions Commitment Model Intercomparison Project (ZECMIP) contribution to C4MIP: quantifying committed climate changes following zero carbon emissions | Geoscientific Model Development]</nowiki></ref> is de mate waarin de wereldgemiddelde temperatuur naar verwachting zal veranderen als we stoppen met het uitstoten van CO2. Het is een belangrijk hulpmiddel om in te schatten hoeveel koolstof we nog kunnen uitstoten zonder de doelen voor de opwarming van de aarde te overschrijden. Het helpt ons te begrijpen hoe klimaatverandering ons zal beïnvloeden en of we het ongedaan kunnen maken.
[[Bestand:Net zero.jpg|gecentreerd|miniatuur|692x692px|''Gestileerd schema van hoe het CO2 gehalte in de atmosfeer, de warmteopname door de oceanen, de mondiale oppervlaktetemperatuur en de zeespiegelstijging kunnen evolueren na het bereiken van een netto-nul CO2-uitstoot. De tijdvakken zijn indicatief.''<ref name=":3" />]]
Er is veel onzekerheid over de invloed van het ''Zero Emission Commitment (ZEC)'' op het koolstofbudget, dat wil zeggen op de maximale hoeveelheid broeikasgassen die uitgestoten mag worden om nog binnen de doelen van het Akkoord van Parijs te blijven. Als ZEC positief is, dat wil zeggen, als de temperatuur nog blijft stijgen na het bereiken van netto-nul-emissie, vermindert dit het koolstofbudget. Als ZEC negatief is, geeft ons dat meer tijd of maakt het ambitieuzere doelen mogelijk.

Het is mogelijk dat de aarde met meer dan 15% blijft opwarmen nadat de uitstoot van CO2. het netto-nul evenwicht heeft bereikt. Maar ook als de mondiale opwarming stopt, zullen diverse mega-veranderingen op aarde, zoals zeespiegelstijging of de afbraak van biodiversiteit, doorgaan vanwege de opwarming die in het verleden al heeft plaatsgevonden.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Duurzame energie ===
Het ontwikkelen en benutten van bronnen van duurzame energie is essentieel in de strijd tegen klimaatverandering. De belangrijkste alternatieven voor fossiele energie zijn:

'''Zonne-energie''': Het installeren van zonnepanelen om zonne-energie op te wekken is een van de meest toegankelijke vormen van duurzame energie. Dit kan zowel op kleine schaal (op daken van huizen) als op grote schaal (zonneparken) gebeuren.

'''Windenergie''': Windturbines kunnen op zee (offshore) of op het land (onshore) worden geplaatst om windenergie op te wekken. Dit is een van de snelst groeiende vormen van hernieuwbare energie.

'''Waterkracht''': Het gebruik van waterkrachtcentrales om elektriciteit op te wekken is een eeuwenoude vorm van duurzame energie. Dit kan variëren van grote stuwdammen tot kleine rivierinstallaties. Grootschalig gebruik van waterkracht door middel van stuwmeren kan de natuur en de belangen van de lokale bevolking ernstig schaden.

'''Biomassa''': Het verbranden van organisch materiaal zoals hout, landbouwafval of speciaal geteelde energiegewassen om energie op te wekken. Of het produceren van biogas uit afval en mest.

'''Waterstof''': Waterstof heeft het potentieel om een belangrijke rol te spelen in een duurzame energie-economie, maar of het een duurzame energiebron is, hangt af van hoe het wordt geproduceerd en gebruikt. Om waterstof echt duurzaam te maken, moet men investeren in groene waterstofproductie en de bijbehorende infrastructuur te ontwikkelen.

'''Geothermische energie''': Het gebruik van de warmte uit de aarde om energie op te wekken. Dit is vooral effectief in gebieden met geothermische activiteit.

'''Energie-efficiëntie''': Het verbeteren van energie-efficiëntie in gebouwen, voertuigen, apparaten en productieprocessen kan het energieverbruik aanzienlijk verminderen. Dit omvat het gebruik van LED-verlichting, isolatie en slimme thermostaten. Het begrip smart grid betekent dat men het energienetwerk zelf efficiënter gebruikt door pieken en dalen in gebruik en energieproductie af te vlakken of op elkaar af te stemmen.

'''Elektrificatie:''' Het vervangen van motoren op fossiele energie door elektromotoren in voertuigen en machines kan de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verminderen, mits de benodigde elektriciteit duurzaam is opgewekt.

'''Energieopslag''': Het ontwikkelen van technologieën voor energieopslag, zoals batterijen en pomp-opslag, om de disbalans tussen energievraag en de hoeveelheid duurzaam opgewekte energie te overbruggen.

'''Kernenergie''': Is omstreden en is, welbeschouwd, geen duurzame energiebron. Kernenergie kan een energiebron met een lage uitstoot zijn, maar draagt wel degelijk bij aan de opwarming en is netzomin efficiënt als fossiel. Daar komt het afvalopslagprobleem nog bij. Zie Kernenergie.

=== Duurzaam is efficiënter dan fossiel ===
Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn een universele verspilling van energie. Ongeveer 67% van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren als warmte, kooldioxide, andere oxiden en waterdamp. Slechts de resterende 33% wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.<ref>[https://flowcharts.llnl.gov/<nowiki>Energy Flow Charts: Charting the Complex Relationships among Energy, Water, and Carbon | Lawrence Livermore National Laboratory (LLNL)]</nowiki></ref> <ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/<nowiki>Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</nowiki></ref>

Zo'n verspillend (en schadelijk) energiesysteem is daarom enorm oneconomisch en blijft alleen een kernonderdeel van de wereldwijde energievoorziening dankzij beperkte concurrentie (historisch gezien) en de invloed van de OPEC (Organization of Petroleum Exporting Countries) die de olieprijzen hoog houdt via productieverlagingen wanneer de prijzen dalen.

Duurzame energie, in tegenstelling tot fossiele en ook kernenergie, gebruikt energie die in een of andere vorm al in het aardsysteem aanwezig is en eindigt als warmte, of we die nu van tevoren gebruiken of niet. Duurzaam warmt de aarde daarmee dus niet extra op.

Fossiele energie heeft afgedaan, alleen weet nog niet iedereen dat. Duurzame energie is vele malen efficiënter dan fossiel, zoals blijkt uit deze vergelijking door de International Energy Agency (IEA).<ref>[https://www.iea.org/news/global-market-for-key-clean-technologies-set-to-triple-to-more-than-2-trillion-over-the-coming-decade-as-energy-transitions-advance<nowiki>Global market for key clean technologies set to triple to more than $2 trillion over the coming decade as energy transitions advance | IEA]</nowiki></ref>

Zonne-energie is inmiddels goedkoper dan fossiele, hoewel sceptici dat ontkennen.<ref>[https://skepticalscience.com/print.php?r=497<nowiki>Is solar energy more expensive than energy from fossil fuels? | Skeptical Science]</nowiki></ref> (Zie ook [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Is zonne-energie duurder dan fossiel?|Is zonne-energie duurder dan fossiel?]])
[[Bestand:Duurzame energie.png|gecentreerd|miniatuur|615x615px|''Vergelijking van kolen en gas met zonne-energie. Een scheepslading zonnepanelen levert net zoveel energie als 100 scheepsladingen kolen.'']]
Terwijl voorraden fossiele brandstoffen moeten worden aangevuld zodra ze zijn verbruikt, zorgt het toepassen van schone technologieën voor een langdurige energievoorziening. Dit resulteert in een grotere efficiëntie: een enkele reis van een groot containerschip gevuld met zonnepanelen kan de middelen leveren om dezelfde hoeveelheid elektriciteit op te wekken als het aardgas van meer dan 50 grote LNG-tankers of de kolen van meer dan 100 grote bulkschepen.
[[Bestand:Elektriciteitsproductie.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Elektriciteitsproductie in Nederland van 2015 tot 2024. Met name wind- en zonne-energie zijn in die periode sterk gestegen, terwijl het aandeel fossiele energie afgenomen is. Bron: CBS.<ref name=":4">[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/11/helft-elektriciteitsproductie-uit-hernieuwbare-bronnen<nowiki>Helft elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen | CBS]</nowiki></ref> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]De elektriciteitsproductie in Nederland uit hernieuwbare bronnen zoals zon, wind en biomassa steeg in 2024 met 10 procent naar 61 miljard kWh. De productie uit fossiele bronnen daalde met 4 procent. Hierdoor waren hernieuwbare bronnen goed voor ongeveer de helft van de totale elektriciteitsproductie. Tijdens de zonnige en winderige aprilmaand was dit zelfs 63 procent. Voor het derde opeenvolgende jaar voerde Nederland meer elektriciteit uit dan het invoerde, aldus het CBS.<ref name=":4" />

In 2023 verbruikten wind- en zonne-energie alleen al meer kapitaal dan upstream olie- en gasinvesteringen: 650 miljard dollar per jaar tegenover 480 miljard dollar voor olie en gas, en ze zijn goed voor 15% van de wereldwijde stroomproductie. Elektrische auto's zijn goed voor een op de zes nieuwe verkopen wereldwijd en groeiden de afgelopen jaren met 35% per jaar.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/<nowiki>Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</nowiki></ref>

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Schone technologie ===
Het Rocky Mountain Institute (RMI) brengt elk jaar in kaart hoe ons energiesysteem veranderd onder de veranderingen in hernieuwbare energie, elektrificatie en efficiëntie''<ref name=":5">[https://rmi.org/insight/the-cleantech-revolution/<nowiki>The Cleantech Revolution | Rocky Mountain Institute]</nowiki></ref>.'' Zij stellen: ''"''De afgelopen tien jaar heeft schone technologie een opmerkelijke vooruitgang en groei doorgemaakt. De kosten ervan zijn met wel 80 procent gedaald, terwijl de investeringen bijna 10 keer zo hoog zijn en de opwekking van zonne-energie 12 keer zo hoog is geworden. Ondertussen is elektriciteit uitgegroeid tot de grootste bron van nuttige energie en heeft de toenemende energie-efficiëntie de vraag naar energie met eenvijfde verminderd.”[[Bestand:RMI cleantech revolution-9-scaled.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de groei van zonne-energie, elektrische voertuigen en batterijen. De gevestigde spelers hebben de snelheid van de veranderingen onderschat. Zelfs neutrale partijen hebben hun modellen lineair weergegeven. Maar de veranderingen zijn exponentieel geweest.''<ref name=":5" />]]
“Naarmate de drijvende krachten achter verandering de weerstand blijven overwinnen, zal duurzame energie blijven groeien via S-curves, waardoor de vraag naar fossiele brandstoffen uiteindelijk zal afnemen en het Akkoord van Parijs binnen ons bereik komt,” zegt het RMI. Daarop valt nog wel wat af te dingen. Voorlopig investeren olie- en gasbedrijven nog veel geld om zoveel mogelijk fossiele brandstoffen uit de grond te halen, met een versnelde toename van de uitstoot van broeikasgassen tot gevolg. Op grond daarvan komen op dit moment prognoses voor de opwarming in 2100 uit op 2,6 tot 3,1°C.

Ondertussen zet China grote stappen in de “groene transitie”. Tweederde van alle nieuwe zonne- en windenergieprojecten wereldwijd zijn in China gevestigd en de omvang en het tempo van het uitfaseren van fossiele brandstoffen overtreffen de internationale voorspellingen, volgens een rapport van Financial Times.<ref>[https://www.ft.com/content/4afdd319-230f-4763-8107-d8a43308dcfc<nowiki>China’s accelerating green transition | Financial Times]</nowiki></ref> Maar om “de industrie van steenkool af te helpen, moet Beijing een echte energiemarkt opzetten”. China moet tot 2030 ongeveer 800 miljard dollar uitgeven om het transmissienetwerk en de onderliggende software te moderniseren, zodat duurzame elektriciteit kan worden geleverd aan de steden en fabrieken.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Vuile kant aan schone energie ===
De energietransitie, omschakelen op energie uit hernieuwbare bronnen (zon, wind, water) via elektrificatie en mogelijk waterstof als energiedrager, heeft ook schaduwkanten. Deze bronnen brengen andere vormen van uitbuiting en milieuproblemen met zich mee door herbestemming van natuur op land en in zee en door winning van schaarse mineralen.

De grondstoffen die nodig zijn om zonnepanelen, windmolens, batterijen en elektromotoren te maken, bevatten koper, chroom, nikkel, goud, lithium en nog veel andere mineralen en zeldzame aardmetalen. De winning van die grondstoffen vraagt enorme hoeveelheden water en energie. Een nieuwe studie in Science geeft aan dat de regionale beschikbaarheid van water zowel de huidige als de toekomstige winning van 32 mineralen beperkt, zie illustratie.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk5318<nowiki>Geological resource production constrained by regional water availability | Science]</nowiki></ref>
[[Bestand:Water resources.jpg|miniatuur|300x300px|''De mate waarin de huidige productie van de tien belangrijkste geologische hulpbronnen de regionale waterbeschikbaarheid overschrijdt (oranje). Credit: National Institute of Advanced Industrial Science and Technology (AIST).''<ref>[https://www.aist.go.jp/aist_e/list/latest_research/2025/20250314/en20250314.html<nowiki>A planetary boundary for geological resources: Limits of regional water availability | National Institute of Advanced Industrial Science and Technology (AIST)]</nowiki></ref>]]
Dit artikel in Science beschrijft dat in 25 van de 330 onderzochte mijnen de duurzaamheidsgrenzen voor watergebruik bij de winning van deze mineralen werden overschreden. Naarmate de vraag naar deze stoffen toeneemt door de groeiende energietransitie en economische groei, neemt de bezorgdheid over hun beschikbaarheid en de duurzaamheid van de productie ervan toe. Het onderzoek onderstreept de urgentie van het verbeteren van de grondstoffenefficiëntie, het verbeteren van de recyclebaarheid en het zoeken naar alternatieve bronnen.

Daar komt bij dat veel van de grondstoffen voor een duurzame transitie afkomstig zijn uit gebieden van inheemse gemeenschappen in voormalige Europese koloniën.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41893-022-00994-6<nowiki>Energy transition minerals and their intersection with land-connected peoples | Nature Sustainability]</nowiki></ref> <ref>[https://www.oneworld.nl/klimaat/onze-energietransitie-is-koloniaal/<nowiki>‘Onze energietransitie is koloniaal!’ | One World]</nowiki></ref> Voor deze gemeenschappen is de energietransitie een bedreiging voor hun bestaan doordat hun leefgebied gebruikt voor grondstoffenwinning.

Shivant Jhagroe<ref>Jhagroe, S. (2024). ''Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving''. Mazirel Pers, imprint Walburg Pers.</ref> zegt hierover in OneWorld:<ref>[https://www.oneworld.nl/klimaat/voorbij-duurzaamheid-shivant-jhagroe/<nowiki>‘Onze energietransitie zit échte verandering in de weg’ | One World]</nowiki></ref> ''“Duurzaamheid is geen onschuldige ‘linkse hobby’. Het is een politiek breed gesteund machtsregime met soms dodelijke gevolgen, bijvoorbeeld in mijnen in het Mondiale Zuiden, voor onze ‘schone’ energietransitie. Het is wat ik noem ‘groen kolonialisme’: onder het mom van groene technologie of natuurbescherming worden inheemse gemeenschappen benadeeld of verdreven voor witte, westerse belangen en verlangens.”''

Zie ook Voorbij duurzaamheid.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Herbebossing ===
Het planten van bomen is een populaire oplossing geworden voor het tegengaan van klimaatverandering, vanwege het vermogen van bomen om koolstof op te slaan in biomassa en daarmee de antropogene verhoging van het CO2 gehalte in de atmosfeer te verminderen. Echter, bomen planten op de verkeerde plaatsen kan de opwarming versterken in plaats van verminderen.<ref>[https://scitechdaily.com/planting-trees-in-the-wrong-places-could-actually-speed-up-global-warming-scientists-warn/<nowiki>Planting Trees in the Wrong Places Could Actually Speed Up Global Warming, Scientists Warn | SciTechDaily]</nowiki></ref>

Naarmate de mogelijkheden voor bomengroei toenemen door de opwarming van de aarde, worden er meer boomplantprojecten gestart in steeds noordelijker gebieden. Er zijn echter aanwijzingen dat het planten van bomen op hoge breedtegraden contraproductief is voor het tegengaan van klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01573-4 Tree planting is no climate solution at northern high latitudes | Nature Geoscience]</ref>
[[Bestand:Arctic tree plantation.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De directe en indirecte effecten van bebossing op klimaatforcering in noordelijke gebieden.'' ''(1) De aanleg van plantages verstoort de voorheen intacte bodem, wat leidt tot een verhoogde afbraak van microbiële koolstof.''

''(2) Dit wordt nog verergerd door een verhoogde bodemisolatie veroorzaakt doordat meer sneeuw wordt vastgelegd en een verminderde sneeuwpakking.''

''(3) Groeiende bomen scheiden koolstof via hun wortels uit, wat de omzetting van bodemkoolstof door wortelgebonden microben versnelt.''

''(4) Naarmate de plantage volwassen wordt, verduisteren bomen het oppervlak en verminderen ze de hoeveelheid energie die naar de atmosfeer wordt gereflecteerd.''

''(5) Wanneer het nieuwe bos aangetast wordt, neemt de albedo toe terwijl de in de bomen opgeslagen koolstof afneemt.''

''Credit: Laura Barbero-Palacios, Greenland Institute of Natural Resources. Bron diagram: [https://www.eurekalert.org/multimedia/1048098 Eurekalert]. [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ Creative Commons BY-NC 4.0 International]'']]In noordelijke en Arctische gebieden is de hoeveelheid teruggekaatst zonlicht (het albedo-effect), belangrijker dan koolstofopslag voor de totale energiebalans. De aanplant van bomen leidt vaak tot een netto opwarming doordat het oppervlak donkerder wordt (verminderde albedo), wat de potentiële mitigatie-effecten van koolstofopslag teniet doet in gebieden waar de biomassa beperkt en weinig veerkrachtig is. Bovendien verstoort de aanplant van bomen koolstofreservoirs in de bodem en heeft het negatieve effecten op de lokale inheemse Arctische natuur.

In het verleden absorbeerden de ongerepte bossen mondiaal jaarlijks 7,8 miljard ton CO₂ - ongeveer eenvijfde van alle emissies door de mens - maar hun koolstofopslag komt steeds meer in gevaar door de schade die bossen ondervinden van klimaatverandering en door menselijke activiteiten zoals ontbossing. Een nieuwe studie van het Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK)<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-025-57607-x<nowiki>Hedging our bet on forest permanence for the economic viability of climate targets | Nature Communications]</nowiki></ref> laat zien dat als er geen rekening wordt gehouden met het mogelijk afnemende vermogen van bossen om CO₂ te absorberen, het beperken van de mondiale temperatuurstijging, zoals afgesproken in de Parijse akkoorden, aanzienlijk moeilijker, zo niet onmogelijk, en veel duurder kan worden.

Op dit moment richten de meeste plannen om klimaatverandering aan te pakken zich op het beschermen en uitbreiden van bossen. Maar soms zijn bossen een deel van het probleem in plaats van deel van de oplossing. Zo zijn er steeds meer en steeds fellere bosbranden, zoals rondom Los Angeles in januari 2025, en steeds meer stukken tropisch oerwoud in het Amazonegebied, Zuid-Oost Azië en centraal Afrika worden gekapt. Daardoor komt de enorme hoeveelheid koolstof vrij die in die bossen is opgeslagen.

Niet alleen om de biodiversiteit te behouden, maar ook om drastische maatschappelijke gevolgen te voorkomen en onze klimaattoekomst veilig te stellen, is het essentieel om naast bosbescherming ook duurzaam landgebruik te bevorderen.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Emissierechten (ETS) ===
Systemen voor de handel in emissierechten (ETS) zijn ontworpen om de uitstoot van broeikasgassen via marktmechanismen op een kosteneffectieve manier te verminderen. Ze werken volgens het principe van '''cap-and-trade''<nowiki/>', waarbij een regelgevende instantie een bovengrens stelt aan de totale uitstoot die binnen een bepaalde periode is toegestaan. Bedrijven ontvangen of kopen emissierechten, die elk een bepaalde hoeveelheid emissies toestaan. Bedrijven kunnen deze emissierechten verhandelen, waardoor emissiereducties worden gestimuleerd waar dat het minst kostbaar is.

Dergelijke programma's bestrijken ongeveer 18% van de wereldwijde uitstoot en hebben volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) bijgedragen aan emissiereducties in de EU, de VS en China. De EU beschouwt het Europese ETS programma als succesvol.<ref>[https://climate.ec.europa.eu/news-your-voice/news/record-reduction-2023-ets-emissions-due-largely-boost-renewable-energy-2024-04-03_en<nowiki>Record reduction of 2023 ETS emissions due largely to boost in renewable energy | EU Directorate-General for Climate Action]</nowiki></ref>

Koolstofcompensaties (''carbon offsets'')<ref>[https://interactive.carbonbrief.org/carbon-offsets-2023/index.html<nowiki>In-depth Q&A: Can ‘carbon offsets’ help to tackle climate change? | Carbon Brief]</nowiki></ref> zijn certificaten die broeikasgassen vertegenwoordigen die “vermeden”, “verminderd” of “verwijderd” zijn en die kunnen worden verhandeld tussen een partij die blijft uitstoten en een partij die haar eigen uitstoot feitelijk heeft verminderd of kooldioxide (CO₂) uit de atmosfeer heeft verwijderd. Compensaties worden meestal uitgedrukt in ton CO2-equivalent (tCO2e) en worden ook verhandelbare “rechten” genoemd.<ref>Wordt vaak door elkaar gebruikt met 'carbon credits' (hoewel kredieten niet noodzakelijkerwijs hoeven te worden gebruikt om claims te doen over CO2-neutraliteit of het 'compenseren' van emissies).</ref>

Koolstofcompensatie stelt individuen, bedrijven of overheden in staat om hun uitstoot te compenseren door projecten te steunen die de uitstoot elders verminderen. In theorie kunnen, nadat ze hun uitstoot zoveel mogelijk hebben verminderd, hun compensaties betalen voor koolstofarme technologieën of bosherstel om de uitstoot die ze niet kunnen vermijden “teniet te doen”. Dit zou ook steun kunnen bieden aan relatief goedkope klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden en een grotere wereldwijde ambitie kunnen bevorderen.

In de praktijk stelt compensatie hen vaak in staat om "business as usual" te rechtvaardigen — het produceren van dezelfde hoeveelheid emissies terwijl ze claims indienen voor reducties die afhankelijk zijn van compensaties. De handel in emissierechten is inmiddels big business geworden. “De grootste bedrijven ter wereld, van Netflix tot Ben & Jerry's, pompen miljarden in een compensatie-industrie waarvan de klimaatclaims steeds meer in strijd lijken te zijn met de werkelijkheid,” schrijft een groep onderzoeksjournalisten. Hun onderzoek laat zien dat slechts 6 procent van de koolstofkredieten daadwerkelijk tot emissiereductie heeft geleid. De rest was waardeloos.<ref>[https://www.source-material.org/vercompanies-carbon-offsetting-claims-inflated-methodologies-flawed/<nowiki>The Carbon Con | SourceMaterial]</nowiki></ref>

George Monbiot in The Guardian:<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/nov/21/donald-trump-science-climate-cop29-carbon-markets<nowiki>Trump’s science-denying fanatics are bad enough. Yet even our climate ‘solutions’ are now the stuff of total delusion | The Guardian]</nowiki></ref> “Koolstofmarkten stellen landen en bedrijven in staat om koolstofkredieten te verhandelen — wat in feite neerkomt op toestemming om door te gaan met vervuilen.” Daarmee zijn ze een vorm van [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Klimaatleugens strafbaar maken|greenwashing]].

“In theorie zou je een rol voor zulke markten kunnen rechtvaardigen, als ze alleen werden gebruikt om emissies tegen te gaan die anders onmogelijk te verminderen zijn. Maar ze worden routinematig gebruikt als weg van de minste weerstand: een substituut voor decarbonisatie thuis en bedoeld om regeringen in staat te stellen conflicten met machtige belangen, vooral die van de fossiele industrie, te vermijden. De leefwereld is een stortplaats voor falend beleid geworden.”

Een review van empirische studies naar meer dan 2000 compensatieprojecten in alle belangrijke sectoren laat zien dat deze projecten aanzienlijk minder emissiereducties hebben bereikt dan officieel wordt beweerd.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-53645-z<nowiki>Systematic assessment of the achieved emission reductions of carbon crediting projects | Nature Communications]</nowiki></ref> De onderzoekers schatten dat slechts 12% van het totale volume aan bestaande koolstofkredieten echte emissiereducties zijn, met 0% voor hernieuwbare energie, 0,4% voor kooktoestellen, 25,0% voor bosbouw en 27,5% voor chemische processen. De resulterende 88% in deze vier sectoren zijn geen echte emissiereducties.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Criminaliteit ===
Het Europese CO2-handelsysteem, bedoeld als stimulans voor verduurzaming, blijkt ook gevoelig voor misbruik door criminelen. Zij gebruiken deze handel om zwart geld wit te wassen, doordat de markt internationaal, complex en nog onvoldoende gereguleerd is. Bedrijven kunnen grote sommen geld in emissierechten investeren en deze weer verkopen, waardoor de herkomst van het geld moeilijk te traceren is. Toezichthouders, zoals de Duitse milieuautoriteit, waarschuwen voor deze kwetsbaarheden en zoeken naar betere controlemechanismes. Zonder streng toezicht blijft CO2-handel een aantrekkelijk instrument voor fraudeurs en witwassers, wat het groene doel ondermijnt.<ref>[https://www.ftm.nl/artikelen/de-co2-handel-is-een-ideaal-instrument-voor-witwassers De CO2-handel is een ‘ideaal instrument’ voor witwassers | Follow the Money]</ref>
<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Carbon footprint ===
De carbon footprint (koolstofvoetafdruk) is een maat voor de totale hoeveelheid broeikasgassen (waaronder kooldioxide en methaan) die vrijkomt in de atmosfeer als gevolg van de activiteiten van een bepaald individu, organisatie, evenement of product. Het concept wordt gebruikt om de invloed van deze activiteiten op klimaatverandering te kwantificeren.

Individuele acties zoals het verminderen van de persoonlijke CO₂-voetafdruk zijn onvoldoende om de noodzakelijke veranderingen op grote schaal te bewerkstelligen. Het concept van een ‘koolstofvoetafdruk’ werd populair gemaakt door de grote olie-industrie, met name BP, om de schuld te verleggen van bedrijven naar individueel gedrag.<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/aug/23/big-oil-coined-carbon-footprints-to-blame-us-for-their-greed-keep-them-on-the-hook<nowiki>Big oil coined ‘carbon footprints’ to blame us for their greed. Keep them on the hook | The Guardian]</nowiki></ref> Dit leidt de aandacht af van de noodzaak van collectieve actie op alle niveaus om over te stappen van fossiele brandstoffen naar duurzame energiesystemen.

Persoonlijke keuzes kunnen weliswaar anderen beïnvloeden en markten creëren voor duurzame producten, maar de onderliggende oorzaken van klimaatverandering pakken ze niet aan. In plaats daarvan is collectieve politieke actie nodig om beleid op te stellen dat schone energie verplicht stelt en de schadelijke effecten van de vervuilende industrie vermindert.

<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Negatieve emissie ===
Als we op de huidige weg doorgaan zou, zelfs om binnen de 2°C-doelstelling te blijven, tegen 2100 tussen de 100 en 1.000 Gt CO₂ uit de atmosfeer moeten worden verwijderd, afhankelijk van hoe snel de uitstoot wordt teruggedrongen.

Negatieve emissie is een manier om CO₂ kwijt te raken. Dit wordt gedaan door de CO₂ uit de lucht te halen en ergens anders op te slaan zodat het niet terug de lucht in gaat. Er zijn een paar manieren om negatieve uitstoot te bereiken.

Eén manier is om nieuwe bossen aan te planten of oude bossen te herstellen. Dit wordt bebossing en herbebossing genoemd. De bomen nemen CO₂ op door fotosynthese.

Een andere manier is om het vermogen van de bodem om koolstof op te slaan te vergroten. Dit wordt gedaan door middel van conserverende grondbewerking en bodembedekkers. Bij bio-energie met koolstofvastlegging en -opslag (BECCS) wordt biomassa gekweekt om te verbranden voor energieopwekking, waarbij de CO₂-uitstoot wordt opgevangen en ondergronds wordt opgeslagen. Direct air capture (DAC) maakt gebruik van chemische processen om CO₂ rechtstreeks uit de lucht te vangen en op te slaan.

Door fijngemalen mineralen te verspreiden over grote gebieden wordt het natuurlijke verweringsproces versneld, waardoor CO₂ uit de atmosfeer wordt verwijderd. Oceaanbemesting voegt voedingsstoffen toe aan de oceaan om de groei van fytoplankton te stimuleren, dat CO₂ absorbeert.

Deze technologieën worden besproken in het hoofdstuk Wondermiddelen.

= Wondermiddelen =
'''Er worden veel, vaak technologische, oplossingen voor de gevolgen van klimaatverandering voorgesteld die een kritische toets niet altijd doorstaan. Bij het beoordelen ervan is het belangrijk je af te vragen, wie de oplossing voorstelt, wat diens belang erbij is, wat de kosten zijn, wie voor die kosten opdraait, of het gaat om een in de praktijk bewezen oplossing, of de oplossing voldoende is, en of de oplossing op tijd komt. Veel van de technologieën die we in dit hoofdstuk bespreken, doorstaan deze toets niet en blijken een vorm van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’ te zijn.'''

Van het planten van bomen tot het verspreiden van fijngemalen silicaatmineralen over het land, de methoden voor het “verwijderen van kooldioxide” (CDR) variëren in aanpak, effecten, mate van ontwikkeling en kosten.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/ Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024]</ref>

Het rapport van de IPCC Working Group III: Mitigation Of Climate Change beveelt aan emissiebeperking te combineren met CO₂-verwijdering.<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/<nowiki>Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change | IPCC]</nowiki></ref>

Het tweede “State of CDR” rapport, geleid door een samenwerking van wetenschappelijke instellingen uit Europa en de VS, heeft als doel samen te vatten waar de wereld op dit moment staat als het gaat om het verwijderen van CO₂ uit de lucht.<ref>[https://www.stateofcdr.org/<nowiki>The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</nowiki></ref>

Let op: Het is belangrijk niet alleen negatief te zijn over geo-engineering, maar er vooral op te wijzen dat wetenschappers een taak hebben hier open over te communiceren. Alleen stoppen met CO₂-uitstoot zal niet voldoende zijn om in de buurt van de Parijse Akkoorden te blijven. Een of andere vorm van CO₂-verwijdering of vermindering van de instraling zal nodig zijn, mits dit niet als uitvlucht wordt gebruikt voor de lobby van de grote energiebedrijven en olieproducerende landen om door te gaan met het gebruiken van fossiele brandstof.

Om vooroordelen van het publiek over onderzoek naar geo-engineering en koolstofafvang te voorkomen, is het belangrijk dat wetenschappers transparant communiceren over hun projecten, ook door financieringsbronnen of potentiële belangenconflicten bekend te maken en bereid te zijn om te luisteren naar de zorgen van het publiek.

Zie [https://www.science.org/content/article/geoengineering-fight-climate-change-if-public-can-convinced dit stuk in Science] over de noodzaak voor wetenschappers om met het publiek te communiceren over geo-engineering.

=== Greenwashing ===
Een van de misleidende tactieken van bedrijven om fossiele brandstoffen te blijven gebruiken, is ‘greenwashing’. Greenwashing is een marketingstrategie waarbij bedrijven, gesteund door hun PR-bureaus, claims doen over hun milieuvriendelijkheid om consumenten te misleiden. Dit wordt vaak gebruikt om een groener imago te creëren dan in werkelijkheid het geval is. Onderzoek toont aan dat het promoten van groene identiteit van bedrijven en merken op de korte termijn uiterst effectief is, omdat consumenten steeds bewuster kiezen voor duurzame opties.<ref>[https://www.bi.team/blogs/there-is-a-growing-epidemic-of-climate-anxiety/<nowiki>Protecting consumers from greenwashing | Behavioural Insights Team (BIT)]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2022/08/23/climate/climate-greenwashing.html<nowiki>How greenwashing fools us | New York Times]</nowiki></ref>

Bedrijven overdrijven de impact van hun milieuvriendelijke initiatieven of projecten om hun imago te verbeteren. Zij gebruiken groene kleuren, bladeren, bomen en andere natuurlijke beelden of termen als "natuurlijk", "eco-vriendelijk" of "duurzaam", zonder dat deze claims worden ondersteund door feiten of certificeringen.<ref>[https://kro-ncrv.nl/programmas/keuringsdienst-van-waarde/eco-schoonmaakmiddelen-echt-beter-of-duurder<nowiki>Zijn eco schoonmaakmiddelen écht beter of vooral duurder? | Keuringsdienst van Waarde, KRO/NCRV]</nowiki></ref> Bedrijven delen selectief positieve milieu-informatie en verbergen negatieve aspecten van hun activiteiten. Een overzicht en classificatie van soorten greenwashing is te vinden in een aflevering uit 2020 van het tijdschrift ''Environmental Sciences Europe''.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1186/s12302-020-0300-3<nowiki>Concepts and forms of greenwashing: a systematic review | Environmental Sciences Europe]</nowiki></ref>

In 2024 hadden banken en andere vermogensbeheerders investeringen ter waarde van meer dan 33 miljard dollar in de grootste oliemaatschappijen via “groene fondsen”. Dit bleek uit een onderzoek van Voxeurop en The Guardian.<ref>[https://voxeurop.eu/en/global-carbon-emissions-european-green-finance-investments/<nowiki>Nearly a fifth of global carbon emissions is propped up by billions of euros in European “green” investments | VoxEurop]</nowiki></ref> Deze oliemaatschappijen zijn verantwoordelijk voor 18% van de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen in de wereld, hebben geen van allen een strategie om aan de Parijse Akkoorden te voldoen en hebben zelfs recent hun duurzaamheidsambities verlaagd. Deze “groene fondsen” worden aangeboden door grote financiële instellingen zoals JP Morgan, DWS/Deutsche Bank en BlackRock. De fondsen zijn bedoeld voor een transitie naar een duurzame economie, maar door te slappe criteria worden ze op grote schaal misbruikt.

Shell laat een wel heel brutale vorm van greenwashing zien met de startup Onward, in 2024 opgericht en eigendom van Shell, dat in dat jaar $28 miljard winst maakte.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2024/feb/26/shell-climate-tech-startup-onward-oil-gas-jobs-greenwashing<nowiki>A Trojan horse of legitimacy’: Shell launches a ‘climate tech’ startup advertising jobs in oil and gas | The Guardian]</nowiki></ref> Onward zegt de energietransitie te willen versnellen door innovators wereldwijd met elkaar in contact te brengen om energie- en klimaatuitdagingen aan te pakken. Ondanks de groene beelden en taal — “Achieving a net zero future” — richt Onward zich voornamelijk op het verbeteren van olie- en gasresultaten door banen in het verkennen van nieuwe olie- en gasvelden aan te bieden. Exxon, Chevron, SoCal Gas, BP, Southern Company en Saudi Aramco hebben vergelijkbare greenwashing projecten.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Technologische innovaties ===
Omdat het kapitalisme van groei afhankelijk is, zijn technologische innovaties de aangewezen manier om de groei erin te houden. Hier wordt een aantal opties besproken, die echter geen van alle op afzienbare termijn op een maatschappelijk verantwoorde en duurzame manier voor reductie van broeikasgassen kunnen zorgen.

=== Geo-engineering (klimaatengineering) ===
Geo-engineering verwijst naar grootschalige ingrepen in de oceanen, de bodem en de atmosfeer van de aarde met als doel de effecten van klimaatverandering te verminderen, meestal tijdelijk. Zoals eerder al werd aangegeven, zal elke vorm van geo-engineering altijd gepaard moeten gaan met terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen. Anders is het een schijnoplossing voor de klimaatcrisis die de symptomen van klimaatverandering aanpakt, maar de onderliggende oorzaken negeert en in veel gevallen laat voortbestaan.<ref name=":10">https://www.geoengineeringmonitor.org/<nowiki>What is Geoengineering? | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref>

Er worden twee vormen van geo-engineering onderscheiden, ''Solar Radiation Modification'' (SRM), ook wel aangeduid als zonnestralingsbeheer, en ''Carbon Dioxide Removal'' (CDR), of koolstofverwijdering).

In oktober 2024 heeft de American Geophysical Union (AGU) een rapport uitgebracht waarin ethische richtlijnen voor geo-engineering zijn vastgelegd.<ref>[https://www.agu.org/Ethicalframeworkprinciples<nowiki>Ethical Framework Principles for Climate Intervention Research | AGU]</nowiki></ref>

Tijdens de jaarlijkse AGU conferentie in 2024 zei Alan Robock, een klimaatwetenschapper aan Rutgers University, het onomwonden: “Ik wil hier niet zijn,” zei hij. “We weten dat de oplossing voor de opwarming van de aarde is om fossiele brandstoffen in de grond te laten zitten.” Toch is het belangrijk dat wetenschappers begrijpen wat de risico's zijn van het uitproberen van deze technieken en hoe ze zich verhouden tot de risico's van het niet uitproberen ervan, zei Robock. “Hoe eerder we dat weten, hoe eerder we verder kunnen.”<ref>[https://www.nytimes.com/2024/12/12/climate/three-questions-from-cutting-edge-climate-science.html<nowiki>Three Questions From Cutting-Edge Climate Science | New York Times]</nowiki></ref>

=== Zonnestralingsbeheer (Solar Radiation Modification) ===
[[Bestand:Solar climate intervention.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vijf methoden van zonnestralingsbeheer. 1) Verhogen van de oppervlakte albedo. 2) Het reflecterend vermogen van wolken boven zee vergroten. 3) Het verhogen van het aantal aerosolen in de stratosfeer. 4) Methoden met gebruikmaking van de ruimtevaart; bijvoorbeeld spiegels die zonnestraling terugkaatsen. 5) Vermindering van cirrusbewolking op grote hoogte. Bron: NOAA.''<ref>[https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/solar-radiation-modification-noaa-state-science-factsheet<nowiki>Solar radiation modification: NOAA State of the Science factsheet | NOAA]</nowiki></ref> ]]Deze methode heeft tot doel de bron van de opwarming, zonnestraling, te verminderen. Onderzoekers bestuderen vooral twee manieren om zonnestraling te beheersen: het helderder maken van wolken op zee en het injecteren van stratosferische aërosolen.

''Marine cloud brightening'' houdt in dat er heel fijn zout water vanaf boten naar laaghangende wolken boven de oceaan wordt gesproeid om hun helderheid en reflectiviteit te verbeteren.

Modellen hebben aangetoond dat als je een enorm groot gebied – ongeveer 4% van de oceaan – in de buurt van de evenaar zou besproeien en de wolken daardoor helderder zou maken, de combinatie van meer wolken en daardoor een lagere temperatuur van de zeeoppervlakte eronder wereldwijde gevolgen zou kunnen hebben.<ref name=":10" />

''Stratospheric aerosol injection'' houdt in dat de hoeveelheid stratosferische aerosolen die zonlicht reflecteren wordt verhoogd, hetzij door directe injectie, hetzij door injectie van een precursor (zoals zwaveldioxide, SO2) dat vervolgens in de stratosfeer reageert en aerosolen vormt. Voorgestelde aerosoltypes zijn onder meer sulfaat, calciumcarbonaat en diamantstof. Die zouden op een hoogte (11-48 km) verspreid moeten worden die ver ligt boven de hoogte waarop de meeste vliegtuigen vliegen.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Koolstofverwijdering ===

Een zeer verdund gas (~0,04%) zoals CO2 uit de atmosfeer halen is technisch uitdagend, energie-intensief en duur.

Kooldioxideverwijdering (''carbon dioxide removal'', CDR) omvat opzettelijke menselijke activiteiten die CO2 verwijderen die al in de atmosfeer aanwezig is en deze duurzaam opslaan in geologische formaties, bodems, oceanen of producten. Het omvat natuurlijke methoden zoals bebossing en technologische methoden zoals directe luchtopname met opslag. CDR vermindert de totale concentratie van atmosferische CO2, waardoor het broeikasgasniveaus actief wordt verlaagd en de klimaatverandering wordt tegengegaan. Naast het snel terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen zijn de opschaling en de uitbreiding van CDR op het land dringende prioriteiten als we de temperatuurdoelstelling van het Akkoord van Parijs willen halen.<ref>[https://www.stateofcdr.org/<nowiki>The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</nowiki></ref>

Er zijn veel CDR-methoden om CO₂ op te vangen en op te slaan met verschillende niveaus van ontwikkeling, kosten, potentieel en duurzaamheid. Elke methode heeft duurzaamheidsrisico's die de toepassing op lange termijn kunnen beperken.

Carbon Capture and Storage (CCS) vangt CO2-uitstoot rechtstreeks op van puntbronnen zoals energiecentrales of industriële installaties voordat de CO2 de atmosfeer bereikt. De opgevangen CO2 wordt vervolgens getransporteerd en ondergronds opgeslagen. CCS voorkomt dat nieuwe emissies de atmosfeer binnendringen, maar verwijdert geen CO2 die al in de lucht aanwezig is. Daarom wordt CCS beschouwd als een emissiereductietechnologie, geen verwijderingstechnologie.

Koolstofverwijdering is een technologie die bij lange na niet voldoende ontwikkeld is om in 2050 netto nul te bereiken. Er zijn enorme hoeveelheden energie nodig die niet voor andere nuttige doeleinden kunnen worden gebruikt, zelfs niet als er hernieuwbare energie wordt gebruikt. Het is ongelooflijk duur, vooral gezien de omvang die nodig is om koolstof op wereldwijde schaal te verwijderen. Met het huidige tempo zal de opslagcapaciteit voor CO2 naar verwachting rond de 700 miljoen ton per jaar zijn in 2050, slechts 10% van wat er nodig is. Zonder een gecoördineerde wereldwijde inspanning en snelle beleidsveranderingen lijkt het onwaarschijnlijk dat de doelstellingen voor netto nul worden gehaald met CCS-ambities. CCS mag ons niet afleiden van de werkelijk effectieve aanpak van klimaatverandering, namelijk het versneld uitbannen van fossiele brandstoffen.<ref>[https://ce.nl/wp-content/uploads/2023/07/CE_Delft_220460_Koolstofverwijdering_voor_klimaatbeleid_DEF-gecorrigeerd.pdf<nowiki>Koolstofverwijdering voor klimaatbeleid | CE Delft]</nowiki></ref> <ref>https://filelist.tudelft.nl/Websections/Climate%20Action/NL%20TUD%20RouteKaart%20position%20paper%2029%20April%202025.pdf<nowiki>Nederland als innovatiepionier: Een oproep voor dringend leiderschap in koolstofverwijdering | TU Delft]</nowiki></ref>

=== BECCS ===
Het gebruik van landbouwgewassen voor energieopwekking, gecombineerd met koolstofafvang en -opslag (BECCS)<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/technologies/beccs<nowiki>Bioenergy with Carbon Capture and Storage | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> wordt door veel beleidsmakers gezien als een manier om te voldoen aan de Parijse Akkoorden. Het gaat om snelgroeiende gewassen die CO2 uit de atmosfeer halen. Die verbrand je om er energie uit te halen. En de CO2 die bij de verbranding vrijkomt, vang je af en stop je in een diepe zoutmijn of leeg gasveld. Dat is precies het omgekeerde van fossiele brandstoffen verbruiken, en tóch levert het je energie op. Die energie komt van de zon, die via fotosynthese CO2 omzet in brandstof.

Dit klinkt goed, maar heeft ook een groot nadeel: zeven van de negen planetaire grenzen worden al overschreden en meerdere van deze grenzen hebben te maken met de manier waarop land door mensen wordt gebruikt. Klimaatverandering zou deze grenzen nog meer onder druk kunnen zetten. Een groep onderzoekers uit Potsdam berekende hoeveel biomassa er geproduceerd zou kunnen worden voor BECCS onder verschillende omstandigheden, zoals beperkingen voor stikstofstromen, veranderingen in zoetwatersystemen, veranderingen in het land en bescherming van het milieu.<ref>[https://www.nature.com/articles/s43247-025-02033-6<nowiki>Multiple planetary boundaries preclude biomass crops for carbon capture and storage outside of agricultural areas | Nature Communications Earth & Environment]</nowiki></ref> De druk op de bestaande landbouwgebieden zal toenemen om te voldoen aan de groeiende wereldwijde vraag naar voedsel, veevoer, vezels (katoen) en hout.

Het resultaat is dat het potentieel voor BECCS van speciale plantages van het snelgroeiende ''Miscanthus'' (olifantsgras) rond 2050 bijna nul is (0,1 gigaton kooldioxide-equivalenten per jaar) bij het IPCC scenario van milde klimaatverandering (Representatieve Concentratiepad (RCP) 4,5). De belangrijkste beperking is dat deze vorm van landgebruik het milieu niet mag vernietigen. Naast milieubescherming en landgebruik geven ook de andere randvoorwaarden uit het onderzoek (beperking stikstof en zoetwater beschikbaarheid) duidelijk grenzen aan. Dit illustreert hoe smal de marges van het ''[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|systeem aarde]]'' zijn als we klimaatverandering proberen te stoppen.

=== Overzicht geo-engineering projecten ===

Geoengineering Monitor publiceert een in interactieve wereldkaart<ref name=":9">[https://map.geoengineeringmonitor.org/<nowiki>Geoengineering Map | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> met een overzicht van alle bekende geo-engineering projecten. Voor elke aanklikbare locatie is uitgebreide informatie beschikbaar zoals gebruikte technologie, eigenaar van het project, argumenten voor of tegen de effectiviteit van de technologie.
[[Bestand:Geoengineering map.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Deze interactieve wereldkaart over geo-engineering, opgesteld door ETC Group en de Heinrich Boell Foundation, werpt een licht op de alarmerende uitbreiding van onderzoek en experimenten op het gebied van geo-engineering.''<ref name=":9" />]]
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Bomen planten ===
Het blijkt dat plannen om op grote schaal CO2 te verwijderen door bomen te planten veel te optimistisch zijn. Een studie van een groep Australische en Scandinavische onderzoekers laat een kloof zien tussen de afhankelijkheid van landbouwgrond voor de verwijdering van kooldioxide (carbon dioxide removal, CDR) in nationale klimaatcommitments en de realiteit.<ref>https://www.nature.com/articles/s41467-024-53466-0<nowiki>Over-reliance on land for carbon dioxide removal in net-zero climate pledges | Nature Communications]</nowiki></ref>

De onderzoekers tonen aan dat de bestaande klimaatcommitments gezamenlijk ongeveer 1 miljard hectare land vereisen voor CDR, waarvan ongeveer 40% bestemd is voor de conversie van bestaand landgebruik naar bossen. Het totale landbouwareaal in de wereld bedraagt 4,9 miljard ha (FAO). De onderzoekers constateren dan ook dat “de resultaten verontrustend zijn” - zowel wat betreft de beperkte beschikbaarheid van voldoende land als de snelheid en omvang van de verandering in landgebruik.
Een artikel in Nature Food<ref>https://www.nature.com/articles/s43016-024-01039-1<nowiki>Enhanced agricultural carbon sinks provide benefits for farmers and the climate | Nature Food]</nowiki></ref> wijst op de (theoretische) mogelijkheid van koolstofvastlegging in landbouwgrond. Idealiter zou dit tegen 2050 een vergelijkbaar cumulatief mitigatiepotentieel kunnen hebben als bebossing, met name in Sub-Sahara Afrika. Dit vraagt ongekend snelle, grootschalige en gecoördineerde actie.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Groene brandstoffen ===
Brandstoffen die worden aangeprezen als 'groene' oplossingen voor het klimaatprobleem blijken bij nadere beschouwing niet, of in beperkte mate, duurzaam te zijn.

==== Biodiesel ====
'''E-kerosine''', ook wel ''sustainable aviation fuel'' (SAF) genoemd. Deze brandstof wordt gemaakt van gewassen of afval, of door CO2 en CO uit de rookgassen van fabrieken te laten reageren met waterstof. Waterstof kan op een duurzame manier worden geproduceerd, door elektrolyse van water, maar vaak wordt het gemaakt van aardgas. (Zie ook [[Strategieën tegen klimaatverandering#Waterstof in allerlei kleuren|Waterstof in allerlei kleuren]].)
[[Bestand:SAF.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De verschillende wegen naar sustainable aviation fuel (SAF).''<ref>[http://www.simecomilano.it/wp-content/uploads/2025/01/Simeco_Energy-Transition-Projects_v8.pdf<nowiki>Energy Transistion Projects | SIMECO]</nowiki></ref>]]
SAF kan de huidige vormen van vliegtuigbrandstof vervangen of, waarschijnlijker, ermee gemengd worden, waardoor de uitstoot zou worden verminderd. De EU heeft de lidstaten verplicht duurzame kerosine door de fossiele brandstof te gaan mengen.<ref>[https://www.emissieautoriteit.nl/onderwerpen/refueleu-luchtvaart/refueleu-luchtvaart-verplichtingen-voor-brandstofleveranciers<nowiki>RefuelEU verplichtingen voor brandstofleveranciers | Nederlandse Emissieautoriteit]</nowiki></ref> In 2034 moet er al 6 procent SAF doorheen, in 2039 20 procent en zo verder. Nederland zelf wil nog sneller.

In 2024 is in Rotterdam het initiatief genomen voor een fabriek voor e-kerosine. Deze zou vanaf 2030 250.000 ton duurzame vliegtuigbrandstof moeten produceren en zal daarmee de grootste fabriek ter wereld zijn op dit gebied. Ook in Amsterdam en Delfzijl worden fabrieken opgezet voor duurzame vliegtuigbrandstof.

Dit zijn voorbeelden van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’, aldus het Amerikaanse Institute for Policy Studies (IPS), een progressieve denktank zonder banden met het bedrijfsleven. IPS constateert dat de privéjetlobby “duurzame vliegtuigbrandstoffen” als marketingtruc gebruikt en dat die grotendeels een valse oplossing zijn.<ref>[https://ips-dc.org/report-greenwashing-the-skies/ Greenwashing the Skies: How the Private Jet Lobby Uses “Sustainable Aviation Fuels” as a Marketing Ploy | Institute for Policy Studies]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/article/2024/may/14/sustainable-jet-fuel-report ‘Magical thinking’: hopes for sustainable jet fuel not realistic, report finds | The Guardian]</ref>

Chuck Collins, co-auteur van het rapport, zegt: “Om deze brandstoffen op de benodigde schaal te brengen zouden enorme subsidies nodig zijn, de maatschappelijke kosten zouden onaanvaardbaar zijn en het zou ten koste gaan van meer urgente prioriteiten op het gebied van decarbonisatie.”

Een argument voor de duurzaamheid van SAF/e-kerosine is dat het wordt gemaakt met schone stroom van windparken. Maar omdat het de vraag is of duurzame energie ooit de gehele huidige energiebehoefte kan dekken, werkt dit verder gebruik van fossiel in de hand.

Bovendien speelt bij de productie van SAF in de meeste gevallen fossiele koolstof — uit rookgassen, of bij de productie van waterstof — een rol. Daardoor kan het nauwelijks als een duurzame oplossing worden beschouwd. Zie ook de rekensommen van Karel Knip in de NRC.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/06/11/lekker-cijferen-met-kunstkerosine-hoeveel-wind-is-er-nodig-om-een-vliegtuig-vol-te-tanken-a4896461 Lekker cijferen met kunstkerosine: hoeveel wind is er nodig om een vliegtuig vol te tanken?]</ref>

==== Waterstof in allerlei kleuren ====
'''Groene waterstof''' kan in principe worden geproduceerd door elektrolyse van water met behulp van groene stroom maar dat gebeurt nog maar op kleine schaal. Tot nu toe wordt waterstof geproduceerd met behulp van fossiele brandstoffen, in de eerste plaats aardgas. Voor elke ton geproduceerde waterstof wordt ongeveer 10 ton CO2 uitgestoten. De waterstof die op deze manier wordt geproduceerd, wordt ‘'''grijze waterstof’''' genoemd.<ref>[https://www.sfc.com/glossary/blue-hydrogen/ Blue hydrogen-definition | SFC]</ref>

'''Blauwe waterstof''' wordt ook geproduceerd uit aardgas. Het verschil is dat de geproduceerde CO2 wordt opgevangen en opgeslagen, bijvoorbeeld in voormalige olie- of gasvelden. Dit betekent dat de CO2 uitstoot lager is. Het wordt daarom ook wel ''decarbonized'' waterstof genoemd.

'''Turquoise waterstof''' wordt verkregen door het thermisch kraken van methaan. In plaats van CO2 wordt tijdens dit proces vaste koolstof geproduceerd. Om het proces CO2-neutraal te maken, moet de benodigde hoge temperatuur worden geproduceerd uit hernieuwbare energiebronnen en moet de koolstof permanent worden gebonden.
[[Bestand:Blue hydrogen.jpg|miniatuur|400x400px|''De uitstoot van broeikasgassen per kg geproduceerde waterstof, bij verschillende technologieën en verschillende percentages koolstof-afvang. Zelfs in het beste geval is de CO2 uitstoot nog meer dan 3x zo hoog als de Amerikaanse norm voor ‘schone’ waterstof. Bron: IEEFA.<ref>[https://ieefa.org/articles/blue-hydrogen-not-clean-not-low-carbon-not-solution<nowiki>Blue Hydrogen: Not clean, not low carbon, not a solution | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</nowiki></ref> © 2025 Institute for Energy Economics & Financial Analysis.'']]
De industrie voor fossiele brandstoffen praat graag over blauwe waterstof als klimaatoplossing. In een analyse van de Europese plannen voor blauwe waterstof door Le Monde en DeSmog constateren de onderzoekers echter dat de tientallen voorgestelde projecten voor blauwe waterstof bij elkaar evenveel broeikasgassen dreigen uit te stoten als heel Denemarken.

Deze bevinding komt op het moment dat Europese ambtenaren overwegen om blauwe waterstof de status van “koolstofarme technologie” te geven, waardoor deze toegang krijgt tot miljarden euro's aan subsidies en voordelige beleggingen.

[[Bestand:Blue hydrogen projects.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Blauwe waterstofprojecten in Europa. Bron: Desmog.''<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/12/europes-blue-hydrogen-plans-risk-generating-annual-emissions-on-par-with-denmark/ Europe’s Blue Hydrogen Plans Risk Generating Annual Emissions on par With Denmark | Desmog]</ref> ''Credit: Sabrina Bedford. [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Groene groei (''Green growth'') ===
Op basis van historisch bewijs gaat men er binnen de gangbare economische wetenschap vanuit dat een economie eerst vervuilend is en naarmate de economie groeit en volwassen wordt, de capaciteit ontwikkeld wordt om groener en duurzamer te worden.<ref>Dit wordt de ‘Environmental Kuznets curve’ genoemd. [https://doughnuteconomics.org/university-courses<nowiki>7 Ways to Think Like a 21st Century Economist, Chapter 6: Create to Regenerate | Doughnut Economics for University Courses]</nowiki></ref> Hieruit is het idee ontstaan dat economische groei en de daarmee gepaard gaande negatieve bijeffecten van elkaar ontkoppeld kunnen worden.

Binnen de duurzaamheid wetenschap is dit '''een aanpak''' geworden onder de noemer ‘'''groene groei'''’ waarbij economische groei en ontwikkeling wordt nagestreefd in combinatie met het terugdringen van bijvoorbeeld milieu-impact en uitstoot van broeikasgassen. Beide dragen hun steentje bij aan een duurzame toekomst waarbij de focus ligt op het bestrijden van klimaatverandering door middel van technologische innovatie. Het beleid is daarom vooral gericht op investeringen in schone technologieën, hernieuwbare energiebronnen, energie-efficiëntie en duurzame landbouwpraktijken.

Op mondiaal niveau is er geen bewijs voor voldoende ontkoppeling tussen economische groei enerzijds en emissiereducties en materiaalverbruik anderzijds. Dit betekent dat er geen bewijs is dat het tegelijkertijd nastreven van economische groei en het respecteren van de planetaire grenzen mogelijk is.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext<nowiki>Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet]</nowiki></ref> Er is wel veel bewijs voor het tegendeel.<ref>[https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/conl.12713<nowiki>Biodiversity policy beyond economic growth | Conservation Letters]</nowiki></ref> <ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ab842a<nowiki>A systematic review of the evidence on decoupling of GDP, resource use and GHG emissions, part II: synthesizing the insights | Environmental Research Letters]</nowiki></ref> <ref>[https://www.academia.edu/38891704/Is_Green_Growth_Possible<nowiki>Is Green Growth Possible? | New Political Economy]</nowiki></ref> <ref>[https://www.academia.edu/39819762/Decoupling_Debunked_Evidence_and_arguments_against_green_growth_as_a_sole_strategy_for_sustainability_open_access_<nowiki>Decoupling Debunked. Evidence and arguments against green growth as a sole strategy for sustainability (open access) | EEB European Environment Bureau]</nowiki></ref> <ref>https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lanplh/PIIS2542-5196%2823%2900174-2.pdf<nowiki>Is green growth happening? An empirical analysis of achieved versus Paris-compliant CO2–GDP decoupling in high-income countries | Lancet Planet Health]</nowiki></ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352550923002531<nowiki>Level of decoupling between economic growth and environmental pressure on Earth-system processes | Sustainable Production and Consumption]</nowiki></ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0164733&trk=public_post_comment-text<nowiki>Is Decoupling GDP Growth from Environmental Impact Possible? | PLOS One]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-020-16941-y.pdf<nowiki>Scientists’ warning on affluence | Nature Communications]</nowiki></ref>

Ook de theoretische mogelijkheid dat groene groei gerealiseerd kan worden door middel van correct beleid en een markt onder druk, wordt door ecologisch economen weerlegd<ref>[https://www.ioew.de/fileadmin/_migrated/tx_ukioewdb/IOEW_SR_005_Entropy_Law_and_Economic_Process_in_Retrospect.pdf<nowiki>The Entropy Law and the Economic Process in Retrospect | Eastern Economic Journal]</nowiki></ref> en in toenemende mate door natuurkundigen in twijfel getrokken.<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-50295-9<nowiki>The Economic Superorganism. Beyond the Competing Narratives on Energy, Growth, and Policy | Springer Nature]</nowiki></ref> <ref>[https://escholarship.org/uc/item/9js5291m<nowiki>Energy and Human Ambitions on a Finite Planet | eScholarship]</nowiki></ref> <ref>[https://tmurphy.physics.ucsd.edu/papers/limits-econ-final.pdf<nowiki>Limits to economic growth | Nature Physics]</nowiki></ref>

Op internationaal vlak zijn er diverse multilaterale organisaties die een agenda voor groene groei ondersteunen, zoals de Wereldbank,<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/368361468313515918/pdf/691250PUB0Publ067902B09780821395516.pdf<nowiki>Inclusive Green Growth. The Pathway to Sustainable Development | The World Bank]</nowiki></ref> de OECD<ref>[https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2018/03/economic-policy-reforms-2018_g1g8a996/growth-2018-en.pdf<nowiki>Economic Policy Reforms 2018 | OECD]</nowiki></ref> en de Verenigde Naties (''Sustainable Development Goal #8: Eerlijk werk en economische groei'').<ref>[https://sdgs.un.org/goals<nowiki>The 17 Goals | UN Department of Economic and Social Affairs – Sustainable Development]</nowiki></ref> In Nederland pleit de Sociaal Economische Raad (SER) in het rapport ''Perspectief op Brede Welvaart in 2040''<ref>[https://www.ser.nl/-/media/ser/downloads/adviezen/2024/visie-perspectief-op-brede-welvaart.pdf<nowiki>Perspectief op brede welvaart in 2040 | SER]</nowiki></ref> voor “een economie die uitgaat van duurzame groei en innovatie, waarmee we ons verdienvermogen versterken binnen planetaire grenzen door maatschappelijk verantwoord ondernemerschap met een goed werkend Europees level playing field.” Groene groei dus. Door het kabinet Schoof werd ‘groene groei’ opgenomen in de naam van een nieuw ministerie: Klimaat en Groene Groei. Andere Nederlandse bepleiters van groene groei zijn o.a. Barbara Baarsma,<ref>[https://boekenkrant.com/recensie/groene-groei%EF%BF%BC%EF%BF%BC/<nowiki>Over economie en groei | Boekenkrant]</nowiki></ref> Diederik Samsom en Mathijs Bouman.<ref>[https://open.podimo.com/podcast/a94323f8-f8e8-4353-b5a3-3e17f65b3f94<nowiki>Wat Nu? Met Diederik Samsom & Mathijs Bouman | Podimo]</nowiki></ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Donut Economie (''Doughnut Economics'') ===
De Donut combineert de ecologische limieten aan de aarde met menselijk welzijn. Voor de ecologische limieten gaat het uit van ‘de planetaire grenzen’ en voor menselijk welzijn hanteert het de sociale doelstellingen van de Sustainable Development Goals. Tussen dit ecologische plafond en de sociale fundering ligt ‘de ecologisch veilige en sociaal rechtvaardige ruimte voor de mensheid’. Bedenkster Kate Raworth positioneert de Donut als nieuwe economische doelstelling, dit in tegenstelling tot het sturen op BBP (groei), waarvan wordt verwacht dat het welvaart voor iedereen brengt.<ref>[https://doughnuteconomics.org/tools/get-animated-introducing-the-seven-ways Get Animated! Introducing the Seven Ways | Doughnut Economics Action Lab]</ref> De realiteit laat zien dat dat lang niet altijd het geval is.

Door het verkiezen van de planetaire grenzen boven het nastreven van economische groei, is de Donut in feite een postgroei-gereedschap voor het maken van beleid. Het ecologische plafond enerzijds en de sociale fundering anderzijds zijn als het ware de vangrail voor het totale beleidspakket. Over de invulling van dit beleidspakket doet de Donut geen uitspraken.<ref>[https://ontgroei.degrowth.net/post-growth-degrowth-the-doughnut-and-circular-economy-a-short-guide/ Post-growth, degrowth, the doughnut and circular economy: a short guide | Ontgroei]</ref>

Het is belangrijk om te beseffen dat momenteel (2025) geen enkel land zich in de veilige ruimte van de donut bevindt. Over het algemeen voldoen Westerse landen wel aan de sociale fundering maar breken ze, als we ook internationale handel en productie in ogenschouw nemen, door het ecologische plafond. Veel niet-Westerse landen kampen met het tegenovergestelde probleem: het ecologisch plafond is meer intact voor de interne productie en consumptie maar het schort aan de sociale fundering.<ref>[https://doughnuteconomics.org/news/new-analysis-reveals-that-no-country-is-living-in-the-doughnut New analysis reveals that no country is living in the Doughnut | Doughnut Economics Action Lab]</ref> Ziehier dan ook de postgroei-uitdaging: Hoe te voorzien in welzijn binnen ecologische grenzen?<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet Planetary Health]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Regeneratieve landbouw ===
Tijdens de Klimaatweek in september 2024 in New York City stonden 's werelds grootste voedselbedrijven in de rij om hun pro-natuur geloofsbrieven te delen, door te beweren dat ze “regeneratieve landbouw”-praktijken omarmen die hun enorme koolstofvoetafdruk zullen verminderen.<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/22/big-ag-is-using-regenerative-agriculture-to-mask-business-as-usual/ Big Ag Is Using ‘Regenerative Agriculture’ to Mask Business-as-Usual | Desmog]</ref>

Uit een nieuw rapport blijkt echter dat multinationale voedsel- en landbouwbedrijven - zoals Cargill, Bayer en Unilever - die de term gebruiken, hun manier van zakendoen nauwelijks hebben veranderd.<ref>[https://newclimate.org/resources/publications/navigating-regenerative-agriculture-in-corporate-climate-strategies From key emission reduction measure to greenwashing strategy | NewClimate Institute]</ref>

In totaal werden 30 grote landbouwbedrijven geanalyseerd in het rapport, dat in september werd uitgebracht door het New Climate Institute. Uit het rapport bleek dat hoewel ongeveer 80 procent van de bedrijven in hun klimaat- en duurzaamheidsstrategieën sterk refereerde aan de term “regeneratieve landbouw”, slechts een derde doelen had en veel bedrijven niet specifiek aangaven hoe de plannen zouden worden geïmplementeerd of ze slechts toepasten op een klein deel van hun totale activiteiten.

De bevindingen van het rapport echoën ook eerdere analyses<ref>[https://www.worldbenchmarkingalliance.org/research/2023-food-and-agriculture-and-nature-benchmark/ 2023 Food and Agriculture Benchmark and 2023 Nature Benchmark | World Benchmarking Alliance]</ref> dat de vage definities van “regeneratief” door bedrijven - die een breed scala aan natuurvriendelijke landbouwtechnieken kunnen omvatten zoals no-till en biologische landbouw - de verantwoordingsplicht ondermijnen. Verschillende landbouwprogramma's die onder deze noemer vallen, maken niet duidelijk welke praktijken ze omvatten of welke voordelen ze bieden voor duurzaamheidsinspanningen. En beweringen van bedrijven over lagere emissies worden niet altijd gestaafd.

Het resultaat is dat de plannen van de bedrijven die in het onderzoek zijn geanalyseerd, niet voldoende zijn om de bedrijven te binden aan transformatieve actie, waarbij de coauteurs van het rapport concluderen dat de plannen van de bedrijven “de ambitie missen die nodig is om vervuiling, aantasting van het milieu en emissies aanzienlijk te verminderen of zelfs de koolstofopslag in de bodem te vergroten”.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Mestvergisting ===
Vergisting van de mest van melkkoeien en varkens tot methaangas, direct ter plaatse, wordt gezien als een veelbelovende oplossing waar bovendien veel geld mee verdiend kan worden.<ref>[https://www.dlvadvies.nl/energie/monomestvergisting Geld verdienen met mestvergisting | DLV Advies]</ref> De optimistische berichten erover gaan voorbij aan de nadelen. Voor omwonenden is dat vooral de stankoverlast maar belangrijker is dat het noch een oplossing is voor het stikstofprobleem, noch voor de uitstoot van broeikasgas, en daarmee allesbehalve een groene oplossing. In een opiniestuk in Eindhovens Dagblad schrijft Jan van Hoof dat mestvergisting nog geen 2% van het totale aardgasverbruik kan vervangen.
<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Tip voor investeerders ===
In 2023 heeft de fossiele brandstoffensector opnieuw terrein verloren ten opzichte van de markt als geheel. Terwijl de oliemultinationals een daling van 30% in jaarlijkse winsten rapporteren en de sector een jaarlijks verlies van bijna 5% boekt, concludeert een nieuw rapport van het Institute of Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA) dat het niet alleen een slecht jaar was om te investeren in fossiele brandstoffen, maar ook een slecht decennium.<ref>[https://ieefa.org/articles/financial-rationale-investing-fossil-fuel-industry-continues-unravel Financial rationale for investing in fossil fuel industry continues to unravel | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref> <ref name=":12">[https://ieefa.org/resources/passive-investing-warming-world Passive investing in a warming world | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref>

De energietransitie heeft een groot effect op de aandelenmarkten, waarbij fossiele brandstoffen een risicovoller onderdeel worden van passieve beleggingsportefeuilles. In het afgelopen decennium was het financieel beter om aandelen in olie, gas en kolen te verkopen, ook al zijn er recent energiecrises geweest waarbij de brandstofprijzen en dus ook de winsten voor energiebedrijven de pan uit rezen. De traditionele voordelen van de fossiele brandstoffensector zijn verzwakt en af en toe winstgevende kwartalen hebben niets veranderd aan het feit dat de sector op de lange termijn ondermaats heeft gepresteerd.

Beleggers begrijpen met welke problemen de traditionele energiesector te maken heeft door reductie van broeikasgassen en concurrentie met duurzame energiebronnen. Nu de markten evolueren naar een toekomst met minder koolstof, zijn strategieën zonder fossiele brandstoffen een belangrijke manier voor beleggers om hun weg te vinden temidden van de uitdagingen en kansen van klimaatverandering.
[[Bestand:S&P Standalone Graphic for Factsheet-2.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''De bovenste lijn is de algemene Standard & Poor Index. De onderste is de index van de energiebedrijven uit de S&P 500. Bron: IEEFA.''<ref name=":12" />]]

En toch, ondanks alle signalen van klimaatverandering energietransitie en klimaatbewuste beleggers zoals pensioenfondsen, zien we dat de fossiele brandstofindustrie nog steeds vasthoudt aan haar oude verhaal en blijft investeren in het exploiteren van nieuwe olie- en gasvelden. Gevestigde fossiele energiebedrijven gaan nog steeds uit van business as usual en zelfs groei. De laatste tijd meer geleid door ideologie dan door investeringslogica. Of gokken ze op schadeclaims bij stranded assets?
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Stranded Assets ===
Gestrande activa, beter bekend als ‘''stranded assets''’, zijn activa die op een bepaald moment vóór het einde van hun economische levensduur (zoals aangenomen bij de investeringsbeslissing) niet langer in staat zijn om een economisch rendement te behalen. In dit geval als gevolg van veranderingen door de overgang naar een koolstofarme economie.<ref>[https://www.smithschool.ox.ac.uk/sites/default/files/2022-04/Stranded-Assets-and-Scenarios-Discussion-Paper.pdf Stranded Assets and Scenarios
Discussion Paper | Oxford Smith School]</ref>

Carbon Tracker<ref>[https://carbontracker.org/resources/terms-list/#stranded-assets Stranded Assets | Carbon Tracker]</ref> wijst erop dat verstandig beleggen kan voorkomen dat investeringen in de fossiele sector leiden tot stranded assets. Mark Carney, de voorzitter van de internationale Financial Stability Board, wijst erop dat een koolstofbudget '''[maak link]''' op basis van de 2 °C doelstelling de grote meerderheid van de fossiele reserves in de wereld tot stranded assets maakt, dat wil zeggen olie, gas en kolen die letterlijk onbrandbaar zullen blijven zonder toepassing van dure carbon capture '''[maak link]''' technologie.

De mogelijkheid bestaat dat dergelijke stranded assets zullen zal leiden tot miljardenclaims van de fossiele industrie, bij wijze van schadevergoeding omdat zij zich tot slachtoffer zullen uitroepen van klimaatmaatregelen die het gebruik van fossiele energie ontmoedigen of beperken.<ref>[https://www.somo.nl/compensation-for-stranded-assets/ Compensation for stranded assets? | SOMO]</ref>

=== Doodlopende wegen ===
Veel van de oplossingen voor het klimaatprobleem die hiervoor zijn genoemd, zijn doodlopende wegen, ''dead-end pathways'', volgens een analyse gepubliceerd in PLOS Climate in 2025.<ref name=":13">[https://journals.plos.org/climate/article?id=10.1371/journal.pclm.0000693 Dead-end pathways: Conceptualizing, assessing, avoiding | PLOS Climate]</ref>

Ondanks de dringende noodzaak om klimaatverandering aan te pakken, blijven beleidsmakers opties ondersteunen om emissies te verminderen die in theorie goed lijken, maar in de praktijk de situatie alleen maar verslechteren. Veel oplossingen, zoals efficiëntere benzinemotoren of het terugwinnen van restwarmte uit fossiele brandstoffen, verminderen de uitstoot slechts gedeeltelijk. Ze houden geen rekening met de vraag of ze ons kunnen helpen om in de toekomst naar netto-nul-systemen te gaan.

De PLOS studie reikt drie criteria aan om de meest problematische richtingen, 'doodlopende wegen', te identificeren en te vermijden. Dat zijn: (1) hoe dicht ze in de buurt kunnen komen van een vrijwel volledige eliminatie van emissies in een bepaald systeem, (2) hoe breed ze kunnen worden toegepast in het gespecificeerde systeem en (3) hoe snel ze kunnen worden geïmplementeerd.

Vervolgens wordt dit kader gebruikt om drie concrete voorbeelden uit het wegvervoer te bekijken, die elk op een van deze punten tekortschieten. Die voorbeelden zijn: het gebruik van gecomprimeerd aardgas (CNG) in het zware wegtransport in Canada, ethanol in het personenvervoer in de VS, en groene brandstoffen (''e-fuels'') in het personenvervoer in Duitsland.

Alle drie trajecten zijn doodlopende wegen en vormen een reëel probleem. Zij kunnen middelen vastzetten die het moeilijker maken om klimaatdoelstellingen te halen. Zij kunnen ook degenen aan de macht steunen die tegen klimaatmaatregelen zijn. En zij onttrekken tijd en middelen aan meer haalbare opties.
[[Bestand:Dead-end pathways.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Doodlopende wegen verspillen tijd en middelen. Deze figuur illustreert de gevolgen van het voortzetten van investeringen in een doodlopende weg. In scenario 1 (linkerpaneel) worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg tijdig herbestemd naar de netto-nulweg, waardoor veranderingsprocessen worden versneld. In scenario 2 worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg voortgezet voordat uiteindelijk wordt overgeschakeld op een echte netto-nulweg, wat leidt tot vertragingen en extra verspilling van middelen. Bron: PLOS Climate.<ref name=":13" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]

=== Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al ===
Dit schrijft Geoengineering Monitor:<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/reasons-to-oppose<nowiki>Key reasons to oppose geoengineering | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref>

"Er zijn al echte, fundamentele, risicoloze of risicovrije, voordelige en langetermijnoplossingen voor klimaatverandering beschikbaar. Deze omvatten agro-ecologie, het verminderen van uitstoot en grondstofverbruik, het invoeren van strenge emissiegrenswaarden, investeren in openbaar vervoer en leefbare en werkbare gemeenschappen, en het stoppen van ontbossing, naast vele andere maatregelen. Het probleem is niet dat deze oplossingen niet werken, maar dat ze onverenigbaar zijn met elk doel of mandaat voor een steeds groeiende economie die gebaseerd is op de exploitatie van eindige natuurlijke hulpbronnen. Het verminderen van emissies roept weerstand op bij de grote oliemaatschappijen; het openbaar vervoer wordt belemmerd door autofabrikanten; grootschalige uitbreiding van agro-ecologie wekt de woede van industriële agro-agribusinessconglomeraten."

"Om echte oplossingen te laten werken, moet de macht van kleine boeren, gemeenschappen en werknemers toenemen ten opzichte van die van investeerders en de industrie. De belangrijkste belemmeringen voor de uitvoering ervan zijn de vervuilende industrieën en hun investeerders. Een snelle manier om de geloofwaardigheid en goede wil van voorstanders van geo-engineering te controleren, is door na te gaan hoeveel echte inspanningen zij hebben geleverd om echte oplossingen voor klimaatverandering te bepleiten – en door te kijken waar hun geld vandaan komt."

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Adaptatie =
Er is alle reden om aan te nemen dat de doelen van de Parijse Akkoorden — opwarming minder dan 2°C en liefst niet (veel) meer dan 1,5°C — niet gehaald gaan worden. We moeten serieus rekening houden met een wereld die 2,5 tot 3 °C warmer wordt, zegt een rapport van Climate Action Tracker, met alle gevolgen van dien. <ref>[https://climateactiontracker.org/documents/1277/CAT_2024-11-14_GlobalUpdate_COP29.pdf Warming Projections Global Update, November 2024 | Climate Action Tracker]</ref> Zie daarvoor Urgentie onvoldoende onderkend.

Dat betekent dat we ons moeten voorbereiden op de schadelijke gevolgen van klimaatverandering. Extreme weersomstandigheden zullen vaker voorkomen. De kans op bosbranden, hittegolven en overstromingen neemt plaatselijk toe. Op andere plaatsen vindt woestijnvorming plaats. Door het jaar heen kunnen seizoensgebonden watertekorten en -overschotten optreden. Dat vergt grote aanpassingen aan infrastructuur en opschaling van veiligheidsmaatregelen.

Infrastructuur en planning spelen een belangrijke rol bij de aanpassing (adaptatie) aan klimaatverandering. Maatregelen tegen overstromingen, zoals barrières, dijken en betere afvoersystemen, beschermen tegen het stijgende waterpeil. Hittebestendige gebouwen ontwerpen en steden vergroenen vermindert het stedelijk hitte-eilandeffect en maakt steden leefbaarder tijdens extreme hittegolven.

Kustgemeenschappen moeten worden beschermd tegen de stijgende zeespiegel en stormvloeden door de kust te beheren en zeeweringen en mangrovebossen aan te leggen. Door ruimte te geven aan de rivieren wordt het binnenlandse overstromingsrisico verminderd.

De voedselproductie moet worden aangepast. Door de dierlijke productie drastisch te beperken en een verscheidenheid aan gewassen te verbouwen die zowel hitte en watertekort als wateroverschot kunnen verdragen, kan er bij een eerlijke verdeling voldoende voedsel voor iedereen worden geproduceerd, zelfs bij ongunstige klimaatomstandigheden. Irrigatiesystemen moeten worden verbeterd en watervoorraden beheerd, bijvoorbeeld door water te besparen en regenwater op te vangen. Uitgeputte grondwaterlagen moeten worden aangevuld om de beschikbaarheid van water op langere termijn te garanderen.

Gezondheids- en sociale stelsels moeten worden aangepast, bijvoorbeeld door de infrastructuur van de gezondheidszorg te verbeteren. Gemeenschappen moeten worden voorbereid op klimaatgerelateerde gezondheidseffecten, zoals hittegolven en besmettelijke ziekten. Voorlichting verhoogt het bewustzijn over klimaatrisico's en helpt mensen weerbaarder te maken om dergelijke risico’s het hoofd te bieden.

Innovaties op het gebied van energie en technologie, zoals het gebruik van hernieuwbare energie en energie-efficiënte technologieën, moeten de uitstoot van broeikasgassen verminderen. Economische en financiële strategieën, waaronder verzekeringen en initiatieven voor investeringen in een groene economie, moeten zorgen voor financiële stabiliteit en voor het bevorderen van duurzame ontwikkeling.

Beleids- en bestuurskaders hebben tot taak het opbouwen van deze aanpassingen te ondersteunen. Het is ook belangrijk dat landen samenwerken om kennis en middelen te delen. Dit helpt om ervoor te zorgen dat de te verwachten schade door klimaatverandering te dragen blijft voor iedereen.

Als niets helpt, zullen mensen wegtrekken uit gebieden die onleefbaar zijn geworden. Grootschalige migratie is dan ook onvermijdelijk en landen die het beter hebben, zullen daar een humaan antwoord op moeten vinden.

Steeds meer onderzoekers vragen zich af of de structuur en organisatie van samenlevingen zoveel druk en onzekerheid door de gevolgen van de voortschrijdende klimaatverandering kunnen verdragen. Het is niet uitgesloten dat grote maatschappelijke onrust en chaos ontstaat, die heel andere vormen van adaptatie vereist.

== Transformatieve respons ==
Omdat klimaatverandering zijn weerslag heeft op vrijwel alle facetten van het menselijk leven, zullen de verstoringen van sociaal-ecologische systemen als gevolg van klimaatverandering dientengevolge enorm complex zijn. Conventionele strategieën en oplossingen schieten tekort om dergelijke verstoringen het hoofd te bieden en te bestrijden. Dit vraagt om een integrale interpretatie van klimaatwetenschap: transformatieve klimaatwetenschap. Die wordt gedefinieerd als een open proces van het ontwikkelen, structureren en toepassen van kennis om geïntegreerde adaptatie- en mitigatiestrategieën te verbinden met duurzame ontwikkeling.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/S10113-018-1288-8 Defining transformative climate science to address high-end climate change | Regional Environmental Change]</ref>

Alle adaptieve oplossingen moeten worden gelegd langs de meetlat van duurzaamheid. Veel bestaande strategieën voor coping of stapsgewijze adaptatie aan klimaatverandering zijn niet toereikend, niet duurzaam of onaangepast.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1462901119305337 Transformative adaptation to climate change for sustainable social-ecological systems]</ref>

Daarom zijn fundamenteel andere sociaal-ecologische systemen nodig die de onderliggende oorzaken van kwetsbaarheid aanpakken. Kenmerken van transformatieve aanpassing zijn: herstructurerend, padveranderend, innovatief, op meerdere schalen, systeembreed en blijvend. Deze kenmerken moeten het uitgangspunt zijn bij het ontwerpen van strategieën om te anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering, deze bij te sturen of ervan te herstellen.

=== Illusie ===
Meteoroloog Gerrit Hiemstra:<ref>[https://www.linkedin.com/posts/gerrithiemstra_noodweer-in-spanje-activity-7257705672417382400-6__v Uitleg noodweer in Spanje bij Eva Jinek | Gerrit Hiemstra, LinkedIn]</ref>
“Veel mensen denken dat we met maatregelen voor klimaatadaptatie ons wel kunnen aanpassen aan het veranderende klimaat. De situatie in Spanje in 2024 en op vele andere plekken drukken ons met de neus op het feit dat dit een illusie is. Onze samenleving is ingericht op het oude klimaat. Onze infrastructuur is zo opgebouwd dat we konden leven met het klimaat van vroeger. Het oude klimaat bestaat echter niet meer en dus voldoet onze infrastructuur ook niet meer.”

“De klimaatverandering gaat zó snel dat we onze infrastructuur niet snel genoeg kunnen aanpassen aan de nieuwe realiteit. Natuurlijk moeten we doen wat we kunnen, maar onze belangrijkste optie is: mitigatie! Dat betekent: de emissie van broeikasgassen zo snel mogelijk verminderen. En dát betekent: zo snel mogelijk stoppen met aardgas, benzine, diesel, kerosine, LPG, etc. en ook de emissie uit de veehouderij zo snel mogelijk decimeren door te stoppen met consumptie van vlees en zuivel.”

“Het is het één of het ander: óf stoppen met fossiele brandstoffen, vlees en zuivel óf meer klimaatverandering.”
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Einde aan de groei =

== Postgroei (''Post-growth'') ==
Postgroei vindt zijn oorsprong in de ecologische economie.<ref>[https://www.jstor.org/stable/1239248 In Defense of a Steady-State Economy | American Journal of Agricultural Economics]</ref> Over tijd is dit geëvolueerd tot een tak van de duurzaamheidswetenschap waarbij wordt bijgedragen aan de constructie van een nieuw economisch vakgebied waarin inzichten uit diverse disciplines (bijv. ecologische, antropologische, historische, sociologische en politieke) worden opgenomen om te begrijpen hoe de voorziening in menselijke behoeften in zijn werk gaat.<ref name=":11">{https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet Planetary Health]</ref> Het vakgebied onderzoekt de ecologische, sociale en economische limieten aan groei.

Met betrekking tot de ecologische grenzen begint postgroei met het uitgangspunt dat er planetaire grenzen zijn die niet gerespecteerd kunnen worden als landen streven naar een ongelimiteerde economische groei, oftewel uitbreiding van productie en consumptie. Overheden streven standaard naar 3% groei per jaar, wat betekent dat de economische output ongeveer elke 23 jaar verdubbelt.<ref>[https://ontgroei.degrowth.net/post-growth-degrowth-the-doughnut-and-circular-economy-a-short-guide/ Post-growth, degrowth, the doughnut and circular economy: a short guide | Ontgroei]</ref> Een kanttekening daarbij is dat veel Westerse landen dit groeipercentage al geruime tijd niet halen.

Postgroei is, net als ‘groene groei’, een aanpak binnen de duurzaamheid wetenschap. “In het licht van 1) het ontbreken van bewijs voor groene groei, 2) de overmaat aan bewijs tegen groene groei, en 3) de alsmaar kleiner wordende mogelijkheid om ecologische afbraak te voorkomen, verkiest het postgroei vakgebied het voorzichtigheidsprincipe te volgen en het nastreven van economische groei los te laten.”<ref name=":11" /> Met andere woorden, het vasthouden aan economische groei maakt het bereiken van milieudoelstellingen lastiger. Blijven vertrouwen op technologie is onverstandig en onverantwoord in het licht van enerzijds de huidige resultaten en anderzijds wat er op het spel staat.

Dit gedachtegoed is in ons land op de kaart gezet door onder andere Postgroei Nederland,<ref>[https://www.postgroei.nl/ Postgroei Nederland]</ref> een denktank met deskundigen uit 12 verschillende politieke partijen.

Hierbij een samenvatting van hun betoog. Zij stellen dat zeven van de negen planetaire grenzen mondiaal zijn overschreden. Hiervoor zijn vijf hoofdoorzaken: de uitstoot van broeikasgassen, materiaalverbruik, watergebruik, landgebruik en emissies van toxische stoffen. Nederland draagt hier disproportioneel aan bij. Alle vijf deze oorzaken moeten tegelijk en voldoende snel omlaag. Er is onvoldoende wetenschappelijk bewijs dat dit mogelijk is in combinatie met economische groei. Dit geldt ook voor de andere landen die disproportioneel bijdragen aan het overschrijden van de planetaire grenzen, zoals nagenoeg alle Westerse landen.

Volgens Postgroei Nederland zijn de visie van de SER en die van het huidige kabinet "een illusie" die onvoldoende rekening houdt met twee zaken. Ten eerste het feit dat een groot deel van de productie voor binnenlandse consumptie in het buitenland plaatsvindt en daar dus beslag legt op extra gebruik van land, grondstoffen en water en extra broeikasgassen uitstoot. Ten tweede de Jevons-paradox: het verschijnsel dat milieuwinst vaak leidt tot lagere prijzen en daardoor hogere consumptie, waardoor de milieuwinst grotendeels verdwijnt. Als tegenhanger stellen zij daarom een verschuiving van kwantitatieve groei (BBP) naar kwalitatieve groei (kwaliteit van leven) voor.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Ontgroei (''Degrowth'') ==
Waar postgroei het nastreven van economische groei als leidende indicator voor de economie loslaat, gaat ontgroei een stap verder door een gelijkwaardige verschuiving van productie en consumptie voor te stellen die het menselijk welzijn vergroot, ongelijkheid vermindert en de ecologische omstandigheden op lokaal en mondiaal niveau verbetert, op de korte en lange termijn.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959652610000259 Crisis or opportunity? Economic degrowth for social equity and ecological sustainability. Introduction to this special issue | Journal of Cleaner Production]</ref>

Om dat te bewerkstelligen is een heel scala aan ingrepen nodig, zoals het stoppen van geplande veroudering van producten, het verminderen van ecologisch-destructieve industrie en het stoppen met reclame daarvoor, het voorzien in universele basisdiensten, baangarantie, hogere loongelijkheid en schuldkwijtschelding voor landen in het globale zuiden.<ref> Hickel, J. (2020). Less is more: How degrowth will save the world. Random House.</ref> <ref> Schmelzer, M., Vetter, A., & Vansintjan, A. (2022). The future is degrowth: A guide to a world beyond capitalism. Verso Books.</ref> <ref> Kallis, G., Paulson, S., D'Alisa, G., & Demaria, F. (2020). The case for degrowth. John Wiley & Sons.</ref> <ref> Parrique, T. (2019). The political economy of degrowth (Doctoral dissertation, Université Clermont Auvergne [2017-2020]; Stockholms universitet).</ref> Ook gaan er stemmen op dat ontgroei een directe of participatieve democratie zou moeten omvatten en dat ‘een gelijkwaardige verschuiving’ niet ver genoeg zou gaan maar dat ‘een rechtvaardige verschuiving’ beter is.<ref>[https://timotheeparrique.com/wp-content/uploads/2025/01/Parrique-T.-2025.-Defining-degrowth-V1-1.pdf Defining degrowth | Working paper]</ref> <ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5238271 A review and classification of beyond GDP measurements
based on degrowth criteria | SSRN]</ref>

Omdat het ecologisch budget eerlijk verdeeld moet worden, roepen ontgroeiers met name de rijksten en de grootste vervuilers op om verantwoordelijkheid te nemen voor het aandeel dat ze hebben bijgedragen aan de problematiek. Ontgroei is daarmee een transitie naar een postgroei economie.
Vanwege de omvang en fundamentele aard van de voorgestelde verandering zijn er diverse fundamentele veranderingen nodig.<ref>[https://caracoldsa.org/what-is-degrowth/ What is Degrowth? | Caracol DSA]</ref>

Allereerst, een waarschijnlijk gevolg van een ontgroei-agenda is een reductie in BBP. Het huidige economische systeem is compleet gebaseerd op groei van het BBP. Deze groeidwang wordt gezien als belangrijke sta-in-de-weg voor de voorgestelde sociaal-rechtvaardige transformatie.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | Lancet Planetary Health]</ref> Daarom is een hervorming van de economie vereist om te blijven functioneren en te voorzien in levensbehoeften. Andere uitdagingen zijn het reorganiseren van het belastingstelsel en eigendom en het bekostigen van de publieke basisvoorzieningen (zorg, onderwijs, onderdak etc.).

De mogelijkheid om ecologische ineenstorting te voorkomen wordt steeds kleiner. Hoe langer we wachten met het kiezen voor een postgroei aanpak, hoe groter de kans dat degrowth over ons zal worden afgeroepen. Met andere woorden: “Degrowth by design, or degrowth by disaster.”<ref>[https://www.linkedin.com/pulse/37-degrowth-disaster-hans-stegeman-gxzve/ #37 Degrowth by disaster? | Hans Stegeman, LinkedIn]</ref>

<youtube> https://www.youtube.com/watch?v=6JrBNxmdI2g</youtube>

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Checklist voor strenge en duidelijke netto-nul plannen ==
In een commentaar in Nature schetsen Rogelj et al. (2021)<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-021-00662-3 Net-zero emissions targets are vague: three ways to fix | Nature]</ref> een routekaart naar een net-zero toekomst met de voorwaarden waaraan die zou moeten voldoen. Dat levert de volgende checklist op voor een dergelijke routekaart:

'''Toepassingsgebied'''
*Aan welk mondiaal temperatuurdoel draagt dit plan bij (de mondiale temperatuur stabiliseren, of pieken en dalen)?
*Wat is de streefdatum voor netto nul?
*Met welke broeikasgassen wordt rekening gehouden?
*Hoe worden de broeikasgassen bij elkaar opgeteld (GWP-100 of andere metriek)?
*Wat is de omvang van de uitstoot (over welke gebieden, tijdspannes of activiteiten)?
*Wat zijn de relatieve bijdragen van reducties, verwijderingen en compensaties?
*Hoe worden de risico's rond verwijderingen en compensaties beheerd?
'''Eerlijkheid'''
*Welke principes worden toegepast?
*Zou het mondiale klimaatdoel worden bereikt als iedereen dit zou doen?
*Wat zijn de gevolgen voor anderen als deze principes universeel worden toegepast?
*Hoe beïnvloedt jouw doelstelling het vermogen van anderen om netto nul te bereiken en hun streven naar andere Sustainable Development Goals?
'''Routekaart'''
*Welke mijlpalen en beleidsmaatregelen zullen de verwezenlijking ondersteunen?
*Welk controle- en beoordelingssysteem zal worden gebruikt om de voortgang te monitoren en het doel bij te stellen?
*Wordt netto-nul aangehouden, of is het een stap in de richting van netto negatief?

== Voorbij duurzaamheid ==
In Voorbij duurzaamheid stelt Shivant Jhagroe<ref> Jhagroe, S. (2024). Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving. Mazirel Pers, imprint Walburg Pers.</ref> dat het denken en doen vanuit ‘duurzaamheid’ functioneert als groene fopspeen die radicale en rechtvaardige systeemverandering verhindert. Door het sterke geloof in het duurzaamheidssprookje vergeten we hoe nauw duurzaamheid is verweven met kolonialisme, kapitalisme en sociale uitsluiting. Hij houdt daarom een vlammend pleidooi voor een andere politieke taal en verbeelding en maakt de weg vrij voor een ecorechtvaardige samenleving, waarin een liefdevolle zorgplicht voor Aarde en elkaar centraal staat.

== Kosten en opbrengsten van de transitie naar netto-nul ==
Om in 2050 te komen tot netto nul emissies is wereldwijd naar verwachting een gemiddelde jaarlijkse investering nodig van ongeveer $9,2 biljoen (= $ 9.200 miljard), wat een stijging is van $3,5 biljoen ten opzichte van de huidige uitgaven. Dit komt neer op ongeveer 7,5% van het wereldwijde BBP per jaar en op een totaal van ongeveer 275 biljoen dollar van 2021 tot 2050.<ref name=":14">[https://www.mckinsey.com/capabilities/sustainability/our-insights/the-net-zero-transition-what-it-would-cost-what-it-could-bring#/ The net-zero transition: What it would cost, what it could bring | McKinsey Sustainability]</ref> Deze overgang vereist aanzienlijke investeringen in emissiearme technologieën en infrastructuur, vooral in de startperiode tussen 2026 en 2030.
[[Bestand:Net zero cost.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Extra uitgaven (in biljoen $) die nodig zijn om in 2050 netto nul te bereiken. Schattingen gebaseerd op het Net Zero 2050 scenario van het Network for Greening the Financial System, waarin de opwarming beperkt blijft tot 1,5 °C. Dat is een hypothetisch scenario, geen voorspelling of projectie. Bron: McKinsey.''<ref name=":14" />]]
Tegenover de kosten staan aanzienlijke besparingen volgens een studie van onderzoekers van de Universiteit van Oxford in het tijdschrift Joule.<ref>[https://www.ox.ac.uk/news/2022-09-14-decarbonising-energy-system-2050-could-save-trillions-new-oxford-study<nowiki>Decarbonising the energy system by 2050 could save trillions - new Oxford study | University of Oxford]</nowiki></ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S254243512200410X<nowiki>Empirically grounded technology forecasts and the energy transition | Joule]</nowiki></ref>

Een snelle overgang naar schone energie is goedkoper dan een langzame of geen overgang. Dat weerlegt de veelgehoorde bewering dat de groene transitie duur is. De kosten van groene technologie zijn de afgelopen tien jaar sneller gedaald dan verwacht en zullen waarschijnlijk verder blijven dalen. Al snel zal duurzame energie in vrijwel alle gevallen goedkoper zijn dan fossiele energie. Daarmee is het bereiken van een koolstofneutraal energiesysteem rond 2050 economisch mogelijk en rendabel.

De onderzoekers berekenden dat de overgang naar een koolstofvrij energiesysteem rond 2050 de wereld naar verwachting ten minste 12 biljoen dollar zal besparen in vergelijking met voortzetting van ons huidige gebruik van fossiele brandstoffen. Het gaat om de totale netto besparingen in de periode tot 2050.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Duurzame energie =
Zie de wikipagina [[Duurzame energie]].

Strategieën tegen klimaatverandering

2025-08-26T11:43:14Z

Marit:

<div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;">
[[#top| Top ^]]</div>

= '''In een zin''' =

{| class="wikitable" 
| Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet, en om de schade te beperken en met de gevolgen om te gaan, moeten we de uitstoot van broeikasgassen verminderen, hernieuwbare energiebronnen gebruiken, energie efficiënter gebruiken, bossen beschermen, landbouwpraktijken verbeteren, infrastructuur ontwerpen die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, systemen voor vroegtijdige waarschuwing verbeteren, waterbeheer optimaliseren, gewassen ontwikkelen die bestand zijn tegen hogere temperaturen, en voorzichtig geo-engineering onderzoeken. 
|}

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet. We moeten veel verschillende dingen doen om de schade die klimaatveranderign veroorzaakt te beperken en met de gevolgen om te gaan.

* Eén manier om dit te doen is het verminderen van de belangrijkste oorzaken van klimaatverandering, wat het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen betekent.
* Het is ook belangrijk om hernieuwbare energiebronnen zoals zonne- en windenergie te gaan gebruiken in plaats van fossiele brandstoffen.
* Ook kunnen we de uitstoot verminderen door efficiënter gebruik te maken van energie in gebouwen en op transport.
* Het is belangrijk om bossen te beschermen en meer bomen te planten omdat ze kooldioxide absorberen, wat helpt om de hoeveelheid CO2 in de lucht te verminderen.
* Landbouwpraktijken moeten verbeterd worden, zodat vee minder methaangas produceert en de bodem gezonder wordt.

We moeten voorbereid zijn op de gevolgen van klimaatverandering. Dit omvat:

* Het ontwerpen van infrastructuur die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, zoals overstromingen en stormen.
* Het verbeteren van systemen voor vroegtijdige waarschuwing kan gemeenschappen helpen zich beter voor te bereiden op rampen en er effectiever op te reageren.
* Beter waterbeheer, zodat we kunnen omgaan met veranderende neerslagpatronen en droogtes.
* Het ontwikkelen van gewassen die bestand zijn tegen stijgende temperaturen om ervoor te zorgen dat we genoeg voedsel kunnen verbouwen op plaatsen waar het warmer wordt.

Geo-engineering, hoewel controversieel, biedt mogelijke oplossingen door het klimaatsysteem van de aarde te beïnvloeden:

* Eén idee is het gebruik van stralingsbeheer, dat zonlicht van de aarde weerkaatst, en een ander idee is het opvangen en opslaan van CO2.
* Deze methoden hebben grote risico's en onzekerheden, dus we moeten er goed over nadenken en meer onderzoek doen.

Het is dus belangrijk om mitigatie (dingen doen om klimaatverandering te verminderen), adaptatie (onze gemeenschappen en economieën in staat stellen om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering) en het onderzoeken van geoengineering op een zorgvuldige manier te combineren. Samenwerken en nieuwe oplossingen vinden zijn belangrijk als we onze planeet willen beschermen voor toekomstige generaties.

Onderzoek laat zien dat investeren in een duurzame samenleving economisch haalbaar en zelfs winstgevend is.
</div>

= Strategieën tegen klimaatverandering =
'''Er is geen reden om op te geven in het tegen gaan van klimaatverandering. Er zijn nog allerlei oplossingen die we kunnen inzetten. We weten hoe het klimaatsysteem werkt. We weten wat de oorzaken zijn van de huidige opwarming. We weten wat we eraan kunnen doen. Weliswaar is het terugdraaien van de gevolgen van klimaatverandering op de korte termijn niet mogelijk, maar we hebben wel invloed op hoe ernstig die gevolgen zullen zijn.'''

== Introductie: mitigatie, adaptatie, veerkracht ==
Dit zijn de drie strategieën om klimaatverandering en de gevolgen ervan te verminderen en te weerstaan.

'''Mitigatie''' is wanneer mensen het gehalte aan broeikasgassen en andere schadelijke stoffen proberen te verminderen. Dit kan zijn door de uitstoot te verminderen of de opname in ecosystemen (‘putten’) te vergroten. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|Mitigatie]].)

'''Adaptatie''' is wanneer een natuurlijk of menselijk systeem zich aanpast als reactie op het klimaat, door feitelijke of verwachte veranderingen. Dit kan de schade beperken of kansen creëren. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|Adaptatie]].)

'''Veerkracht''' is het vermogen van mensen en sociale, economische en ecologische systemen om gevaren te weerstaan, te absorberen of op te vangen, zich aan te passen en tijdig en efficiënt te herstellen van de gevolgen van een gevaar, onder andere door het behoud en herstel van de essentiële basisstructuren en -functies, terwijl het vermogen tot aanpassing, leren en transformatie behouden blijft.

== Stoppen met fossiel ==
De strategie waarover klimaatwetenschappers het eens zijn en die zeker werkt, is het direct minderen van de uitstoot van broeikasgassen door het verbranden van fossiele brandstoffen. De verschillende [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC scenario’s]] laten zien wat de gevolgen zijn van meer of minder snel stoppen met fossiel.

Behalve stoppen met fossiel zijn er verschillende methoden om de de gevolgen van klimaatverandering te verminderen ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|mitigatie]]). Sommige kunnen meteen worden toegepast, zoals overgaan naar hernieuwbare energiebronnen en efficiënter gebruik van energie, herbebossing en duurzame landbouw. Andere, zoals koolstofafvang, zijn nog in ontwikkeling en vinden plaats op een veel te kleine schaal om enig effect te maken.

Dat laatste geldt ook voor de verschillende vormen van [[Strategieën tegen klimaatverandering#Klimaatengineering|klimaatengineering]] die als doel hebben de hoeveelheid inkomende zonnestraling te verminderen. Er bestaan nog geen praktisch toepasbare technieken op voldoende grote schaal. Bovendien zijn de meeste onbetaalbaar.

Omdat klimaatverandering, met alle schadelijke gevolgen van dien, niet binnen een of enkele generaties terug te draaien is, wordt in een groot deel van de wereld aanpassing ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|adaptatie]]) aan de nieuwe omstandigheden onvermijdelijk. Grote gebieden worden onleefbaar en onveilig. Systemen voor vroegtijdige waarschuwing voor gevaarlijke situaties moeten worden uitgebreid. Infrastructuur moet worden verbeterd en aangepast aan extreme omstandigheden. Waterbeheer moet worden aangepast aan een afwisseling van extreme droogte- en neerslagperioden.

En tenslotte, misschien wel het belangrijkst, zal de kapitalistische groeieconomie moeten plaatsmaken voor een duurzame, rechtvaardige samenleving. De [[Strategieën tegen klimaatverandering#Ontgroeien|postgroei economie]] benadrukt welzijn, duurzaamheid en gelijkheid boven economische groei, waarvoor veel energie en grondstoffen nodig is.

Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Fossiele subsidies|Fossiele subsidies]].

== Niets doen is duurder dan klimaatactie ==
In de jaren '80 bedroegen de gemiddelde kosten van rampen in Europa ongeveer 8 miljard euro per jaar. Recent onderzoek toont aan dat deze jaarlijkse schade door extreme weersomstandigheden en natuurrampen in 2021 en 2022 meer dan 50 miljard euro bedroeg. Dit laat zien dat de kosten van nietsdoen nu al aanzienlijk hoger zijn dan de kosten van klimaatactie. Het illustreert dat preventieve maatregelen om klimaatverandering te bestrijden niet alleen cruciaal zijn voor het voorkomen van toekomstige rampen, maar ook voor het beperken van de economische impact ervan.

Tegelijkertijd heeft de EU moeite om snel op te treden tegen klimaatverandering en stuit ze op politieke weerstand in veel lidstaten. Milieukwesties en maatregelen zoals regelgeving rond huisverwarming en landbouwvervuiling worden steeds vaker bekritiseerd.

The Green Deal, het uitgebreide EU-plan om als eerste continent tegen 2050 klimaatneutraal te zijn, staat onder toenemende druk van critici die het te ambitieus en te kostbaar vinden. Populistische en extreem-rechtse partijen grijpen het plan aan als kritiekpunt op de EU-instellingen.

EU Crisis Management Commissioner Janez Lenarcic benadrukte dat de urgentie van de kwestie overduidelijk is. “We leven in een Europa dat zowel overstroomt als in brand staat. Deze extreme weersomstandigheden zijn nu bijna een jaarlijks terugkerend fenomeen,” zei hij. “De wereldwijde realiteit van klimaatafbraak dringt door tot in het dagelijks leven van de Europeanen.”<ref name=":6">[https://apnews.com/article/eu-climate-floods-wildfires-disaster-8338ec7a0030cc8069800b0e95ed61c9 EU warns deadly flooding and wildfires show climate breakdown is fast becoming the norm | AP] </ref>

=== Klimaatactie is goed voor de economie ===
Uit onderzoek van de denktank van 38 van de belangrijkste kapitalistische landen, de Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), is gebleken dat krachtige maatregelen om de klimaatcrisis aan te pakken de economische groei van landen zal doen toenemen. Dit ondanks beweringen van critici van klimaatmaatregelen dat het de economie zal schaden.

Als landen ambitieuze doelen stellen voor het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen en vervolgens het beleid uitstippelen om deze doelen te bereiken, zou dit rond 2040 resulteren in een nettogroei van het wereldwijde BBP. Dit staat in een gezamenlijk rapport van de OECD en het Ontwikkelingsprogramma van de VN.<ref name=":7">[https://www.theguardian.com/environment/2025/mar/26/tackling-climate-crisis-will-increase-economic-growth-oecd-research-finds Tackling climate crisis will increase economic growth, OECD research finds | The Guardian]</ref> <ref name=":8">[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/<nowiki>Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | Carbon Brief]</nowiki></ref> De berekening van de nettowinst van 0,23% in 2040 zou in 2050 nog groter zijn, als de baten van het terugdringen van de uitstoot voor de economie zou worden meegerekend.

Tegen 2050 zou het BBP per hoofd van de bevolking van de rijkste landen met 60% toenemen, terwijl in landen met lagere inkomens die toename in 2050 ten opzichte van 2025 124% zou zijn. Ook ontwikkelingslanden zouden profiteren, met in 2030 175 miljoen minder mensen onder de armoedegrens, als regeringen nu zouden investeren in het terugdringen van emissies.

Daarentegen zou het mondiale BBP deze eeuw met éénderde kunnen dalen als we de klimaatcrisis ongecontroleerd laten voortduren.<ref>[https://www.bcg.com/publications/2025/investing-in-climate-action Why Investing in Climate Action Makes Good Economic Sense | BCG]</ref>

Daarbij is het de vraag of economische groei wenselijk is. Zie een kritische bespreking van 'Groene Groei' en Ontgroeien (degrowth) en postgroei.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Internationale verdragen ==
Sinds de jaren ‘80 van de vorige eeuw zijn verschillende internationale overeenkomsten tot stand gekomen om vervuiling en klimaatverandering aan te pakken door internationale samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.

=== Protocol van Montreal ===
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Montreal_Protocol Montreal Protocol | Wikipedia]</ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.

=== United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) ===
Het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC)<ref>[https://unfccc.int/ UN Climate Change] </ref> is een internationaal milieuverdrag dat in 1992 werd aangenomen om klimaatverandering aan te pakken. Het uiteindelijke doel is om de concentraties broeikasgassen in de atmosfeer te stabiliseren op een niveau dat gevaarlijke menselijke verstoring van het klimaatsysteem voorkomt. Het UNFCCC vormt de basis voor de jaarlijkse Conferences of the Parties (COPs), waarin alle aangesloten landen de wereldwijde klimaatonderhandelingen voeren, nationale commitments voor broeikasgasreductie afspreken en onderhandelen over financiering van klimaatschade en klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden. Ook wordt daar de stand opgemaakt van de resultaten van de acties tegen klimaatverandering tot nu toe.

De meest recente COP, nummer 29, was die in Bakoe, november 2024. COP28 in 2023 in Dubai maakte geschiedenis doordat voor het eerst, ondanks de aanwezigheid van duizenden lobbyisten van de fossiele industrie, werd afgesproken fossiele brandstoffen op termijn uit te faseren. COP30 zal plaatsvinden in november 2025 in Belem, Brazilië.

De belangrijkste resultaten van deze jaarvergaderingen zijn het Kyoto-protocol (1997) en de Overeenkomst van Parijs (2015). Ze bepalen de internationale samenwerking op het gebied van klimaatmitigatie en adaptatie en de steun aan ontwikkelingslanden.

Het IPCC (zie de uitgebreide wikipagina over de scenario's van het [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC)]] is een wereldomvattend wetenschappelijk samenwerkingsverband van ongekende omvang en relevantie, dat de wetenschappelijke kennis over klimaatverandering evalueert en samenbrengt en zo de basis legt onder het UNFCCC. Het IPCC produceert rapporten die een overzicht geven van de huidige staat van kennis over klimaatverandering, de impact ervan en opties voor adaptatie en mitigatie. Deze rapporten zijn cruciaal voor het informeren van beleidsmakers en onderhandelaars binnen het UNFCCC-proces.

=== Kyoto-protocol ===
Het Kyoto-protocol,<ref>[https://unfccc.int/kyoto_protocol What is the Kyoto Protocol? | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 1997, is een internationale overeenkomst die gekoppeld is aan het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC). Het verplicht de ondertekenende landen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen op basis van de principes van het verdrag. Het protocol introduceerde bindende emissiereductiedoelstellingen voor ontwikkelde landen, met als doel de emissies in de periode 2008-2012 met gemiddeld 5% te verlagen ten opzichte van 1990. Het stelde ook marktmechanismen in zoals de handel in emissierechten om deze doelen te helpen bereiken. Het Kyoto-protocol was een belangrijke stap in het mondiale klimaatbeleid, hoewel de effectiviteit ervan wordt betwist vanwege de verschillende niveaus van deelname en naleving.

=== Overeenkomst van Parijs ===
De Overeenkomst van Parijs,<ref>[https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement The Paris Agreement | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 2015, is een internationaal verdrag binnen het kader van het UNFCCC dat als doel heeft de opwarming van de aarde te beperken tot "goed beneden" 2 graden Celsius boven het pre-industriële niveau, met inspanningen om de stijging te beperken tot 1,5 graden. In het verdrag verplichten alle deelnemende landen zich om bij te dragen aan het verminderen van broeikasgasemissies en het aanpassen aan klimaatverandering, door middel van Nationally Determined Contributions (NDCs). Deze NDCs worden door de deelnemende landen zelf vastgesteld. De Overeenkomst introduceert ook een mechanisme om de inspanningen elke vijf jaar te verhogen en bevordert financiering en technologische ondersteuning voor ontwikkelingslanden.

=== Protocol van Montreal ===
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://www.unep.org/ozonaction/ OzonAction | UNEP] </ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.

Deze overeenkomsten vertegenwoordigen belangrijke internationale inspanningen om klimaatverandering aan te pakken door samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.

=== Biodiversiteit ===
Naast de COPs in het kader van de UNFCCC is er ook sprake van Conferences of the Parties (COPs) binnen het UN Verdrag inzake Biologische Diversiteit. Dit verdrag is tot stand gekomen op de VN conferentie inzake milieu en ontwikkeling in Rio de Janeiro (1992) en is ondertekend door alle lidstaten van de Verenigde Naties behalve de VS. De meest recente Conferentie van de Partijen van dit verdrag (COP16)<ref>[https://www.cbd.int/conferences/2024 United Nations Biodiversity Conference | Convention on Biological Diversity] </ref> vond plaats eind oktober 2024 in Cali, Colombia, en leverde belangrijke resultaten op. Inheemse volken werden erkend voor hun rol in bescherming van de biodiversiteit, wat leidde tot een nieuw programma en een permanent orgaan. Het Cali-fonds werd opgezet om de voordelen van digitale genetische informatie te delen, met industriële bijdragen.

Uiteindelijk, na hervatting van de conferentie in februari 2025, werd overeenstemming bereikt over de financiering van 200 miljard dollar per jaar tot 2030 aan ontwikkelingslanden voor de instandhouding van de biodiversiteit. Volgens critici is dit onvoldoende.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/feb/28/cop-16-climate-nature-funding-agreement Cop16 nature summit agrees deal at 11th hour but critics say it is not enough | The Guardian]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Achterstand ==
Najaar 2024 kwam editie 15 van het Emission Gap Report van het UN Environmental Programme uit, getiteld ‘''Emissions Gap Report 2024:'' ''No more hot air … please!''’.<ref name=":0">[https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2024 Emissions Gap Report 2024: No more hot air … please! | United Nations Environment Programme (UNEP)]</ref> Het rapport vindt dat landen drastisch meer ambitie en actie moeten leveren in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions, anders is het doel van 1,5°C van het Akkoord van Parijs binnen een paar jaar niet meer haalbaar. In het rapport wordt gekeken naar hoeveel landen moeten beloven om broeikasgassen terug te dringen en hoeveel ze moeten waarmaken in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions (NDC's), die begin 2025 moeten worden ingediend in de aanloop naar COP30. Er is een reductie nodig van 42 procent in 2030 en 57 procent in 2035 om op schema te komen voor 1,5°C.
[[Bestand:GHG emissions.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Mediane emissiescenario's, naar fig 4.1 in het 2024 UNEP Emission Gap Report.''<ref name=":0" /> ''Grijze stippellijn: scenario zonder nieuw klimaatbeleid na 2010; donkerblauw: bestaand beleid dat al door regeringen is geïmplementeerd; middelblauw: aanvullende voorwaardelijke NDCs; lichtblauw: aanvullende onvoorwaardelijke NDC's; lichtrode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van minder dan 2°C; rode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van 1,5°C. Bron: Carbon Brief.<ref>[https://www.carbonbrief.org/unep-new-climate-pledges-need-quantum-leap-in-ambition-to-deliver-paris-goals/ UNEP: New climate pledges need ‘quantum leap’ in ambition to deliver Paris goals | CarbonBrief] </ref> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ Creative Commons BY-NC-ND 4.0]'']]
Volgens het UNEP rapport zou het nog technisch mogelijk zijn om op een pad van 1,5°C te komen, waarbij zonne-energie, windenergie en bossen veelbelovende mogelijkheden bieden voor een drastische en snelle emissiereductie. Om dit potentieel waar te maken, moeten de deelnemende landen voldoende ambitieuze NDC's formuleren en ondersteunen door een overheidsbrede aanpak, maatregelen die de sociaaleconomische en ecologische nevenvoordelen maximaliseren, door een versterkte internationale samenwerking die een hervorming van de mondiale financiële architectuur omvat, krachtige actie van de particuliere sector en een minimale verzesvoudiging van de investeringen in emissiereductie. De landen van de G20, met name de landen met de grootste uitstoot, zouden het zware werk moeten doen.

Zoals [[Klimaatverandering: meest recente stand van zaken#Alarm|elders]] wordt aangegeven, wordt die ambitie steeds onwaarschijnlijker.

=== Europa ===
Volgens een analyse van BloombergNEF<ref name=":1">[https://about.bnef.com/insights/clean-energy/new-energy-outlook/ New Energy Outlook | BloombergNEF] </ref> zou Europa zijn energiegerelateerde CO₂-emissieplafond voor 2030 '''met negen procent''' kunnen overschrijden. Als de broeikasgasemissies van andere sectoren worden meegerekend, kan de overschrijding oplopen tot '''29 procent''' (702 miljoen ton CO₂-equivalent) – in plaats van de beoogde emissiereductie van 55 procent in 2030.
[[Bestand:EU climate target.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De Europese klimaatdoelen. ETS: Emissions Trading System, inclusief andere broeikasgassen (rode lijn); Netto-nul scenario, inclusief andere broeikasgassen (rode stippellijn); Energie gerelateerde CO2 emissies (blauw); Andere netto broeikasgasemissies (lichtblauw). Eenheid: miljard ton CO2 equivalent. Bron: BloombergNEF.''<ref name=":1" /> ]]
De redenen voor het missen van de doelen zijn, volgens Bloomberg:

* '''Trage elektrificatie,''' bijvoorbeeld met betrekking tot warmtepompen, elektrische voertuigen en uitbreiding van het elektriciteitsnet.
* '''Lage investeringen''' in hernieuwbare energie, netwerkinfrastructuur en koolstofopslag (CCS).
* '''Technologische achterstand''': Belangrijke technologieën zoals waterstofproductie en duurzame brandstoffen voor de lucht- en scheepvaart zijn nog niet volwassen of rendabel.

Volgens analisten van Bloomberg blijft de EU ver achter bij de ambitie om netto nul ton broeikasgas uit te stoten in 2050. Om in 2050 op een net-nul pad te blijven, zou de EU de uitstoot van de energiesector met 84 procent moeten verminderen tot slechts een halve gigaton CO₂ in 2040.

Het Net Zero scenario van Bloomberg, waarin de energiesector in 2050 volledig koolstofvrij is gemaakt, vereist ook dat de investeringen in hernieuwbare energie vanaf 2024 met 23 procent toenemen ten opzichte van 2023, terwijl de uitgaven voor de verkoop van elektrische voertuigen en oplaadinfrastructuur moeten in de periode tot 2050 verdrievoudigen.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Fossiele subsidies ===
Fossiele energie krijgt in Nederland nog steeds veel meer subsidie dan duurzame energie. Volgens recente schattingen en overheidsdocumenten ontvingen fossiele bedrijven in Nederland jaarlijks tussen de €39,7 en €46,4 miljard aan fiscale voordelen, vrijstellingen en regelingen die het gebruik van fossiele brandstoffen ondersteunen. Het gros hiervan bestaat uit belastingkortingen, vrijstellingen voor grootverbruikers en specifieke regelingen voor industrieën als de glastuinbouw en zware industrie.<ref>[https://www.duurzaam-ondernemen.nl/shell-nederland-heeft-het-meest-geprofiteerd-van-fossiele-subsidies/ Shell Nederland heeft het meest geprofiteerd van fossiele subsidies | Duuzaam Ondernemen NL]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/lobbybrieven/inbreng-comissiedebat-fossiele-subsidies.pdf/@@download/file/Inbreng%20comissiedebat%20fossiele%20subsidies.pdf Maak een einde aan fossiele subsidies | Milieudefensie]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/deze-10-grote-bedrijven-krijgen-elk-jaar-miljarden-euros-voor-vervuilen Deze 10 grote bedrijven krijgen elk jaar miljarden voor vervuilen | Milieudefensie]</ref>

Voor duurzame energie wordt er jaarlijks via bijvoorbeeld de SDE++-regeling een bedrag van €8 miljard beschikbaar gesteld in 2025. Ook zijn er miljarden beschikbaar via regelingen zoals de ISDE (o.a. voor warmtepompen en isolatie) en DUMAVA, vooral gericht op particulieren en maatschappelijk vastgoed. Het totaal van die directe subsidies en investeringsmogelijkheden blijft echter substantieel lager dan de fiscale voordelen voor fossiel.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2025/02/21/vanaf-oktober-opnieuw-subsidie-voor-meer-duurzame-energie Vanaf oktober opnieuw subsidie voor meer duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.energy-check.nl/welke-energiesubsidies-zijn-er-in-2025/ Welke energiesubsidies zijn er in 2025? | Energy Check]</ref>

De overheid is bezig met het afbouwen van (delen van) deze fossiele subsidies, maar in 2025 verloopt dit nog traag en zijn de verschillen tussen beide categorieën zeer groot.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/toekomst-fossiele-brandstoffen/fossiele-subsidies Afbouw fossiele subsidies voor bedrijven. Duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.rijksfinancien.nl/miljoenennota/2025/bijlage/3096805 23 Fossiele regelingen | Ministerie van Financiën]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Mitigatie =
Mitigatie is het verminderen van iets schadelijks dat zich heeft voorgedaan of het verminderen van de schadelijke gevolgen ervan. Om klimaatverandering tegen te gaan zijn er verschillende strategieën nodig om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|koolstofputten]] te verbeteren. Hier zijn enkele belangrijke methoden:

'''Overgang naar hernieuwbare energie''': Overschakelen van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energiebronnen zoals zonne-energie, windenergie, waterkracht en geothermische energie. Dit vermindert de uitstoot bij de energieproductie.

'''Energie-efficiëntie''': Het verbeteren van de energie-efficiëntie in gebouwen, transport en industriële processen om het totale energieverbruik te verminderen.

'''Bescherming van natuurlijke ecosystemen:''' Het behoud van ecosystemen zoals wetlands, mangroves en veengebieden die grote hoeveelheden koolstof opslaan.

'''Herbebossing''': Het aanplanten van nieuwe bossen en het herstellen van beschadigde bossen om de vastlegging van koolstof te verbeteren. Bossen fungeren als koolstofputten en absorberen CO2 uit de atmosfeer.

'''Duurzame landbouw''': Landbouwpraktijken toepassen die de uitstoot verminderen, zoals precisielandbouw, vruchtwisseling en minder grondbewerking.

'''Elektrische voertuigen en openbaar vervoer''': Het gebruik van elektrische voertuigen stimuleren en de infrastructuur voor openbaar vervoer verbeteren om de uitstoot van de transportsector te verminderen.

'''Afvalbeheer''': Het verbeteren van afvalbeheerpraktijken om de methaanuitstoot van stortplaatsen te verminderen en het bevorderen van recycling en compostering.

'''Internationale samenwerking''': Wereldwijd samenwerken via overeenkomsten zoals de Overeenkomst van Parijs om emissiereductiedoelen te stellen en te behalen.

'''Koolstofheffingen''': Het implementeren van koolstofbelastingen of cap-and-trade systemen om de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen te stimuleren.

'''Technologische innovatie:''' Investeren in onderzoek en ontwikkeling van nieuwe technologieën die de uitstoot kunnen verminderen of koolstof uit de atmosfeer kunnen verwijderen.

'''Koolstofafvang en -opslag (CCS):''' Het opvangen van CO2-emissies die ontstaan door het gebruik van fossiele brandstoffen bij de opwekking van elektriciteit en industriële processen, het transporteren ervan en het opslaan buiten de atmosfeer.

'''Onderwijs en bewustwording''': Bewustwording creëren over klimaatverandering en het publiek voorlichten over duurzame praktijken en het belang van individuele acties.

Gecombineerd kunnen deze methoden aanzienlijk bijdragen aan het beperken van klimaatverandering en het bereiken van een duurzamere toekomst.

=== Koolstofbudget ===
Wetenschappers pleiten er voor dat landen hun uitstoot zo snel mogelijk moeten verminderen om de klimaatdoelstellingen te halen. Om te voldoen aan de afspraken van het Akkoord van Parijs moet de uitstoot van broeikasgassen zeer sterk worden verminderd:<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_FullVolume.pdf<nowiki>Climate Change 2023 – Synthesis Report | IPCC]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/nature18307<nowiki>Paris Agreement climate proposals need a boost to keep warming well below 2 °C | Nature]</nowiki></ref>

* '''Koolstofbudget voor 1,5 °C''': Om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 °C kan de mensheid vanaf 2020 maximaal nog ongeveer '''500 gigaton (Gt)''' CO2 uitstoten. Als de uitstoot op het huidige niveau blijft (ongeveer 40 Gt per jaar), zal dit budget begin 2030 uitgeput zijn. Volgens the Global Carbon Budget bedroeg de totale CO2-uitstoot in 2024 41,6 gigaton CO2, een lichte stijging ten opzichte van 2023.
* '''Koolstofbudget voor 2 °C''': Om de opwarming te beperken tot 2°C is het budget ongeveer '''1.350 Gt''' CO2 vanaf 2020. Met een ongewijzigd uitstootniveau zouden we dit budget halverwege de jaren 2050 overschrijden.

Het gebruik van koolstofafvang en -opslag (CCS) als tegenwicht voor emissies die moeilijk volledig te elimineren zijn, zoals methaan uit de rijstteelt, zal volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) “onvermijdelijk” zijn als de wereld netto nul wil bereiken.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/<nowiki>Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | CarbonBrief]</nowiki></ref>

Hierbij bestaat het gevaar dat bedrijven CCS zullen gebruiken als alternatief voor het verminderen van de broeikasuitstoot: een vorm van greenwashing.
[[Bestand:Emission balloons.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Te verwachten temperatuurstijging bij afbouw van broeikasgas uitstoot volgens drie scenario’s: Stated Policies Scenario (STEPS), Announced Pledges Scenario (APS) en Net Zero Emissions by 2050 (NZE). De lijntjes op de manden onder de ballonnen geven de spreiding aan van de verwachte temperaturen. Bron: IEA, World Energy Outlook 2024.''<ref>[https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2024<nowiki>World Energy Outlook 2024 | IEA]</nowiki></ref>]]

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Net-zero ===
De term "netto nul" betekent dat de uitstoot van broeikasgassen en de verwijdering ervan met elkaar in evenwicht zijn.<ref name=":2">[https://netzeroclimate.org/what-is-net-zero-2/<nowiki>What is net zero? | Oxford Net Zero]</nowiki></ref><ref name=":2" /> Dan zouden de opwarming van de aarde en de ergste gevolgen van klimaatverandering moeten stoppen. Het Akkoord van Parijs vereist dat landen "in de tweede helft van deze eeuw een evenwicht bereiken tussen de antropogene emissie van broeikasgassen en de verwijdering ervan door putten". De stijging van de mondiale temperatuur moet beperkt blijven tot ruim onder de 2 °C boven het pre-industriële niveau, en idealiter niet boven de 1,5 °C uitkomen.

Het doel is om de uitstoot in alle sectoren en activiteiten tegen 2030 met 45% te verminderen ten opzichte van 2010 en rond 2050 netto nul te bereiken. Om dit te bereiken moeten er doelen worden gesteld voor de nabije toekomst en onmiddellijk actie ondernomen. Dit houdt in dat emissies worden verminderd of verwijderd, bijvoorbeeld door bomen te planten. Maar compensatie werkt alleen als het volgens strikte regels gebeurt. Deze regels moeten ervoor zorgen dat de reducties echt zijn, continuïteit hebben en gecontroleerd kunnen worden. Het is ook belangrijk om rekening te houden met een eerlijke verdeling, omdat de mogelijkheden om het netto nulniveau te bereiken voor verschillende landen of groepen verschillend kunnen zijn.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

==== Zero Emissions Commitment (ZEC) ====
De zero emission commitment (ZEC)<ref name=":3">[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1170744/full<nowiki>The Zero Emissions Commitment and climate stabilization | Frontiers in Science]</nowiki></ref> <ref>[https://gmd.copernicus.org/articles/12/4375/2019/<nowiki>The Zero Emissions Commitment Model Intercomparison Project (ZECMIP) contribution to C4MIP: quantifying committed climate changes following zero carbon emissions | Geoscientific Model Development]</nowiki></ref> is de mate waarin de wereldgemiddelde temperatuur naar verwachting zal veranderen als we stoppen met het uitstoten van CO2. Het is een belangrijk hulpmiddel om in te schatten hoeveel koolstof we nog kunnen uitstoten zonder de doelen voor de opwarming van de aarde te overschrijden. Het helpt ons te begrijpen hoe klimaatverandering ons zal beïnvloeden en of we het ongedaan kunnen maken.
[[Bestand:Net zero.jpg|gecentreerd|miniatuur|692x692px|''Gestileerd schema van hoe het CO2 gehalte in de atmosfeer, de warmteopname door de oceanen, de mondiale oppervlaktetemperatuur en de zeespiegelstijging kunnen evolueren na het bereiken van een netto-nul CO2-uitstoot. De tijdvakken zijn indicatief.''<ref name=":3" />]]
Er is veel onzekerheid over de invloed van het ''Zero Emission Commitment (ZEC)'' op het koolstofbudget, dat wil zeggen op de maximale hoeveelheid broeikasgassen die uitgestoten mag worden om nog binnen de doelen van het Akkoord van Parijs te blijven. Als ZEC positief is, dat wil zeggen, als de temperatuur nog blijft stijgen na het bereiken van netto-nul-emissie, vermindert dit het koolstofbudget. Als ZEC negatief is, geeft ons dat meer tijd of maakt het ambitieuzere doelen mogelijk.

Het is mogelijk dat de aarde met meer dan 15% blijft opwarmen nadat de uitstoot van CO2. het netto-nul evenwicht heeft bereikt. Maar ook als de mondiale opwarming stopt, zullen diverse mega-veranderingen op aarde, zoals zeespiegelstijging of de afbraak van biodiversiteit, doorgaan vanwege de opwarming die in het verleden al heeft plaatsgevonden.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Duurzame energie ===
Het ontwikkelen en benutten van bronnen van duurzame energie is essentieel in de strijd tegen klimaatverandering. De belangrijkste alternatieven voor fossiele energie zijn:

'''Zonne-energie''': Het installeren van zonnepanelen om zonne-energie op te wekken is een van de meest toegankelijke vormen van duurzame energie. Dit kan zowel op kleine schaal (op daken van huizen) als op grote schaal (zonneparken) gebeuren.

'''Windenergie''': Windturbines kunnen op zee (offshore) of op het land (onshore) worden geplaatst om windenergie op te wekken. Dit is een van de snelst groeiende vormen van hernieuwbare energie.

'''Waterkracht''': Het gebruik van waterkrachtcentrales om elektriciteit op te wekken is een eeuwenoude vorm van duurzame energie. Dit kan variëren van grote stuwdammen tot kleine rivierinstallaties. Grootschalig gebruik van waterkracht door middel van stuwmeren kan de natuur en de belangen van de lokale bevolking ernstig schaden.

'''Biomassa''': Het verbranden van organisch materiaal zoals hout, landbouwafval of speciaal geteelde energiegewassen om energie op te wekken. Of het produceren van biogas uit afval en mest.

'''Waterstof''': Waterstof heeft het potentieel om een belangrijke rol te spelen in een duurzame energie-economie, maar of het een duurzame energiebron is, hangt af van hoe het wordt geproduceerd en gebruikt. Om waterstof echt duurzaam te maken, moet men investeren in groene waterstofproductie en de bijbehorende infrastructuur te ontwikkelen.

'''Geothermische energie''': Het gebruik van de warmte uit de aarde om energie op te wekken. Dit is vooral effectief in gebieden met geothermische activiteit.

'''Energie-efficiëntie''': Het verbeteren van energie-efficiëntie in gebouwen, voertuigen, apparaten en productieprocessen kan het energieverbruik aanzienlijk verminderen. Dit omvat het gebruik van LED-verlichting, isolatie en slimme thermostaten. Het begrip smart grid betekent dat men het energienetwerk zelf efficiënter gebruikt door pieken en dalen in gebruik en energieproductie af te vlakken of op elkaar af te stemmen.

'''Elektrificatie:''' Het vervangen van motoren op fossiele energie door elektromotoren in voertuigen en machines kan de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verminderen, mits de benodigde elektriciteit duurzaam is opgewekt.

'''Energieopslag''': Het ontwikkelen van technologieën voor energieopslag, zoals batterijen en pomp-opslag, om de disbalans tussen energievraag en de hoeveelheid duurzaam opgewekte energie te overbruggen.

'''Kernenergie''': Is omstreden en is, welbeschouwd, geen duurzame energiebron. Kernenergie kan een energiebron met een lage uitstoot zijn, maar draagt wel degelijk bij aan de opwarming en is netzomin efficiënt als fossiel. Daar komt het afvalopslagprobleem nog bij. Zie Kernenergie.

=== Duurzaam is efficiënter dan fossiel ===
Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn een universele verspilling van energie. Ongeveer 67% van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren als warmte, kooldioxide, andere oxiden en waterdamp. Slechts de resterende 33% wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.<ref>[https://flowcharts.llnl.gov/<nowiki>Energy Flow Charts: Charting the Complex Relationships among Energy, Water, and Carbon | Lawrence Livermore National Laboratory (LLNL)]</nowiki></ref> <ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/<nowiki>Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</nowiki></ref>

Zo'n verspillend (en schadelijk) energiesysteem is daarom enorm oneconomisch en blijft alleen een kernonderdeel van de wereldwijde energievoorziening dankzij beperkte concurrentie (historisch gezien) en de invloed van de OPEC (Organization of Petroleum Exporting Countries) die de olieprijzen hoog houdt via productieverlagingen wanneer de prijzen dalen.

Duurzame energie, in tegenstelling tot fossiele en ook kernenergie, gebruikt energie die in een of andere vorm al in het aardsysteem aanwezig is en eindigt als warmte, of we die nu van tevoren gebruiken of niet. Duurzaam warmt de aarde daarmee dus niet extra op.

Fossiele energie heeft afgedaan, alleen weet nog niet iedereen dat. Duurzame energie is vele malen efficiënter dan fossiel, zoals blijkt uit deze vergelijking door de International Energy Agency (IEA).<ref>[https://www.iea.org/news/global-market-for-key-clean-technologies-set-to-triple-to-more-than-2-trillion-over-the-coming-decade-as-energy-transitions-advance<nowiki>Global market for key clean technologies set to triple to more than $2 trillion over the coming decade as energy transitions advance | IEA]</nowiki></ref>

Zonne-energie is inmiddels goedkoper dan fossiele, hoewel sceptici dat ontkennen.<ref>[https://skepticalscience.com/print.php?r=497<nowiki>Is solar energy more expensive than energy from fossil fuels? | Skeptical Science]</nowiki></ref> (Zie ook [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Is zonne-energie duurder dan fossiel?|Is zonne-energie duurder dan fossiel?]])
[[Bestand:Duurzame energie.png|gecentreerd|miniatuur|615x615px|''Vergelijking van kolen en gas met zonne-energie. Een scheepslading zonnepanelen levert net zoveel energie als 100 scheepsladingen kolen.'']]
Terwijl voorraden fossiele brandstoffen moeten worden aangevuld zodra ze zijn verbruikt, zorgt het toepassen van schone technologieën voor een langdurige energievoorziening. Dit resulteert in een grotere efficiëntie: een enkele reis van een groot containerschip gevuld met zonnepanelen kan de middelen leveren om dezelfde hoeveelheid elektriciteit op te wekken als het aardgas van meer dan 50 grote LNG-tankers of de kolen van meer dan 100 grote bulkschepen.
[[Bestand:Elektriciteitsproductie.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Elektriciteitsproductie in Nederland van 2015 tot 2024. Met name wind- en zonne-energie zijn in die periode sterk gestegen, terwijl het aandeel fossiele energie afgenomen is. Bron: CBS.<ref name=":4">[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/11/helft-elektriciteitsproductie-uit-hernieuwbare-bronnen<nowiki>Helft elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen | CBS]</nowiki></ref> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]De elektriciteitsproductie in Nederland uit hernieuwbare bronnen zoals zon, wind en biomassa steeg in 2024 met 10 procent naar 61 miljard kWh. De productie uit fossiele bronnen daalde met 4 procent. Hierdoor waren hernieuwbare bronnen goed voor ongeveer de helft van de totale elektriciteitsproductie. Tijdens de zonnige en winderige aprilmaand was dit zelfs 63 procent. Voor het derde opeenvolgende jaar voerde Nederland meer elektriciteit uit dan het invoerde, aldus het CBS.<ref name=":4" />

In 2023 verbruikten wind- en zonne-energie alleen al meer kapitaal dan upstream olie- en gasinvesteringen: 650 miljard dollar per jaar tegenover 480 miljard dollar voor olie en gas, en ze zijn goed voor 15% van de wereldwijde stroomproductie. Elektrische auto's zijn goed voor een op de zes nieuwe verkopen wereldwijd en groeiden de afgelopen jaren met 35% per jaar.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/<nowiki>Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</nowiki></ref>

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Schone technologie ===
Het Rocky Mountain Institute (RMI) brengt elk jaar in kaart hoe ons energiesysteem veranderd onder de veranderingen in hernieuwbare energie, elektrificatie en efficiëntie''<ref name=":5">[https://rmi.org/insight/the-cleantech-revolution/<nowiki>The Cleantech Revolution | Rocky Mountain Institute]</nowiki></ref>.'' Zij stellen: ''"''De afgelopen tien jaar heeft schone technologie een opmerkelijke vooruitgang en groei doorgemaakt. De kosten ervan zijn met wel 80 procent gedaald, terwijl de investeringen bijna 10 keer zo hoog zijn en de opwekking van zonne-energie 12 keer zo hoog is geworden. Ondertussen is elektriciteit uitgegroeid tot de grootste bron van nuttige energie en heeft de toenemende energie-efficiëntie de vraag naar energie met eenvijfde verminderd.”[[Bestand:RMI cleantech revolution-9-scaled.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de groei van zonne-energie, elektrische voertuigen en batterijen. De gevestigde spelers hebben de snelheid van de veranderingen onderschat. Zelfs neutrale partijen hebben hun modellen lineair weergegeven. Maar de veranderingen zijn exponentieel geweest.''<ref name=":5" />]]
“Naarmate de drijvende krachten achter verandering de weerstand blijven overwinnen, zal duurzame energie blijven groeien via S-curves, waardoor de vraag naar fossiele brandstoffen uiteindelijk zal afnemen en het Akkoord van Parijs binnen ons bereik komt,” zegt het RMI. Daarop valt nog wel wat af te dingen. Voorlopig investeren olie- en gasbedrijven nog veel geld om zoveel mogelijk fossiele brandstoffen uit de grond te halen, met een versnelde toename van de uitstoot van broeikasgassen tot gevolg. Op grond daarvan komen op dit moment prognoses voor de opwarming in 2100 uit op 2,6 tot 3,1°C.

Ondertussen zet China grote stappen in de “groene transitie”. Tweederde van alle nieuwe zonne- en windenergieprojecten wereldwijd zijn in China gevestigd en de omvang en het tempo van het uitfaseren van fossiele brandstoffen overtreffen de internationale voorspellingen, volgens een rapport van Financial Times.<ref>[https://www.ft.com/content/4afdd319-230f-4763-8107-d8a43308dcfc<nowiki>China’s accelerating green transition | Financial Times]</nowiki></ref> Maar om “de industrie van steenkool af te helpen, moet Beijing een echte energiemarkt opzetten”. China moet tot 2030 ongeveer 800 miljard dollar uitgeven om het transmissienetwerk en de onderliggende software te moderniseren, zodat duurzame elektriciteit kan worden geleverd aan de steden en fabrieken.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Vuile kant aan schone energie ===
De energietransitie, omschakelen op energie uit hernieuwbare bronnen (zon, wind, water) via elektrificatie en mogelijk waterstof als energiedrager, heeft ook schaduwkanten. Deze bronnen brengen andere vormen van uitbuiting en milieuproblemen met zich mee door herbestemming van natuur op land en in zee en door winning van schaarse mineralen.

De grondstoffen die nodig zijn om zonnepanelen, windmolens, batterijen en elektromotoren te maken, bevatten koper, chroom, nikkel, goud, lithium en nog veel andere mineralen en zeldzame aardmetalen. De winning van die grondstoffen vraagt enorme hoeveelheden water en energie. Een nieuwe studie in Science geeft aan dat de regionale beschikbaarheid van water zowel de huidige als de toekomstige winning van 32 mineralen beperkt, zie illustratie.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk5318<nowiki>Geological resource production constrained by regional water availability | Science]</nowiki></ref>
[[Bestand:Water resources.jpg|miniatuur|300x300px|''De mate waarin de huidige productie van de tien belangrijkste geologische hulpbronnen de regionale waterbeschikbaarheid overschrijdt (oranje). Credit: National Institute of Advanced Industrial Science and Technology (AIST).''<ref>[https://www.aist.go.jp/aist_e/list/latest_research/2025/20250314/en20250314.html<nowiki>A planetary boundary for geological resources: Limits of regional water availability | National Institute of Advanced Industrial Science and Technology (AIST)]</nowiki></ref>]]
Dit artikel in Science beschrijft dat in 25 van de 330 onderzochte mijnen de duurzaamheidsgrenzen voor watergebruik bij de winning van deze mineralen werden overschreden. Naarmate de vraag naar deze stoffen toeneemt door de groeiende energietransitie en economische groei, neemt de bezorgdheid over hun beschikbaarheid en de duurzaamheid van de productie ervan toe. Het onderzoek onderstreept de urgentie van het verbeteren van de grondstoffenefficiëntie, het verbeteren van de recyclebaarheid en het zoeken naar alternatieve bronnen.

Daar komt bij dat veel van de grondstoffen voor een duurzame transitie afkomstig zijn uit gebieden van inheemse gemeenschappen in voormalige Europese koloniën.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41893-022-00994-6<nowiki>Energy transition minerals and their intersection with land-connected peoples | Nature Sustainability]</nowiki></ref> <ref>[https://www.oneworld.nl/klimaat/onze-energietransitie-is-koloniaal/<nowiki>‘Onze energietransitie is koloniaal!’ | One World]</nowiki></ref> Voor deze gemeenschappen is de energietransitie een bedreiging voor hun bestaan doordat hun leefgebied gebruikt voor grondstoffenwinning.

Shivant Jhagroe<ref>Jhagroe, S. (2024). ''Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving''. Mazirel Pers, imprint Walburg Pers.</ref> zegt hierover in OneWorld:<ref>[https://www.oneworld.nl/klimaat/voorbij-duurzaamheid-shivant-jhagroe/<nowiki>‘Onze energietransitie zit échte verandering in de weg’ | One World]</nowiki></ref> ''“Duurzaamheid is geen onschuldige ‘linkse hobby’. Het is een politiek breed gesteund machtsregime met soms dodelijke gevolgen, bijvoorbeeld in mijnen in het Mondiale Zuiden, voor onze ‘schone’ energietransitie. Het is wat ik noem ‘groen kolonialisme’: onder het mom van groene technologie of natuurbescherming worden inheemse gemeenschappen benadeeld of verdreven voor witte, westerse belangen en verlangens.”''

Zie ook Voorbij duurzaamheid.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Herbebossing ===
Het planten van bomen is een populaire oplossing geworden voor het tegengaan van klimaatverandering, vanwege het vermogen van bomen om koolstof op te slaan in biomassa en daarmee de antropogene verhoging van het CO2 gehalte in de atmosfeer te verminderen. Echter, bomen planten op de verkeerde plaatsen kan de opwarming versterken in plaats van verminderen.<ref>[https://scitechdaily.com/planting-trees-in-the-wrong-places-could-actually-speed-up-global-warming-scientists-warn/<nowiki>Planting Trees in the Wrong Places Could Actually Speed Up Global Warming, Scientists Warn | SciTechDaily]</nowiki></ref>

Naarmate de mogelijkheden voor bomengroei toenemen door de opwarming van de aarde, worden er meer boomplantprojecten gestart in steeds noordelijker gebieden. Er zijn echter aanwijzingen dat het planten van bomen op hoge breedtegraden contraproductief is voor het tegengaan van klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01573-4 Tree planting is no climate solution at northern high latitudes | Nature Geoscience]</ref>
[[Bestand:Arctic tree plantation.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De directe en indirecte effecten van bebossing op klimaatforcering in noordelijke gebieden.'' ''(1) De aanleg van plantages verstoort de voorheen intacte bodem, wat leidt tot een verhoogde afbraak van microbiële koolstof.''

''(2) Dit wordt nog verergerd door een verhoogde bodemisolatie veroorzaakt doordat meer sneeuw wordt vastgelegd en een verminderde sneeuwpakking.''

''(3) Groeiende bomen scheiden koolstof via hun wortels uit, wat de omzetting van bodemkoolstof door wortelgebonden microben versnelt.''

''(4) Naarmate de plantage volwassen wordt, verduisteren bomen het oppervlak en verminderen ze de hoeveelheid energie die naar de atmosfeer wordt gereflecteerd.''

''(5) Wanneer het nieuwe bos aangetast wordt, neemt de albedo toe terwijl de in de bomen opgeslagen koolstof afneemt.''

''Credit: Laura Barbero-Palacios, Greenland Institute of Natural Resources. Bron diagram: [https://www.eurekalert.org/multimedia/1048098 Eurekalert]. [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ Creative Commons BY-NC 4.0 International]'']]In noordelijke en Arctische gebieden is de hoeveelheid teruggekaatst zonlicht (het albedo-effect), belangrijker dan koolstofopslag voor de totale energiebalans. De aanplant van bomen leidt vaak tot een netto opwarming doordat het oppervlak donkerder wordt (verminderde albedo), wat de potentiële mitigatie-effecten van koolstofopslag teniet doet in gebieden waar de biomassa beperkt en weinig veerkrachtig is. Bovendien verstoort de aanplant van bomen koolstofreservoirs in de bodem en heeft het negatieve effecten op de lokale inheemse Arctische natuur.

In het verleden absorbeerden de ongerepte bossen mondiaal jaarlijks 7,8 miljard ton CO₂ - ongeveer eenvijfde van alle emissies door de mens - maar hun koolstofopslag komt steeds meer in gevaar door de schade die bossen ondervinden van klimaatverandering en door menselijke activiteiten zoals ontbossing. Een nieuwe studie van het Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK)<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-025-57607-x<nowiki>Hedging our bet on forest permanence for the economic viability of climate targets | Nature Communications]</nowiki></ref> laat zien dat als er geen rekening wordt gehouden met het mogelijk afnemende vermogen van bossen om CO₂ te absorberen, het beperken van de mondiale temperatuurstijging, zoals afgesproken in de Parijse akkoorden, aanzienlijk moeilijker, zo niet onmogelijk, en veel duurder kan worden.

Op dit moment richten de meeste plannen om klimaatverandering aan te pakken zich op het beschermen en uitbreiden van bossen. Maar soms zijn bossen een deel van het probleem in plaats van deel van de oplossing. Zo zijn er steeds meer en steeds fellere bosbranden, zoals rondom Los Angeles in januari 2025, en steeds meer stukken tropisch oerwoud in het Amazonegebied, Zuid-Oost Azië en centraal Afrika worden gekapt. Daardoor komt de enorme hoeveelheid koolstof vrij die in die bossen is opgeslagen.

Niet alleen om de biodiversiteit te behouden, maar ook om drastische maatschappelijke gevolgen te voorkomen en onze klimaattoekomst veilig te stellen, is het essentieel om naast bosbescherming ook duurzaam landgebruik te bevorderen.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Emissierechten (ETS) ===
Systemen voor de handel in emissierechten (ETS) zijn ontworpen om de uitstoot van broeikasgassen via marktmechanismen op een kosteneffectieve manier te verminderen. Ze werken volgens het principe van '''cap-and-trade''<nowiki/>', waarbij een regelgevende instantie een bovengrens stelt aan de totale uitstoot die binnen een bepaalde periode is toegestaan. Bedrijven ontvangen of kopen emissierechten, die elk een bepaalde hoeveelheid emissies toestaan. Bedrijven kunnen deze emissierechten verhandelen, waardoor emissiereducties worden gestimuleerd waar dat het minst kostbaar is.

Dergelijke programma's bestrijken ongeveer 18% van de wereldwijde uitstoot en hebben volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) bijgedragen aan emissiereducties in de EU, de VS en China. De EU beschouwt het Europese ETS programma als succesvol.<ref>[https://climate.ec.europa.eu/news-your-voice/news/record-reduction-2023-ets-emissions-due-largely-boost-renewable-energy-2024-04-03_en<nowiki>Record reduction of 2023 ETS emissions due largely to boost in renewable energy | EU Directorate-General for Climate Action]</nowiki></ref>

Koolstofcompensaties (''carbon offsets'')<ref>[https://interactive.carbonbrief.org/carbon-offsets-2023/index.html<nowiki>In-depth Q&A: Can ‘carbon offsets’ help to tackle climate change? | Carbon Brief]</nowiki></ref> zijn certificaten die broeikasgassen vertegenwoordigen die “vermeden”, “verminderd” of “verwijderd” zijn en die kunnen worden verhandeld tussen een partij die blijft uitstoten en een partij die haar eigen uitstoot feitelijk heeft verminderd of kooldioxide (CO₂) uit de atmosfeer heeft verwijderd. Compensaties worden meestal uitgedrukt in ton CO2-equivalent (tCO2e) en worden ook verhandelbare “rechten” genoemd.<ref>Wordt vaak door elkaar gebruikt met 'carbon credits' (hoewel kredieten niet noodzakelijkerwijs hoeven te worden gebruikt om claims te doen over CO2-neutraliteit of het 'compenseren' van emissies).</ref>

Koolstofcompensatie stelt individuen, bedrijven of overheden in staat om hun uitstoot te compenseren door projecten te steunen die de uitstoot elders verminderen. In theorie kunnen, nadat ze hun uitstoot zoveel mogelijk hebben verminderd, hun compensaties betalen voor koolstofarme technologieën of bosherstel om de uitstoot die ze niet kunnen vermijden “teniet te doen”. Dit zou ook steun kunnen bieden aan relatief goedkope klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden en een grotere wereldwijde ambitie kunnen bevorderen.

In de praktijk stelt compensatie hen vaak in staat om "business as usual" te rechtvaardigen — het produceren van dezelfde hoeveelheid emissies terwijl ze claims indienen voor reducties die afhankelijk zijn van compensaties. De handel in emissierechten is inmiddels big business geworden. “De grootste bedrijven ter wereld, van Netflix tot Ben & Jerry's, pompen miljarden in een compensatie-industrie waarvan de klimaatclaims steeds meer in strijd lijken te zijn met de werkelijkheid,” schrijft een groep onderzoeksjournalisten. Hun onderzoek laat zien dat slechts 6 procent van de koolstofkredieten daadwerkelijk tot emissiereductie heeft geleid. De rest was waardeloos.<ref>[https://www.source-material.org/vercompanies-carbon-offsetting-claims-inflated-methodologies-flawed/<nowiki>The Carbon Con | SourceMaterial]</nowiki></ref>

George Monbiot in The Guardian:<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/nov/21/donald-trump-science-climate-cop29-carbon-markets<nowiki>Trump’s science-denying fanatics are bad enough. Yet even our climate ‘solutions’ are now the stuff of total delusion | The Guardian]</nowiki></ref> “Koolstofmarkten stellen landen en bedrijven in staat om koolstofkredieten te verhandelen — wat in feite neerkomt op toestemming om door te gaan met vervuilen.” Daarmee zijn ze een vorm van [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Klimaatleugens strafbaar maken|greenwashing]].

“In theorie zou je een rol voor zulke markten kunnen rechtvaardigen, als ze alleen werden gebruikt om emissies tegen te gaan die anders onmogelijk te verminderen zijn. Maar ze worden routinematig gebruikt als weg van de minste weerstand: een substituut voor decarbonisatie thuis en bedoeld om regeringen in staat te stellen conflicten met machtige belangen, vooral die van de fossiele industrie, te vermijden. De leefwereld is een stortplaats voor falend beleid geworden.”

Een review van empirische studies naar meer dan 2000 compensatieprojecten in alle belangrijke sectoren laat zien dat deze projecten aanzienlijk minder emissiereducties hebben bereikt dan officieel wordt beweerd.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-53645-z<nowiki>Systematic assessment of the achieved emission reductions of carbon crediting projects | Nature Communications]</nowiki></ref> De onderzoekers schatten dat slechts 12% van het totale volume aan bestaande koolstofkredieten echte emissiereducties zijn, met 0% voor hernieuwbare energie, 0,4% voor kooktoestellen, 25,0% voor bosbouw en 27,5% voor chemische processen. De resulterende 88% in deze vier sectoren zijn geen echte emissiereducties.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Criminaliteit ===
Het Europese CO2-handelsysteem, bedoeld als stimulans voor verduurzaming, blijkt ook gevoelig voor misbruik door criminelen. Zij gebruiken deze handel om zwart geld wit te wassen, doordat de markt internationaal, complex en nog onvoldoende gereguleerd is. Bedrijven kunnen grote sommen geld in emissierechten investeren en deze weer verkopen, waardoor de herkomst van het geld moeilijk te traceren is. Toezichthouders, zoals de Duitse milieuautoriteit, waarschuwen voor deze kwetsbaarheden en zoeken naar betere controlemechanismes. Zonder streng toezicht blijft CO2-handel een aantrekkelijk instrument voor fraudeurs en witwassers, wat het groene doel ondermijnt.<ref>[https://www.ftm.nl/artikelen/de-co2-handel-is-een-ideaal-instrument-voor-witwassers De CO2-handel is een ‘ideaal instrument’ voor witwassers | Follow the Money]</ref>
<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Carbon footprint ===
De carbon footprint (koolstofvoetafdruk) is een maat voor de totale hoeveelheid broeikasgassen (waaronder kooldioxide en methaan) die vrijkomt in de atmosfeer als gevolg van de activiteiten van een bepaald individu, organisatie, evenement of product. Het concept wordt gebruikt om de invloed van deze activiteiten op klimaatverandering te kwantificeren.

Individuele acties zoals het verminderen van de persoonlijke CO₂-voetafdruk zijn onvoldoende om de noodzakelijke veranderingen op grote schaal te bewerkstelligen. Het concept van een ‘koolstofvoetafdruk’ werd populair gemaakt door de grote olie-industrie, met name BP, om de schuld te verleggen van bedrijven naar individueel gedrag.<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/aug/23/big-oil-coined-carbon-footprints-to-blame-us-for-their-greed-keep-them-on-the-hook<nowiki>Big oil coined ‘carbon footprints’ to blame us for their greed. Keep them on the hook | The Guardian]</nowiki></ref> Dit leidt de aandacht af van de noodzaak van collectieve actie op alle niveaus om over te stappen van fossiele brandstoffen naar duurzame energiesystemen.

Persoonlijke keuzes kunnen weliswaar anderen beïnvloeden en markten creëren voor duurzame producten, maar de onderliggende oorzaken van klimaatverandering pakken ze niet aan. In plaats daarvan is collectieve politieke actie nodig om beleid op te stellen dat schone energie verplicht stelt en de schadelijke effecten van de vervuilende industrie vermindert.

<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Negatieve emissie ===
Als we op de huidige weg doorgaan zou, zelfs om binnen de 2°C-doelstelling te blijven, tegen 2100 tussen de 100 en 1.000 Gt CO₂ uit de atmosfeer moeten worden verwijderd, afhankelijk van hoe snel de uitstoot wordt teruggedrongen.

Negatieve emissie is een manier om CO₂ kwijt te raken. Dit wordt gedaan door de CO₂ uit de lucht te halen en ergens anders op te slaan zodat het niet terug de lucht in gaat. Er zijn een paar manieren om negatieve uitstoot te bereiken.

Eén manier is om nieuwe bossen aan te planten of oude bossen te herstellen. Dit wordt bebossing en herbebossing genoemd. De bomen nemen CO₂ op door fotosynthese.

Een andere manier is om het vermogen van de bodem om koolstof op te slaan te vergroten. Dit wordt gedaan door middel van conserverende grondbewerking en bodembedekkers. Bij bio-energie met koolstofvastlegging en -opslag (BECCS) wordt biomassa gekweekt om te verbranden voor energieopwekking, waarbij de CO₂-uitstoot wordt opgevangen en ondergronds wordt opgeslagen. Direct air capture (DAC) maakt gebruik van chemische processen om CO₂ rechtstreeks uit de lucht te vangen en op te slaan.

Door fijngemalen mineralen te verspreiden over grote gebieden wordt het natuurlijke verweringsproces versneld, waardoor CO₂ uit de atmosfeer wordt verwijderd. Oceaanbemesting voegt voedingsstoffen toe aan de oceaan om de groei van fytoplankton te stimuleren, dat CO₂ absorbeert.

Deze technologieën worden besproken in het hoofdstuk Wondermiddelen.

= Wondermiddelen =
'''Er worden veel, vaak technologische, oplossingen voor de gevolgen van klimaatverandering voorgesteld die een kritische toets niet altijd doorstaan. Bij het beoordelen ervan is het belangrijk je af te vragen, wie de oplossing voorstelt, wat diens belang erbij is, wat de kosten zijn, wie voor die kosten opdraait, of het gaat om een in de praktijk bewezen oplossing, of de oplossing voldoende is, en of de oplossing op tijd komt. Veel van de technologieën die we in dit hoofdstuk bespreken, doorstaan deze toets niet en blijken een vorm van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’ te zijn.'''

Van het planten van bomen tot het verspreiden van fijngemalen silicaatmineralen over het land, de methoden voor het “verwijderen van kooldioxide” (CDR) variëren in aanpak, effecten, mate van ontwikkeling en kosten.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/ Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024]</ref>

Het rapport van de IPCC Working Group III: Mitigation Of Climate Change beveelt aan emissiebeperking te combineren met CO₂-verwijdering.<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/<nowiki>Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change | IPCC]</nowiki></ref>

Het tweede “State of CDR” rapport, geleid door een samenwerking van wetenschappelijke instellingen uit Europa en de VS, heeft als doel samen te vatten waar de wereld op dit moment staat als het gaat om het verwijderen van CO₂ uit de lucht.<ref>[https://www.stateofcdr.org/<nowiki>The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</nowiki></ref>

Let op: Het is belangrijk niet alleen negatief te zijn over geo-engineering, maar er vooral op te wijzen dat wetenschappers een taak hebben hier open over te communiceren. Alleen stoppen met CO₂-uitstoot zal niet voldoende zijn om in de buurt van de Parijse Akkoorden te blijven. Een of andere vorm van CO₂-verwijdering of vermindering van de instraling zal nodig zijn, mits dit niet als uitvlucht wordt gebruikt voor de lobby van de grote energiebedrijven en olieproducerende landen om door te gaan met het gebruiken van fossiele brandstof.

Om vooroordelen van het publiek over onderzoek naar geo-engineering en koolstofafvang te voorkomen, is het belangrijk dat wetenschappers transparant communiceren over hun projecten, ook door financieringsbronnen of potentiële belangenconflicten bekend te maken en bereid te zijn om te luisteren naar de zorgen van het publiek.

Zie [https://www.science.org/content/article/geoengineering-fight-climate-change-if-public-can-convinced dit stuk in Science] over de noodzaak voor wetenschappers om met het publiek te communiceren over geo-engineering.

=== Greenwashing ===
Een van de misleidende tactieken van bedrijven om fossiele brandstoffen te blijven gebruiken, is ‘greenwashing’. Greenwashing is een marketingstrategie waarbij bedrijven, gesteund door hun PR-bureaus, claims doen over hun milieuvriendelijkheid om consumenten te misleiden. Dit wordt vaak gebruikt om een groener imago te creëren dan in werkelijkheid het geval is. Onderzoek toont aan dat het promoten van groene identiteit van bedrijven en merken op de korte termijn uiterst effectief is, omdat consumenten steeds bewuster kiezen voor duurzame opties.<ref>[https://www.bi.team/blogs/there-is-a-growing-epidemic-of-climate-anxiety/<nowiki>Protecting consumers from greenwashing | Behavioural Insights Team (BIT)]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2022/08/23/climate/climate-greenwashing.html<nowiki>How greenwashing fools us | New York Times]</nowiki></ref>

Bedrijven overdrijven de impact van hun milieuvriendelijke initiatieven of projecten om hun imago te verbeteren. Zij gebruiken groene kleuren, bladeren, bomen en andere natuurlijke beelden of termen als "natuurlijk", "eco-vriendelijk" of "duurzaam", zonder dat deze claims worden ondersteund door feiten of certificeringen.<ref>[https://kro-ncrv.nl/programmas/keuringsdienst-van-waarde/eco-schoonmaakmiddelen-echt-beter-of-duurder<nowiki>Zijn eco schoonmaakmiddelen écht beter of vooral duurder? | Keuringsdienst van Waarde, KRO/NCRV]</nowiki></ref> Bedrijven delen selectief positieve milieu-informatie en verbergen negatieve aspecten van hun activiteiten. Een overzicht en classificatie van soorten greenwashing is te vinden in een aflevering uit 2020 van het tijdschrift ''Environmental Sciences Europe''.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1186/s12302-020-0300-3<nowiki>Concepts and forms of greenwashing: a systematic review | Environmental Sciences Europe]</nowiki></ref>

In 2024 hadden banken en andere vermogensbeheerders investeringen ter waarde van meer dan 33 miljard dollar in de grootste oliemaatschappijen via “groene fondsen”. Dit bleek uit een onderzoek van Voxeurop en The Guardian.<ref>[https://voxeurop.eu/en/global-carbon-emissions-european-green-finance-investments/<nowiki>Nearly a fifth of global carbon emissions is propped up by billions of euros in European “green” investments | VoxEurop]</nowiki></ref> Deze oliemaatschappijen zijn verantwoordelijk voor 18% van de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen in de wereld, hebben geen van allen een strategie om aan de Parijse Akkoorden te voldoen en hebben zelfs recent hun duurzaamheidsambities verlaagd. Deze “groene fondsen” worden aangeboden door grote financiële instellingen zoals JP Morgan, DWS/Deutsche Bank en BlackRock. De fondsen zijn bedoeld voor een transitie naar een duurzame economie, maar door te slappe criteria worden ze op grote schaal misbruikt.

Shell laat een wel heel brutale vorm van greenwashing zien met de startup Onward, in 2024 opgericht en eigendom van Shell, dat in dat jaar $28 miljard winst maakte.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2024/feb/26/shell-climate-tech-startup-onward-oil-gas-jobs-greenwashing<nowiki>A Trojan horse of legitimacy’: Shell launches a ‘climate tech’ startup advertising jobs in oil and gas | The Guardian]</nowiki></ref> Onward zegt de energietransitie te willen versnellen door innovators wereldwijd met elkaar in contact te brengen om energie- en klimaatuitdagingen aan te pakken. Ondanks de groene beelden en taal — “Achieving a net zero future” — richt Onward zich voornamelijk op het verbeteren van olie- en gasresultaten door banen in het verkennen van nieuwe olie- en gasvelden aan te bieden. Exxon, Chevron, SoCal Gas, BP, Southern Company en Saudi Aramco hebben vergelijkbare greenwashing projecten.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Technologische innovaties ===
Omdat het kapitalisme van groei afhankelijk is, zijn technologische innovaties de aangewezen manier om de groei erin te houden. Hier wordt een aantal opties besproken, die echter geen van alle op afzienbare termijn op een maatschappelijk verantwoorde en duurzame manier voor reductie van broeikasgassen kunnen zorgen.

=== Geo-engineering (klimaatengineering) ===
Geo-engineering verwijst naar grootschalige ingrepen in de oceanen, de bodem en de atmosfeer van de aarde met als doel de effecten van klimaatverandering te verminderen, meestal tijdelijk. Zoals eerder al werd aangegeven, zal elke vorm van geo-engineering altijd gepaard moeten gaan met terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen. Anders is het een schijnoplossing voor de klimaatcrisis die de symptomen van klimaatverandering aanpakt, maar de onderliggende oorzaken negeert en in veel gevallen laat voortbestaan.<ref name=":10">https://www.geoengineeringmonitor.org/<nowiki>What is Geoengineering? | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref>

Er worden twee vormen van geo-engineering onderscheiden, ''Solar Radiation Modification'' (SRM), ook wel aangeduid als zonnestralingsbeheer, en ''Carbon Dioxide Removal'' (CDR), of koolstofverwijdering).

In oktober 2024 heeft de American Geophysical Union (AGU) een rapport uitgebracht waarin ethische richtlijnen voor geo-engineering zijn vastgelegd.<ref>[https://www.agu.org/Ethicalframeworkprinciples<nowiki>Ethical Framework Principles for Climate Intervention Research | AGU]</nowiki></ref>

Tijdens de jaarlijkse AGU conferentie in 2024 zei Alan Robock, een klimaatwetenschapper aan Rutgers University, het onomwonden: “Ik wil hier niet zijn,” zei hij. “We weten dat de oplossing voor de opwarming van de aarde is om fossiele brandstoffen in de grond te laten zitten.” Toch is het belangrijk dat wetenschappers begrijpen wat de risico's zijn van het uitproberen van deze technieken en hoe ze zich verhouden tot de risico's van het niet uitproberen ervan, zei Robock. “Hoe eerder we dat weten, hoe eerder we verder kunnen.”<ref>[https://www.nytimes.com/2024/12/12/climate/three-questions-from-cutting-edge-climate-science.html<nowiki>Three Questions From Cutting-Edge Climate Science | New York Times]</nowiki></ref>

=== Zonnestralingsbeheer (Solar Radiation Modification) ===
[[Bestand:Solar climate intervention.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vijf methoden van zonnestralingsbeheer. 1) Verhogen van de oppervlakte albedo. 2) Het reflecterend vermogen van wolken boven zee vergroten. 3) Het verhogen van het aantal aerosolen in de stratosfeer. 4) Methoden met gebruikmaking van de ruimtevaart; bijvoorbeeld spiegels die zonnestraling terugkaatsen. 5) Vermindering van cirrusbewolking op grote hoogte. Bron: NOAA.''<ref>[https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/solar-radiation-modification-noaa-state-science-factsheet<nowiki>Solar radiation modification: NOAA State of the Science factsheet | NOAA]</nowiki></ref> ]]Deze methode heeft tot doel de bron van de opwarming, zonnestraling, te verminderen. Onderzoekers bestuderen vooral twee manieren om zonnestraling te beheersen: het helderder maken van wolken op zee en het injecteren van stratosferische aërosolen.

''Marine cloud brightening'' houdt in dat er heel fijn zout water vanaf boten naar laaghangende wolken boven de oceaan wordt gesproeid om hun helderheid en reflectiviteit te verbeteren.

Modellen hebben aangetoond dat als je een enorm groot gebied – ongeveer 4% van de oceaan – in de buurt van de evenaar zou besproeien en de wolken daardoor helderder zou maken, de combinatie van meer wolken en daardoor een lagere temperatuur van de zeeoppervlakte eronder wereldwijde gevolgen zou kunnen hebben.<ref name=":10" />

''Stratospheric aerosol injection'' houdt in dat de hoeveelheid stratosferische aerosolen die zonlicht reflecteren wordt verhoogd, hetzij door directe injectie, hetzij door injectie van een precursor (zoals zwaveldioxide, SO2) dat vervolgens in de stratosfeer reageert en aerosolen vormt. Voorgestelde aerosoltypes zijn onder meer sulfaat, calciumcarbonaat en diamantstof. Die zouden op een hoogte (11-48 km) verspreid moeten worden die ver ligt boven de hoogte waarop de meeste vliegtuigen vliegen.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Koolstofverwijdering ===

Een zeer verdund gas (~0,04%) zoals CO2 uit de atmosfeer halen is technisch uitdagend, energie-intensief en duur.

Kooldioxideverwijdering (''carbon dioxide removal'', CDR) omvat opzettelijke menselijke activiteiten die CO2 verwijderen die al in de atmosfeer aanwezig is en deze duurzaam opslaan in geologische formaties, bodems, oceanen of producten. Het omvat natuurlijke methoden zoals bebossing en technologische methoden zoals directe luchtopname met opslag. CDR vermindert de totale concentratie van atmosferische CO2, waardoor het broeikasgasniveaus actief wordt verlaagd en de klimaatverandering wordt tegengegaan. Naast het snel terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen zijn de opschaling en de uitbreiding van CDR op het land dringende prioriteiten als we de temperatuurdoelstelling van het Akkoord van Parijs willen halen.<ref>[https://www.stateofcdr.org/<nowiki>The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</nowiki></ref>

Er zijn veel CDR-methoden om CO₂ op te vangen en op te slaan met verschillende niveaus van ontwikkeling, kosten, potentieel en duurzaamheid. Elke methode heeft duurzaamheidsrisico's die de toepassing op lange termijn kunnen beperken.

Carbon Capture and Storage (CCS) vangt CO2-uitstoot rechtstreeks op van puntbronnen zoals energiecentrales of industriële installaties voordat de CO2 de atmosfeer bereikt. De opgevangen CO2 wordt vervolgens getransporteerd en ondergronds opgeslagen. CCS voorkomt dat nieuwe emissies de atmosfeer binnendringen, maar verwijdert geen CO2 die al in de lucht aanwezig is. Daarom wordt CCS beschouwd als een emissiereductietechnologie, geen verwijderingstechnologie.

Koolstofverwijdering is een technologie die bij lange na niet voldoende ontwikkeld is om in 2050 netto nul te bereiken. Er zijn enorme hoeveelheden energie nodig die niet voor andere nuttige doeleinden kunnen worden gebruikt, zelfs niet als er hernieuwbare energie wordt gebruikt. Het is ongelooflijk duur, vooral gezien de omvang die nodig is om koolstof op wereldwijde schaal te verwijderen. Met het huidige tempo zal de opslagcapaciteit voor CO2 naar verwachting rond de 700 miljoen ton per jaar zijn in 2050, slechts 10% van wat er nodig is. Zonder een gecoördineerde wereldwijde inspanning en snelle beleidsveranderingen lijkt het onwaarschijnlijk dat de doelstellingen voor netto nul worden gehaald met CCS-ambities. CCS mag ons niet afleiden van de werkelijk effectieve aanpak van klimaatverandering, namelijk het versneld uitbannen van fossiele brandstoffen.<ref>[https://ce.nl/wp-content/uploads/2023/07/CE_Delft_220460_Koolstofverwijdering_voor_klimaatbeleid_DEF-gecorrigeerd.pdf<nowiki>Koolstofverwijdering voor klimaatbeleid | CE Delft]</nowiki></ref> <ref>https://filelist.tudelft.nl/Websections/Climate%20Action/NL%20TUD%20RouteKaart%20position%20paper%2029%20April%202025.pdf<nowiki>Nederland als innovatiepionier: Een oproep voor dringend leiderschap in koolstofverwijdering | TU Delft]</nowiki></ref>

=== BECCS ===
Het gebruik van landbouwgewassen voor energieopwekking, gecombineerd met koolstofafvang en -opslag (BECCS)<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/technologies/beccs<nowiki>Bioenergy with Carbon Capture and Storage | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> wordt door veel beleidsmakers gezien als een manier om te voldoen aan de Parijse Akkoorden. Het gaat om snelgroeiende gewassen die CO2 uit de atmosfeer halen. Die verbrand je om er energie uit te halen. En de CO2 die bij de verbranding vrijkomt, vang je af en stop je in een diepe zoutmijn of leeg gasveld. Dat is precies het omgekeerde van fossiele brandstoffen verbruiken, en tóch levert het je energie op. Die energie komt van de zon, die via fotosynthese CO2 omzet in brandstof.

Zeven van de negen planetaire grenzen worden al overschreden en meerdere van deze grenzen hebben te maken met de manier waarop land door mensen wordt gebruikt. Klimaatverandering zou deze grenzen nog meer onder druk kunnen zetten. Een groep onderzoekers uit Potsdam berekende hoeveel biomassa er geproduceerd zou kunnen worden voor BECCS onder verschillende omstandigheden, zoals beperkingen voor stikstofstromen, veranderingen in zoetwatersystemen, veranderingen in het land en bescherming van het milieu.<ref>[https://www.nature.com/articles/s43247-025-02033-6<nowiki>Multiple planetary boundaries preclude biomass crops for carbon capture and storage outside of agricultural areas | Nature Communications Earth & Environment]</nowiki></ref> De druk op de bestaande landbouwgebieden zal toenemen om te voldoen aan de groeiende wereldwijde vraag naar voedsel, veevoer, vezels (katoen) en hout.

Het resultaat is dat het potentieel voor BECCS van speciale plantages van het snelgroeiende ''Miscanthus'' (olifantsgras) rond 2050 bijna nul is (0,1 gigaton kooldioxide-equivalenten per jaar) bij het IPCC scenario van milde klimaatverandering (Representatieve Concentratiepad (RCP) 4,5). De belangrijkste beperking is dat deze vorm van landgebruik het milieu niet mag vernietigen. Naast milieubescherming en landgebruik geven ook de andere randvoorwaarden uit het onderzoek (beperking stikstof en zoetwater beschikbaarheid) duidelijk grenzen aan. Dit illustreert hoe smal de marges van het ''[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|systeem aarde]]'' zijn als we klimaatverandering proberen te stoppen.

=== Overzicht geo-engineering projecten ===

Geoengineering Monitor publiceert een in interactieve wereldkaart<ref name=":9">[https://map.geoengineeringmonitor.org/<nowiki>Geoengineering Map | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> met een overzicht van alle bekende geo-engineering projecten. Voor elke aanklikbare locatie is uitgebreide informatie beschikbaar zoals gebruikte technologie, eigenaar van het project, argumenten voor of tegen de effectiviteit van de technologie.
[[Bestand:Geoengineering map.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Deze interactieve wereldkaart over geo-engineering, opgesteld door ETC Group en de Heinrich Boell Foundation, werpt een licht op de alarmerende uitbreiding van onderzoek en experimenten op het gebied van geo-engineering.''<ref name=":9" />]]
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Bomen planten ===
Het blijkt dat plannen om op grote schaal CO2 te verwijderen door bomen te planten veel te optimistisch zijn. Een studie van een groep Australische en Scandinavische onderzoekers laat een kloof zien tussen de afhankelijkheid van landbouwgrond voor de verwijdering van kooldioxide (carbon dioxide removal, CDR) in nationale klimaatcommitments en de realiteit.<ref>https://www.nature.com/articles/s41467-024-53466-0<nowiki>Over-reliance on land for carbon dioxide removal in net-zero climate pledges | Nature Communications]</nowiki></ref>

De onderzoekers tonen aan dat de bestaande klimaatcommitments gezamenlijk ongeveer 1 miljard hectare land vereisen voor CDR, waarvan ongeveer 40% bestemd is voor de conversie van bestaand landgebruik naar bossen. Het totale landbouwareaal in de wereld bedraagt 4,9 miljard ha (FAO). De onderzoekers constateren dan ook dat “de resultaten verontrustend zijn” - zowel wat betreft de beperkte beschikbaarheid van voldoende land als de snelheid en omvang van de verandering in landgebruik.
Een artikel in Nature Food<ref>https://www.nature.com/articles/s43016-024-01039-1<nowiki>Enhanced agricultural carbon sinks provide benefits for farmers and the climate | Nature Food]</nowiki></ref> wijst op de (theoretische) mogelijkheid van koolstofvastlegging in landbouwgrond. Idealiter zou dit tegen 2050 een vergelijkbaar cumulatief mitigatiepotentieel kunnen hebben als bebossing, met name in Sub-Sahara Afrika. Dit vraagt ongekend snelle, grootschalige en gecoördineerde actie.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Groene brandstoffen ===
Brandstoffen die worden aangeprezen als 'groene' oplossingen voor het klimaatprobleem blijken bij nadere beschouwing niet, of in beperkte mate, duurzaam te zijn.

==== Biodiesel ====
'''E-kerosine''', ook wel ''sustainable aviation fuel'' (SAF) genoemd. Deze brandstof wordt gemaakt van gewassen of afval, of door CO2 en CO uit de rookgassen van fabrieken te laten reageren met waterstof. Waterstof kan op een duurzame manier worden geproduceerd, door elektrolyse van water, maar vaak wordt het gemaakt van aardgas. (Zie ook [[Strategieën tegen klimaatverandering#Waterstof in allerlei kleuren|Waterstof in allerlei kleuren]].)
[[Bestand:SAF.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De verschillende wegen naar sustainable aviation fuel (SAF).''<ref>[http://www.simecomilano.it/wp-content/uploads/2025/01/Simeco_Energy-Transition-Projects_v8.pdf<nowiki>Energy Transistion Projects | SIMECO]</nowiki></ref>]]
SAF kan de huidige vormen van vliegtuigbrandstof vervangen of, waarschijnlijker, ermee gemengd worden, waardoor de uitstoot zou worden verminderd. De EU heeft de lidstaten verplicht duurzame kerosine door de fossiele brandstof te gaan mengen.<ref>[https://www.emissieautoriteit.nl/onderwerpen/refueleu-luchtvaart/refueleu-luchtvaart-verplichtingen-voor-brandstofleveranciers<nowiki>RefuelEU verplichtingen voor brandstofleveranciers | Nederlandse Emissieautoriteit]</nowiki></ref> In 2034 moet er al 6 procent SAF doorheen, in 2039 20 procent en zo verder. Nederland zelf wil nog sneller.

In 2024 is in Rotterdam het initiatief genomen voor een fabriek voor e-kerosine. Deze zou vanaf 2030 250.000 ton duurzame vliegtuigbrandstof moeten produceren en zal daarmee de grootste fabriek ter wereld zijn op dit gebied. Ook in Amsterdam en Delfzijl worden fabrieken opgezet voor duurzame vliegtuigbrandstof.

Dit zijn voorbeelden van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’, aldus het Amerikaanse Institute for Policy Studies (IPS), een progressieve denktank zonder banden met het bedrijfsleven. IPS constateert dat de privéjetlobby “duurzame vliegtuigbrandstoffen” als marketingtruc gebruikt en dat die grotendeels een valse oplossing zijn.<ref>[https://ips-dc.org/report-greenwashing-the-skies/ Greenwashing the Skies: How the Private Jet Lobby Uses “Sustainable Aviation Fuels” as a Marketing Ploy | Institute for Policy Studies]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/article/2024/may/14/sustainable-jet-fuel-report ‘Magical thinking’: hopes for sustainable jet fuel not realistic, report finds | The Guardian]</ref>

Chuck Collins, co-auteur van het rapport, zegt: “Om deze brandstoffen op de benodigde schaal te brengen zouden enorme subsidies nodig zijn, de maatschappelijke kosten zouden onaanvaardbaar zijn en het zou ten koste gaan van meer urgente prioriteiten op het gebied van decarbonisatie.”

Een argument voor de duurzaamheid van SAF/e-kerosine is dat het wordt gemaakt met schone stroom van windparken. Maar omdat het de vraag is of duurzame energie ooit de gehele huidige energiebehoefte kan dekken, werkt dit verder gebruik van fossiel in de hand.

Bovendien speelt bij de productie van SAF in de meeste gevallen fossiele koolstof — uit rookgassen, of bij de productie van waterstof — een rol. Daardoor kan het nauwelijks als een duurzame oplossing worden beschouwd. Zie ook de rekensommen van Karel Knip in de NRC.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/06/11/lekker-cijferen-met-kunstkerosine-hoeveel-wind-is-er-nodig-om-een-vliegtuig-vol-te-tanken-a4896461 Lekker cijferen met kunstkerosine: hoeveel wind is er nodig om een vliegtuig vol te tanken?]</ref>

==== Waterstof in allerlei kleuren ====
'''Groene waterstof''' kan in principe worden geproduceerd door elektrolyse van water met behulp van groene stroom maar dat gebeurt nog maar op kleine schaal. Tot nu toe wordt waterstof geproduceerd met behulp van fossiele brandstoffen, in de eerste plaats aardgas. Voor elke ton geproduceerde waterstof wordt ongeveer 10 ton CO2 uitgestoten. De waterstof die op deze manier wordt geproduceerd, wordt ‘'''grijze waterstof’''' genoemd.<ref>[https://www.sfc.com/glossary/blue-hydrogen/ Blue hydrogen-definition | SFC]</ref>

'''Blauwe waterstof''' wordt ook geproduceerd uit aardgas. Het verschil is dat de geproduceerde CO2 wordt opgevangen en opgeslagen, bijvoorbeeld in voormalige olie- of gasvelden. Dit betekent dat de CO2 uitstoot lager is. Het wordt daarom ook wel ''decarbonized'' waterstof genoemd.

'''Turquoise waterstof''' wordt verkregen door het thermisch kraken van methaan. In plaats van CO2 wordt tijdens dit proces vaste koolstof geproduceerd. Om het proces CO2-neutraal te maken, moet de benodigde hoge temperatuur worden geproduceerd uit hernieuwbare energiebronnen en moet de koolstof permanent worden gebonden.
[[Bestand:Blue hydrogen.jpg|miniatuur|400x400px|''De uitstoot van broeikasgassen per kg geproduceerde waterstof, bij verschillende technologieën en verschillende percentages koolstof-afvang. Zelfs in het beste geval is de CO2 uitstoot nog meer dan 3x zo hoog als de Amerikaanse norm voor ‘schone’ waterstof. Bron: IEEFA.<ref>[https://ieefa.org/articles/blue-hydrogen-not-clean-not-low-carbon-not-solution<nowiki>Blue Hydrogen: Not clean, not low carbon, not a solution | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</nowiki></ref> © 2025 Institute for Energy Economics & Financial Analysis.'']]
De industrie voor fossiele brandstoffen praat graag over blauwe waterstof als klimaatoplossing. In een analyse van de Europese plannen voor blauwe waterstof door Le Monde en DeSmog constateren de onderzoekers echter dat de tientallen voorgestelde projecten voor blauwe waterstof bij elkaar evenveel broeikasgassen dreigen uit te stoten als heel Denemarken.

Deze bevinding komt op het moment dat Europese ambtenaren overwegen om blauwe waterstof de status van “koolstofarme technologie” te geven, waardoor deze toegang krijgt tot miljarden euro's aan subsidies en voordelige beleggingen.

[[Bestand:Blue hydrogen projects.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Blauwe waterstofprojecten in Europa. Bron: Desmog.''<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/12/europes-blue-hydrogen-plans-risk-generating-annual-emissions-on-par-with-denmark/ Europe’s Blue Hydrogen Plans Risk Generating Annual Emissions on par With Denmark | Desmog]</ref> ''Credit: Sabrina Bedford. [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Groene groei (''Green growth'') ===
Op basis van historisch bewijs gaat men er binnen de gangbare economische wetenschap vanuit dat een economie eerst vervuilend is en naarmate de economie groeit en volwassen wordt, de capaciteit ontwikkeld wordt om groener en duurzamer te worden.<ref>Dit wordt de ‘Environmental Kuznets curve’ genoemd. [https://doughnuteconomics.org/university-courses<nowiki>7 Ways to Think Like a 21st Century Economist, Chapter 6: Create to Regenerate | Doughnut Economics for University Courses]</nowiki></ref> Hieruit is het idee ontstaan dat economische groei en de daarmee gepaard gaande negatieve bijeffecten van elkaar ontkoppeld kunnen worden.

Binnen de duurzaamheid wetenschap is dit '''een aanpak''' geworden onder de noemer ‘'''groene groei'''’ waarbij economische groei en ontwikkeling wordt nagestreefd in combinatie met het terugdringen van bijvoorbeeld milieu-impact en uitstoot van broeikasgassen. Beide dragen hun steentje bij aan een duurzame toekomst waarbij de focus ligt op het bestrijden van klimaatverandering door middel van technologische innovatie. Het beleid is daarom vooral gericht op investeringen in schone technologieën, hernieuwbare energiebronnen, energie-efficiëntie en duurzame landbouwpraktijken.

Op mondiaal niveau is er geen bewijs voor voldoende ontkoppeling tussen economische groei enerzijds en emissiereducties en materiaalverbruik anderzijds. Dit betekent dat er geen bewijs is dat het tegelijkertijd nastreven van economische groei en het respecteren van de planetaire grenzen mogelijk is.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext<nowiki>Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet]</nowiki></ref> Er is wel veel bewijs voor het tegendeel.<ref>[https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/conl.12713<nowiki>Biodiversity policy beyond economic growth | Conservation Letters]</nowiki></ref> <ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ab842a<nowiki>A systematic review of the evidence on decoupling of GDP, resource use and GHG emissions, part II: synthesizing the insights | Environmental Research Letters]</nowiki></ref> <ref>[https://www.academia.edu/38891704/Is_Green_Growth_Possible<nowiki>Is Green Growth Possible? | New Political Economy]</nowiki></ref> <ref>[https://www.academia.edu/39819762/Decoupling_Debunked_Evidence_and_arguments_against_green_growth_as_a_sole_strategy_for_sustainability_open_access_<nowiki>Decoupling Debunked. Evidence and arguments against green growth as a sole strategy for sustainability (open access) | EEB European Environment Bureau]</nowiki></ref> <ref>https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lanplh/PIIS2542-5196%2823%2900174-2.pdf<nowiki>Is green growth happening? An empirical analysis of achieved versus Paris-compliant CO2–GDP decoupling in high-income countries | Lancet Planet Health]</nowiki></ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352550923002531<nowiki>Level of decoupling between economic growth and environmental pressure on Earth-system processes | Sustainable Production and Consumption]</nowiki></ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0164733&trk=public_post_comment-text<nowiki>Is Decoupling GDP Growth from Environmental Impact Possible? | PLOS One]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-020-16941-y.pdf<nowiki>Scientists’ warning on affluence | Nature Communications]</nowiki></ref>

Ook de theoretische mogelijkheid dat groene groei gerealiseerd kan worden door middel van correct beleid en een markt onder druk, wordt door ecologisch economen weerlegd<ref>[https://www.ioew.de/fileadmin/_migrated/tx_ukioewdb/IOEW_SR_005_Entropy_Law_and_Economic_Process_in_Retrospect.pdf<nowiki>The Entropy Law and the Economic Process in Retrospect | Eastern Economic Journal]</nowiki></ref> en in toenemende mate door natuurkundigen in twijfel getrokken.<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-50295-9<nowiki>The Economic Superorganism. Beyond the Competing Narratives on Energy, Growth, and Policy | Springer Nature]</nowiki></ref> <ref>[https://escholarship.org/uc/item/9js5291m<nowiki>Energy and Human Ambitions on a Finite Planet | eScholarship]</nowiki></ref> <ref>[https://tmurphy.physics.ucsd.edu/papers/limits-econ-final.pdf<nowiki>Limits to economic growth | Nature Physics]</nowiki></ref>

Op internationaal vlak zijn er diverse multilaterale organisaties die een agenda voor groene groei ondersteunen, zoals de Wereldbank,<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/368361468313515918/pdf/691250PUB0Publ067902B09780821395516.pdf<nowiki>Inclusive Green Growth. The Pathway to Sustainable Development | The World Bank]</nowiki></ref> de OECD<ref>[https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2018/03/economic-policy-reforms-2018_g1g8a996/growth-2018-en.pdf<nowiki>Economic Policy Reforms 2018 | OECD]</nowiki></ref> en de Verenigde Naties (''Sustainable Development Goal #8: Eerlijk werk en economische groei'').<ref>[https://sdgs.un.org/goals<nowiki>The 17 Goals | UN Department of Economic and Social Affairs – Sustainable Development]</nowiki></ref> In Nederland pleit de Sociaal Economische Raad (SER) in het rapport ''Perspectief op Brede Welvaart in 2040''<ref>[https://www.ser.nl/-/media/ser/downloads/adviezen/2024/visie-perspectief-op-brede-welvaart.pdf<nowiki>Perspectief op brede welvaart in 2040 | SER]</nowiki></ref> voor “een economie die uitgaat van duurzame groei en innovatie, waarmee we ons verdienvermogen versterken binnen planetaire grenzen door maatschappelijk verantwoord ondernemerschap met een goed werkend Europees level playing field.” Groene groei dus. Door het kabinet Schoof werd ‘groene groei’ opgenomen in de naam van een nieuw ministerie: Klimaat en Groene Groei. Andere Nederlandse bepleiters van groene groei zijn o.a. Barbara Baarsma,<ref>[https://boekenkrant.com/recensie/groene-groei%EF%BF%BC%EF%BF%BC/<nowiki>Over economie en groei | Boekenkrant]</nowiki></ref> Diederik Samsom en Mathijs Bouman.<ref>[https://open.podimo.com/podcast/a94323f8-f8e8-4353-b5a3-3e17f65b3f94<nowiki>Wat Nu? Met Diederik Samsom & Mathijs Bouman | Podimo]</nowiki></ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Donut Economie (''Doughnut Economics'') ===
De Donut combineert de ecologische limieten aan de aarde met menselijk welzijn. Voor de ecologische limieten gaat het uit van ‘de planetaire grenzen’ en voor menselijk welzijn hanteert het de sociale doelstellingen van de Sustainable Development Goals. Tussen dit ecologische plafond en de sociale fundering ligt ‘de ecologisch veilige en sociaal rechtvaardige ruimte voor de mensheid’. Bedenkster Kate Raworth positioneert de Donut als nieuwe economische doelstelling, dit in tegenstelling tot het sturen op BBP (groei), waarvan wordt verwacht dat het welvaart voor iedereen brengt.<ref>[https://doughnuteconomics.org/tools/get-animated-introducing-the-seven-ways Get Animated! Introducing the Seven Ways | Doughnut Economics Action Lab]</ref> De realiteit laat zien dat dat lang niet altijd het geval is.

Door het verkiezen van de planetaire grenzen boven het nastreven van economische groei, is de Donut in feite een postgroei-gereedschap voor het maken van beleid. Het ecologische plafond enerzijds en de sociale fundering anderzijds zijn als het ware de vangrail voor het totale beleidspakket. Over de invulling van dit beleidspakket doet de Donut geen uitspraken.<ref>[https://ontgroei.degrowth.net/post-growth-degrowth-the-doughnut-and-circular-economy-a-short-guide/ Post-growth, degrowth, the doughnut and circular economy: a short guide | Ontgroei]</ref>

Het is belangrijk om te beseffen dat momenteel (2025) geen enkel land zich in de veilige ruimte van de donut bevindt. Over het algemeen voldoen Westerse landen wel aan de sociale fundering maar breken ze, als we ook internationale handel en productie in ogenschouw nemen, door het ecologische plafond. Veel niet-Westerse landen kampen met het tegenovergestelde probleem: het ecologisch plafond is meer intact voor de interne productie en consumptie maar het schort aan de sociale fundering.<ref>[https://doughnuteconomics.org/news/new-analysis-reveals-that-no-country-is-living-in-the-doughnut New analysis reveals that no country is living in the Doughnut | Doughnut Economics Action Lab]</ref> Ziehier dan ook de postgroei-uitdaging: Hoe te voorzien in welzijn binnen ecologische grenzen?<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet Planetary Health]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Regeneratieve landbouw ===
Tijdens de Klimaatweek in september 2024 in New York City stonden 's werelds grootste voedselbedrijven in de rij om hun pro-natuur geloofsbrieven te delen, door te beweren dat ze “regeneratieve landbouw”-praktijken omarmen die hun enorme koolstofvoetafdruk zullen verminderen.<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/22/big-ag-is-using-regenerative-agriculture-to-mask-business-as-usual/ Big Ag Is Using ‘Regenerative Agriculture’ to Mask Business-as-Usual | Desmog]</ref>

Uit een nieuw rapport blijkt echter dat multinationale voedsel- en landbouwbedrijven - zoals Cargill, Bayer en Unilever - die de term gebruiken, hun manier van zakendoen nauwelijks hebben veranderd.<ref>[https://newclimate.org/resources/publications/navigating-regenerative-agriculture-in-corporate-climate-strategies From key emission reduction measure to greenwashing strategy | NewClimate Institute]</ref>

In totaal werden 30 grote landbouwbedrijven geanalyseerd in het rapport, dat in september werd uitgebracht door het New Climate Institute. Uit het rapport bleek dat hoewel ongeveer 80 procent van de bedrijven in hun klimaat- en duurzaamheidsstrategieën sterk refereerde aan de term “regeneratieve landbouw”, slechts een derde doelen had en veel bedrijven niet specifiek aangaven hoe de plannen zouden worden geïmplementeerd of ze slechts toepasten op een klein deel van hun totale activiteiten.

De bevindingen van het rapport echoën ook eerdere analyses<ref>[https://www.worldbenchmarkingalliance.org/research/2023-food-and-agriculture-and-nature-benchmark/ 2023 Food and Agriculture Benchmark and 2023 Nature Benchmark | World Benchmarking Alliance]</ref> dat de vage definities van “regeneratief” door bedrijven - die een breed scala aan natuurvriendelijke landbouwtechnieken kunnen omvatten zoals no-till en biologische landbouw - de verantwoordingsplicht ondermijnen. Verschillende landbouwprogramma's die onder deze noemer vallen, maken niet duidelijk welke praktijken ze omvatten of welke voordelen ze bieden voor duurzaamheidsinspanningen. En beweringen van bedrijven over lagere emissies worden niet altijd gestaafd.

Het resultaat is dat de plannen van de bedrijven die in het onderzoek zijn geanalyseerd, niet voldoende zijn om de bedrijven te binden aan transformatieve actie, waarbij de coauteurs van het rapport concluderen dat de plannen van de bedrijven “de ambitie missen die nodig is om vervuiling, aantasting van het milieu en emissies aanzienlijk te verminderen of zelfs de koolstofopslag in de bodem te vergroten”.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Mestvergisting ===
Vergisting van de mest van melkkoeien en varkens tot methaangas, direct ter plaatse, wordt gezien als een veelbelovende oplossing waar bovendien veel geld mee verdiend kan worden.<ref>[https://www.dlvadvies.nl/energie/monomestvergisting Geld verdienen met mestvergisting | DLV Advies]</ref> De optimistische berichten erover gaan voorbij aan de nadelen. Voor omwonenden is dat vooral de stankoverlast maar belangrijker is dat het noch een oplossing is voor het stikstofprobleem, noch voor de uitstoot van broeikasgas, en daarmee allesbehalve een groene oplossing. In een opiniestuk in Eindhovens Dagblad schrijft Jan van Hoof dat mestvergisting nog geen 2% van het totale aardgasverbruik kan vervangen.
<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Tip voor investeerders ===
In 2023 heeft de fossiele brandstoffensector opnieuw terrein verloren ten opzichte van de markt als geheel. Terwijl de oliemultinationals een daling van 30% in jaarlijkse winsten rapporteren en de sector een jaarlijks verlies van bijna 5% boekt, concludeert een nieuw rapport van het Institute of Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA) dat het niet alleen een slecht jaar was om te investeren in fossiele brandstoffen, maar ook een slecht decennium.<ref>[https://ieefa.org/articles/financial-rationale-investing-fossil-fuel-industry-continues-unravel Financial rationale for investing in fossil fuel industry continues to unravel | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref> <ref name=":12">[https://ieefa.org/resources/passive-investing-warming-world Passive investing in a warming world | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref>

De energietransitie heeft een groot effect op de aandelenmarkten, waarbij fossiele brandstoffen een risicovoller onderdeel worden van passieve beleggingsportefeuilles. In het afgelopen decennium was het financieel beter om aandelen in olie, gas en kolen te verkopen, ook al zijn er recent energiecrises geweest waarbij de brandstofprijzen en dus ook de winsten voor energiebedrijven de pan uit rezen. De traditionele voordelen van de fossiele brandstoffensector zijn verzwakt en af en toe winstgevende kwartalen hebben niets veranderd aan het feit dat de sector op de lange termijn ondermaats heeft gepresteerd.

Beleggers begrijpen met welke problemen de traditionele energiesector te maken heeft door reductie van broeikasgassen en concurrentie met duurzame energiebronnen. Nu de markten evolueren naar een toekomst met minder koolstof, zijn strategieën zonder fossiele brandstoffen een belangrijke manier voor beleggers om hun weg te vinden temidden van de uitdagingen en kansen van klimaatverandering.
[[Bestand:S&P Standalone Graphic for Factsheet-2.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''De bovenste lijn is de algemene Standard & Poor Index. De onderste is de index van de energiebedrijven uit de S&P 500. Bron: IEEFA.''<ref name=":12" />]]

En toch, ondanks alle signalen van klimaatverandering energietransitie en klimaatbewuste beleggers zoals pensioenfondsen, zien we dat de fossiele brandstofindustrie nog steeds vasthoudt aan haar oude verhaal en blijft investeren in het exploiteren van nieuwe olie- en gasvelden. Gevestigde fossiele energiebedrijven gaan nog steeds uit van business as usual en zelfs groei. De laatste tijd meer geleid door ideologie dan door investeringslogica. Of gokken ze op schadeclaims bij stranded assets?
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Stranded Assets ===
Gestrande activa, beter bekend als ‘''stranded assets''’, zijn activa die op een bepaald moment vóór het einde van hun economische levensduur (zoals aangenomen bij de investeringsbeslissing) niet langer in staat zijn om een economisch rendement te behalen. In dit geval als gevolg van veranderingen door de overgang naar een koolstofarme economie.<ref>[https://www.smithschool.ox.ac.uk/sites/default/files/2022-04/Stranded-Assets-and-Scenarios-Discussion-Paper.pdf Stranded Assets and Scenarios
Discussion Paper | Oxford Smith School]</ref>

Carbon Tracker<ref>[https://carbontracker.org/resources/terms-list/#stranded-assets Stranded Assets | Carbon Tracker]</ref> wijst erop dat verstandig beleggen kan voorkomen dat investeringen in de fossiele sector leiden tot stranded assets. Mark Carney, de voorzitter van de internationale Financial Stability Board, wijst erop dat een koolstofbudget '''[maak link]''' op basis van de 2 °C doelstelling de grote meerderheid van de fossiele reserves in de wereld tot stranded assets maakt, dat wil zeggen olie, gas en kolen die letterlijk onbrandbaar zullen blijven zonder toepassing van dure carbon capture '''[maak link]''' technologie.

De mogelijkheid bestaat dat dergelijke stranded assets zullen zal leiden tot miljardenclaims van de fossiele industrie, bij wijze van schadevergoeding omdat zij zich tot slachtoffer zullen uitroepen van klimaatmaatregelen die het gebruik van fossiele energie ontmoedigen of beperken.<ref>[https://www.somo.nl/compensation-for-stranded-assets/ Compensation for stranded assets? | SOMO]</ref>

=== Doodlopende wegen ===
Veel van de oplossingen voor het klimaatprobleem die hiervoor zijn genoemd, zijn doodlopende wegen, ''dead-end pathways'', volgens een analyse gepubliceerd in PLOS Climate in 2025.<ref name=":13">[https://journals.plos.org/climate/article?id=10.1371/journal.pclm.0000693 Dead-end pathways: Conceptualizing, assessing, avoiding | PLOS Climate]</ref>

Ondanks de dringende noodzaak om klimaatverandering aan te pakken, blijven beleidsmakers opties ondersteunen om emissies te verminderen die in theorie goed lijken, maar in de praktijk de situatie alleen maar verslechteren. Veel oplossingen, zoals efficiëntere benzinemotoren of het terugwinnen van restwarmte uit fossiele brandstoffen, verminderen de uitstoot slechts gedeeltelijk. Ze houden geen rekening met de vraag of ze ons kunnen helpen om in de toekomst naar netto-nul-systemen te gaan.

De PLOS studie reikt drie criteria aan om de meest problematische richtingen, 'doodlopende wegen', te identificeren en te vermijden. Dat zijn: (1) hoe dicht ze in de buurt kunnen komen van een vrijwel volledige eliminatie van emissies in een bepaald systeem, (2) hoe breed ze kunnen worden toegepast in het gespecificeerde systeem en (3) hoe snel ze kunnen worden geïmplementeerd.

Vervolgens wordt dit kader gebruikt om drie concrete voorbeelden uit het wegvervoer te bekijken, die elk op een van deze punten tekortschieten. Die voorbeelden zijn: het gebruik van gecomprimeerd aardgas (CNG) in het zware wegtransport in Canada, ethanol in het personenvervoer in de VS, en groene brandstoffen (''e-fuels'') in het personenvervoer in Duitsland.

Alle drie trajecten zijn doodlopende wegen en vormen een reëel probleem. Zij kunnen middelen vastzetten die het moeilijker maken om klimaatdoelstellingen te halen. Zij kunnen ook degenen aan de macht steunen die tegen klimaatmaatregelen zijn. En zij onttrekken tijd en middelen aan meer haalbare opties.
[[Bestand:Dead-end pathways.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Doodlopende wegen verspillen tijd en middelen. Deze figuur illustreert de gevolgen van het voortzetten van investeringen in een doodlopende weg. In scenario 1 (linkerpaneel) worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg tijdig herbestemd naar de netto-nulweg, waardoor veranderingsprocessen worden versneld. In scenario 2 worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg voortgezet voordat uiteindelijk wordt overgeschakeld op een echte netto-nulweg, wat leidt tot vertragingen en extra verspilling van middelen. Bron: PLOS Climate.<ref name=":13" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]

=== Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al ===
Dit schrijft Geoengineering Monitor:<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/reasons-to-oppose<nowiki>Key reasons to oppose geoengineering | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref>

"Er zijn al echte, fundamentele, risicoloze of risicovrije, voordelige en langetermijnoplossingen voor klimaatverandering beschikbaar. Deze omvatten agro-ecologie, het verminderen van uitstoot en grondstofverbruik, het invoeren van strenge emissiegrenswaarden, investeren in openbaar vervoer en leefbare en werkbare gemeenschappen, en het stoppen van ontbossing, naast vele andere maatregelen. Het probleem is niet dat deze oplossingen niet werken, maar dat ze onverenigbaar zijn met elk doel of mandaat voor een steeds groeiende economie die gebaseerd is op de exploitatie van eindige natuurlijke hulpbronnen. Het verminderen van emissies roept weerstand op bij de grote oliemaatschappijen; het openbaar vervoer wordt belemmerd door autofabrikanten; grootschalige uitbreiding van agro-ecologie wekt de woede van industriële agro-agribusinessconglomeraten."

"Om echte oplossingen te laten werken, moet de macht van kleine boeren, gemeenschappen en werknemers toenemen ten opzichte van die van investeerders en de industrie. De belangrijkste belemmeringen voor de uitvoering ervan zijn de vervuilende industrieën en hun investeerders. Een snelle manier om de geloofwaardigheid en goede wil van voorstanders van geo-engineering te controleren, is door na te gaan hoeveel echte inspanningen zij hebben geleverd om echte oplossingen voor klimaatverandering te bepleiten – en door te kijken waar hun geld vandaan komt."

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Adaptatie =
Er is alle reden om aan te nemen dat de doelen van de Parijse Akkoorden — opwarming minder dan 2°C en liefst niet (veel) meer dan 1,5°C — niet gehaald gaan worden. We moeten serieus rekening houden met een wereld die 2,5 tot 3 °C warmer wordt, zegt een rapport van Climate Action Tracker, met alle gevolgen van dien. <ref>[https://climateactiontracker.org/documents/1277/CAT_2024-11-14_GlobalUpdate_COP29.pdf Warming Projections Global Update, November 2024 | Climate Action Tracker]</ref> Zie daarvoor Urgentie onvoldoende onderkend.

Dat betekent dat we ons moeten voorbereiden op de schadelijke gevolgen van klimaatverandering. Extreme weersomstandigheden zullen vaker voorkomen. De kans op bosbranden, hittegolven en overstromingen neemt plaatselijk toe. Op andere plaatsen vindt woestijnvorming plaats. Door het jaar heen kunnen seizoensgebonden watertekorten en -overschotten optreden. Dat vergt grote aanpassingen aan infrastructuur en opschaling van veiligheidsmaatregelen.

Infrastructuur en planning spelen een belangrijke rol bij de aanpassing (adaptatie) aan klimaatverandering. Maatregelen tegen overstromingen, zoals barrières, dijken en betere afvoersystemen, beschermen tegen het stijgende waterpeil. Hittebestendige gebouwen ontwerpen en steden vergroenen vermindert het stedelijk hitte-eilandeffect en maakt steden leefbaarder tijdens extreme hittegolven.

Kustgemeenschappen moeten worden beschermd tegen de stijgende zeespiegel en stormvloeden door de kust te beheren en zeeweringen en mangrovebossen aan te leggen. Door ruimte te geven aan de rivieren wordt het binnenlandse overstromingsrisico verminderd.

De voedselproductie moet worden aangepast. Door de dierlijke productie drastisch te beperken en een verscheidenheid aan gewassen te verbouwen die zowel hitte en watertekort als wateroverschot kunnen verdragen, kan er bij een eerlijke verdeling voldoende voedsel voor iedereen worden geproduceerd, zelfs bij ongunstige klimaatomstandigheden. Irrigatiesystemen moeten worden verbeterd en watervoorraden beheerd, bijvoorbeeld door water te besparen en regenwater op te vangen. Uitgeputte grondwaterlagen moeten worden aangevuld om de beschikbaarheid van water op langere termijn te garanderen.

Gezondheids- en sociale stelsels moeten worden aangepast, bijvoorbeeld door de infrastructuur van de gezondheidszorg te verbeteren. Gemeenschappen moeten worden voorbereid op klimaatgerelateerde gezondheidseffecten, zoals hittegolven en besmettelijke ziekten. Voorlichting verhoogt het bewustzijn over klimaatrisico's en helpt mensen weerbaarder te maken om dergelijke risico’s het hoofd te bieden.

Innovaties op het gebied van energie en technologie, zoals het gebruik van hernieuwbare energie en energie-efficiënte technologieën, moeten de uitstoot van broeikasgassen verminderen. Economische en financiële strategieën, waaronder verzekeringen en initiatieven voor investeringen in een groene economie, moeten zorgen voor financiële stabiliteit en voor het bevorderen van duurzame ontwikkeling.

Beleids- en bestuurskaders hebben tot taak het opbouwen van deze aanpassingen te ondersteunen. Het is ook belangrijk dat landen samenwerken om kennis en middelen te delen. Dit helpt om ervoor te zorgen dat de te verwachten schade door klimaatverandering te dragen blijft voor iedereen.

Als niets helpt, zullen mensen wegtrekken uit gebieden die onleefbaar zijn geworden. Grootschalige migratie is dan ook onvermijdelijk en landen die het beter hebben, zullen daar een humaan antwoord op moeten vinden.

Steeds meer onderzoekers vragen zich af of de structuur en organisatie van samenlevingen zoveel druk en onzekerheid door de gevolgen van de voortschrijdende klimaatverandering kunnen verdragen. Het is niet uitgesloten dat grote maatschappelijke onrust en chaos ontstaat, die heel andere vormen van adaptatie vereist.

== Transformatieve respons ==
Omdat klimaatverandering zijn weerslag heeft op vrijwel alle facetten van het menselijk leven, zullen de verstoringen van sociaal-ecologische systemen als gevolg van klimaatverandering dientengevolge enorm complex zijn. Conventionele strategieën en oplossingen schieten tekort om dergelijke verstoringen het hoofd te bieden en te bestrijden. Dit vraagt om een integrale interpretatie van klimaatwetenschap: transformatieve klimaatwetenschap. Die wordt gedefinieerd als een open proces van het ontwikkelen, structureren en toepassen van kennis om geïntegreerde adaptatie- en mitigatiestrategieën te verbinden met duurzame ontwikkeling.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/S10113-018-1288-8 Defining transformative climate science to address high-end climate change | Regional Environmental Change]</ref>

Alle adaptieve oplossingen moeten worden gelegd langs de meetlat van duurzaamheid. Veel bestaande strategieën voor coping of stapsgewijze adaptatie aan klimaatverandering zijn niet toereikend, niet duurzaam of onaangepast.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1462901119305337 Transformative adaptation to climate change for sustainable social-ecological systems]</ref>

Daarom zijn fundamenteel andere sociaal-ecologische systemen nodig die de onderliggende oorzaken van kwetsbaarheid aanpakken. Kenmerken van transformatieve aanpassing zijn: herstructurerend, padveranderend, innovatief, op meerdere schalen, systeembreed en blijvend. Deze kenmerken moeten het uitgangspunt zijn bij het ontwerpen van strategieën om te anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering, deze bij te sturen of ervan te herstellen.

=== Illusie ===
Meteoroloog Gerrit Hiemstra:<ref>[https://www.linkedin.com/posts/gerrithiemstra_noodweer-in-spanje-activity-7257705672417382400-6__v Uitleg noodweer in Spanje bij Eva Jinek | Gerrit Hiemstra, LinkedIn]</ref>
“Veel mensen denken dat we met maatregelen voor klimaatadaptatie ons wel kunnen aanpassen aan het veranderende klimaat. De situatie in Spanje in 2024 en op vele andere plekken drukken ons met de neus op het feit dat dit een illusie is. Onze samenleving is ingericht op het oude klimaat. Onze infrastructuur is zo opgebouwd dat we konden leven met het klimaat van vroeger. Het oude klimaat bestaat echter niet meer en dus voldoet onze infrastructuur ook niet meer.”

“De klimaatverandering gaat zó snel dat we onze infrastructuur niet snel genoeg kunnen aanpassen aan de nieuwe realiteit. Natuurlijk moeten we doen wat we kunnen, maar onze belangrijkste optie is: mitigatie! Dat betekent: de emissie van broeikasgassen zo snel mogelijk verminderen. En dát betekent: zo snel mogelijk stoppen met aardgas, benzine, diesel, kerosine, LPG, etc. en ook de emissie uit de veehouderij zo snel mogelijk decimeren door te stoppen met consumptie van vlees en zuivel.”

“Het is het één of het ander: óf stoppen met fossiele brandstoffen, vlees en zuivel óf meer klimaatverandering.”
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Einde aan de groei =

== Postgroei (''Post-growth'') ==
Postgroei vindt zijn oorsprong in de ecologische economie.<ref>[https://www.jstor.org/stable/1239248 In Defense of a Steady-State Economy | American Journal of Agricultural Economics]</ref> Over tijd is dit geëvolueerd tot een tak van de duurzaamheidswetenschap waarbij wordt bijgedragen aan de constructie van een nieuw economisch vakgebied waarin inzichten uit diverse disciplines (bijv. ecologische, antropologische, historische, sociologische en politieke) worden opgenomen om te begrijpen hoe de voorziening in menselijke behoeften in zijn werk gaat.<ref name=":11">{https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet Planetary Health]</ref> Het vakgebied onderzoekt de ecologische, sociale en economische limieten aan groei.

Met betrekking tot de ecologische grenzen begint postgroei met het uitgangspunt dat er planetaire grenzen zijn die niet gerespecteerd kunnen worden als landen streven naar een ongelimiteerde economische groei, oftewel uitbreiding van productie en consumptie. Overheden streven standaard naar 3% groei per jaar, wat betekent dat de economische output ongeveer elke 23 jaar verdubbelt.<ref>[https://ontgroei.degrowth.net/post-growth-degrowth-the-doughnut-and-circular-economy-a-short-guide/ Post-growth, degrowth, the doughnut and circular economy: a short guide | Ontgroei]</ref> Een kanttekening daarbij is dat veel Westerse landen dit groeipercentage al geruime tijd niet halen.

Postgroei is, net als ‘groene groei’, een aanpak binnen de duurzaamheid wetenschap. “In het licht van 1) het ontbreken van bewijs voor groene groei, 2) de overmaat aan bewijs tegen groene groei, en 3) de alsmaar kleiner wordende mogelijkheid om ecologische afbraak te voorkomen, verkiest het postgroei vakgebied het voorzichtigheidsprincipe te volgen en het nastreven van economische groei los te laten.”<ref name=":11" /> Met andere woorden, het vasthouden aan economische groei maakt het bereiken van milieudoelstellingen lastiger. Blijven vertrouwen op technologie is onverstandig en onverantwoord in het licht van enerzijds de huidige resultaten en anderzijds wat er op het spel staat.

Dit gedachtegoed is in ons land op de kaart gezet door onder andere Postgroei Nederland,<ref>[https://www.postgroei.nl/ Postgroei Nederland]</ref> een denktank met deskundigen uit 12 verschillende politieke partijen.

Hierbij een samenvatting van hun betoog. Zij stellen dat zeven van de negen planetaire grenzen mondiaal zijn overschreden. Hiervoor zijn vijf hoofdoorzaken: de uitstoot van broeikasgassen, materiaalverbruik, watergebruik, landgebruik en emissies van toxische stoffen. Nederland draagt hier disproportioneel aan bij. Alle vijf deze oorzaken moeten tegelijk en voldoende snel omlaag. Er is onvoldoende wetenschappelijk bewijs dat dit mogelijk is in combinatie met economische groei. Dit geldt ook voor de andere landen die disproportioneel bijdragen aan het overschrijden van de planetaire grenzen, zoals nagenoeg alle Westerse landen.

Volgens Postgroei Nederland zijn de visie van de SER en die van het huidige kabinet "een illusie" die onvoldoende rekening houdt met twee zaken. Ten eerste het feit dat een groot deel van de productie voor binnenlandse consumptie in het buitenland plaatsvindt en daar dus beslag legt op extra gebruik van land, grondstoffen en water en extra broeikasgassen uitstoot. Ten tweede de Jevons-paradox: het verschijnsel dat milieuwinst vaak leidt tot lagere prijzen en daardoor hogere consumptie, waardoor de milieuwinst grotendeels verdwijnt. Als tegenhanger stellen zij daarom een verschuiving van kwantitatieve groei (BBP) naar kwalitatieve groei (kwaliteit van leven) voor.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Ontgroei (''Degrowth'') ==
Waar postgroei het nastreven van economische groei als leidende indicator voor de economie loslaat, gaat ontgroei een stap verder door een gelijkwaardige verschuiving van productie en consumptie voor te stellen die het menselijk welzijn vergroot, ongelijkheid vermindert en de ecologische omstandigheden op lokaal en mondiaal niveau verbetert, op de korte en lange termijn.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959652610000259 Crisis or opportunity? Economic degrowth for social equity and ecological sustainability. Introduction to this special issue | Journal of Cleaner Production]</ref>

Om dat te bewerkstelligen is een heel scala aan ingrepen nodig, zoals het stoppen van geplande veroudering van producten, het verminderen van ecologisch-destructieve industrie en het stoppen met reclame daarvoor, het voorzien in universele basisdiensten, baangarantie, hogere loongelijkheid en schuldkwijtschelding voor landen in het globale zuiden.<ref> Hickel, J. (2020). Less is more: How degrowth will save the world. Random House.</ref> <ref> Schmelzer, M., Vetter, A., & Vansintjan, A. (2022). The future is degrowth: A guide to a world beyond capitalism. Verso Books.</ref> <ref> Kallis, G., Paulson, S., D'Alisa, G., & Demaria, F. (2020). The case for degrowth. John Wiley & Sons.</ref> <ref> Parrique, T. (2019). The political economy of degrowth (Doctoral dissertation, Université Clermont Auvergne [2017-2020]; Stockholms universitet).</ref> Ook gaan er stemmen op dat ontgroei een directe of participatieve democratie zou moeten omvatten en dat ‘een gelijkwaardige verschuiving’ niet ver genoeg zou gaan maar dat ‘een rechtvaardige verschuiving’ beter is.<ref>[https://timotheeparrique.com/wp-content/uploads/2025/01/Parrique-T.-2025.-Defining-degrowth-V1-1.pdf Defining degrowth | Working paper]</ref> <ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5238271 A review and classification of beyond GDP measurements
based on degrowth criteria | SSRN]</ref>

Omdat het ecologisch budget eerlijk verdeeld moet worden, roepen ontgroeiers met name de rijksten en de grootste vervuilers op om verantwoordelijkheid te nemen voor het aandeel dat ze hebben bijgedragen aan de problematiek. Ontgroei is daarmee een transitie naar een postgroei economie.
Vanwege de omvang en fundamentele aard van de voorgestelde verandering zijn er diverse fundamentele veranderingen nodig.<ref>[https://caracoldsa.org/what-is-degrowth/ What is Degrowth? | Caracol DSA]</ref>

Allereerst, een waarschijnlijk gevolg van een ontgroei-agenda is een reductie in BBP. Het huidige economische systeem is compleet gebaseerd op groei van het BBP. Deze groeidwang wordt gezien als belangrijke sta-in-de-weg voor de voorgestelde sociaal-rechtvaardige transformatie.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | Lancet Planetary Health]</ref> Daarom is een hervorming van de economie vereist om te blijven functioneren en te voorzien in levensbehoeften. Andere uitdagingen zijn het reorganiseren van het belastingstelsel en eigendom en het bekostigen van de publieke basisvoorzieningen (zorg, onderwijs, onderdak etc.).

De mogelijkheid om ecologische ineenstorting te voorkomen wordt steeds kleiner. Hoe langer we wachten met het kiezen voor een postgroei aanpak, hoe groter de kans dat degrowth over ons zal worden afgeroepen. Met andere woorden: “Degrowth by design, or degrowth by disaster.”<ref>[https://www.linkedin.com/pulse/37-degrowth-disaster-hans-stegeman-gxzve/ #37 Degrowth by disaster? | Hans Stegeman, LinkedIn]</ref>

<youtube> https://www.youtube.com/watch?v=6JrBNxmdI2g</youtube>

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Checklist voor strenge en duidelijke netto-nul plannen ==
In een commentaar in Nature schetsen Rogelj et al. (2021)<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-021-00662-3 Net-zero emissions targets are vague: three ways to fix | Nature]</ref> een routekaart naar een net-zero toekomst met de voorwaarden waaraan die zou moeten voldoen. Dat levert de volgende checklist op voor een dergelijke routekaart:

'''Toepassingsgebied'''
*Aan welk mondiaal temperatuurdoel draagt dit plan bij (de mondiale temperatuur stabiliseren, of pieken en dalen)?
*Wat is de streefdatum voor netto nul?
*Met welke broeikasgassen wordt rekening gehouden?
*Hoe worden de broeikasgassen bij elkaar opgeteld (GWP-100 of andere metriek)?
*Wat is de omvang van de uitstoot (over welke gebieden, tijdspannes of activiteiten)?
*Wat zijn de relatieve bijdragen van reducties, verwijderingen en compensaties?
*Hoe worden de risico's rond verwijderingen en compensaties beheerd?
'''Eerlijkheid'''
*Welke principes worden toegepast?
*Zou het mondiale klimaatdoel worden bereikt als iedereen dit zou doen?
*Wat zijn de gevolgen voor anderen als deze principes universeel worden toegepast?
*Hoe beïnvloedt jouw doelstelling het vermogen van anderen om netto nul te bereiken en hun streven naar andere Sustainable Development Goals?
'''Routekaart'''
*Welke mijlpalen en beleidsmaatregelen zullen de verwezenlijking ondersteunen?
*Welk controle- en beoordelingssysteem zal worden gebruikt om de voortgang te monitoren en het doel bij te stellen?
*Wordt netto-nul aangehouden, of is het een stap in de richting van netto negatief?

== Voorbij duurzaamheid ==
In Voorbij duurzaamheid stelt Shivant Jhagroe<ref> Jhagroe, S. (2024). Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving. Mazirel Pers, imprint Walburg Pers.</ref> dat het denken en doen vanuit ‘duurzaamheid’ functioneert als groene fopspeen die radicale en rechtvaardige systeemverandering verhindert. Door het sterke geloof in het duurzaamheidssprookje vergeten we hoe nauw duurzaamheid is verweven met kolonialisme, kapitalisme en sociale uitsluiting. Hij houdt daarom een vlammend pleidooi voor een andere politieke taal en verbeelding en maakt de weg vrij voor een ecorechtvaardige samenleving, waarin een liefdevolle zorgplicht voor Aarde en elkaar centraal staat.

== Kosten en opbrengsten van de transitie naar netto-nul ==
Om in 2050 te komen tot netto nul emissies is wereldwijd naar verwachting een gemiddelde jaarlijkse investering nodig van ongeveer $9,2 biljoen (= $ 9.200 miljard), wat een stijging is van $3,5 biljoen ten opzichte van de huidige uitgaven. Dit komt neer op ongeveer 7,5% van het wereldwijde BBP per jaar en op een totaal van ongeveer 275 biljoen dollar van 2021 tot 2050.<ref name=":14">[https://www.mckinsey.com/capabilities/sustainability/our-insights/the-net-zero-transition-what-it-would-cost-what-it-could-bring#/ The net-zero transition: What it would cost, what it could bring | McKinsey Sustainability]</ref> Deze overgang vereist aanzienlijke investeringen in emissiearme technologieën en infrastructuur, vooral in de startperiode tussen 2026 en 2030.
[[Bestand:Net zero cost.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Extra uitgaven (in biljoen $) die nodig zijn om in 2050 netto nul te bereiken. Schattingen gebaseerd op het Net Zero 2050 scenario van het Network for Greening the Financial System, waarin de opwarming beperkt blijft tot 1,5 °C. Dat is een hypothetisch scenario, geen voorspelling of projectie. Bron: McKinsey.''<ref name=":14" />]]
Tegenover de kosten staan aanzienlijke besparingen volgens een studie van onderzoekers van de Universiteit van Oxford in het tijdschrift Joule.<ref>[https://www.ox.ac.uk/news/2022-09-14-decarbonising-energy-system-2050-could-save-trillions-new-oxford-study<nowiki>Decarbonising the energy system by 2050 could save trillions - new Oxford study | University of Oxford]</nowiki></ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S254243512200410X<nowiki>Empirically grounded technology forecasts and the energy transition | Joule]</nowiki></ref>

Een snelle overgang naar schone energie is goedkoper dan een langzame of geen overgang. Dat weerlegt de veelgehoorde bewering dat de groene transitie duur is. De kosten van groene technologie zijn de afgelopen tien jaar sneller gedaald dan verwacht en zullen waarschijnlijk verder blijven dalen. Al snel zal duurzame energie in vrijwel alle gevallen goedkoper zijn dan fossiele energie. Daarmee is het bereiken van een koolstofneutraal energiesysteem rond 2050 economisch mogelijk en rendabel.

De onderzoekers berekenden dat de overgang naar een koolstofvrij energiesysteem rond 2050 de wereld naar verwachting ten minste 12 biljoen dollar zal besparen in vergelijking met voortzetting van ons huidige gebruik van fossiele brandstoffen. Het gaat om de totale netto besparingen in de periode tot 2050.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Duurzame energie =
Zie de wikipagina [[Duurzame energie]].

Strategieën tegen klimaatverandering

2025-08-26T11:40:39Z

Marit:

<div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;">
[[#top| Top ^]]</div>

= '''In een zin''' =

{| class="wikitable" 
| Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet, en om de schade te beperken en met de gevolgen om te gaan, moeten we de uitstoot van broeikasgassen verminderen, hernieuwbare energiebronnen gebruiken, energie efficiënter gebruiken, bossen beschermen, landbouwpraktijken verbeteren, infrastructuur ontwerpen die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, systemen voor vroegtijdige waarschuwing verbeteren, waterbeheer optimaliseren, gewassen ontwikkelen die bestand zijn tegen hogere temperaturen, en voorzichtig geo-engineering onderzoeken. 
|}

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet. We moeten veel verschillende dingen doen om de schade die klimaatveranderign veroorzaakt te beperken en met de gevolgen om te gaan.

* Eén manier om dit te doen is het verminderen van de belangrijkste oorzaken van klimaatverandering, wat het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen betekent.
* Het is ook belangrijk om hernieuwbare energiebronnen zoals zonne- en windenergie te gaan gebruiken in plaats van fossiele brandstoffen.
* Ook kunnen we de uitstoot verminderen door efficiënter gebruik te maken van energie in gebouwen en op transport.
* Het is belangrijk om bossen te beschermen en meer bomen te planten omdat ze kooldioxide absorberen, wat helpt om de hoeveelheid CO2 in de lucht te verminderen.
* Landbouwpraktijken moeten verbeterd worden, zodat vee minder methaangas produceert en de bodem gezonder wordt.

We moeten voorbereid zijn op de gevolgen van klimaatverandering. Dit omvat:

* Het ontwerpen van infrastructuur die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, zoals overstromingen en stormen.
* Het verbeteren van systemen voor vroegtijdige waarschuwing kan gemeenschappen helpen zich beter voor te bereiden op rampen en er effectiever op te reageren.
* Beter waterbeheer, zodat we kunnen omgaan met veranderende neerslagpatronen en droogtes.
* Het ontwikkelen van gewassen die bestand zijn tegen stijgende temperaturen om ervoor te zorgen dat we genoeg voedsel kunnen verbouwen op plaatsen waar het warmer wordt.

Geo-engineering, hoewel controversieel, biedt mogelijke oplossingen door het klimaatsysteem van de aarde te beïnvloeden:

* Eén idee is het gebruik van stralingsbeheer, dat zonlicht van de aarde weerkaatst, en een ander idee is het opvangen en opslaan van CO2.
* Deze methoden hebben grote risico's en onzekerheden, dus we moeten er goed over nadenken en meer onderzoek doen.

Het is dus belangrijk om mitigatie (dingen doen om klimaatverandering te verminderen), adaptatie (onze gemeenschappen en economieën in staat stellen om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering) en het onderzoeken van geoengineering op een zorgvuldige manier te combineren. Samenwerken en nieuwe oplossingen vinden zijn belangrijk als we onze planeet willen beschermen voor toekomstige generaties.

Onderzoek laat zien dat investeren in een duurzame samenleving economisch haalbaar en zelfs winstgevend is.
</div>

= Strategieën tegen klimaatverandering =
'''Er is geen reden om op te geven in het tegen gaan van klimaatverandering. Er zijn nog allerlei oplossingen die we kunnen inzetten. We weten hoe het klimaatsysteem werkt. We weten wat de oorzaken zijn van de huidige opwarming. We weten wat we eraan kunnen doen. Weliswaar is het terugdraaien van de gevolgen van klimaatverandering op de korte termijn niet mogelijk, maar we hebben wel invloed op hoe ernstig die gevolgen zullen zijn.'''

== Introductie: mitigatie, adaptatie, veerkracht ==
Dit zijn de drie strategieën om klimaatverandering en de gevolgen ervan te verminderen en te weerstaan.

'''Mitigatie''' is wanneer mensen het gehalte aan broeikasgassen en andere schadelijke stoffen proberen te verminderen. Dit kan zijn door de uitstoot te verminderen of de opname in ecosystemen (‘putten’) te vergroten. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|Mitigatie]].)

'''Adaptatie''' is wanneer een natuurlijk of menselijk systeem zich aanpast als reactie op het klimaat, door feitelijke of verwachte veranderingen. Dit kan de schade beperken of kansen creëren. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|Adaptatie]].)

'''Veerkracht''' is het vermogen van mensen en sociale, economische en ecologische systemen om gevaren te weerstaan, te absorberen of op te vangen, zich aan te passen en tijdig en efficiënt te herstellen van de gevolgen van een gevaar, onder andere door het behoud en herstel van de essentiële basisstructuren en -functies, terwijl het vermogen tot aanpassing, leren en transformatie behouden blijft.

== Stoppen met fossiel ==
De strategie waarover klimaatwetenschappers het eens zijn en die zeker werkt, is het direct minderen van de uitstoot van broeikasgassen door het verbranden van fossiele brandstoffen. De verschillende [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC scenario’s]] laten zien wat de gevolgen zijn van meer of minder snel stoppen met fossiel.

Behalve stoppen met fossiel zijn er verschillende methoden om de de gevolgen van klimaatverandering te verminderen ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|mitigatie]]). Sommige kunnen meteen worden toegepast, zoals overgaan naar hernieuwbare energiebronnen en efficiënter gebruik van energie, herbebossing en duurzame landbouw. Andere, zoals koolstofafvang, zijn nog in ontwikkeling en vinden plaats op een veel te kleine schaal om enig effect te maken.

Dat laatste geldt ook voor de verschillende vormen van [[Strategieën tegen klimaatverandering#Klimaatengineering|klimaatengineering]] die als doel hebben de hoeveelheid inkomende zonnestraling te verminderen. Er bestaan nog geen praktisch toepasbare technieken op voldoende grote schaal. Bovendien zijn de meeste onbetaalbaar.

Omdat klimaatverandering, met alle schadelijke gevolgen van dien, niet binnen een of enkele generaties terug te draaien is, wordt in een groot deel van de wereld aanpassing ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|adaptatie]]) aan de nieuwe omstandigheden onvermijdelijk. Grote gebieden worden onleefbaar en onveilig. Systemen voor vroegtijdige waarschuwing voor gevaarlijke situaties moeten worden uitgebreid. Infrastructuur moet worden verbeterd en aangepast aan extreme omstandigheden. Waterbeheer moet worden aangepast aan een afwisseling van extreme droogte- en neerslagperioden.

En tenslotte, misschien wel het belangrijkst, zal de kapitalistische groeieconomie moeten plaatsmaken voor een duurzame, rechtvaardige samenleving. De [[Strategieën tegen klimaatverandering#Ontgroeien|postgroei economie]] benadrukt welzijn, duurzaamheid en gelijkheid boven economische groei, waarvoor veel energie en grondstoffen nodig is.

Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Fossiele subsidies|Fossiele subsidies]].

== Niets doen is duurder dan klimaatactie ==
In de jaren '80 bedroegen de gemiddelde kosten van rampen in Europa ongeveer 8 miljard euro per jaar. Recent onderzoek toont aan dat deze jaarlijkse schade door extreme weersomstandigheden en natuurrampen in 2021 en 2022 meer dan 50 miljard euro bedroeg. Dit laat zien dat de kosten van nietsdoen nu al aanzienlijk hoger zijn dan de kosten van klimaatactie. Het illustreert dat preventieve maatregelen om klimaatverandering te bestrijden niet alleen cruciaal zijn voor het voorkomen van toekomstige rampen, maar ook voor het beperken van de economische impact ervan.

Tegelijkertijd heeft de EU moeite om snel op te treden tegen klimaatverandering en stuit ze op politieke weerstand in veel lidstaten. Milieukwesties en maatregelen zoals regelgeving rond huisverwarming en landbouwvervuiling worden steeds vaker bekritiseerd.

The Green Deal, het uitgebreide EU-plan om als eerste continent tegen 2050 klimaatneutraal te zijn, staat onder toenemende druk van critici die het te ambitieus en te kostbaar vinden. Populistische en extreem-rechtse partijen grijpen het plan aan als kritiekpunt op de EU-instellingen.

EU Crisis Management Commissioner Janez Lenarcic benadrukte dat de urgentie van de kwestie overduidelijk is. “We leven in een Europa dat zowel overstroomt als in brand staat. Deze extreme weersomstandigheden zijn nu bijna een jaarlijks terugkerend fenomeen,” zei hij. “De wereldwijde realiteit van klimaatafbraak dringt door tot in het dagelijks leven van de Europeanen.”<ref name=":6">[https://apnews.com/article/eu-climate-floods-wildfires-disaster-8338ec7a0030cc8069800b0e95ed61c9 EU warns deadly flooding and wildfires show climate breakdown is fast becoming the norm | AP] </ref>

=== Klimaatactie is goed voor de economie ===
Uit onderzoek van de denktank van 38 van de belangrijkste kapitalistische landen, de Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), is gebleken dat krachtige maatregelen om de klimaatcrisis aan te pakken de economische groei van landen zal doen toenemen. Dit ondanks beweringen van critici van klimaatmaatregelen dat het de economie zal schaden.

Als landen ambitieuze doelen stellen voor het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen en vervolgens het beleid uitstippelen om deze doelen te bereiken, zou dit rond 2040 resulteren in een nettogroei van het wereldwijde BBP. Dit staat in een gezamenlijk rapport van de OECD en het Ontwikkelingsprogramma van de VN.<ref name=":7">[https://www.theguardian.com/environment/2025/mar/26/tackling-climate-crisis-will-increase-economic-growth-oecd-research-finds Tackling climate crisis will increase economic growth, OECD research finds | The Guardian]</ref> <ref name=":8">[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/<nowiki>Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | Carbon Brief]</nowiki></ref> De berekening van de nettowinst van 0,23% in 2040 zou in 2050 nog groter zijn, als de baten van het terugdringen van de uitstoot voor de economie zou worden meegerekend.

Tegen 2050 zou het BBP per hoofd van de bevolking van de rijkste landen met 60% toenemen, terwijl in landen met lagere inkomens die toename in 2050 ten opzichte van 2025 124% zou zijn. Ook ontwikkelingslanden zouden profiteren, met in 2030 175 miljoen minder mensen onder de armoedegrens, als regeringen nu zouden investeren in het terugdringen van emissies.

Daarentegen zou het mondiale BBP deze eeuw met éénderde kunnen dalen als we de klimaatcrisis ongecontroleerd laten voortduren.<ref>[https://www.bcg.com/publications/2025/investing-in-climate-action Why Investing in Climate Action Makes Good Economic Sense | BCG]</ref>

Daarbij is het de vraag of economische groei wenselijk is. Zie een kritische bespreking van 'Groene Groei' en Ontgroeien (degrowth) en postgroei.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Internationale verdragen ==
Sinds de jaren ‘80 van de vorige eeuw zijn verschillende internationale overeenkomsten tot stand gekomen om vervuiling en klimaatverandering aan te pakken door internationale samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.

=== Protocol van Montreal ===
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Montreal_Protocol Montreal Protocol | Wikipedia]</ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.

=== United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) ===
Het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC)<ref>[https://unfccc.int/ UN Climate Change] </ref> is een internationaal milieuverdrag dat in 1992 werd aangenomen om klimaatverandering aan te pakken. Het uiteindelijke doel is om de concentraties broeikasgassen in de atmosfeer te stabiliseren op een niveau dat gevaarlijke menselijke verstoring van het klimaatsysteem voorkomt. Het UNFCCC vormt de basis voor de jaarlijkse Conferences of the Parties (COPs), waarin alle aangesloten landen de wereldwijde klimaatonderhandelingen voeren, nationale commitments voor broeikasgasreductie afspreken en onderhandelen over financiering van klimaatschade en klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden. Ook wordt daar de stand opgemaakt van de resultaten van de acties tegen klimaatverandering tot nu toe.

De meest recente COP, nummer 29, was die in Bakoe, november 2024. COP28 in 2023 in Dubai maakte geschiedenis doordat voor het eerst, ondanks de aanwezigheid van duizenden lobbyisten van de fossiele industrie, werd afgesproken fossiele brandstoffen op termijn uit te faseren. COP30 zal plaatsvinden in november 2025 in Belem, Brazilië.

De belangrijkste resultaten van deze jaarvergaderingen zijn het Kyoto-protocol (1997) en de Overeenkomst van Parijs (2015). Ze bepalen de internationale samenwerking op het gebied van klimaatmitigatie en adaptatie en de steun aan ontwikkelingslanden.

Het IPCC (zie de uitgebreide wikipagina over de scenario's van het [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC)]] is een wereldomvattend wetenschappelijk samenwerkingsverband van ongekende omvang en relevantie, dat de wetenschappelijke kennis over klimaatverandering evalueert en samenbrengt en zo de basis legt onder het UNFCCC. Het IPCC produceert rapporten die een overzicht geven van de huidige staat van kennis over klimaatverandering, de impact ervan en opties voor adaptatie en mitigatie. Deze rapporten zijn cruciaal voor het informeren van beleidsmakers en onderhandelaars binnen het UNFCCC-proces.

=== Kyoto-protocol ===
Het Kyoto-protocol,<ref>[https://unfccc.int/kyoto_protocol What is the Kyoto Protocol? | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 1997, is een internationale overeenkomst die gekoppeld is aan het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC). Het verplicht de ondertekenende landen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen op basis van de principes van het verdrag. Het protocol introduceerde bindende emissiereductiedoelstellingen voor ontwikkelde landen, met als doel de emissies in de periode 2008-2012 met gemiddeld 5% te verlagen ten opzichte van 1990. Het stelde ook marktmechanismen in zoals de handel in emissierechten om deze doelen te helpen bereiken. Het Kyoto-protocol was een belangrijke stap in het mondiale klimaatbeleid, hoewel de effectiviteit ervan wordt betwist vanwege de verschillende niveaus van deelname en naleving.

=== Overeenkomst van Parijs ===
De Overeenkomst van Parijs,<ref>[https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement The Paris Agreement | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 2015, is een internationaal verdrag binnen het kader van het UNFCCC dat als doel heeft de opwarming van de aarde te beperken tot "goed beneden" 2 graden Celsius boven het pre-industriële niveau, met inspanningen om de stijging te beperken tot 1,5 graden. In het verdrag verplichten alle deelnemende landen zich om bij te dragen aan het verminderen van broeikasgasemissies en het aanpassen aan klimaatverandering, door middel van Nationally Determined Contributions (NDCs). Deze NDCs worden door de deelnemende landen zelf vastgesteld. De Overeenkomst introduceert ook een mechanisme om de inspanningen elke vijf jaar te verhogen en bevordert financiering en technologische ondersteuning voor ontwikkelingslanden.

=== Protocol van Montreal ===
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://www.unep.org/ozonaction/ OzonAction | UNEP] </ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.

Deze overeenkomsten vertegenwoordigen belangrijke internationale inspanningen om klimaatverandering aan te pakken door samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.

=== Biodiversiteit ===
Naast de COPs in het kader van de UNFCCC is er ook sprake van Conferences of the Parties (COPs) binnen het UN Verdrag inzake Biologische Diversiteit. Dit verdrag is tot stand gekomen op de VN conferentie inzake milieu en ontwikkeling in Rio de Janeiro (1992) en is ondertekend door alle lidstaten van de Verenigde Naties behalve de VS. De meest recente Conferentie van de Partijen van dit verdrag (COP16)<ref>[https://www.cbd.int/conferences/2024 United Nations Biodiversity Conference | Convention on Biological Diversity] </ref> vond plaats eind oktober 2024 in Cali, Colombia, en leverde belangrijke resultaten op. Inheemse volken werden erkend voor hun rol in bescherming van de biodiversiteit, wat leidde tot een nieuw programma en een permanent orgaan. Het Cali-fonds werd opgezet om de voordelen van digitale genetische informatie te delen, met industriële bijdragen.

Uiteindelijk, na hervatting van de conferentie in februari 2025, werd overeenstemming bereikt over de financiering van 200 miljard dollar per jaar tot 2030 aan ontwikkelingslanden voor de instandhouding van de biodiversiteit. Volgens critici is dit onvoldoende.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/feb/28/cop-16-climate-nature-funding-agreement Cop16 nature summit agrees deal at 11th hour but critics say it is not enough | The Guardian]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Achterstand ==
Najaar 2024 kwam editie 15 van het Emission Gap Report van het UN Environmental Programme uit, getiteld ‘''Emissions Gap Report 2024:'' ''No more hot air … please!''’.<ref name=":0">[https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2024 Emissions Gap Report 2024: No more hot air … please! | United Nations Environment Programme (UNEP)]</ref> Het rapport vindt dat landen drastisch meer ambitie en actie moeten leveren in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions, anders is het doel van 1,5°C van het Akkoord van Parijs binnen een paar jaar niet meer haalbaar. In het rapport wordt gekeken naar hoeveel landen moeten beloven om broeikasgassen terug te dringen en hoeveel ze moeten waarmaken in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions (NDC's), die begin 2025 moeten worden ingediend in de aanloop naar COP30. Er is een reductie nodig van 42 procent in 2030 en 57 procent in 2035 om op schema te komen voor 1,5°C.
[[Bestand:GHG emissions.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Mediane emissiescenario's, naar fig 4.1 in het 2024 UNEP Emission Gap Report.''<ref name=":0" /> ''Grijze stippellijn: scenario zonder nieuw klimaatbeleid na 2010; donkerblauw: bestaand beleid dat al door regeringen is geïmplementeerd; middelblauw: aanvullende voorwaardelijke NDCs; lichtblauw: aanvullende onvoorwaardelijke NDC's; lichtrode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van minder dan 2°C; rode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van 1,5°C. Bron: Carbon Brief.<ref>[https://www.carbonbrief.org/unep-new-climate-pledges-need-quantum-leap-in-ambition-to-deliver-paris-goals/ UNEP: New climate pledges need ‘quantum leap’ in ambition to deliver Paris goals | CarbonBrief] </ref> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ Creative Commons BY-NC-ND 4.0]'']]
Volgens het UNEP rapport zou het nog technisch mogelijk zijn om op een pad van 1,5°C te komen, waarbij zonne-energie, windenergie en bossen veelbelovende mogelijkheden bieden voor een drastische en snelle emissiereductie. Om dit potentieel waar te maken, moeten de deelnemende landen voldoende ambitieuze NDC's formuleren en ondersteunen door een overheidsbrede aanpak, maatregelen die de sociaaleconomische en ecologische nevenvoordelen maximaliseren, door een versterkte internationale samenwerking die een hervorming van de mondiale financiële architectuur omvat, krachtige actie van de particuliere sector en een minimale verzesvoudiging van de investeringen in emissiereductie. De landen van de G20, met name de landen met de grootste uitstoot, zouden het zware werk moeten doen.

Zoals [[Klimaatverandering: meest recente stand van zaken#Alarm|elders]] wordt aangegeven, wordt die ambitie steeds onwaarschijnlijker.

=== Europa ===
Volgens een analyse van BloombergNEF<ref name=":1">[https://about.bnef.com/insights/clean-energy/new-energy-outlook/ New Energy Outlook | BloombergNEF] </ref> zou Europa zijn energiegerelateerde CO₂-emissieplafond voor 2030 '''met negen procent''' kunnen overschrijden. Als de broeikasgasemissies van andere sectoren worden meegerekend, kan de overschrijding oplopen tot '''29 procent''' (702 miljoen ton CO₂-equivalent) – in plaats van de beoogde emissiereductie van 55 procent in 2030.
[[Bestand:EU climate target.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De Europese klimaatdoelen. ETS: Emissions Trading System, inclusief andere broeikasgassen (rode lijn); Netto-nul scenario, inclusief andere broeikasgassen (rode stippellijn); Energie gerelateerde CO2 emissies (blauw); Andere netto broeikasgasemissies (lichtblauw). Eenheid: miljard ton CO2 equivalent. Bron: BloombergNEF.''<ref name=":1" /> ]]
De redenen voor het missen van de doelen zijn, volgens Bloomberg:

* '''Trage elektrificatie,''' bijvoorbeeld met betrekking tot warmtepompen, elektrische voertuigen en uitbreiding van het elektriciteitsnet.
* '''Lage investeringen''' in hernieuwbare energie, netwerkinfrastructuur en koolstofopslag (CCS).
* '''Technologische achterstand''': Belangrijke technologieën zoals waterstofproductie en duurzame brandstoffen voor de lucht- en scheepvaart zijn nog niet volwassen of rendabel.

Volgens analisten van Bloomberg blijft de EU ver achter bij de ambitie om netto nul ton broeikasgas uit te stoten in 2050. Om in 2050 op een net-nul pad te blijven, zou de EU de uitstoot van de energiesector met 84 procent moeten verminderen tot slechts een halve gigaton CO₂ in 2040.

Het Net Zero scenario van Bloomberg, waarin de energiesector in 2050 volledig koolstofvrij is gemaakt, vereist ook dat de investeringen in hernieuwbare energie vanaf 2024 met 23 procent toenemen ten opzichte van 2023, terwijl de uitgaven voor de verkoop van elektrische voertuigen en oplaadinfrastructuur moeten in de periode tot 2050 verdrievoudigen.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Fossiele subsidies ===
Fossiele energie krijgt in Nederland nog steeds veel meer subsidie dan duurzame energie. Volgens recente schattingen en overheidsdocumenten ontvingen fossiele bedrijven in Nederland jaarlijks tussen de €39,7 en €46,4 miljard aan fiscale voordelen, vrijstellingen en regelingen die het gebruik van fossiele brandstoffen ondersteunen. Het gros hiervan bestaat uit belastingkortingen, vrijstellingen voor grootverbruikers en specifieke regelingen voor industrieën als de glastuinbouw en zware industrie.<ref>[https://www.duurzaam-ondernemen.nl/shell-nederland-heeft-het-meest-geprofiteerd-van-fossiele-subsidies/ Shell Nederland heeft het meest geprofiteerd van fossiele subsidies | Duuzaam Ondernemen NL]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/lobbybrieven/inbreng-comissiedebat-fossiele-subsidies.pdf/@@download/file/Inbreng%20comissiedebat%20fossiele%20subsidies.pdf Maak een einde aan fossiele subsidies | Milieudefensie]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/deze-10-grote-bedrijven-krijgen-elk-jaar-miljarden-euros-voor-vervuilen Deze 10 grote bedrijven krijgen elk jaar miljarden voor vervuilen | Milieudefensie]</ref>

Voor duurzame energie wordt er jaarlijks via bijvoorbeeld de SDE++-regeling een bedrag van €8 miljard beschikbaar gesteld in 2025. Ook zijn er miljarden beschikbaar via regelingen zoals de ISDE (o.a. voor warmtepompen en isolatie) en DUMAVA, vooral gericht op particulieren en maatschappelijk vastgoed. Het totaal van die directe subsidies en investeringsmogelijkheden blijft echter substantieel lager dan de fiscale voordelen voor fossiel.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2025/02/21/vanaf-oktober-opnieuw-subsidie-voor-meer-duurzame-energie Vanaf oktober opnieuw subsidie voor meer duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.energy-check.nl/welke-energiesubsidies-zijn-er-in-2025/ Welke energiesubsidies zijn er in 2025? | Energy Check]</ref>

De overheid is bezig met het afbouwen van (delen van) deze fossiele subsidies, maar in 2025 verloopt dit nog traag en zijn de verschillen tussen beide categorieën zeer groot.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/toekomst-fossiele-brandstoffen/fossiele-subsidies Afbouw fossiele subsidies voor bedrijven. Duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.rijksfinancien.nl/miljoenennota/2025/bijlage/3096805 23 Fossiele regelingen | Ministerie van Financiën]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Mitigatie =
Mitigatie is het verminderen van iets schadelijks dat zich heeft voorgedaan of het verminderen van de schadelijke gevolgen ervan. Om klimaatverandering tegen te gaan zijn er verschillende strategieën nodig om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|koolstofputten]] te verbeteren. Hier zijn enkele belangrijke methoden:

'''Overgang naar hernieuwbare energie''': Overschakelen van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energiebronnen zoals zonne-energie, windenergie, waterkracht en geothermische energie. Dit vermindert de uitstoot bij de energieproductie.

'''Energie-efficiëntie''': Het verbeteren van de energie-efficiëntie in gebouwen, transport en industriële processen om het totale energieverbruik te verminderen.

'''Bescherming van natuurlijke ecosystemen:''' Het behoud van ecosystemen zoals wetlands, mangroves en veengebieden die grote hoeveelheden koolstof opslaan.

'''Herbebossing''': Het aanplanten van nieuwe bossen en het herstellen van beschadigde bossen om de vastlegging van koolstof te verbeteren. Bossen fungeren als koolstofputten en absorberen CO2 uit de atmosfeer.

'''Duurzame landbouw''': Landbouwpraktijken toepassen die de uitstoot verminderen, zoals precisielandbouw, vruchtwisseling en minder grondbewerking.

'''Elektrische voertuigen en openbaar vervoer''': Het gebruik van elektrische voertuigen stimuleren en de infrastructuur voor openbaar vervoer verbeteren om de uitstoot van de transportsector te verminderen.

'''Afvalbeheer''': Het verbeteren van afvalbeheerpraktijken om de methaanuitstoot van stortplaatsen te verminderen en het bevorderen van recycling en compostering.

'''Internationale samenwerking''': Wereldwijd samenwerken via overeenkomsten zoals de Overeenkomst van Parijs om emissiereductiedoelen te stellen en te behalen.

'''Koolstofheffingen''': Het implementeren van koolstofbelastingen of cap-and-trade systemen om de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen te stimuleren.

'''Technologische innovatie:''' Investeren in onderzoek en ontwikkeling van nieuwe technologieën die de uitstoot kunnen verminderen of koolstof uit de atmosfeer kunnen verwijderen.

'''Koolstofafvang en -opslag (CCS):''' Het opvangen van CO2-emissies die ontstaan door het gebruik van fossiele brandstoffen bij de opwekking van elektriciteit en industriële processen, het transporteren ervan en het opslaan buiten de atmosfeer.

'''Onderwijs en bewustwording''': Bewustwording creëren over klimaatverandering en het publiek voorlichten over duurzame praktijken en het belang van individuele acties.

Gecombineerd kunnen deze methoden aanzienlijk bijdragen aan het beperken van klimaatverandering en het bereiken van een duurzamere toekomst.

=== Koolstofbudget ===
Wetenschappers pleiten er voor dat landen hun uitstoot zo snel mogelijk moeten verminderen om de klimaatdoelstellingen te halen. Om te voldoen aan de afspraken van het Akkoord van Parijs moet de uitstoot van broeikasgassen zeer sterk worden verminderd:<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_FullVolume.pdf<nowiki>Climate Change 2023 – Synthesis Report | IPCC]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/nature18307<nowiki>Paris Agreement climate proposals need a boost to keep warming well below 2 °C | Nature]</nowiki></ref>

* '''Koolstofbudget voor 1,5 °C''': Om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 °C kan de mensheid vanaf 2020 maximaal nog ongeveer '''500 gigaton (Gt)''' CO2 uitstoten. Als de uitstoot op het huidige niveau blijft (ongeveer 40 Gt per jaar), zal dit budget begin 2030 uitgeput zijn. Volgens the Global Carbon Budget bedroeg de totale CO2-uitstoot in 2024 41,6 gigaton CO2, een lichte stijging ten opzichte van 2023.
* '''Koolstofbudget voor 2 °C''': Om de opwarming te beperken tot 2°C is het budget ongeveer '''1.350 Gt''' CO2 vanaf 2020. Met een ongewijzigd uitstootniveau zouden we dit budget halverwege de jaren 2050 overschrijden.

Het gebruik van koolstofafvang en -opslag (CCS) als tegenwicht voor emissies die moeilijk volledig te elimineren zijn, zoals methaan uit de rijstteelt, zal volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) “onvermijdelijk” zijn als de wereld netto nul wil bereiken.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/<nowiki>Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | CarbonBrief]</nowiki></ref>

Hierbij bestaat het gevaar dat bedrijven CCS zullen gebruiken als alternatief voor het verminderen van de broeikasuitstoot: een vorm van greenwashing.
[[Bestand:Emission balloons.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Te verwachten temperatuurstijging bij afbouw van broeikasgas uitstoot volgens drie scenario’s: Stated Policies Scenario (STEPS), Announced Pledges Scenario (APS) en Net Zero Emissions by 2050 (NZE). De lijntjes op de manden onder de ballonnen geven de spreiding aan van de verwachte temperaturen. Bron: IEA, World Energy Outlook 2024.''<ref>[https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2024<nowiki>World Energy Outlook 2024 | IEA]</nowiki></ref>]]

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Net-zero ===
De term "netto nul" betekent dat de uitstoot van broeikasgassen en de verwijdering ervan met elkaar in evenwicht zijn.<ref name=":2">[https://netzeroclimate.org/what-is-net-zero-2/<nowiki>What is net zero? | Oxford Net Zero]</nowiki></ref><ref name=":2" /> Dan zouden de opwarming van de aarde en de ergste gevolgen van klimaatverandering moeten stoppen. Het Akkoord van Parijs vereist dat landen "in de tweede helft van deze eeuw een evenwicht bereiken tussen de antropogene emissie van broeikasgassen en de verwijdering ervan door putten". De stijging van de mondiale temperatuur moet beperkt blijven tot ruim onder de 2 °C boven het pre-industriële niveau, en idealiter niet boven de 1,5 °C uitkomen.

Het doel is om de uitstoot in alle sectoren en activiteiten tegen 2030 met 45% te verminderen ten opzichte van 2010 en rond 2050 netto nul te bereiken. Om dit te bereiken moeten er doelen worden gesteld voor de nabije toekomst en onmiddellijk actie ondernomen. Dit houdt in dat emissies worden verminderd of verwijderd, bijvoorbeeld door bomen te planten. Maar compensatie werkt alleen als het volgens strikte regels gebeurt. Deze regels moeten ervoor zorgen dat de reducties echt zijn, continuïteit hebben en gecontroleerd kunnen worden. Het is ook belangrijk om rekening te houden met een eerlijke verdeling, omdat de mogelijkheden om het netto nulniveau te bereiken voor verschillende landen of groepen verschillend kunnen zijn.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

==== Zero Emissions Commitment (ZEC) ====
De zero emission commitment (ZEC)<ref name=":3">[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1170744/full<nowiki>The Zero Emissions Commitment and climate stabilization | Frontiers in Science]</nowiki></ref> <ref>[https://gmd.copernicus.org/articles/12/4375/2019/<nowiki>The Zero Emissions Commitment Model Intercomparison Project (ZECMIP) contribution to C4MIP: quantifying committed climate changes following zero carbon emissions | Geoscientific Model Development]</nowiki></ref> is de mate waarin de wereldgemiddelde temperatuur naar verwachting zal veranderen als we stoppen met het uitstoten van CO2. Het is een belangrijk hulpmiddel om in te schatten hoeveel koolstof we nog kunnen uitstoten zonder de doelen voor de opwarming van de aarde te overschrijden. Het helpt ons te begrijpen hoe klimaatverandering ons zal beïnvloeden en of we het ongedaan kunnen maken.
[[Bestand:Net zero.jpg|gecentreerd|miniatuur|692x692px|''Gestileerd schema van hoe het CO2 gehalte in de atmosfeer, de warmteopname door de oceanen, de mondiale oppervlaktetemperatuur en de zeespiegelstijging kunnen evolueren na het bereiken van een netto-nul CO2-uitstoot. De tijdvakken zijn indicatief.''<ref name=":3" />]]
Er is veel onzekerheid over de invloed van het ''Zero Emission Commitment (ZEC)'' op het koolstofbudget, dat wil zeggen op de maximale hoeveelheid broeikasgassen die uitgestoten mag worden om nog binnen de doelen van het Akkoord van Parijs te blijven. Als ZEC positief is, dat wil zeggen, als de temperatuur nog blijft stijgen na het bereiken van netto-nul-emissie, vermindert dit het koolstofbudget. Als ZEC negatief is, geeft ons dat meer tijd of maakt het ambitieuzere doelen mogelijk.

Het is mogelijk dat de aarde met meer dan 15% blijft opwarmen nadat de uitstoot van CO2. het netto-nul evenwicht heeft bereikt. Maar ook als de mondiale opwarming stopt, zullen diverse mega-veranderingen op aarde, zoals zeespiegelstijging of de afbraak van biodiversiteit, doorgaan vanwege de opwarming die in het verleden al heeft plaatsgevonden.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Duurzame energie ===
Het ontwikkelen en benutten van bronnen van duurzame energie is essentieel in de strijd tegen klimaatverandering. De belangrijkste alternatieven voor fossiele energie zijn:

'''Zonne-energie''': Het installeren van zonnepanelen om zonne-energie op te wekken is een van de meest toegankelijke vormen van duurzame energie. Dit kan zowel op kleine schaal (op daken van huizen) als op grote schaal (zonneparken) gebeuren.

'''Windenergie''': Windturbines kunnen op zee (offshore) of op het land (onshore) worden geplaatst om windenergie op te wekken. Dit is een van de snelst groeiende vormen van hernieuwbare energie.

'''Waterkracht''': Het gebruik van waterkrachtcentrales om elektriciteit op te wekken is een eeuwenoude vorm van duurzame energie. Dit kan variëren van grote stuwdammen tot kleine rivierinstallaties. Grootschalig gebruik van waterkracht door middel van stuwmeren kan de natuur en de belangen van de lokale bevolking ernstig schaden.

'''Biomassa''': Het verbranden van organisch materiaal zoals hout, landbouwafval of speciaal geteelde energiegewassen om energie op te wekken. Of het produceren van biogas uit afval en mest.

'''Waterstof''': Waterstof heeft het potentieel om een belangrijke rol te spelen in een duurzame energie-economie, maar of het een duurzame energiebron is, hangt af van hoe het wordt geproduceerd en gebruikt. Om waterstof echt duurzaam te maken, moet men investeren in groene waterstofproductie en de bijbehorende infrastructuur te ontwikkelen.

'''Geothermische energie''': Het gebruik van de warmte uit de aarde om energie op te wekken. Dit is vooral effectief in gebieden met geothermische activiteit.

'''Energie-efficiëntie''': Het verbeteren van energie-efficiëntie in gebouwen, voertuigen, apparaten en productieprocessen kan het energieverbruik aanzienlijk verminderen. Dit omvat het gebruik van LED-verlichting, isolatie en slimme thermostaten. Het begrip smart grid betekent dat men het energienetwerk zelf efficiënter gebruikt door pieken en dalen in gebruik en energieproductie af te vlakken of op elkaar af te stemmen.

'''Elektrificatie:''' Het vervangen van motoren op fossiele energie door elektromotoren in voertuigen en machines kan de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verminderen, mits de benodigde elektriciteit duurzaam is opgewekt.

'''Energieopslag''': Het ontwikkelen van technologieën voor energieopslag, zoals batterijen en pomp-opslag, om de disbalans tussen energievraag en de hoeveelheid duurzaam opgewekte energie te overbruggen.

'''Kernenergie''': Is omstreden en is, welbeschouwd, geen duurzame energiebron. Kernenergie kan een energiebron met een lage uitstoot zijn, maar draagt wel degelijk bij aan de opwarming en is netzomin efficiënt als fossiel. Daar komt het afvalopslagprobleem nog bij. Zie Kernenergie.

=== Duurzaam is efficiënter dan fossiel ===
Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn een universele verspilling van energie. Ongeveer 67% van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren als warmte, kooldioxide, andere oxiden en waterdamp. Slechts de resterende 33% wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.<ref>[https://flowcharts.llnl.gov/<nowiki>Energy Flow Charts: Charting the Complex Relationships among Energy, Water, and Carbon | Lawrence Livermore National Laboratory (LLNL)]</nowiki></ref> <ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/<nowiki>Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</nowiki></ref>

Zo'n verspillend (en schadelijk) energiesysteem is daarom enorm oneconomisch en blijft alleen een kernonderdeel van de wereldwijde energievoorziening dankzij beperkte concurrentie (historisch gezien) en de invloed van de OPEC (Organization of Petroleum Exporting Countries) die de olieprijzen hoog houdt via productieverlagingen wanneer de prijzen dalen.

Duurzame energie, in tegenstelling tot fossiele en ook kernenergie, gebruikt energie die in een of andere vorm al in het aardsysteem aanwezig is en eindigt als warmte, of we die nu van tevoren gebruiken of niet. Duurzaam warmt de aarde daarmee dus niet extra op.

Fossiele energie heeft afgedaan, alleen weet nog niet iedereen dat. Duurzame energie is vele malen efficiënter dan fossiel, zoals blijkt uit deze vergelijking door de International Energy Agency (IEA).<ref>[https://www.iea.org/news/global-market-for-key-clean-technologies-set-to-triple-to-more-than-2-trillion-over-the-coming-decade-as-energy-transitions-advance<nowiki>Global market for key clean technologies set to triple to more than $2 trillion over the coming decade as energy transitions advance | IEA]</nowiki></ref>

Zonne-energie is inmiddels goedkoper dan fossiele, hoewel sceptici dat ontkennen.<ref>[https://skepticalscience.com/print.php?r=497<nowiki>Is solar energy more expensive than energy from fossil fuels? | Skeptical Science]</nowiki></ref> (Zie ook [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Is zonne-energie duurder dan fossiel?|Is zonne-energie duurder dan fossiel?]])
[[Bestand:Duurzame energie.png|gecentreerd|miniatuur|615x615px|''Vergelijking van kolen en gas met zonne-energie. Een scheepslading zonnepanelen levert net zoveel energie als 100 scheepsladingen kolen.'']]
Terwijl voorraden fossiele brandstoffen moeten worden aangevuld zodra ze zijn verbruikt, zorgt het toepassen van schone technologieën voor een langdurige energievoorziening. Dit resulteert in een grotere efficiëntie: een enkele reis van een groot containerschip gevuld met zonnepanelen kan de middelen leveren om dezelfde hoeveelheid elektriciteit op te wekken als het aardgas van meer dan 50 grote LNG-tankers of de kolen van meer dan 100 grote bulkschepen.
[[Bestand:Elektriciteitsproductie.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Elektriciteitsproductie in Nederland van 2015 tot 2024. Met name wind- en zonne-energie zijn in die periode sterk gestegen, terwijl het aandeel fossiele energie afgenomen is. Bron: CBS.<ref name=":4">[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/11/helft-elektriciteitsproductie-uit-hernieuwbare-bronnen<nowiki>Helft elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen | CBS]</nowiki></ref> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]De elektriciteitsproductie in Nederland uit hernieuwbare bronnen zoals zon, wind en biomassa steeg in 2024 met 10 procent naar 61 miljard kWh. De productie uit fossiele bronnen daalde met 4 procent. Hierdoor waren hernieuwbare bronnen goed voor ongeveer de helft van de totale elektriciteitsproductie. Tijdens de zonnige en winderige aprilmaand was dit zelfs 63 procent. Voor het derde opeenvolgende jaar voerde Nederland meer elektriciteit uit dan het invoerde, aldus het CBS.<ref name=":4" />

In 2023 verbruikten wind- en zonne-energie alleen al meer kapitaal dan upstream olie- en gasinvesteringen: 650 miljard dollar per jaar tegenover 480 miljard dollar voor olie en gas, en ze zijn goed voor 15% van de wereldwijde stroomproductie. Elektrische auto's zijn goed voor een op de zes nieuwe verkopen wereldwijd en groeiden de afgelopen jaren met 35% per jaar.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/<nowiki>Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</nowiki></ref>

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Schone technologie ===
''De Cleantech Revolutie'' is de derde aflevering van de jaarlijkse energietransitiepresentatie van het Rocky Mountain Institute (RMI). Hierin brengt RMI in kaart hoe het energiesysteem door elkaar wordt geschud door de exponentiële krachten van hernieuwbare energie, elektrificatie en efficiëntie.<ref name=":5">[https://rmi.org/insight/the-cleantech-revolution/<nowiki>The Cleantech Revolution | Rocky Mountain Institute]</nowiki></ref>

“De afgelopen tien jaar heeft schone technologie een opmerkelijke vooruitgang en groei doorgemaakt. De kosten ervan zijn met wel 80 procent gedaald, terwijl de investeringen bijna 10 keer zo hoog zijn en de opwekking van zonne-energie 12 keer zo hoog is geworden. Ondertussen is elektriciteit uitgegroeid tot de grootste bron van nuttige energie en heeft de toenemende energie-efficiëntie de vraag naar energie met eenvijfde verminderd.”
[[Bestand:RMI cleantech revolution-9-scaled.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de groei van zonne-energie, elektrische voertuigen en batterijen. De gevestigde spelers hebben de snelheid van de veranderingen onderschat. Zelfs neutrale partijen hebben hun modellen lineair weergegeven. Maar de veranderingen zijn exponentieel geweest.''<ref name=":5" />]]
“Naarmate de drijvende krachten achter verandering de weerstand blijven overwinnen, zal duurzame energie blijven groeien via S-curves, waardoor de vraag naar fossiele brandstoffen uiteindelijk zal afnemen en het Akkoord van Parijs binnen ons bereik komt,” zegt het RMI. Daarop valt nog wel wat af te dingen. Voorlopig investeren olie- en gasbedrijven nog veel geld om zoveel mogelijk fossiele brandstoffen uit de grond te halen, met een versnelde toename van de uitstoot van broeikasgassen tot gevolg. Op grond daarvan komen op dit moment prognoses voor de opwarming in 2100 uit op 2,6 tot 3,1°C.

Ondertussen zet China grote stappen in de “groene transitie”. Tweederde van alle nieuwe zonne- en windenergieprojecten wereldwijd zijn in China gevestigd en de omvang en het tempo van het uitfaseren van fossiele brandstoffen overtreffen de internationale voorspellingen, volgens een rapport van Financial Times.<ref>[https://www.ft.com/content/4afdd319-230f-4763-8107-d8a43308dcfc<nowiki>China’s accelerating green transition | Financial Times]</nowiki></ref> Maar om “de industrie van steenkool af te helpen, moet Beijing een echte energiemarkt opzetten”. China moet tot 2030 ongeveer 800 miljard dollar uitgeven om het transmissienetwerk en de onderliggende software te moderniseren, zodat duurzame elektriciteit kan worden geleverd aan de steden en fabrieken.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Vuile kant aan schone energie ===
De energietransitie, omschakelen op energie uit hernieuwbare bronnen (zon, wind, water) via elektrificatie en mogelijk waterstof als energiedrager, heeft ook schaduwkanten. Deze bronnen brengen andere vormen van uitbuiting en milieuproblemen met zich mee door herbestemming van natuur op land en in zee en door winning van schaarse mineralen.

De grondstoffen die nodig zijn om zonnepanelen, windmolens, batterijen en elektromotoren te maken, bevatten koper, chroom, nikkel, goud, lithium en nog veel andere mineralen en zeldzame aardmetalen. De winning van die grondstoffen vraagt enorme hoeveelheden water en energie. Een nieuwe studie in Science geeft aan dat de regionale beschikbaarheid van water zowel de huidige als de toekomstige winning van 32 mineralen beperkt, zie illustratie.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk5318<nowiki>Geological resource production constrained by regional water availability | Science]</nowiki></ref>
[[Bestand:Water resources.jpg|miniatuur|300x300px|''De mate waarin de huidige productie van de tien belangrijkste geologische hulpbronnen de regionale waterbeschikbaarheid overschrijdt (oranje). Credit: National Institute of Advanced Industrial Science and Technology (AIST).''<ref>[https://www.aist.go.jp/aist_e/list/latest_research/2025/20250314/en20250314.html<nowiki>A planetary boundary for geological resources: Limits of regional water availability | National Institute of Advanced Industrial Science and Technology (AIST)]</nowiki></ref>]]
Dit artikel in Science beschrijft dat in 25 van de 330 onderzochte mijnen de duurzaamheidsgrenzen voor watergebruik bij de winning van deze mineralen werden overschreden. Naarmate de vraag naar deze stoffen toeneemt door de groeiende energietransitie en economische groei, neemt de bezorgdheid over hun beschikbaarheid en de duurzaamheid van de productie ervan toe. Het onderzoek onderstreept de urgentie van het verbeteren van de grondstoffenefficiëntie, het verbeteren van de recyclebaarheid en het zoeken naar alternatieve bronnen.

Daar komt bij dat veel van de grondstoffen voor een duurzame transitie afkomstig zijn uit gebieden van inheemse gemeenschappen in voormalige Europese koloniën.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41893-022-00994-6<nowiki>Energy transition minerals and their intersection with land-connected peoples | Nature Sustainability]</nowiki></ref> <ref>[https://www.oneworld.nl/klimaat/onze-energietransitie-is-koloniaal/<nowiki>‘Onze energietransitie is koloniaal!’ | One World]</nowiki></ref> Voor deze gemeenschappen is de energietransitie een bedreiging voor hun bestaan doordat hun leefgebied gebruikt voor grondstoffenwinning.

Shivant Jhagroe<ref>Jhagroe, S. (2024). ''Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving''. Mazirel Pers, imprint Walburg Pers.</ref> zegt hierover in OneWorld:<ref>[https://www.oneworld.nl/klimaat/voorbij-duurzaamheid-shivant-jhagroe/<nowiki>‘Onze energietransitie zit échte verandering in de weg’ | One World]</nowiki></ref> ''“Duurzaamheid is geen onschuldige ‘linkse hobby’. Het is een politiek breed gesteund machtsregime met soms dodelijke gevolgen, bijvoorbeeld in mijnen in het Mondiale Zuiden, voor onze ‘schone’ energietransitie. Het is wat ik noem ‘groen kolonialisme’: onder het mom van groene technologie of natuurbescherming worden inheemse gemeenschappen benadeeld of verdreven voor witte, westerse belangen en verlangens.”''

Zie ook Voorbij duurzaamheid.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Herbebossing ===
Het planten van bomen is een populaire oplossing geworden voor het tegengaan van klimaatverandering, vanwege het vermogen van bomen om koolstof op te slaan in biomassa en daarmee de antropogene verhoging van het CO2 gehalte in de atmosfeer te verminderen. Echter, bomen planten op de verkeerde plaatsen kan de opwarming versterken in plaats van verminderen.<ref>[https://scitechdaily.com/planting-trees-in-the-wrong-places-could-actually-speed-up-global-warming-scientists-warn/<nowiki>Planting Trees in the Wrong Places Could Actually Speed Up Global Warming, Scientists Warn | SciTechDaily]</nowiki></ref>

Naarmate de mogelijkheden voor bomengroei toenemen door de opwarming van de aarde, worden er meer boomplantprojecten gestart in steeds noordelijker gebieden. Er zijn echter aanwijzingen dat het planten van bomen op hoge breedtegraden contraproductief is voor het tegengaan van klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01573-4 Tree planting is no climate solution at northern high latitudes | Nature Geoscience]</ref>
[[Bestand:Arctic tree plantation.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De directe en indirecte effecten van bebossing op klimaatforcering in noordelijke gebieden.'' ''(1) De aanleg van plantages verstoort de voorheen intacte bodem, wat leidt tot een verhoogde afbraak van microbiële koolstof.''

''(2) Dit wordt nog verergerd door een verhoogde bodemisolatie veroorzaakt doordat meer sneeuw wordt vastgelegd en een verminderde sneeuwpakking.''

''(3) Groeiende bomen scheiden koolstof via hun wortels uit, wat de omzetting van bodemkoolstof door wortelgebonden microben versnelt.''

''(4) Naarmate de plantage volwassen wordt, verduisteren bomen het oppervlak en verminderen ze de hoeveelheid energie die naar de atmosfeer wordt gereflecteerd.''

''(5) Wanneer het nieuwe bos aangetast wordt, neemt de albedo toe terwijl de in de bomen opgeslagen koolstof afneemt.''

''Credit: Laura Barbero-Palacios, Greenland Institute of Natural Resources. Bron diagram: [https://www.eurekalert.org/multimedia/1048098 Eurekalert]. [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ Creative Commons BY-NC 4.0 International]'']]In noordelijke en Arctische gebieden is de hoeveelheid teruggekaatst zonlicht (het albedo-effect), belangrijker dan koolstofopslag voor de totale energiebalans. De aanplant van bomen leidt vaak tot een netto opwarming doordat het oppervlak donkerder wordt (verminderde albedo), wat de potentiële mitigatie-effecten van koolstofopslag teniet doet in gebieden waar de biomassa beperkt en weinig veerkrachtig is. Bovendien verstoort de aanplant van bomen koolstofreservoirs in de bodem en heeft het negatieve effecten op de lokale inheemse Arctische natuur.

In het verleden absorbeerden de ongerepte bossen mondiaal jaarlijks 7,8 miljard ton CO₂ - ongeveer eenvijfde van alle emissies door de mens - maar hun koolstofopslag komt steeds meer in gevaar door de schade die bossen ondervinden van klimaatverandering en door menselijke activiteiten zoals ontbossing. Een nieuwe studie van het Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK)<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-025-57607-x<nowiki>Hedging our bet on forest permanence for the economic viability of climate targets | Nature Communications]</nowiki></ref> laat zien dat als er geen rekening wordt gehouden met het mogelijk afnemende vermogen van bossen om CO₂ te absorberen, het beperken van de mondiale temperatuurstijging, zoals afgesproken in de Parijse akkoorden, aanzienlijk moeilijker, zo niet onmogelijk, en veel duurder kan worden.

Op dit moment richten de meeste plannen om klimaatverandering aan te pakken zich op het beschermen en uitbreiden van bossen. Maar soms zijn bossen een deel van het probleem in plaats van deel van de oplossing. Zo zijn er steeds meer en steeds fellere bosbranden, zoals rondom Los Angeles in januari 2025, en steeds meer stukken tropisch oerwoud in het Amazonegebied, Zuid-Oost Azië en centraal Afrika worden gekapt. Daardoor komt de enorme hoeveelheid koolstof vrij die in die bossen is opgeslagen.

Niet alleen om de biodiversiteit te behouden, maar ook om drastische maatschappelijke gevolgen te voorkomen en onze klimaattoekomst veilig te stellen, is het essentieel om naast bosbescherming ook duurzaam landgebruik te bevorderen.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Emissierechten (ETS) ===
Systemen voor de handel in emissierechten (ETS) zijn ontworpen om de uitstoot van broeikasgassen via marktmechanismen op een kosteneffectieve manier te verminderen. Ze werken volgens het principe van '''cap-and-trade''<nowiki/>', waarbij een regelgevende instantie een bovengrens stelt aan de totale uitstoot die binnen een bepaalde periode is toegestaan. Bedrijven ontvangen of kopen emissierechten, die elk een bepaalde hoeveelheid emissies toestaan. Bedrijven kunnen deze emissierechten verhandelen, waardoor emissiereducties worden gestimuleerd waar dat het minst kostbaar is.

Dergelijke programma's bestrijken ongeveer 18% van de wereldwijde uitstoot en hebben volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) bijgedragen aan emissiereducties in de EU, de VS en China. De EU beschouwt het Europese ETS programma als succesvol.<ref>[https://climate.ec.europa.eu/news-your-voice/news/record-reduction-2023-ets-emissions-due-largely-boost-renewable-energy-2024-04-03_en<nowiki>Record reduction of 2023 ETS emissions due largely to boost in renewable energy | EU Directorate-General for Climate Action]</nowiki></ref>

Koolstofcompensaties (''carbon offsets'')<ref>[https://interactive.carbonbrief.org/carbon-offsets-2023/index.html<nowiki>In-depth Q&A: Can ‘carbon offsets’ help to tackle climate change? | Carbon Brief]</nowiki></ref> zijn certificaten die broeikasgassen vertegenwoordigen die “vermeden”, “verminderd” of “verwijderd” zijn en die kunnen worden verhandeld tussen een partij die blijft uitstoten en een partij die haar eigen uitstoot feitelijk heeft verminderd of kooldioxide (CO₂) uit de atmosfeer heeft verwijderd. Compensaties worden meestal uitgedrukt in ton CO2-equivalent (tCO2e) en worden ook verhandelbare “rechten” genoemd.<ref>Wordt vaak door elkaar gebruikt met 'carbon credits' (hoewel kredieten niet noodzakelijkerwijs hoeven te worden gebruikt om claims te doen over CO2-neutraliteit of het 'compenseren' van emissies).</ref>

Koolstofcompensatie stelt individuen, bedrijven of overheden in staat om hun uitstoot te compenseren door projecten te steunen die de uitstoot elders verminderen. In theorie kunnen, nadat ze hun uitstoot zoveel mogelijk hebben verminderd, hun compensaties betalen voor koolstofarme technologieën of bosherstel om de uitstoot die ze niet kunnen vermijden “teniet te doen”. Dit zou ook steun kunnen bieden aan relatief goedkope klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden en een grotere wereldwijde ambitie kunnen bevorderen.

In de praktijk stelt compensatie hen vaak in staat om "business as usual" te rechtvaardigen — het produceren van dezelfde hoeveelheid emissies terwijl ze claims indienen voor reducties die afhankelijk zijn van compensaties. De handel in emissierechten is inmiddels big business geworden. “De grootste bedrijven ter wereld, van Netflix tot Ben & Jerry's, pompen miljarden in een compensatie-industrie waarvan de klimaatclaims steeds meer in strijd lijken te zijn met de werkelijkheid,” schrijft een groep onderzoeksjournalisten. Hun onderzoek laat zien dat slechts 6 procent van de koolstofkredieten daadwerkelijk tot emissiereductie heeft geleid. De rest was waardeloos.<ref>[https://www.source-material.org/vercompanies-carbon-offsetting-claims-inflated-methodologies-flawed/<nowiki>The Carbon Con | SourceMaterial]</nowiki></ref>

George Monbiot in The Guardian:<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/nov/21/donald-trump-science-climate-cop29-carbon-markets<nowiki>Trump’s science-denying fanatics are bad enough. Yet even our climate ‘solutions’ are now the stuff of total delusion | The Guardian]</nowiki></ref> “Koolstofmarkten stellen landen en bedrijven in staat om koolstofkredieten te verhandelen — wat in feite neerkomt op toestemming om door te gaan met vervuilen.” Daarmee zijn ze een vorm van [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Klimaatleugens strafbaar maken|greenwashing]].

“In theorie zou je een rol voor zulke markten kunnen rechtvaardigen, als ze alleen werden gebruikt om emissies tegen te gaan die anders onmogelijk te verminderen zijn. Maar ze worden routinematig gebruikt als weg van de minste weerstand: een substituut voor decarbonisatie thuis en bedoeld om regeringen in staat te stellen conflicten met machtige belangen, vooral die van de fossiele industrie, te vermijden. De leefwereld is een stortplaats voor falend beleid geworden.”

Een review van empirische studies naar meer dan 2000 compensatieprojecten in alle belangrijke sectoren laat zien dat deze projecten aanzienlijk minder emissiereducties hebben bereikt dan officieel wordt beweerd.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-53645-z<nowiki>Systematic assessment of the achieved emission reductions of carbon crediting projects | Nature Communications]</nowiki></ref> De onderzoekers schatten dat slechts 12% van het totale volume aan bestaande koolstofkredieten echte emissiereducties zijn, met 0% voor hernieuwbare energie, 0,4% voor kooktoestellen, 25,0% voor bosbouw en 27,5% voor chemische processen. De resulterende 88% in deze vier sectoren zijn geen echte emissiereducties.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Criminaliteit ===
Het Europese CO2-handelsysteem, bedoeld als stimulans voor verduurzaming, blijkt ook gevoelig voor misbruik door criminelen. Zij gebruiken deze handel om zwart geld wit te wassen, doordat de markt internationaal, complex en nog onvoldoende gereguleerd is. Bedrijven kunnen grote sommen geld in emissierechten investeren en deze weer verkopen, waardoor de herkomst van het geld moeilijk te traceren is. Toezichthouders, zoals de Duitse milieuautoriteit, waarschuwen voor deze kwetsbaarheden en zoeken naar betere controlemechanismes. Zonder streng toezicht blijft CO2-handel een aantrekkelijk instrument voor fraudeurs en witwassers, wat het groene doel ondermijnt.<ref>[https://www.ftm.nl/artikelen/de-co2-handel-is-een-ideaal-instrument-voor-witwassers De CO2-handel is een ‘ideaal instrument’ voor witwassers | Follow the Money]</ref>
<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Carbon footprint ===
De carbon footprint (koolstofvoetafdruk) is een maat voor de totale hoeveelheid broeikasgassen (waaronder kooldioxide en methaan) die vrijkomt in de atmosfeer als gevolg van de activiteiten van een bepaald individu, organisatie, evenement of product. Het concept wordt gebruikt om de invloed van deze activiteiten op klimaatverandering te kwantificeren.

Individuele acties zoals het verminderen van de persoonlijke CO₂-voetafdruk zijn onvoldoende om de noodzakelijke veranderingen op grote schaal te bewerkstelligen. Het concept van een ‘koolstofvoetafdruk’ werd populair gemaakt door de grote olie-industrie, met name BP, om de schuld te verleggen van bedrijven naar individueel gedrag.<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/aug/23/big-oil-coined-carbon-footprints-to-blame-us-for-their-greed-keep-them-on-the-hook<nowiki>Big oil coined ‘carbon footprints’ to blame us for their greed. Keep them on the hook | The Guardian]</nowiki></ref> Dit leidt de aandacht af van de noodzaak van collectieve actie op alle niveaus om over te stappen van fossiele brandstoffen naar duurzame energiesystemen.

Persoonlijke keuzes kunnen weliswaar anderen beïnvloeden en markten creëren voor duurzame producten, maar de onderliggende oorzaken van klimaatverandering pakken ze niet aan. In plaats daarvan is collectieve politieke actie nodig om beleid op te stellen dat schone energie verplicht stelt en de schadelijke effecten van de vervuilende industrie vermindert.

<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Negatieve emissie ===
Als we op de huidige weg doorgaan zou, zelfs om binnen de 2°C-doelstelling te blijven, tegen 2100 tussen de 100 en 1.000 Gt CO₂ uit de atmosfeer moeten worden verwijderd, afhankelijk van hoe snel de uitstoot wordt teruggedrongen.

Negatieve emissie is een manier om CO₂ kwijt te raken. Dit wordt gedaan door de CO₂ uit de lucht te halen en ergens anders op te slaan zodat het niet terug de lucht in gaat. Er zijn een paar manieren om negatieve uitstoot te bereiken.

Eén manier is om nieuwe bossen aan te planten of oude bossen te herstellen. Dit wordt bebossing en herbebossing genoemd. De bomen nemen CO₂ op door fotosynthese.

Een andere manier is om het vermogen van de bodem om koolstof op te slaan te vergroten. Dit wordt gedaan door middel van conserverende grondbewerking en bodembedekkers. Bij bio-energie met koolstofvastlegging en -opslag (BECCS) wordt biomassa gekweekt om te verbranden voor energieopwekking, waarbij de CO₂-uitstoot wordt opgevangen en ondergronds wordt opgeslagen. Direct air capture (DAC) maakt gebruik van chemische processen om CO₂ rechtstreeks uit de lucht te vangen en op te slaan.

Door fijngemalen mineralen te verspreiden over grote gebieden wordt het natuurlijke verweringsproces versneld, waardoor CO₂ uit de atmosfeer wordt verwijderd. Oceaanbemesting voegt voedingsstoffen toe aan de oceaan om de groei van fytoplankton te stimuleren, dat CO₂ absorbeert.

Deze technologieën worden besproken in het hoofdstuk Wondermiddelen.

= Wondermiddelen =
'''Er worden veel, vaak technologische, oplossingen voor de gevolgen van klimaatverandering voorgesteld die een kritische toets niet altijd doorstaan. Bij het beoordelen ervan is het belangrijk je af te vragen, wie de oplossing voorstelt, wat diens belang erbij is, wat de kosten zijn, wie voor die kosten opdraait, of het gaat om een in de praktijk bewezen oplossing, of de oplossing voldoende is, en of de oplossing op tijd komt. Veel van de technologieën die we in dit hoofdstuk bespreken, doorstaan deze toets niet en blijken een vorm van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’ te zijn.'''

Van het planten van bomen tot het verspreiden van fijngemalen silicaatmineralen over het land, de methoden voor het “verwijderen van kooldioxide” (CDR) variëren in aanpak, effecten, mate van ontwikkeling en kosten.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/ Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024]</ref>

Het rapport van de IPCC Working Group III: Mitigation Of Climate Change beveelt aan emissiebeperking te combineren met CO₂-verwijdering.<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/<nowiki>Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change | IPCC]</nowiki></ref>

Het tweede “State of CDR” rapport, geleid door een samenwerking van wetenschappelijke instellingen uit Europa en de VS, heeft als doel samen te vatten waar de wereld op dit moment staat als het gaat om het verwijderen van CO₂ uit de lucht.<ref>[https://www.stateofcdr.org/<nowiki>The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</nowiki></ref>

Let op: Het is belangrijk niet alleen negatief te zijn over geo-engineering, maar er vooral op te wijzen dat wetenschappers een taak hebben hier open over te communiceren. Alleen stoppen met CO₂-uitstoot zal niet voldoende zijn om in de buurt van de Parijse Akkoorden te blijven. Een of andere vorm van CO₂-verwijdering of vermindering van de instraling zal nodig zijn, mits dit niet als uitvlucht wordt gebruikt voor de lobby van de grote energiebedrijven en olieproducerende landen om door te gaan met het gebruiken van fossiele brandstof.

Om vooroordelen van het publiek over onderzoek naar geo-engineering en koolstofafvang te voorkomen, is het belangrijk dat wetenschappers transparant communiceren over hun projecten, ook door financieringsbronnen of potentiële belangenconflicten bekend te maken en bereid te zijn om te luisteren naar de zorgen van het publiek.

Zie [https://www.science.org/content/article/geoengineering-fight-climate-change-if-public-can-convinced dit stuk in Science] over de noodzaak voor wetenschappers om met het publiek te communiceren over geo-engineering.

=== Greenwashing ===
Een van de misleidende tactieken van bedrijven om fossiele brandstoffen te blijven gebruiken, is ‘greenwashing’. Greenwashing is een marketingstrategie waarbij bedrijven, gesteund door hun PR-bureaus, claims doen over hun milieuvriendelijkheid om consumenten te misleiden. Dit wordt vaak gebruikt om een groener imago te creëren dan in werkelijkheid het geval is. Onderzoek toont aan dat het promoten van groene identiteit van bedrijven en merken op de korte termijn uiterst effectief is, omdat consumenten steeds bewuster kiezen voor duurzame opties.<ref>[https://www.bi.team/blogs/there-is-a-growing-epidemic-of-climate-anxiety/<nowiki>Protecting consumers from greenwashing | Behavioural Insights Team (BIT)]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2022/08/23/climate/climate-greenwashing.html<nowiki>How greenwashing fools us | New York Times]</nowiki></ref>

Bedrijven overdrijven de impact van hun milieuvriendelijke initiatieven of projecten om hun imago te verbeteren. Zij gebruiken groene kleuren, bladeren, bomen en andere natuurlijke beelden of termen als "natuurlijk", "eco-vriendelijk" of "duurzaam", zonder dat deze claims worden ondersteund door feiten of certificeringen.<ref>[https://kro-ncrv.nl/programmas/keuringsdienst-van-waarde/eco-schoonmaakmiddelen-echt-beter-of-duurder<nowiki>Zijn eco schoonmaakmiddelen écht beter of vooral duurder? | Keuringsdienst van Waarde, KRO/NCRV]</nowiki></ref> Bedrijven delen selectief positieve milieu-informatie en verbergen negatieve aspecten van hun activiteiten. Een overzicht en classificatie van soorten greenwashing is te vinden in een aflevering uit 2020 van het tijdschrift ''Environmental Sciences Europe''.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1186/s12302-020-0300-3<nowiki>Concepts and forms of greenwashing: a systematic review | Environmental Sciences Europe]</nowiki></ref>

In 2024 hadden banken en andere vermogensbeheerders investeringen ter waarde van meer dan 33 miljard dollar in de grootste oliemaatschappijen via “groene fondsen”. Dit bleek uit een onderzoek van Voxeurop en The Guardian.<ref>[https://voxeurop.eu/en/global-carbon-emissions-european-green-finance-investments/<nowiki>Nearly a fifth of global carbon emissions is propped up by billions of euros in European “green” investments | VoxEurop]</nowiki></ref> Deze oliemaatschappijen zijn verantwoordelijk voor 18% van de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen in de wereld, hebben geen van allen een strategie om aan de Parijse Akkoorden te voldoen en hebben zelfs recent hun duurzaamheidsambities verlaagd. Deze “groene fondsen” worden aangeboden door grote financiële instellingen zoals JP Morgan, DWS/Deutsche Bank en BlackRock. De fondsen zijn bedoeld voor een transitie naar een duurzame economie, maar door te slappe criteria worden ze op grote schaal misbruikt.

Shell laat een wel heel brutale vorm van greenwashing zien met de startup Onward, in 2024 opgericht en eigendom van Shell, dat in dat jaar $28 miljard winst maakte.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2024/feb/26/shell-climate-tech-startup-onward-oil-gas-jobs-greenwashing<nowiki>A Trojan horse of legitimacy’: Shell launches a ‘climate tech’ startup advertising jobs in oil and gas | The Guardian]</nowiki></ref> Onward zegt de energietransitie te willen versnellen door innovators wereldwijd met elkaar in contact te brengen om energie- en klimaatuitdagingen aan te pakken. Ondanks de groene beelden en taal — “Achieving a net zero future” — richt Onward zich voornamelijk op het verbeteren van olie- en gasresultaten door banen in het verkennen van nieuwe olie- en gasvelden aan te bieden. Exxon, Chevron, SoCal Gas, BP, Southern Company en Saudi Aramco hebben vergelijkbare greenwashing projecten.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Technologische innovaties ===
Omdat het kapitalisme van groei afhankelijk is, zijn technologische innovaties de aangewezen manier om de groei erin te houden. Hier wordt een aantal opties besproken, die echter geen van alle op afzienbare termijn op een maatschappelijk verantwoorde en duurzame manier voor reductie van broeikasgassen kunnen zorgen.

=== Geo-engineering (klimaatengineering) ===
Geo-engineering verwijst naar grootschalige ingrepen in de oceanen, de bodem en de atmosfeer van de aarde met als doel de effecten van klimaatverandering te verminderen, meestal tijdelijk. Zoals eerder al werd aangegeven, zal elke vorm van geo-engineering altijd gepaard moeten gaan met terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen. Anders is het een schijnoplossing voor de klimaatcrisis die de symptomen van klimaatverandering aanpakt, maar de onderliggende oorzaken negeert en in veel gevallen laat voortbestaan.<ref name=":10">https://www.geoengineeringmonitor.org/<nowiki>What is Geoengineering? | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref>

Er worden twee vormen van geo-engineering onderscheiden, ''Solar Radiation Modification'' (SRM), ook wel aangeduid als zonnestralingsbeheer, en ''Carbon Dioxide Removal'' (CDR), of koolstofverwijdering).

In oktober 2024 heeft de American Geophysical Union (AGU) een rapport uitgebracht waarin ethische richtlijnen voor geo-engineering zijn vastgelegd.<ref>[https://www.agu.org/Ethicalframeworkprinciples<nowiki>Ethical Framework Principles for Climate Intervention Research | AGU]</nowiki></ref>

Tijdens de jaarlijkse AGU conferentie in 2024 zei Alan Robock, een klimaatwetenschapper aan Rutgers University, het onomwonden: “Ik wil hier niet zijn,” zei hij. “We weten dat de oplossing voor de opwarming van de aarde is om fossiele brandstoffen in de grond te laten zitten.” Toch is het belangrijk dat wetenschappers begrijpen wat de risico's zijn van het uitproberen van deze technieken en hoe ze zich verhouden tot de risico's van het niet uitproberen ervan, zei Robock. “Hoe eerder we dat weten, hoe eerder we verder kunnen.”<ref>[https://www.nytimes.com/2024/12/12/climate/three-questions-from-cutting-edge-climate-science.html<nowiki>Three Questions From Cutting-Edge Climate Science | New York Times]</nowiki></ref>

=== Zonnestralingsbeheer (Solar Radiation Modification) ===
[[Bestand:Solar climate intervention.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vijf methoden van zonnestralingsbeheer. 1) Verhogen van de oppervlakte albedo. 2) Het reflecterend vermogen van wolken boven zee vergroten. 3) Het verhogen van het aantal aerosolen in de stratosfeer. 4) Methoden met gebruikmaking van de ruimtevaart; bijvoorbeeld spiegels die zonnestraling terugkaatsen. 5) Vermindering van cirrusbewolking op grote hoogte. Bron: NOAA.''<ref>[https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/solar-radiation-modification-noaa-state-science-factsheet<nowiki>Solar radiation modification: NOAA State of the Science factsheet | NOAA]</nowiki></ref> ]]Deze methode heeft tot doel de bron van de opwarming, zonnestraling, te verminderen. Onderzoekers bestuderen vooral twee manieren om zonnestraling te beheersen: het helderder maken van wolken op zee en het injecteren van stratosferische aërosolen.

''Marine cloud brightening'' houdt in dat er heel fijn zout water vanaf boten naar laaghangende wolken boven de oceaan wordt gesproeid om hun helderheid en reflectiviteit te verbeteren.

Modellen hebben aangetoond dat als je een enorm groot gebied – ongeveer 4% van de oceaan – in de buurt van de evenaar zou besproeien en de wolken daardoor helderder zou maken, de combinatie van meer wolken en daardoor een lagere temperatuur van de zeeoppervlakte eronder wereldwijde gevolgen zou kunnen hebben.<ref name=":10" />

''Stratospheric aerosol injection'' houdt in dat de hoeveelheid stratosferische aerosolen die zonlicht reflecteren wordt verhoogd, hetzij door directe injectie, hetzij door injectie van een precursor (zoals zwaveldioxide, SO2) dat vervolgens in de stratosfeer reageert en aerosolen vormt. Voorgestelde aerosoltypes zijn onder meer sulfaat, calciumcarbonaat en diamantstof. Die zouden op een hoogte (11-48 km) verspreid moeten worden die ver ligt boven de hoogte waarop de meeste vliegtuigen vliegen.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Koolstofverwijdering ===

Een zeer verdund gas (~0,04%) zoals CO2 uit de atmosfeer halen is technisch uitdagend, energie-intensief en duur.

Kooldioxideverwijdering (''carbon dioxide removal'', CDR) omvat opzettelijke menselijke activiteiten die CO2 verwijderen die al in de atmosfeer aanwezig is en deze duurzaam opslaan in geologische formaties, bodems, oceanen of producten. Het omvat natuurlijke methoden zoals bebossing en technologische methoden zoals directe luchtopname met opslag. CDR vermindert de totale concentratie van atmosferische CO2, waardoor het broeikasgasniveaus actief wordt verlaagd en de klimaatverandering wordt tegengegaan. Naast het snel terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen zijn de opschaling en de uitbreiding van CDR op het land dringende prioriteiten als we de temperatuurdoelstelling van het Akkoord van Parijs willen halen.<ref>[https://www.stateofcdr.org/<nowiki>The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</nowiki></ref>

Er zijn veel CDR-methoden om CO₂ op te vangen en op te slaan met verschillende niveaus van ontwikkeling, kosten, potentieel en duurzaamheid. Elke methode heeft duurzaamheidsrisico's die de toepassing op lange termijn kunnen beperken.

Carbon Capture and Storage (CCS) vangt CO2-uitstoot rechtstreeks op van puntbronnen zoals energiecentrales of industriële installaties voordat de CO2 de atmosfeer bereikt. De opgevangen CO2 wordt vervolgens getransporteerd en ondergronds opgeslagen. CCS voorkomt dat nieuwe emissies de atmosfeer binnendringen, maar verwijdert geen CO2 die al in de lucht aanwezig is. Daarom wordt CCS beschouwd als een emissiereductietechnologie, geen verwijderingstechnologie.

Koolstofverwijdering is een technologie die bij lange na niet voldoende ontwikkeld is om in 2050 netto nul te bereiken. Er zijn enorme hoeveelheden energie nodig die niet voor andere nuttige doeleinden kunnen worden gebruikt, zelfs niet als er hernieuwbare energie wordt gebruikt. Het is ongelooflijk duur, vooral gezien de omvang die nodig is om koolstof op wereldwijde schaal te verwijderen. Met het huidige tempo zal de opslagcapaciteit voor CO2 naar verwachting rond de 700 miljoen ton per jaar zijn in 2050, slechts 10% van wat er nodig is. Zonder een gecoördineerde wereldwijde inspanning en snelle beleidsveranderingen lijkt het onwaarschijnlijk dat de doelstellingen voor netto nul worden gehaald met CCS-ambities. CCS mag ons niet afleiden van de werkelijk effectieve aanpak van klimaatverandering, namelijk het versneld uitbannen van fossiele brandstoffen.<ref>[https://ce.nl/wp-content/uploads/2023/07/CE_Delft_220460_Koolstofverwijdering_voor_klimaatbeleid_DEF-gecorrigeerd.pdf<nowiki>Koolstofverwijdering voor klimaatbeleid | CE Delft]</nowiki></ref> <ref>https://filelist.tudelft.nl/Websections/Climate%20Action/NL%20TUD%20RouteKaart%20position%20paper%2029%20April%202025.pdf<nowiki>Nederland als innovatiepionier: Een oproep voor dringend leiderschap in koolstofverwijdering | TU Delft]</nowiki></ref>

=== BECCS ===
Het gebruik van landbouwgewassen voor energieopwekking, gecombineerd met koolstofafvang en -opslag (BECCS)<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/technologies/beccs<nowiki>Bioenergy with Carbon Capture and Storage | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> wordt door veel beleidsmakers gezien als een manier om te voldoen aan de Parijse Akkoorden. Het gaat om snelgroeiende gewassen die CO2 uit de atmosfeer halen. Die verbrand je om er energie uit te halen. En de CO2 die bij de verbranding vrijkomt, vang je af en stop je in een diepe zoutmijn of leeg gasveld. Dat is precies het omgekeerde van fossiele brandstoffen verbruiken, en tóch levert het je energie op. Die energie komt van de zon, die via fotosynthese CO2 omzet in brandstof.

Zeven van de negen planetaire grenzen worden al overschreden en meerdere van deze grenzen hebben te maken met de manier waarop land door mensen wordt gebruikt. Klimaatverandering zou deze grenzen nog meer onder druk kunnen zetten. Een groep onderzoekers uit Potsdam berekende hoeveel biomassa er geproduceerd zou kunnen worden voor BECCS onder verschillende omstandigheden, zoals beperkingen voor stikstofstromen, veranderingen in zoetwatersystemen, veranderingen in het land en bescherming van het milieu.<ref>[https://www.nature.com/articles/s43247-025-02033-6<nowiki>Multiple planetary boundaries preclude biomass crops for carbon capture and storage outside of agricultural areas | Nature Communications Earth & Environment]</nowiki></ref> De druk op de bestaande landbouwgebieden zal toenemen om te voldoen aan de groeiende wereldwijde vraag naar voedsel, veevoer, vezels (katoen) en hout.

Het resultaat is dat het potentieel voor BECCS van speciale plantages van het snelgroeiende ''Miscanthus'' (olifantsgras) rond 2050 bijna nul is (0,1 gigaton kooldioxide-equivalenten per jaar) bij het IPCC scenario van milde klimaatverandering (Representatieve Concentratiepad (RCP) 4,5). De belangrijkste beperking is dat deze vorm van landgebruik het milieu niet mag vernietigen. Naast milieubescherming en landgebruik geven ook de andere randvoorwaarden uit het onderzoek (beperking stikstof en zoetwater beschikbaarheid) duidelijk grenzen aan. Dit illustreert hoe smal de marges van het ''[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|systeem aarde]]'' zijn als we klimaatverandering proberen te stoppen.

=== Overzicht geo-engineering projecten ===

Geoengineering Monitor publiceert een in interactieve wereldkaart<ref name=":9">[https://map.geoengineeringmonitor.org/<nowiki>Geoengineering Map | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> met een overzicht van alle bekende geo-engineering projecten. Voor elke aanklikbare locatie is uitgebreide informatie beschikbaar zoals gebruikte technologie, eigenaar van het project, argumenten voor of tegen de effectiviteit van de technologie.
[[Bestand:Geoengineering map.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Deze interactieve wereldkaart over geo-engineering, opgesteld door ETC Group en de Heinrich Boell Foundation, werpt een licht op de alarmerende uitbreiding van onderzoek en experimenten op het gebied van geo-engineering.''<ref name=":9" />]]
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Bomen planten ===
Het blijkt dat plannen om op grote schaal CO2 te verwijderen door bomen te planten veel te optimistisch zijn. Een studie van een groep Australische en Scandinavische onderzoekers laat een kloof zien tussen de afhankelijkheid van landbouwgrond voor de verwijdering van kooldioxide (carbon dioxide removal, CDR) in nationale klimaatcommitments en de realiteit.<ref>https://www.nature.com/articles/s41467-024-53466-0<nowiki>Over-reliance on land for carbon dioxide removal in net-zero climate pledges | Nature Communications]</nowiki></ref>

De onderzoekers tonen aan dat de bestaande klimaatcommitments gezamenlijk ongeveer 1 miljard hectare land vereisen voor CDR, waarvan ongeveer 40% bestemd is voor de conversie van bestaand landgebruik naar bossen. Het totale landbouwareaal in de wereld bedraagt 4,9 miljard ha (FAO). De onderzoekers constateren dan ook dat “de resultaten verontrustend zijn” - zowel wat betreft de beperkte beschikbaarheid van voldoende land als de snelheid en omvang van de verandering in landgebruik.
Een artikel in Nature Food<ref>https://www.nature.com/articles/s43016-024-01039-1<nowiki>Enhanced agricultural carbon sinks provide benefits for farmers and the climate | Nature Food]</nowiki></ref> wijst op de (theoretische) mogelijkheid van koolstofvastlegging in landbouwgrond. Idealiter zou dit tegen 2050 een vergelijkbaar cumulatief mitigatiepotentieel kunnen hebben als bebossing, met name in Sub-Sahara Afrika. Dit vraagt ongekend snelle, grootschalige en gecoördineerde actie.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Groene brandstoffen ===
Brandstoffen die worden aangeprezen als 'groene' oplossingen voor het klimaatprobleem blijken bij nadere beschouwing niet, of in beperkte mate, duurzaam te zijn.

==== Biodiesel ====
'''E-kerosine''', ook wel ''sustainable aviation fuel'' (SAF) genoemd. Deze brandstof wordt gemaakt van gewassen of afval, of door CO2 en CO uit de rookgassen van fabrieken te laten reageren met waterstof. Waterstof kan op een duurzame manier worden geproduceerd, door elektrolyse van water, maar vaak wordt het gemaakt van aardgas. (Zie ook [[Strategieën tegen klimaatverandering#Waterstof in allerlei kleuren|Waterstof in allerlei kleuren]].)
[[Bestand:SAF.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De verschillende wegen naar sustainable aviation fuel (SAF).''<ref>[http://www.simecomilano.it/wp-content/uploads/2025/01/Simeco_Energy-Transition-Projects_v8.pdf<nowiki>Energy Transistion Projects | SIMECO]</nowiki></ref>]]
SAF kan de huidige vormen van vliegtuigbrandstof vervangen of, waarschijnlijker, ermee gemengd worden, waardoor de uitstoot zou worden verminderd. De EU heeft de lidstaten verplicht duurzame kerosine door de fossiele brandstof te gaan mengen.<ref>[https://www.emissieautoriteit.nl/onderwerpen/refueleu-luchtvaart/refueleu-luchtvaart-verplichtingen-voor-brandstofleveranciers<nowiki>RefuelEU verplichtingen voor brandstofleveranciers | Nederlandse Emissieautoriteit]</nowiki></ref> In 2034 moet er al 6 procent SAF doorheen, in 2039 20 procent en zo verder. Nederland zelf wil nog sneller.

In 2024 is in Rotterdam het initiatief genomen voor een fabriek voor e-kerosine. Deze zou vanaf 2030 250.000 ton duurzame vliegtuigbrandstof moeten produceren en zal daarmee de grootste fabriek ter wereld zijn op dit gebied. Ook in Amsterdam en Delfzijl worden fabrieken opgezet voor duurzame vliegtuigbrandstof.

Dit zijn voorbeelden van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’, aldus het Amerikaanse Institute for Policy Studies (IPS), een progressieve denktank zonder banden met het bedrijfsleven. IPS constateert dat de privéjetlobby “duurzame vliegtuigbrandstoffen” als marketingtruc gebruikt en dat die grotendeels een valse oplossing zijn.<ref>[https://ips-dc.org/report-greenwashing-the-skies/ Greenwashing the Skies: How the Private Jet Lobby Uses “Sustainable Aviation Fuels” as a Marketing Ploy | Institute for Policy Studies]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/article/2024/may/14/sustainable-jet-fuel-report ‘Magical thinking’: hopes for sustainable jet fuel not realistic, report finds | The Guardian]</ref>

Chuck Collins, co-auteur van het rapport, zegt: “Om deze brandstoffen op de benodigde schaal te brengen zouden enorme subsidies nodig zijn, de maatschappelijke kosten zouden onaanvaardbaar zijn en het zou ten koste gaan van meer urgente prioriteiten op het gebied van decarbonisatie.”

Een argument voor de duurzaamheid van SAF/e-kerosine is dat het wordt gemaakt met schone stroom van windparken. Maar omdat het de vraag is of duurzame energie ooit de gehele huidige energiebehoefte kan dekken, werkt dit verder gebruik van fossiel in de hand.

Bovendien speelt bij de productie van SAF in de meeste gevallen fossiele koolstof — uit rookgassen, of bij de productie van waterstof — een rol. Daardoor kan het nauwelijks als een duurzame oplossing worden beschouwd. Zie ook de rekensommen van Karel Knip in de NRC.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/06/11/lekker-cijferen-met-kunstkerosine-hoeveel-wind-is-er-nodig-om-een-vliegtuig-vol-te-tanken-a4896461 Lekker cijferen met kunstkerosine: hoeveel wind is er nodig om een vliegtuig vol te tanken?]</ref>

==== Waterstof in allerlei kleuren ====
'''Groene waterstof''' kan in principe worden geproduceerd door elektrolyse van water met behulp van groene stroom maar dat gebeurt nog maar op kleine schaal. Tot nu toe wordt waterstof geproduceerd met behulp van fossiele brandstoffen, in de eerste plaats aardgas. Voor elke ton geproduceerde waterstof wordt ongeveer 10 ton CO2 uitgestoten. De waterstof die op deze manier wordt geproduceerd, wordt ‘'''grijze waterstof’''' genoemd.<ref>[https://www.sfc.com/glossary/blue-hydrogen/ Blue hydrogen-definition | SFC]</ref>

'''Blauwe waterstof''' wordt ook geproduceerd uit aardgas. Het verschil is dat de geproduceerde CO2 wordt opgevangen en opgeslagen, bijvoorbeeld in voormalige olie- of gasvelden. Dit betekent dat de CO2 uitstoot lager is. Het wordt daarom ook wel ''decarbonized'' waterstof genoemd.

'''Turquoise waterstof''' wordt verkregen door het thermisch kraken van methaan. In plaats van CO2 wordt tijdens dit proces vaste koolstof geproduceerd. Om het proces CO2-neutraal te maken, moet de benodigde hoge temperatuur worden geproduceerd uit hernieuwbare energiebronnen en moet de koolstof permanent worden gebonden.
[[Bestand:Blue hydrogen.jpg|miniatuur|400x400px|''De uitstoot van broeikasgassen per kg geproduceerde waterstof, bij verschillende technologieën en verschillende percentages koolstof-afvang. Zelfs in het beste geval is de CO2 uitstoot nog meer dan 3x zo hoog als de Amerikaanse norm voor ‘schone’ waterstof. Bron: IEEFA.<ref>[https://ieefa.org/articles/blue-hydrogen-not-clean-not-low-carbon-not-solution<nowiki>Blue Hydrogen: Not clean, not low carbon, not a solution | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</nowiki></ref> © 2025 Institute for Energy Economics & Financial Analysis.'']]
De industrie voor fossiele brandstoffen praat graag over blauwe waterstof als klimaatoplossing. In een analyse van de Europese plannen voor blauwe waterstof door Le Monde en DeSmog constateren de onderzoekers echter dat de tientallen voorgestelde projecten voor blauwe waterstof bij elkaar evenveel broeikasgassen dreigen uit te stoten als heel Denemarken.

Deze bevinding komt op het moment dat Europese ambtenaren overwegen om blauwe waterstof de status van “koolstofarme technologie” te geven, waardoor deze toegang krijgt tot miljarden euro's aan subsidies en voordelige beleggingen.

[[Bestand:Blue hydrogen projects.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Blauwe waterstofprojecten in Europa. Bron: Desmog.''<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/12/europes-blue-hydrogen-plans-risk-generating-annual-emissions-on-par-with-denmark/ Europe’s Blue Hydrogen Plans Risk Generating Annual Emissions on par With Denmark | Desmog]</ref> ''Credit: Sabrina Bedford. [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Groene groei (''Green growth'') ===
Op basis van historisch bewijs gaat men er binnen de gangbare economische wetenschap vanuit dat een economie eerst vervuilend is en naarmate de economie groeit en volwassen wordt, de capaciteit ontwikkeld wordt om groener en duurzamer te worden.<ref>Dit wordt de ‘Environmental Kuznets curve’ genoemd. [https://doughnuteconomics.org/university-courses<nowiki>7 Ways to Think Like a 21st Century Economist, Chapter 6: Create to Regenerate | Doughnut Economics for University Courses]</nowiki></ref> Hieruit is het idee ontstaan dat economische groei en de daarmee gepaard gaande negatieve bijeffecten van elkaar ontkoppeld kunnen worden.

Binnen de duurzaamheid wetenschap is dit '''een aanpak''' geworden onder de noemer ‘'''groene groei'''’ waarbij economische groei en ontwikkeling wordt nagestreefd in combinatie met het terugdringen van bijvoorbeeld milieu-impact en uitstoot van broeikasgassen. Beide dragen hun steentje bij aan een duurzame toekomst waarbij de focus ligt op het bestrijden van klimaatverandering door middel van technologische innovatie. Het beleid is daarom vooral gericht op investeringen in schone technologieën, hernieuwbare energiebronnen, energie-efficiëntie en duurzame landbouwpraktijken.

Op mondiaal niveau is er geen bewijs voor voldoende ontkoppeling tussen economische groei enerzijds en emissiereducties en materiaalverbruik anderzijds. Dit betekent dat er geen bewijs is dat het tegelijkertijd nastreven van economische groei en het respecteren van de planetaire grenzen mogelijk is.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext<nowiki>Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet]</nowiki></ref> Er is wel veel bewijs voor het tegendeel.<ref>[https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/conl.12713<nowiki>Biodiversity policy beyond economic growth | Conservation Letters]</nowiki></ref> <ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ab842a<nowiki>A systematic review of the evidence on decoupling of GDP, resource use and GHG emissions, part II: synthesizing the insights | Environmental Research Letters]</nowiki></ref> <ref>[https://www.academia.edu/38891704/Is_Green_Growth_Possible<nowiki>Is Green Growth Possible? | New Political Economy]</nowiki></ref> <ref>[https://www.academia.edu/39819762/Decoupling_Debunked_Evidence_and_arguments_against_green_growth_as_a_sole_strategy_for_sustainability_open_access_<nowiki>Decoupling Debunked. Evidence and arguments against green growth as a sole strategy for sustainability (open access) | EEB European Environment Bureau]</nowiki></ref> <ref>https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lanplh/PIIS2542-5196%2823%2900174-2.pdf<nowiki>Is green growth happening? An empirical analysis of achieved versus Paris-compliant CO2–GDP decoupling in high-income countries | Lancet Planet Health]</nowiki></ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352550923002531<nowiki>Level of decoupling between economic growth and environmental pressure on Earth-system processes | Sustainable Production and Consumption]</nowiki></ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0164733&trk=public_post_comment-text<nowiki>Is Decoupling GDP Growth from Environmental Impact Possible? | PLOS One]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-020-16941-y.pdf<nowiki>Scientists’ warning on affluence | Nature Communications]</nowiki></ref>

Ook de theoretische mogelijkheid dat groene groei gerealiseerd kan worden door middel van correct beleid en een markt onder druk, wordt door ecologisch economen weerlegd<ref>[https://www.ioew.de/fileadmin/_migrated/tx_ukioewdb/IOEW_SR_005_Entropy_Law_and_Economic_Process_in_Retrospect.pdf<nowiki>The Entropy Law and the Economic Process in Retrospect | Eastern Economic Journal]</nowiki></ref> en in toenemende mate door natuurkundigen in twijfel getrokken.<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-50295-9<nowiki>The Economic Superorganism. Beyond the Competing Narratives on Energy, Growth, and Policy | Springer Nature]</nowiki></ref> <ref>[https://escholarship.org/uc/item/9js5291m<nowiki>Energy and Human Ambitions on a Finite Planet | eScholarship]</nowiki></ref> <ref>[https://tmurphy.physics.ucsd.edu/papers/limits-econ-final.pdf<nowiki>Limits to economic growth | Nature Physics]</nowiki></ref>

Op internationaal vlak zijn er diverse multilaterale organisaties die een agenda voor groene groei ondersteunen, zoals de Wereldbank,<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/368361468313515918/pdf/691250PUB0Publ067902B09780821395516.pdf<nowiki>Inclusive Green Growth. The Pathway to Sustainable Development | The World Bank]</nowiki></ref> de OECD<ref>[https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2018/03/economic-policy-reforms-2018_g1g8a996/growth-2018-en.pdf<nowiki>Economic Policy Reforms 2018 | OECD]</nowiki></ref> en de Verenigde Naties (''Sustainable Development Goal #8: Eerlijk werk en economische groei'').<ref>[https://sdgs.un.org/goals<nowiki>The 17 Goals | UN Department of Economic and Social Affairs – Sustainable Development]</nowiki></ref> In Nederland pleit de Sociaal Economische Raad (SER) in het rapport ''Perspectief op Brede Welvaart in 2040''<ref>[https://www.ser.nl/-/media/ser/downloads/adviezen/2024/visie-perspectief-op-brede-welvaart.pdf<nowiki>Perspectief op brede welvaart in 2040 | SER]</nowiki></ref> voor “een economie die uitgaat van duurzame groei en innovatie, waarmee we ons verdienvermogen versterken binnen planetaire grenzen door maatschappelijk verantwoord ondernemerschap met een goed werkend Europees level playing field.” Groene groei dus. Door het kabinet Schoof werd ‘groene groei’ opgenomen in de naam van een nieuw ministerie: Klimaat en Groene Groei. Andere Nederlandse bepleiters van groene groei zijn o.a. Barbara Baarsma,<ref>[https://boekenkrant.com/recensie/groene-groei%EF%BF%BC%EF%BF%BC/<nowiki>Over economie en groei | Boekenkrant]</nowiki></ref> Diederik Samsom en Mathijs Bouman.<ref>[https://open.podimo.com/podcast/a94323f8-f8e8-4353-b5a3-3e17f65b3f94<nowiki>Wat Nu? Met Diederik Samsom & Mathijs Bouman | Podimo]</nowiki></ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Donut Economie (''Doughnut Economics'') ===
De Donut combineert de ecologische limieten aan de aarde met menselijk welzijn. Voor de ecologische limieten gaat het uit van ‘de planetaire grenzen’ en voor menselijk welzijn hanteert het de sociale doelstellingen van de Sustainable Development Goals. Tussen dit ecologische plafond en de sociale fundering ligt ‘de ecologisch veilige en sociaal rechtvaardige ruimte voor de mensheid’. Bedenkster Kate Raworth positioneert de Donut als nieuwe economische doelstelling, dit in tegenstelling tot het sturen op BBP (groei), waarvan wordt verwacht dat het welvaart voor iedereen brengt.<ref>[https://doughnuteconomics.org/tools/get-animated-introducing-the-seven-ways Get Animated! Introducing the Seven Ways | Doughnut Economics Action Lab]</ref> De realiteit laat zien dat dat lang niet altijd het geval is.

Door het verkiezen van de planetaire grenzen boven het nastreven van economische groei, is de Donut in feite een postgroei-gereedschap voor het maken van beleid. Het ecologische plafond enerzijds en de sociale fundering anderzijds zijn als het ware de vangrail voor het totale beleidspakket. Over de invulling van dit beleidspakket doet de Donut geen uitspraken.<ref>[https://ontgroei.degrowth.net/post-growth-degrowth-the-doughnut-and-circular-economy-a-short-guide/ Post-growth, degrowth, the doughnut and circular economy: a short guide | Ontgroei]</ref>

Het is belangrijk om te beseffen dat momenteel (2025) geen enkel land zich in de veilige ruimte van de donut bevindt. Over het algemeen voldoen Westerse landen wel aan de sociale fundering maar breken ze, als we ook internationale handel en productie in ogenschouw nemen, door het ecologische plafond. Veel niet-Westerse landen kampen met het tegenovergestelde probleem: het ecologisch plafond is meer intact voor de interne productie en consumptie maar het schort aan de sociale fundering.<ref>[https://doughnuteconomics.org/news/new-analysis-reveals-that-no-country-is-living-in-the-doughnut New analysis reveals that no country is living in the Doughnut | Doughnut Economics Action Lab]</ref> Ziehier dan ook de postgroei-uitdaging: Hoe te voorzien in welzijn binnen ecologische grenzen?<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet Planetary Health]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Regeneratieve landbouw ===
Tijdens de Klimaatweek in september 2024 in New York City stonden 's werelds grootste voedselbedrijven in de rij om hun pro-natuur geloofsbrieven te delen, door te beweren dat ze “regeneratieve landbouw”-praktijken omarmen die hun enorme koolstofvoetafdruk zullen verminderen.<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/22/big-ag-is-using-regenerative-agriculture-to-mask-business-as-usual/ Big Ag Is Using ‘Regenerative Agriculture’ to Mask Business-as-Usual | Desmog]</ref>

Uit een nieuw rapport blijkt echter dat multinationale voedsel- en landbouwbedrijven - zoals Cargill, Bayer en Unilever - die de term gebruiken, hun manier van zakendoen nauwelijks hebben veranderd.<ref>[https://newclimate.org/resources/publications/navigating-regenerative-agriculture-in-corporate-climate-strategies From key emission reduction measure to greenwashing strategy | NewClimate Institute]</ref>

In totaal werden 30 grote landbouwbedrijven geanalyseerd in het rapport, dat in september werd uitgebracht door het New Climate Institute. Uit het rapport bleek dat hoewel ongeveer 80 procent van de bedrijven in hun klimaat- en duurzaamheidsstrategieën sterk refereerde aan de term “regeneratieve landbouw”, slechts een derde doelen had en veel bedrijven niet specifiek aangaven hoe de plannen zouden worden geïmplementeerd of ze slechts toepasten op een klein deel van hun totale activiteiten.

De bevindingen van het rapport echoën ook eerdere analyses<ref>[https://www.worldbenchmarkingalliance.org/research/2023-food-and-agriculture-and-nature-benchmark/ 2023 Food and Agriculture Benchmark and 2023 Nature Benchmark | World Benchmarking Alliance]</ref> dat de vage definities van “regeneratief” door bedrijven - die een breed scala aan natuurvriendelijke landbouwtechnieken kunnen omvatten zoals no-till en biologische landbouw - de verantwoordingsplicht ondermijnen. Verschillende landbouwprogramma's die onder deze noemer vallen, maken niet duidelijk welke praktijken ze omvatten of welke voordelen ze bieden voor duurzaamheidsinspanningen. En beweringen van bedrijven over lagere emissies worden niet altijd gestaafd.

Het resultaat is dat de plannen van de bedrijven die in het onderzoek zijn geanalyseerd, niet voldoende zijn om de bedrijven te binden aan transformatieve actie, waarbij de coauteurs van het rapport concluderen dat de plannen van de bedrijven “de ambitie missen die nodig is om vervuiling, aantasting van het milieu en emissies aanzienlijk te verminderen of zelfs de koolstofopslag in de bodem te vergroten”.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Mestvergisting ===
Vergisting van de mest van melkkoeien en varkens tot methaangas, direct ter plaatse, wordt gezien als een veelbelovende oplossing waar bovendien veel geld mee verdiend kan worden.<ref>[https://www.dlvadvies.nl/energie/monomestvergisting Geld verdienen met mestvergisting | DLV Advies]</ref> De optimistische berichten erover gaan voorbij aan de nadelen. Voor omwonenden is dat vooral de stankoverlast maar belangrijker is dat het noch een oplossing is voor het stikstofprobleem, noch voor de uitstoot van broeikasgas, en daarmee allesbehalve een groene oplossing. In een opiniestuk in Eindhovens Dagblad schrijft Jan van Hoof dat mestvergisting nog geen 2% van het totale aardgasverbruik kan vervangen.
<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Tip voor investeerders ===
In 2023 heeft de fossiele brandstoffensector opnieuw terrein verloren ten opzichte van de markt als geheel. Terwijl de oliemultinationals een daling van 30% in jaarlijkse winsten rapporteren en de sector een jaarlijks verlies van bijna 5% boekt, concludeert een nieuw rapport van het Institute of Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA) dat het niet alleen een slecht jaar was om te investeren in fossiele brandstoffen, maar ook een slecht decennium.<ref>[https://ieefa.org/articles/financial-rationale-investing-fossil-fuel-industry-continues-unravel Financial rationale for investing in fossil fuel industry continues to unravel | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref> <ref name=":12">[https://ieefa.org/resources/passive-investing-warming-world Passive investing in a warming world | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref>

De energietransitie heeft een groot effect op de aandelenmarkten, waarbij fossiele brandstoffen een risicovoller onderdeel worden van passieve beleggingsportefeuilles. In het afgelopen decennium was het financieel beter om aandelen in olie, gas en kolen te verkopen, ook al zijn er recent energiecrises geweest waarbij de brandstofprijzen en dus ook de winsten voor energiebedrijven de pan uit rezen. De traditionele voordelen van de fossiele brandstoffensector zijn verzwakt en af en toe winstgevende kwartalen hebben niets veranderd aan het feit dat de sector op de lange termijn ondermaats heeft gepresteerd.

Beleggers begrijpen met welke problemen de traditionele energiesector te maken heeft door reductie van broeikasgassen en concurrentie met duurzame energiebronnen. Nu de markten evolueren naar een toekomst met minder koolstof, zijn strategieën zonder fossiele brandstoffen een belangrijke manier voor beleggers om hun weg te vinden temidden van de uitdagingen en kansen van klimaatverandering.
[[Bestand:S&P Standalone Graphic for Factsheet-2.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''De bovenste lijn is de algemene Standard & Poor Index. De onderste is de index van de energiebedrijven uit de S&P 500. Bron: IEEFA.''<ref name=":12" />]]

En toch, ondanks alle signalen van klimaatverandering energietransitie en klimaatbewuste beleggers zoals pensioenfondsen, zien we dat de fossiele brandstofindustrie nog steeds vasthoudt aan haar oude verhaal en blijft investeren in het exploiteren van nieuwe olie- en gasvelden. Gevestigde fossiele energiebedrijven gaan nog steeds uit van business as usual en zelfs groei. De laatste tijd meer geleid door ideologie dan door investeringslogica. Of gokken ze op schadeclaims bij stranded assets?
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Stranded Assets ===
Gestrande activa, beter bekend als ‘''stranded assets''’, zijn activa die op een bepaald moment vóór het einde van hun economische levensduur (zoals aangenomen bij de investeringsbeslissing) niet langer in staat zijn om een economisch rendement te behalen. In dit geval als gevolg van veranderingen door de overgang naar een koolstofarme economie.<ref>[https://www.smithschool.ox.ac.uk/sites/default/files/2022-04/Stranded-Assets-and-Scenarios-Discussion-Paper.pdf Stranded Assets and Scenarios
Discussion Paper | Oxford Smith School]</ref>

Carbon Tracker<ref>[https://carbontracker.org/resources/terms-list/#stranded-assets Stranded Assets | Carbon Tracker]</ref> wijst erop dat verstandig beleggen kan voorkomen dat investeringen in de fossiele sector leiden tot stranded assets. Mark Carney, de voorzitter van de internationale Financial Stability Board, wijst erop dat een koolstofbudget '''[maak link]''' op basis van de 2 °C doelstelling de grote meerderheid van de fossiele reserves in de wereld tot stranded assets maakt, dat wil zeggen olie, gas en kolen die letterlijk onbrandbaar zullen blijven zonder toepassing van dure carbon capture '''[maak link]''' technologie.

De mogelijkheid bestaat dat dergelijke stranded assets zullen zal leiden tot miljardenclaims van de fossiele industrie, bij wijze van schadevergoeding omdat zij zich tot slachtoffer zullen uitroepen van klimaatmaatregelen die het gebruik van fossiele energie ontmoedigen of beperken.<ref>[https://www.somo.nl/compensation-for-stranded-assets/ Compensation for stranded assets? | SOMO]</ref>

=== Doodlopende wegen ===
Veel van de oplossingen voor het klimaatprobleem die hiervoor zijn genoemd, zijn doodlopende wegen, ''dead-end pathways'', volgens een analyse gepubliceerd in PLOS Climate in 2025.<ref name=":13">[https://journals.plos.org/climate/article?id=10.1371/journal.pclm.0000693 Dead-end pathways: Conceptualizing, assessing, avoiding | PLOS Climate]</ref>

Ondanks de dringende noodzaak om klimaatverandering aan te pakken, blijven beleidsmakers opties ondersteunen om emissies te verminderen die in theorie goed lijken, maar in de praktijk de situatie alleen maar verslechteren. Veel oplossingen, zoals efficiëntere benzinemotoren of het terugwinnen van restwarmte uit fossiele brandstoffen, verminderen de uitstoot slechts gedeeltelijk. Ze houden geen rekening met de vraag of ze ons kunnen helpen om in de toekomst naar netto-nul-systemen te gaan.

De PLOS studie reikt drie criteria aan om de meest problematische richtingen, 'doodlopende wegen', te identificeren en te vermijden. Dat zijn: (1) hoe dicht ze in de buurt kunnen komen van een vrijwel volledige eliminatie van emissies in een bepaald systeem, (2) hoe breed ze kunnen worden toegepast in het gespecificeerde systeem en (3) hoe snel ze kunnen worden geïmplementeerd.

Vervolgens wordt dit kader gebruikt om drie concrete voorbeelden uit het wegvervoer te bekijken, die elk op een van deze punten tekortschieten. Die voorbeelden zijn: het gebruik van gecomprimeerd aardgas (CNG) in het zware wegtransport in Canada, ethanol in het personenvervoer in de VS, en groene brandstoffen (''e-fuels'') in het personenvervoer in Duitsland.

Alle drie trajecten zijn doodlopende wegen en vormen een reëel probleem. Zij kunnen middelen vastzetten die het moeilijker maken om klimaatdoelstellingen te halen. Zij kunnen ook degenen aan de macht steunen die tegen klimaatmaatregelen zijn. En zij onttrekken tijd en middelen aan meer haalbare opties.
[[Bestand:Dead-end pathways.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Doodlopende wegen verspillen tijd en middelen. Deze figuur illustreert de gevolgen van het voortzetten van investeringen in een doodlopende weg. In scenario 1 (linkerpaneel) worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg tijdig herbestemd naar de netto-nulweg, waardoor veranderingsprocessen worden versneld. In scenario 2 worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg voortgezet voordat uiteindelijk wordt overgeschakeld op een echte netto-nulweg, wat leidt tot vertragingen en extra verspilling van middelen. Bron: PLOS Climate.<ref name=":13" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]

=== Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al ===
Dit schrijft Geoengineering Monitor:<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/reasons-to-oppose<nowiki>Key reasons to oppose geoengineering | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref>

"Er zijn al echte, fundamentele, risicoloze of risicovrije, voordelige en langetermijnoplossingen voor klimaatverandering beschikbaar. Deze omvatten agro-ecologie, het verminderen van uitstoot en grondstofverbruik, het invoeren van strenge emissiegrenswaarden, investeren in openbaar vervoer en leefbare en werkbare gemeenschappen, en het stoppen van ontbossing, naast vele andere maatregelen. Het probleem is niet dat deze oplossingen niet werken, maar dat ze onverenigbaar zijn met elk doel of mandaat voor een steeds groeiende economie die gebaseerd is op de exploitatie van eindige natuurlijke hulpbronnen. Het verminderen van emissies roept weerstand op bij de grote oliemaatschappijen; het openbaar vervoer wordt belemmerd door autofabrikanten; grootschalige uitbreiding van agro-ecologie wekt de woede van industriële agro-agribusinessconglomeraten."

"Om echte oplossingen te laten werken, moet de macht van kleine boeren, gemeenschappen en werknemers toenemen ten opzichte van die van investeerders en de industrie. De belangrijkste belemmeringen voor de uitvoering ervan zijn de vervuilende industrieën en hun investeerders. Een snelle manier om de geloofwaardigheid en goede wil van voorstanders van geo-engineering te controleren, is door na te gaan hoeveel echte inspanningen zij hebben geleverd om echte oplossingen voor klimaatverandering te bepleiten – en door te kijken waar hun geld vandaan komt."

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Adaptatie =
Er is alle reden om aan te nemen dat de doelen van de Parijse Akkoorden — opwarming minder dan 2°C en liefst niet (veel) meer dan 1,5°C — niet gehaald gaan worden. We moeten serieus rekening houden met een wereld die 2,5 tot 3 °C warmer wordt, zegt een rapport van Climate Action Tracker, met alle gevolgen van dien. <ref>[https://climateactiontracker.org/documents/1277/CAT_2024-11-14_GlobalUpdate_COP29.pdf Warming Projections Global Update, November 2024 | Climate Action Tracker]</ref> Zie daarvoor Urgentie onvoldoende onderkend.

Dat betekent dat we ons moeten voorbereiden op de schadelijke gevolgen van klimaatverandering. Extreme weersomstandigheden zullen vaker voorkomen. De kans op bosbranden, hittegolven en overstromingen neemt plaatselijk toe. Op andere plaatsen vindt woestijnvorming plaats. Door het jaar heen kunnen seizoensgebonden watertekorten en -overschotten optreden. Dat vergt grote aanpassingen aan infrastructuur en opschaling van veiligheidsmaatregelen.

Infrastructuur en planning spelen een belangrijke rol bij de aanpassing (adaptatie) aan klimaatverandering. Maatregelen tegen overstromingen, zoals barrières, dijken en betere afvoersystemen, beschermen tegen het stijgende waterpeil. Hittebestendige gebouwen ontwerpen en steden vergroenen vermindert het stedelijk hitte-eilandeffect en maakt steden leefbaarder tijdens extreme hittegolven.

Kustgemeenschappen moeten worden beschermd tegen de stijgende zeespiegel en stormvloeden door de kust te beheren en zeeweringen en mangrovebossen aan te leggen. Door ruimte te geven aan de rivieren wordt het binnenlandse overstromingsrisico verminderd.

De voedselproductie moet worden aangepast. Door de dierlijke productie drastisch te beperken en een verscheidenheid aan gewassen te verbouwen die zowel hitte en watertekort als wateroverschot kunnen verdragen, kan er bij een eerlijke verdeling voldoende voedsel voor iedereen worden geproduceerd, zelfs bij ongunstige klimaatomstandigheden. Irrigatiesystemen moeten worden verbeterd en watervoorraden beheerd, bijvoorbeeld door water te besparen en regenwater op te vangen. Uitgeputte grondwaterlagen moeten worden aangevuld om de beschikbaarheid van water op langere termijn te garanderen.

Gezondheids- en sociale stelsels moeten worden aangepast, bijvoorbeeld door de infrastructuur van de gezondheidszorg te verbeteren. Gemeenschappen moeten worden voorbereid op klimaatgerelateerde gezondheidseffecten, zoals hittegolven en besmettelijke ziekten. Voorlichting verhoogt het bewustzijn over klimaatrisico's en helpt mensen weerbaarder te maken om dergelijke risico’s het hoofd te bieden.

Innovaties op het gebied van energie en technologie, zoals het gebruik van hernieuwbare energie en energie-efficiënte technologieën, moeten de uitstoot van broeikasgassen verminderen. Economische en financiële strategieën, waaronder verzekeringen en initiatieven voor investeringen in een groene economie, moeten zorgen voor financiële stabiliteit en voor het bevorderen van duurzame ontwikkeling.

Beleids- en bestuurskaders hebben tot taak het opbouwen van deze aanpassingen te ondersteunen. Het is ook belangrijk dat landen samenwerken om kennis en middelen te delen. Dit helpt om ervoor te zorgen dat de te verwachten schade door klimaatverandering te dragen blijft voor iedereen.

Als niets helpt, zullen mensen wegtrekken uit gebieden die onleefbaar zijn geworden. Grootschalige migratie is dan ook onvermijdelijk en landen die het beter hebben, zullen daar een humaan antwoord op moeten vinden.

Steeds meer onderzoekers vragen zich af of de structuur en organisatie van samenlevingen zoveel druk en onzekerheid door de gevolgen van de voortschrijdende klimaatverandering kunnen verdragen. Het is niet uitgesloten dat grote maatschappelijke onrust en chaos ontstaat, die heel andere vormen van adaptatie vereist.

== Transformatieve respons ==
Omdat klimaatverandering zijn weerslag heeft op vrijwel alle facetten van het menselijk leven, zullen de verstoringen van sociaal-ecologische systemen als gevolg van klimaatverandering dientengevolge enorm complex zijn. Conventionele strategieën en oplossingen schieten tekort om dergelijke verstoringen het hoofd te bieden en te bestrijden. Dit vraagt om een integrale interpretatie van klimaatwetenschap: transformatieve klimaatwetenschap. Die wordt gedefinieerd als een open proces van het ontwikkelen, structureren en toepassen van kennis om geïntegreerde adaptatie- en mitigatiestrategieën te verbinden met duurzame ontwikkeling.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/S10113-018-1288-8 Defining transformative climate science to address high-end climate change | Regional Environmental Change]</ref>

Alle adaptieve oplossingen moeten worden gelegd langs de meetlat van duurzaamheid. Veel bestaande strategieën voor coping of stapsgewijze adaptatie aan klimaatverandering zijn niet toereikend, niet duurzaam of onaangepast.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1462901119305337 Transformative adaptation to climate change for sustainable social-ecological systems]</ref>

Daarom zijn fundamenteel andere sociaal-ecologische systemen nodig die de onderliggende oorzaken van kwetsbaarheid aanpakken. Kenmerken van transformatieve aanpassing zijn: herstructurerend, padveranderend, innovatief, op meerdere schalen, systeembreed en blijvend. Deze kenmerken moeten het uitgangspunt zijn bij het ontwerpen van strategieën om te anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering, deze bij te sturen of ervan te herstellen.

=== Illusie ===
Meteoroloog Gerrit Hiemstra:<ref>[https://www.linkedin.com/posts/gerrithiemstra_noodweer-in-spanje-activity-7257705672417382400-6__v Uitleg noodweer in Spanje bij Eva Jinek | Gerrit Hiemstra, LinkedIn]</ref>
“Veel mensen denken dat we met maatregelen voor klimaatadaptatie ons wel kunnen aanpassen aan het veranderende klimaat. De situatie in Spanje in 2024 en op vele andere plekken drukken ons met de neus op het feit dat dit een illusie is. Onze samenleving is ingericht op het oude klimaat. Onze infrastructuur is zo opgebouwd dat we konden leven met het klimaat van vroeger. Het oude klimaat bestaat echter niet meer en dus voldoet onze infrastructuur ook niet meer.”

“De klimaatverandering gaat zó snel dat we onze infrastructuur niet snel genoeg kunnen aanpassen aan de nieuwe realiteit. Natuurlijk moeten we doen wat we kunnen, maar onze belangrijkste optie is: mitigatie! Dat betekent: de emissie van broeikasgassen zo snel mogelijk verminderen. En dát betekent: zo snel mogelijk stoppen met aardgas, benzine, diesel, kerosine, LPG, etc. en ook de emissie uit de veehouderij zo snel mogelijk decimeren door te stoppen met consumptie van vlees en zuivel.”

“Het is het één of het ander: óf stoppen met fossiele brandstoffen, vlees en zuivel óf meer klimaatverandering.”
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Einde aan de groei =

== Postgroei (''Post-growth'') ==
Postgroei vindt zijn oorsprong in de ecologische economie.<ref>[https://www.jstor.org/stable/1239248 In Defense of a Steady-State Economy | American Journal of Agricultural Economics]</ref> Over tijd is dit geëvolueerd tot een tak van de duurzaamheidswetenschap waarbij wordt bijgedragen aan de constructie van een nieuw economisch vakgebied waarin inzichten uit diverse disciplines (bijv. ecologische, antropologische, historische, sociologische en politieke) worden opgenomen om te begrijpen hoe de voorziening in menselijke behoeften in zijn werk gaat.<ref name=":11">{https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet Planetary Health]</ref> Het vakgebied onderzoekt de ecologische, sociale en economische limieten aan groei.

Met betrekking tot de ecologische grenzen begint postgroei met het uitgangspunt dat er planetaire grenzen zijn die niet gerespecteerd kunnen worden als landen streven naar een ongelimiteerde economische groei, oftewel uitbreiding van productie en consumptie. Overheden streven standaard naar 3% groei per jaar, wat betekent dat de economische output ongeveer elke 23 jaar verdubbelt.<ref>[https://ontgroei.degrowth.net/post-growth-degrowth-the-doughnut-and-circular-economy-a-short-guide/ Post-growth, degrowth, the doughnut and circular economy: a short guide | Ontgroei]</ref> Een kanttekening daarbij is dat veel Westerse landen dit groeipercentage al geruime tijd niet halen.

Postgroei is, net als ‘groene groei’, een aanpak binnen de duurzaamheid wetenschap. “In het licht van 1) het ontbreken van bewijs voor groene groei, 2) de overmaat aan bewijs tegen groene groei, en 3) de alsmaar kleiner wordende mogelijkheid om ecologische afbraak te voorkomen, verkiest het postgroei vakgebied het voorzichtigheidsprincipe te volgen en het nastreven van economische groei los te laten.”<ref name=":11" /> Met andere woorden, het vasthouden aan economische groei maakt het bereiken van milieudoelstellingen lastiger. Blijven vertrouwen op technologie is onverstandig en onverantwoord in het licht van enerzijds de huidige resultaten en anderzijds wat er op het spel staat.

Dit gedachtegoed is in ons land op de kaart gezet door onder andere Postgroei Nederland,<ref>[https://www.postgroei.nl/ Postgroei Nederland]</ref> een denktank met deskundigen uit 12 verschillende politieke partijen.

Hierbij een samenvatting van hun betoog. Zij stellen dat zeven van de negen planetaire grenzen mondiaal zijn overschreden. Hiervoor zijn vijf hoofdoorzaken: de uitstoot van broeikasgassen, materiaalverbruik, watergebruik, landgebruik en emissies van toxische stoffen. Nederland draagt hier disproportioneel aan bij. Alle vijf deze oorzaken moeten tegelijk en voldoende snel omlaag. Er is onvoldoende wetenschappelijk bewijs dat dit mogelijk is in combinatie met economische groei. Dit geldt ook voor de andere landen die disproportioneel bijdragen aan het overschrijden van de planetaire grenzen, zoals nagenoeg alle Westerse landen.

Volgens Postgroei Nederland zijn de visie van de SER en die van het huidige kabinet "een illusie" die onvoldoende rekening houdt met twee zaken. Ten eerste het feit dat een groot deel van de productie voor binnenlandse consumptie in het buitenland plaatsvindt en daar dus beslag legt op extra gebruik van land, grondstoffen en water en extra broeikasgassen uitstoot. Ten tweede de Jevons-paradox: het verschijnsel dat milieuwinst vaak leidt tot lagere prijzen en daardoor hogere consumptie, waardoor de milieuwinst grotendeels verdwijnt. Als tegenhanger stellen zij daarom een verschuiving van kwantitatieve groei (BBP) naar kwalitatieve groei (kwaliteit van leven) voor.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Ontgroei (''Degrowth'') ==
Waar postgroei het nastreven van economische groei als leidende indicator voor de economie loslaat, gaat ontgroei een stap verder door een gelijkwaardige verschuiving van productie en consumptie voor te stellen die het menselijk welzijn vergroot, ongelijkheid vermindert en de ecologische omstandigheden op lokaal en mondiaal niveau verbetert, op de korte en lange termijn.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959652610000259 Crisis or opportunity? Economic degrowth for social equity and ecological sustainability. Introduction to this special issue | Journal of Cleaner Production]</ref>

Om dat te bewerkstelligen is een heel scala aan ingrepen nodig, zoals het stoppen van geplande veroudering van producten, het verminderen van ecologisch-destructieve industrie en het stoppen met reclame daarvoor, het voorzien in universele basisdiensten, baangarantie, hogere loongelijkheid en schuldkwijtschelding voor landen in het globale zuiden.<ref> Hickel, J. (2020). Less is more: How degrowth will save the world. Random House.</ref> <ref> Schmelzer, M., Vetter, A., & Vansintjan, A. (2022). The future is degrowth: A guide to a world beyond capitalism. Verso Books.</ref> <ref> Kallis, G., Paulson, S., D'Alisa, G., & Demaria, F. (2020). The case for degrowth. John Wiley & Sons.</ref> <ref> Parrique, T. (2019). The political economy of degrowth (Doctoral dissertation, Université Clermont Auvergne [2017-2020]; Stockholms universitet).</ref> Ook gaan er stemmen op dat ontgroei een directe of participatieve democratie zou moeten omvatten en dat ‘een gelijkwaardige verschuiving’ niet ver genoeg zou gaan maar dat ‘een rechtvaardige verschuiving’ beter is.<ref>[https://timotheeparrique.com/wp-content/uploads/2025/01/Parrique-T.-2025.-Defining-degrowth-V1-1.pdf Defining degrowth | Working paper]</ref> <ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5238271 A review and classification of beyond GDP measurements
based on degrowth criteria | SSRN]</ref>

Omdat het ecologisch budget eerlijk verdeeld moet worden, roepen ontgroeiers met name de rijksten en de grootste vervuilers op om verantwoordelijkheid te nemen voor het aandeel dat ze hebben bijgedragen aan de problematiek. Ontgroei is daarmee een transitie naar een postgroei economie.
Vanwege de omvang en fundamentele aard van de voorgestelde verandering zijn er diverse fundamentele veranderingen nodig.<ref>[https://caracoldsa.org/what-is-degrowth/ What is Degrowth? | Caracol DSA]</ref>

Allereerst, een waarschijnlijk gevolg van een ontgroei-agenda is een reductie in BBP. Het huidige economische systeem is compleet gebaseerd op groei van het BBP. Deze groeidwang wordt gezien als belangrijke sta-in-de-weg voor de voorgestelde sociaal-rechtvaardige transformatie.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | Lancet Planetary Health]</ref> Daarom is een hervorming van de economie vereist om te blijven functioneren en te voorzien in levensbehoeften. Andere uitdagingen zijn het reorganiseren van het belastingstelsel en eigendom en het bekostigen van de publieke basisvoorzieningen (zorg, onderwijs, onderdak etc.).

De mogelijkheid om ecologische ineenstorting te voorkomen wordt steeds kleiner. Hoe langer we wachten met het kiezen voor een postgroei aanpak, hoe groter de kans dat degrowth over ons zal worden afgeroepen. Met andere woorden: “Degrowth by design, or degrowth by disaster.”<ref>[https://www.linkedin.com/pulse/37-degrowth-disaster-hans-stegeman-gxzve/ #37 Degrowth by disaster? | Hans Stegeman, LinkedIn]</ref>

<youtube> https://www.youtube.com/watch?v=6JrBNxmdI2g</youtube>

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Checklist voor strenge en duidelijke netto-nul plannen ==
In een commentaar in Nature schetsen Rogelj et al. (2021)<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-021-00662-3 Net-zero emissions targets are vague: three ways to fix | Nature]</ref> een routekaart naar een net-zero toekomst met de voorwaarden waaraan die zou moeten voldoen. Dat levert de volgende checklist op voor een dergelijke routekaart:

'''Toepassingsgebied'''
*Aan welk mondiaal temperatuurdoel draagt dit plan bij (de mondiale temperatuur stabiliseren, of pieken en dalen)?
*Wat is de streefdatum voor netto nul?
*Met welke broeikasgassen wordt rekening gehouden?
*Hoe worden de broeikasgassen bij elkaar opgeteld (GWP-100 of andere metriek)?
*Wat is de omvang van de uitstoot (over welke gebieden, tijdspannes of activiteiten)?
*Wat zijn de relatieve bijdragen van reducties, verwijderingen en compensaties?
*Hoe worden de risico's rond verwijderingen en compensaties beheerd?
'''Eerlijkheid'''
*Welke principes worden toegepast?
*Zou het mondiale klimaatdoel worden bereikt als iedereen dit zou doen?
*Wat zijn de gevolgen voor anderen als deze principes universeel worden toegepast?
*Hoe beïnvloedt jouw doelstelling het vermogen van anderen om netto nul te bereiken en hun streven naar andere Sustainable Development Goals?
'''Routekaart'''
*Welke mijlpalen en beleidsmaatregelen zullen de verwezenlijking ondersteunen?
*Welk controle- en beoordelingssysteem zal worden gebruikt om de voortgang te monitoren en het doel bij te stellen?
*Wordt netto-nul aangehouden, of is het een stap in de richting van netto negatief?

== Voorbij duurzaamheid ==
In Voorbij duurzaamheid stelt Shivant Jhagroe<ref> Jhagroe, S. (2024). Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving. Mazirel Pers, imprint Walburg Pers.</ref> dat het denken en doen vanuit ‘duurzaamheid’ functioneert als groene fopspeen die radicale en rechtvaardige systeemverandering verhindert. Door het sterke geloof in het duurzaamheidssprookje vergeten we hoe nauw duurzaamheid is verweven met kolonialisme, kapitalisme en sociale uitsluiting. Hij houdt daarom een vlammend pleidooi voor een andere politieke taal en verbeelding en maakt de weg vrij voor een ecorechtvaardige samenleving, waarin een liefdevolle zorgplicht voor Aarde en elkaar centraal staat.

== Kosten en opbrengsten van de transitie naar netto-nul ==
Om in 2050 te komen tot netto nul emissies is wereldwijd naar verwachting een gemiddelde jaarlijkse investering nodig van ongeveer $9,2 biljoen (= $ 9.200 miljard), wat een stijging is van $3,5 biljoen ten opzichte van de huidige uitgaven. Dit komt neer op ongeveer 7,5% van het wereldwijde BBP per jaar en op een totaal van ongeveer 275 biljoen dollar van 2021 tot 2050.<ref name=":14">[https://www.mckinsey.com/capabilities/sustainability/our-insights/the-net-zero-transition-what-it-would-cost-what-it-could-bring#/ The net-zero transition: What it would cost, what it could bring | McKinsey Sustainability]</ref> Deze overgang vereist aanzienlijke investeringen in emissiearme technologieën en infrastructuur, vooral in de startperiode tussen 2026 en 2030.
[[Bestand:Net zero cost.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Extra uitgaven (in biljoen $) die nodig zijn om in 2050 netto nul te bereiken. Schattingen gebaseerd op het Net Zero 2050 scenario van het Network for Greening the Financial System, waarin de opwarming beperkt blijft tot 1,5 °C. Dat is een hypothetisch scenario, geen voorspelling of projectie. Bron: McKinsey.''<ref name=":14" />]]
Tegenover de kosten staan aanzienlijke besparingen volgens een studie van onderzoekers van de Universiteit van Oxford in het tijdschrift Joule.<ref>[https://www.ox.ac.uk/news/2022-09-14-decarbonising-energy-system-2050-could-save-trillions-new-oxford-study<nowiki>Decarbonising the energy system by 2050 could save trillions - new Oxford study | University of Oxford]</nowiki></ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S254243512200410X<nowiki>Empirically grounded technology forecasts and the energy transition | Joule]</nowiki></ref>

Een snelle overgang naar schone energie is goedkoper dan een langzame of geen overgang. Dat weerlegt de veelgehoorde bewering dat de groene transitie duur is. De kosten van groene technologie zijn de afgelopen tien jaar sneller gedaald dan verwacht en zullen waarschijnlijk verder blijven dalen. Al snel zal duurzame energie in vrijwel alle gevallen goedkoper zijn dan fossiele energie. Daarmee is het bereiken van een koolstofneutraal energiesysteem rond 2050 economisch mogelijk en rendabel.

De onderzoekers berekenden dat de overgang naar een koolstofvrij energiesysteem rond 2050 de wereld naar verwachting ten minste 12 biljoen dollar zal besparen in vergelijking met voortzetting van ons huidige gebruik van fossiele brandstoffen. Het gaat om de totale netto besparingen in de periode tot 2050.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Duurzame energie =
Zie de wikipagina [[Duurzame energie]].

Strategieën tegen klimaatverandering

2025-08-26T11:38:02Z

Marit:

<div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;">
[[#top| Top ^]]</div>

= '''In een zin''' =

{| class="wikitable" 
| Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet, en om de schade te beperken en met de gevolgen om te gaan, moeten we de uitstoot van broeikasgassen verminderen, hernieuwbare energiebronnen gebruiken, energie efficiënter gebruiken, bossen beschermen, landbouwpraktijken verbeteren, infrastructuur ontwerpen die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, systemen voor vroegtijdige waarschuwing verbeteren, waterbeheer optimaliseren, gewassen ontwikkelen die bestand zijn tegen hogere temperaturen, en voorzichtig geo-engineering onderzoeken. 
|}

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet. We moeten veel verschillende dingen doen om de schade die klimaatveranderign veroorzaakt te beperken en met de gevolgen om te gaan.

* Eén manier om dit te doen is het verminderen van de belangrijkste oorzaken van klimaatverandering, wat het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen betekent.
* Het is ook belangrijk om hernieuwbare energiebronnen zoals zonne- en windenergie te gaan gebruiken in plaats van fossiele brandstoffen.
* Ook kunnen we de uitstoot verminderen door efficiënter gebruik te maken van energie in gebouwen en op transport.
* Het is belangrijk om bossen te beschermen en meer bomen te planten omdat ze kooldioxide absorberen, wat helpt om de hoeveelheid CO2 in de lucht te verminderen.
* Landbouwpraktijken moeten verbeterd worden, zodat vee minder methaangas produceert en de bodem gezonder wordt.

We moeten voorbereid zijn op de gevolgen van klimaatverandering. Dit omvat:

* Het ontwerpen van infrastructuur die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, zoals overstromingen en stormen.
* Het verbeteren van systemen voor vroegtijdige waarschuwing kan gemeenschappen helpen zich beter voor te bereiden op rampen en er effectiever op te reageren.
* Beter waterbeheer, zodat we kunnen omgaan met veranderende neerslagpatronen en droogtes.
* Het ontwikkelen van gewassen die bestand zijn tegen stijgende temperaturen om ervoor te zorgen dat we genoeg voedsel kunnen verbouwen op plaatsen waar het warmer wordt.

Geo-engineering, hoewel controversieel, biedt mogelijke oplossingen door het klimaatsysteem van de aarde te beïnvloeden:

* Eén idee is het gebruik van stralingsbeheer, dat zonlicht van de aarde weerkaatst, en een ander idee is het opvangen en opslaan van CO2.
* Deze methoden hebben grote risico's en onzekerheden, dus we moeten er goed over nadenken en meer onderzoek doen.

Het is dus belangrijk om mitigatie (dingen doen om klimaatverandering te verminderen), adaptatie (onze gemeenschappen en economieën in staat stellen om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering) en het onderzoeken van geoengineering op een zorgvuldige manier te combineren. Samenwerken en nieuwe oplossingen vinden zijn belangrijk als we onze planeet willen beschermen voor toekomstige generaties.

Onderzoek laat zien dat investeren in een duurzame samenleving economisch haalbaar en zelfs winstgevend is.
</div>

= Strategieën tegen klimaatverandering =
'''Er is geen reden om op te geven in het tegen gaan van klimaatverandering. Er zijn nog allerlei oplossingen die we kunnen inzetten. We weten hoe het klimaatsysteem werkt. We weten wat de oorzaken zijn van de huidige opwarming. We weten wat we eraan kunnen doen. Weliswaar is het terugdraaien van de gevolgen van klimaatverandering op de korte termijn niet mogelijk, maar we hebben wel invloed op hoe ernstig die gevolgen zullen zijn.'''

== Introductie: mitigatie, adaptatie, veerkracht ==
Dit zijn de drie strategieën om klimaatverandering en de gevolgen ervan te verminderen en te weerstaan.

'''Mitigatie''' is wanneer mensen het gehalte aan broeikasgassen en andere schadelijke stoffen proberen te verminderen. Dit kan zijn door de uitstoot te verminderen of de opname in ecosystemen (‘putten’) te vergroten. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|Mitigatie]].)

'''Adaptatie''' is wanneer een natuurlijk of menselijk systeem zich aanpast als reactie op het klimaat, door feitelijke of verwachte veranderingen. Dit kan de schade beperken of kansen creëren. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|Adaptatie]].)

'''Veerkracht''' is het vermogen van mensen en sociale, economische en ecologische systemen om gevaren te weerstaan, te absorberen of op te vangen, zich aan te passen en tijdig en efficiënt te herstellen van de gevolgen van een gevaar, onder andere door het behoud en herstel van de essentiële basisstructuren en -functies, terwijl het vermogen tot aanpassing, leren en transformatie behouden blijft.

== Stoppen met fossiel ==
De strategie waarover klimaatwetenschappers het eens zijn en die zeker werkt, is het direct minderen van de uitstoot van broeikasgassen door het verbranden van fossiele brandstoffen. De verschillende [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC scenario’s]] laten zien wat de gevolgen zijn van meer of minder snel stoppen met fossiel.

Behalve stoppen met fossiel zijn er verschillende methoden om de de gevolgen van klimaatverandering te verminderen ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|mitigatie]]). Sommige kunnen meteen worden toegepast, zoals overgaan naar hernieuwbare energiebronnen en efficiënter gebruik van energie, herbebossing en duurzame landbouw. Andere, zoals koolstofafvang, zijn nog in ontwikkeling en vinden plaats op een veel te kleine schaal om enig effect te maken.

Dat laatste geldt ook voor de verschillende vormen van [[Strategieën tegen klimaatverandering#Klimaatengineering|klimaatengineering]] die als doel hebben de hoeveelheid inkomende zonnestraling te verminderen. Er bestaan nog geen praktisch toepasbare technieken op voldoende grote schaal. Bovendien zijn de meeste onbetaalbaar.

Omdat klimaatverandering, met alle schadelijke gevolgen van dien, niet binnen een of enkele generaties terug te draaien is, wordt in een groot deel van de wereld aanpassing ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|adaptatie]]) aan de nieuwe omstandigheden onvermijdelijk. Grote gebieden worden onleefbaar en onveilig. Systemen voor vroegtijdige waarschuwing voor gevaarlijke situaties moeten worden uitgebreid. Infrastructuur moet worden verbeterd en aangepast aan extreme omstandigheden. Waterbeheer moet worden aangepast aan een afwisseling van extreme droogte- en neerslagperioden.

En tenslotte, misschien wel het belangrijkst, zal de kapitalistische groeieconomie moeten plaatsmaken voor een duurzame, rechtvaardige samenleving. De [[Strategieën tegen klimaatverandering#Ontgroeien|postgroei economie]] benadrukt welzijn, duurzaamheid en gelijkheid boven economische groei, waarvoor veel energie en grondstoffen nodig is.

Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Fossiele subsidies|Fossiele subsidies]].

== Niets doen is duurder dan klimaatactie ==
In de jaren '80 bedroegen de gemiddelde kosten van rampen in Europa ongeveer 8 miljard euro per jaar. Recent onderzoek toont aan dat deze jaarlijkse schade door extreme weersomstandigheden en natuurrampen in 2021 en 2022 meer dan 50 miljard euro bedroeg. Dit laat zien dat de kosten van nietsdoen nu al aanzienlijk hoger zijn dan de kosten van klimaatactie. Het illustreert dat preventieve maatregelen om klimaatverandering te bestrijden niet alleen cruciaal zijn voor het voorkomen van toekomstige rampen, maar ook voor het beperken van de economische impact ervan.

Tegelijkertijd heeft de EU moeite om snel op te treden tegen klimaatverandering en stuit ze op politieke weerstand in veel lidstaten. Milieukwesties en maatregelen zoals regelgeving rond huisverwarming en landbouwvervuiling worden steeds vaker bekritiseerd.

The Green Deal, het uitgebreide EU-plan om als eerste continent tegen 2050 klimaatneutraal te zijn, staat onder toenemende druk van critici die het te ambitieus en te kostbaar vinden. Populistische en extreem-rechtse partijen grijpen het plan aan als kritiekpunt op de EU-instellingen.

EU Crisis Management Commissioner Janez Lenarcic benadrukte dat de urgentie van de kwestie overduidelijk is. “We leven in een Europa dat zowel overstroomt als in brand staat. Deze extreme weersomstandigheden zijn nu bijna een jaarlijks terugkerend fenomeen,” zei hij. “De wereldwijde realiteit van klimaatafbraak dringt door tot in het dagelijks leven van de Europeanen.”<ref name=":6">[https://apnews.com/article/eu-climate-floods-wildfires-disaster-8338ec7a0030cc8069800b0e95ed61c9 EU warns deadly flooding and wildfires show climate breakdown is fast becoming the norm | AP] </ref>

=== Klimaatactie is goed voor de economie ===
Uit onderzoek van de denktank van 38 van de belangrijkste kapitalistische landen, de Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), is gebleken dat krachtige maatregelen om de klimaatcrisis aan te pakken de economische groei van landen zal doen toenemen. Dit ondanks beweringen van critici van klimaatmaatregelen dat het de economie zal schaden.

Als landen ambitieuze doelen stellen voor het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen en vervolgens het beleid uitstippelen om deze doelen te bereiken, zou dit rond 2040 resulteren in een nettogroei van het wereldwijde BBP. Dit staat in een gezamenlijk rapport van de OECD en het Ontwikkelingsprogramma van de VN.<ref name=":7">[https://www.theguardian.com/environment/2025/mar/26/tackling-climate-crisis-will-increase-economic-growth-oecd-research-finds Tackling climate crisis will increase economic growth, OECD research finds | The Guardian]</ref> <ref name=":8">[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/<nowiki>Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | Carbon Brief]</nowiki></ref> De berekening van de nettowinst van 0,23% in 2040 zou in 2050 nog groter zijn, als de baten van het terugdringen van de uitstoot voor de economie zou worden meegerekend.

Tegen 2050 zou het BBP per hoofd van de bevolking van de rijkste landen met 60% toenemen, terwijl in landen met lagere inkomens die toename in 2050 ten opzichte van 2025 124% zou zijn. Ook ontwikkelingslanden zouden profiteren, met in 2030 175 miljoen minder mensen onder de armoedegrens, als regeringen nu zouden investeren in het terugdringen van emissies.

Daarentegen zou het mondiale BBP deze eeuw met éénderde kunnen dalen als we de klimaatcrisis ongecontroleerd laten voortduren.<ref>[https://www.bcg.com/publications/2025/investing-in-climate-action Why Investing in Climate Action Makes Good Economic Sense | BCG]</ref>

Daarbij is het de vraag of economische groei wenselijk is. Zie een kritische bespreking van 'Groene Groei' en Ontgroeien (degrowth) en postgroei.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Internationale verdragen ==
Sinds de jaren ‘80 van de vorige eeuw zijn verschillende internationale overeenkomsten tot stand gekomen om vervuiling en klimaatverandering aan te pakken door internationale samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.

=== Protocol van Montreal ===
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Montreal_Protocol Montreal Protocol | Wikipedia]</ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.

=== United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) ===
Het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC)<ref>[https://unfccc.int/ UN Climate Change] </ref> is een internationaal milieuverdrag dat in 1992 werd aangenomen om klimaatverandering aan te pakken. Het uiteindelijke doel is om de concentraties broeikasgassen in de atmosfeer te stabiliseren op een niveau dat gevaarlijke menselijke verstoring van het klimaatsysteem voorkomt. Het UNFCCC vormt de basis voor de jaarlijkse Conferences of the Parties (COPs), waarin alle aangesloten landen de wereldwijde klimaatonderhandelingen voeren, nationale commitments voor broeikasgasreductie afspreken en onderhandelen over financiering van klimaatschade en klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden. Ook wordt daar de stand opgemaakt van de resultaten van de acties tegen klimaatverandering tot nu toe.

De meest recente COP, nummer 29, was die in Bakoe, november 2024. COP28 in 2023 in Dubai maakte geschiedenis doordat voor het eerst, ondanks de aanwezigheid van duizenden lobbyisten van de fossiele industrie, werd afgesproken fossiele brandstoffen op termijn uit te faseren. COP30 zal plaatsvinden in november 2025 in Belem, Brazilië.

De belangrijkste resultaten van deze jaarvergaderingen zijn het Kyoto-protocol (1997) en de Overeenkomst van Parijs (2015). Ze bepalen de internationale samenwerking op het gebied van klimaatmitigatie en adaptatie en de steun aan ontwikkelingslanden.

Het IPCC (zie de uitgebreide wikipagina over de scenario's van het [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC)]] is een wereldomvattend wetenschappelijk samenwerkingsverband van ongekende omvang en relevantie, dat de wetenschappelijke kennis over klimaatverandering evalueert en samenbrengt en zo de basis legt onder het UNFCCC. Het IPCC produceert rapporten die een overzicht geven van de huidige staat van kennis over klimaatverandering, de impact ervan en opties voor adaptatie en mitigatie. Deze rapporten zijn cruciaal voor het informeren van beleidsmakers en onderhandelaars binnen het UNFCCC-proces.

=== Kyoto-protocol ===
Het Kyoto-protocol,<ref>[https://unfccc.int/kyoto_protocol What is the Kyoto Protocol? | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 1997, is een internationale overeenkomst die gekoppeld is aan het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC). Het verplicht de ondertekenende landen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen op basis van de principes van het verdrag. Het protocol introduceerde bindende emissiereductiedoelstellingen voor ontwikkelde landen, met als doel de emissies in de periode 2008-2012 met gemiddeld 5% te verlagen ten opzichte van 1990. Het stelde ook marktmechanismen in zoals de handel in emissierechten om deze doelen te helpen bereiken. Het Kyoto-protocol was een belangrijke stap in het mondiale klimaatbeleid, hoewel de effectiviteit ervan wordt betwist vanwege de verschillende niveaus van deelname en naleving.

=== Overeenkomst van Parijs ===
De Overeenkomst van Parijs,<ref>[https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement The Paris Agreement | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 2015, is een internationaal verdrag binnen het kader van het UNFCCC dat als doel heeft de opwarming van de aarde te beperken tot "goed beneden" 2 graden Celsius boven het pre-industriële niveau, met inspanningen om de stijging te beperken tot 1,5 graden. In het verdrag verplichten alle deelnemende landen zich om bij te dragen aan het verminderen van broeikasgasemissies en het aanpassen aan klimaatverandering, door middel van Nationally Determined Contributions (NDCs). Deze NDCs worden door de deelnemende landen zelf vastgesteld. De Overeenkomst introduceert ook een mechanisme om de inspanningen elke vijf jaar te verhogen en bevordert financiering en technologische ondersteuning voor ontwikkelingslanden.

=== Protocol van Montreal ===
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://www.unep.org/ozonaction/ OzonAction | UNEP] </ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.

Deze overeenkomsten vertegenwoordigen belangrijke internationale inspanningen om klimaatverandering aan te pakken door samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.

=== Biodiversiteit ===
Naast de COPs in het kader van de UNFCCC is er ook sprake van Conferences of the Parties (COPs) binnen het UN Verdrag inzake Biologische Diversiteit. Dit verdrag is tot stand gekomen op de VN conferentie inzake milieu en ontwikkeling in Rio de Janeiro (1992) en is ondertekend door alle lidstaten van de Verenigde Naties behalve de VS. De meest recente Conferentie van de Partijen van dit verdrag (COP16)<ref>[https://www.cbd.int/conferences/2024 United Nations Biodiversity Conference | Convention on Biological Diversity] </ref> vond plaats eind oktober 2024 in Cali, Colombia, en leverde belangrijke resultaten op. Inheemse volken werden erkend voor hun rol in bescherming van de biodiversiteit, wat leidde tot een nieuw programma en een permanent orgaan. Het Cali-fonds werd opgezet om de voordelen van digitale genetische informatie te delen, met industriële bijdragen.

Uiteindelijk, na hervatting van de conferentie in februari 2025, werd overeenstemming bereikt over de financiering van 200 miljard dollar per jaar tot 2030 aan ontwikkelingslanden voor de instandhouding van de biodiversiteit. Volgens critici is dit onvoldoende.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/feb/28/cop-16-climate-nature-funding-agreement Cop16 nature summit agrees deal at 11th hour but critics say it is not enough | The Guardian]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Achterstand ==
Najaar 2024 kwam editie 15 van het Emission Gap Report van het UN Environmental Programme uit, getiteld ‘''Emissions Gap Report 2024:'' ''No more hot air … please!''’.<ref name=":0">[https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2024 Emissions Gap Report 2024: No more hot air … please! | United Nations Environment Programme (UNEP)]</ref> Het rapport vindt dat landen drastisch meer ambitie en actie moeten leveren in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions, anders is het doel van 1,5°C van het Akkoord van Parijs binnen een paar jaar niet meer haalbaar. In het rapport wordt gekeken naar hoeveel landen moeten beloven om broeikasgassen terug te dringen en hoeveel ze moeten waarmaken in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions (NDC's), die begin 2025 moeten worden ingediend in de aanloop naar COP30. Er is een reductie nodig van 42 procent in 2030 en 57 procent in 2035 om op schema te komen voor 1,5°C.
[[Bestand:GHG emissions.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Mediane emissiescenario's, naar fig 4.1 in het 2024 UNEP Emission Gap Report.''<ref name=":0" /> ''Grijze stippellijn: scenario zonder nieuw klimaatbeleid na 2010; donkerblauw: bestaand beleid dat al door regeringen is geïmplementeerd; middelblauw: aanvullende voorwaardelijke NDCs; lichtblauw: aanvullende onvoorwaardelijke NDC's; lichtrode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van minder dan 2°C; rode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van 1,5°C. Bron: Carbon Brief.<ref>[https://www.carbonbrief.org/unep-new-climate-pledges-need-quantum-leap-in-ambition-to-deliver-paris-goals/ UNEP: New climate pledges need ‘quantum leap’ in ambition to deliver Paris goals | CarbonBrief] </ref> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ Creative Commons BY-NC-ND 4.0]'']]
Volgens het UNEP rapport zou het nog technisch mogelijk zijn om op een pad van 1,5°C te komen, waarbij zonne-energie, windenergie en bossen veelbelovende mogelijkheden bieden voor een drastische en snelle emissiereductie. Om dit potentieel waar te maken, moeten de deelnemende landen voldoende ambitieuze NDC's formuleren en ondersteunen door een overheidsbrede aanpak, maatregelen die de sociaaleconomische en ecologische nevenvoordelen maximaliseren, door een versterkte internationale samenwerking die een hervorming van de mondiale financiële architectuur omvat, krachtige actie van de particuliere sector en een minimale verzesvoudiging van de investeringen in emissiereductie. De landen van de G20, met name de landen met de grootste uitstoot, zouden het zware werk moeten doen.

Zoals [[Klimaatverandering: meest recente stand van zaken#Alarm|elders]] wordt aangegeven, wordt die ambitie steeds onwaarschijnlijker.

=== Europa ===
Volgens een analyse van BloombergNEF<ref name=":1">[https://about.bnef.com/insights/clean-energy/new-energy-outlook/ New Energy Outlook | BloombergNEF] </ref> zou Europa zijn energiegerelateerde CO₂-emissieplafond voor 2030 '''met negen procent''' kunnen overschrijden. Als de broeikasgasemissies van andere sectoren worden meegerekend, kan de overschrijding oplopen tot '''29 procent''' (702 miljoen ton CO₂-equivalent) – in plaats van de beoogde emissiereductie van 55 procent in 2030.
[[Bestand:EU climate target.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De Europese klimaatdoelen. ETS: Emissions Trading System, inclusief andere broeikasgassen (rode lijn); Netto-nul scenario, inclusief andere broeikasgassen (rode stippellijn); Energie gerelateerde CO2 emissies (blauw); Andere netto broeikasgasemissies (lichtblauw). Eenheid: miljard ton CO2 equivalent. Bron: BloombergNEF.''<ref name=":1" /> ]]
De redenen voor het missen van de doelen zijn, volgens Bloomberg:

* '''Trage elektrificatie,''' bijvoorbeeld met betrekking tot warmtepompen, elektrische voertuigen en uitbreiding van het elektriciteitsnet.
* '''Lage investeringen''' in hernieuwbare energie, netwerkinfrastructuur en koolstofopslag (CCS).
* '''Technologische achterstand''': Belangrijke technologieën zoals waterstofproductie en duurzame brandstoffen voor de lucht- en scheepvaart zijn nog niet volwassen of rendabel.

Volgens analisten van Bloomberg blijft de EU ver achter bij de ambitie om netto nul ton broeikasgas uit te stoten in 2050. Om in 2050 op een net-nul pad te blijven, zou de EU de uitstoot van de energiesector met 84 procent moeten verminderen tot slechts een halve gigaton CO₂ in 2040.

Het Net Zero scenario van Bloomberg, waarin de energiesector in 2050 volledig koolstofvrij is gemaakt, vereist ook dat de investeringen in hernieuwbare energie vanaf 2024 met 23 procent toenemen ten opzichte van 2023, terwijl de uitgaven voor de verkoop van elektrische voertuigen en oplaadinfrastructuur moeten in de periode tot 2050 verdrievoudigen.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Fossiele subsidies ===
Fossiele energie krijgt in Nederland nog steeds veel meer subsidie dan duurzame energie. Volgens recente schattingen en overheidsdocumenten ontvingen fossiele bedrijven in Nederland jaarlijks tussen de €39,7 en €46,4 miljard aan fiscale voordelen, vrijstellingen en regelingen die het gebruik van fossiele brandstoffen ondersteunen. Het gros hiervan bestaat uit belastingkortingen, vrijstellingen voor grootverbruikers en specifieke regelingen voor industrieën als de glastuinbouw en zware industrie.<ref>[https://www.duurzaam-ondernemen.nl/shell-nederland-heeft-het-meest-geprofiteerd-van-fossiele-subsidies/ Shell Nederland heeft het meest geprofiteerd van fossiele subsidies | Duuzaam Ondernemen NL]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/lobbybrieven/inbreng-comissiedebat-fossiele-subsidies.pdf/@@download/file/Inbreng%20comissiedebat%20fossiele%20subsidies.pdf Maak een einde aan fossiele subsidies | Milieudefensie]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/deze-10-grote-bedrijven-krijgen-elk-jaar-miljarden-euros-voor-vervuilen Deze 10 grote bedrijven krijgen elk jaar miljarden voor vervuilen | Milieudefensie]</ref>

Voor duurzame energie wordt er jaarlijks via bijvoorbeeld de SDE++-regeling een bedrag van €8 miljard beschikbaar gesteld in 2025. Ook zijn er miljarden beschikbaar via regelingen zoals de ISDE (o.a. voor warmtepompen en isolatie) en DUMAVA, vooral gericht op particulieren en maatschappelijk vastgoed. Het totaal van die directe subsidies en investeringsmogelijkheden blijft echter substantieel lager dan de fiscale voordelen voor fossiel.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2025/02/21/vanaf-oktober-opnieuw-subsidie-voor-meer-duurzame-energie Vanaf oktober opnieuw subsidie voor meer duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.energy-check.nl/welke-energiesubsidies-zijn-er-in-2025/ Welke energiesubsidies zijn er in 2025? | Energy Check]</ref>

De overheid is bezig met het afbouwen van (delen van) deze fossiele subsidies, maar in 2025 verloopt dit nog traag en zijn de verschillen tussen beide categorieën zeer groot.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/toekomst-fossiele-brandstoffen/fossiele-subsidies Afbouw fossiele subsidies voor bedrijven. Duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.rijksfinancien.nl/miljoenennota/2025/bijlage/3096805 23 Fossiele regelingen | Ministerie van Financiën]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Mitigatie =
Mitigatie is het verminderen van iets schadelijks dat zich heeft voorgedaan of het verminderen van de schadelijke gevolgen ervan. Om klimaatverandering tegen te gaan zijn er verschillende strategieën nodig om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|koolstofputten]] te verbeteren. Hier zijn enkele belangrijke methoden:

'''Overgang naar hernieuwbare energie''': Overschakelen van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energiebronnen zoals zonne-energie, windenergie, waterkracht en geothermische energie. Dit vermindert de uitstoot bij de energieproductie.

'''Energie-efficiëntie''': Het verbeteren van de energie-efficiëntie in gebouwen, transport en industriële processen om het totale energieverbruik te verminderen.

'''Bescherming van natuurlijke ecosystemen:''' Het behoud van ecosystemen zoals wetlands, mangroves en veengebieden die grote hoeveelheden koolstof opslaan.

'''Herbebossing''': Het aanplanten van nieuwe bossen en het herstellen van beschadigde bossen om de vastlegging van koolstof te verbeteren. Bossen fungeren als koolstofputten en absorberen CO2 uit de atmosfeer.

'''Duurzame landbouw''': Landbouwpraktijken toepassen die de uitstoot verminderen, zoals precisielandbouw, vruchtwisseling en minder grondbewerking.

'''Elektrische voertuigen en openbaar vervoer''': Het gebruik van elektrische voertuigen stimuleren en de infrastructuur voor openbaar vervoer verbeteren om de uitstoot van de transportsector te verminderen.

'''Afvalbeheer''': Het verbeteren van afvalbeheerpraktijken om de methaanuitstoot van stortplaatsen te verminderen en het bevorderen van recycling en compostering.

'''Internationale samenwerking''': Wereldwijd samenwerken via overeenkomsten zoals de Overeenkomst van Parijs om emissiereductiedoelen te stellen en te behalen.

'''Koolstofheffingen''': Het implementeren van koolstofbelastingen of cap-and-trade systemen om de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen te stimuleren.

'''Technologische innovatie:''' Investeren in onderzoek en ontwikkeling van nieuwe technologieën die de uitstoot kunnen verminderen of koolstof uit de atmosfeer kunnen verwijderen.

'''Koolstofafvang en -opslag (CCS):''' Het opvangen van CO2-emissies die ontstaan door het gebruik van fossiele brandstoffen bij de opwekking van elektriciteit en industriële processen, het transporteren ervan en het opslaan buiten de atmosfeer.

'''Onderwijs en bewustwording''': Bewustwording creëren over klimaatverandering en het publiek voorlichten over duurzame praktijken en het belang van individuele acties.

Gecombineerd kunnen deze methoden aanzienlijk bijdragen aan het beperken van klimaatverandering en het bereiken van een duurzamere toekomst.

=== Koolstofbudget ===
Wetenschappers pleiten er voor dat landen hun uitstoot zo snel mogelijk moeten verminderen om de klimaatdoelstellingen te halen. Om te voldoen aan de afspraken van het Akkoord van Parijs moet de uitstoot van broeikasgassen zeer sterk worden verminderd:<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_FullVolume.pdf<nowiki>Climate Change 2023 – Synthesis Report | IPCC]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/nature18307<nowiki>Paris Agreement climate proposals need a boost to keep warming well below 2 °C | Nature]</nowiki></ref>

* '''Koolstofbudget voor 1,5 °C''': Om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 °C kan de mensheid vanaf 2020 maximaal nog ongeveer '''500 gigaton (Gt)''' CO2 uitstoten. Als de uitstoot op het huidige niveau blijft (ongeveer 40 Gt per jaar), zal dit budget begin 2030 uitgeput zijn. Volgens the Global Carbon Budget bedroeg de totale CO2-uitstoot in 2024 41,6 gigaton CO2, een lichte stijging ten opzichte van 2023.
* '''Koolstofbudget voor 2 °C''': Om de opwarming te beperken tot 2°C is het budget ongeveer '''1.350 Gt''' CO2 vanaf 2020. Met een ongewijzigd uitstootniveau zouden we dit budget halverwege de jaren 2050 overschrijden.

Het gebruik van koolstofafvang en -opslag (CCS) als tegenwicht voor emissies die moeilijk volledig te elimineren zijn, zoals methaan uit de rijstteelt, zal volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) “onvermijdelijk” zijn als de wereld netto nul wil bereiken.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/<nowiki>Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | CarbonBrief]</nowiki></ref>

Hierbij bestaat het gevaar dat bedrijven CCS zullen gebruiken als alternatief voor het verminderen van de broeikasuitstoot: een vorm van greenwashing.
[[Bestand:Emission balloons.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Te verwachten temperatuurstijging bij afbouw van broeikasgas uitstoot volgens drie scenario’s: Stated Policies Scenario (STEPS), Announced Pledges Scenario (APS) en Net Zero Emissions by 2050 (NZE). De lijntjes op de manden onder de ballonnen geven de spreiding aan van de verwachte temperaturen. Bron: IEA, World Energy Outlook 2024.''<ref>[https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2024<nowiki>World Energy Outlook 2024 | IEA]</nowiki></ref>]]

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Net-zero ===
De term "netto nul" betekent dat de uitstoot van broeikasgassen en de verwijdering ervan met elkaar in evenwicht zijn.<ref name=":2">[https://netzeroclimate.org/what-is-net-zero-2/<nowiki>What is net zero? | Oxford Net Zero]</nowiki></ref><ref name=":2" /> Dan zouden de opwarming van de aarde en de ergste gevolgen van klimaatverandering moeten stoppen. Het Akkoord van Parijs vereist dat landen "in de tweede helft van deze eeuw een evenwicht bereiken tussen de antropogene emissie van broeikasgassen en de verwijdering ervan door putten". De stijging van de mondiale temperatuur moet beperkt blijven tot ruim onder de 2 °C boven het pre-industriële niveau, en idealiter niet boven de 1,5 °C uitkomen.

Het doel is om de uitstoot in alle sectoren en activiteiten tegen 2030 met 45% te verminderen ten opzichte van 2010 en rond 2050 netto nul te bereiken. Om dit te bereiken moeten er doelen worden gesteld voor de nabije toekomst en onmiddellijk actie ondernomen. Dit houdt in dat emissies worden verminderd of verwijderd, bijvoorbeeld door bomen te planten. Maar compensatie werkt alleen als het volgens strikte regels gebeurt. Deze regels moeten ervoor zorgen dat de reducties echt zijn, continuïteit hebben en gecontroleerd kunnen worden. Het is ook belangrijk om rekening te houden met een eerlijke verdeling, omdat de mogelijkheden om het netto nulniveau te bereiken voor verschillende landen of groepen verschillend kunnen zijn.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

==== Zero Emissions Commitment (ZEC) ====
De zero emission commitment (ZEC)<ref name=":3">[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1170744/full<nowiki>The Zero Emissions Commitment and climate stabilization | Frontiers in Science]</nowiki></ref> <ref>[https://gmd.copernicus.org/articles/12/4375/2019/<nowiki>The Zero Emissions Commitment Model Intercomparison Project (ZECMIP) contribution to C4MIP: quantifying committed climate changes following zero carbon emissions | Geoscientific Model Development]</nowiki></ref> is de mate waarin de wereldgemiddelde temperatuur naar verwachting zal veranderen als we stoppen met het uitstoten van CO2. Het is een belangrijk hulpmiddel om in te schatten hoeveel koolstof we nog kunnen uitstoten zonder de doelen voor de opwarming van de aarde te overschrijden. Het helpt ons te begrijpen hoe klimaatverandering ons zal beïnvloeden en of we het ongedaan kunnen maken.
[[Bestand:Net zero.jpg|gecentreerd|miniatuur|692x692px|''Gestileerd schema van hoe het CO2 gehalte in de atmosfeer, de warmteopname door de oceanen, de mondiale oppervlaktetemperatuur en de zeespiegelstijging kunnen evolueren na het bereiken van een netto-nul CO2-uitstoot. De tijdvakken zijn indicatief.''<ref name=":3" />]]
Er is veel onzekerheid over de invloed van het ''Zero Emission Commitment (ZEC)'' op het koolstofbudget, dat wil zeggen op de maximale hoeveelheid broeikasgassen die uitgestoten mag worden om nog binnen de doelen van het Akkoord van Parijs te blijven. Als ZEC positief is, dat wil zeggen, als de temperatuur nog blijft stijgen na het bereiken van netto-nul-emissie, vermindert dit het koolstofbudget. Als ZEC negatief is, geeft ons dat meer tijd of maakt het ambitieuzere doelen mogelijk.

Het is mogelijk dat de aarde met meer dan 15% blijft opwarmen nadat de uitstoot van CO2. het netto-nul evenwicht heeft bereikt. Maar ook als de mondiale opwarming stopt, zullen diverse mega-veranderingen op aarde, zoals zeespiegelstijging of de afbraak van biodiversiteit, doorgaan vanwege de opwarming die in het verleden al heeft plaatsgevonden.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Duurzame energie ===
Het ontwikkelen en benutten van bronnen van duurzame energie is essentieel in de strijd tegen klimaatverandering. De belangrijkste alternatieven voor fossiele energie zijn:

'''Zonne-energie''': Het installeren van zonnepanelen om zonne-energie op te wekken is een van de meest toegankelijke vormen van duurzame energie. Dit kan zowel op kleine schaal (op daken van huizen) als op grote schaal (zonneparken) gebeuren.

'''Windenergie''': Windturbines kunnen op zee (offshore) of op het land (onshore) worden geplaatst om windenergie op te wekken. Dit is een van de snelst groeiende vormen van hernieuwbare energie.

'''Waterkracht''': Het gebruik van waterkrachtcentrales om elektriciteit op te wekken is een eeuwenoude vorm van duurzame energie. Dit kan variëren van grote stuwdammen tot kleine rivierinstallaties. Grootschalig gebruik van waterkracht door middel van stuwmeren kan de natuur en de belangen van de lokale bevolking ernstig schaden.

'''Biomassa''': Het verbranden van organisch materiaal zoals hout, landbouwafval of speciaal geteelde energiegewassen om energie op te wekken. Of het produceren van biogas uit afval en mest.

'''Waterstof''': Waterstof heeft het potentieel om een belangrijke rol te spelen in een duurzame energie-economie, maar of het een duurzame energiebron is, hangt af van hoe het wordt geproduceerd en gebruikt. Om waterstof echt duurzaam te maken, moet men investeren in groene waterstofproductie en de bijbehorende infrastructuur te ontwikkelen.

'''Geothermische energie''': Het gebruik van de warmte uit de aarde om energie op te wekken. Dit is vooral effectief in gebieden met geothermische activiteit.

'''Energie-efficiëntie''': Het verbeteren van energie-efficiëntie in gebouwen, voertuigen, apparaten en productieprocessen kan het energieverbruik aanzienlijk verminderen. Dit omvat het gebruik van LED-verlichting, isolatie en slimme thermostaten. Het begrip smart grid betekent dat men het energienetwerk zelf efficiënter gebruikt door pieken en dalen in gebruik en energieproductie af te vlakken of op elkaar af te stemmen.

'''Elektrificatie:''' Het vervangen van motoren op fossiele energie door elektromotoren in voertuigen en machines kan de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verminderen, mits de benodigde elektriciteit duurzaam is opgewekt.

'''Energieopslag''': Het ontwikkelen van technologieën voor energieopslag, zoals batterijen en pomp-opslag, om de disbalans tussen energievraag en de hoeveelheid duurzaam opgewekte energie te overbruggen.

'''Kernenergie''': Is omstreden en is, welbeschouwd, geen duurzame energiebron. Kernenergie kan een energiebron met een lage uitstoot zijn, maar draagt wel degelijk bij aan de opwarming en is netzomin efficiënt als fossiel. Daar komt het afvalopslagprobleem nog bij. Zie Kernenergie.

=== Duurzaam is efficiënter dan fossiel ===
Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn een universele verspilling van energie. Ongeveer 67% van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren als warmte, kooldioxide, andere oxiden en waterdamp. Slechts de resterende 33% wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.<ref>[https://flowcharts.llnl.gov/<nowiki>Energy Flow Charts: Charting the Complex Relationships among Energy, Water, and Carbon | Lawrence Livermore National Laboratory (LLNL)]</nowiki></ref> <ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/<nowiki>Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</nowiki></ref>

Zo'n verspillend (en schadelijk) energiesysteem is daarom enorm oneconomisch en blijft alleen een kernonderdeel van de wereldwijde energievoorziening dankzij beperkte concurrentie (historisch gezien) en het kartelgedrag van de OPEC die de olieprijzen hoog houdt via productieverlagingen wanneer de prijzen dalen.

Duurzame energie, in tegenstelling tot fossiele en ook kernenergie, gebruikt energie die in een of andere vorm al in het aardsysteem aanwezig is en eindigt als warmte, of we die nu van tevoren gebruiken of niet. Duurzaam warmt de aarde daarmee dus niet extra op.

Fossiele energie heeft afgedaan, alleen weet nog niet iedereen dat. Duurzame energie is vele malen efficiënter dan fossiel, zoals blijkt uit deze vergelijking door de International Energy Agency (IEA).<ref>[https://www.iea.org/news/global-market-for-key-clean-technologies-set-to-triple-to-more-than-2-trillion-over-the-coming-decade-as-energy-transitions-advance<nowiki>Global market for key clean technologies set to triple to more than $2 trillion over the coming decade as energy transitions advance | IEA]</nowiki></ref>

Zonne-energie is inmiddels goedkoper dan fossiele, hoewel sceptici dat ontkennen.<ref>[https://skepticalscience.com/print.php?r=497<nowiki>Is solar energy more expensive than energy from fossil fuels? | Skeptical Science]</nowiki></ref> (Zie ook [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Is zonne-energie duurder dan fossiel?|Is zonne-energie duurder dan fossiel?]])
[[Bestand:Duurzame energie.png|gecentreerd|miniatuur|615x615px|''Vergelijking van kolen en gas met zonne-energie. Een scheepslading zonnepanelen levert net zoveel energie als 100 scheepsladingen kolen.'']]
Terwijl voorraden fossiele brandstoffen moeten worden aangevuld zodra ze zijn verbruikt, zorgt het toepassen van schone technologieën voor een langdurige energievoorziening. Dit resulteert in een grotere efficiëntie: een enkele reis van een groot containerschip gevuld met zonnepanelen kan de middelen leveren om dezelfde hoeveelheid elektriciteit op te wekken als het aardgas van meer dan 50 grote LNG-tankers of de kolen van meer dan 100 grote bulkschepen.
[[Bestand:Elektriciteitsproductie.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Elektriciteitsproductie in Nederland van 2015 tot 2024. Met name wind- en zonne-energie zijn in die periode sterk gestegen, terwijl het aandeel fossiele energie afgenomen is. Bron: CBS.<ref name=":4">[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/11/helft-elektriciteitsproductie-uit-hernieuwbare-bronnen<nowiki>Helft elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen | CBS]</nowiki></ref> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]De elektriciteitsproductie in Nederland uit hernieuwbare bronnen zoals zon, wind en biomassa steeg in 2024 met 10 procent naar 61 miljard kWh. De productie uit fossiele bronnen daalde met 4 procent. Hierdoor waren hernieuwbare bronnen goed voor ongeveer de helft van de totale elektriciteitsproductie. Tijdens de zonnige en winderige aprilmaand was dit zelfs 63 procent. Voor het derde opeenvolgende jaar voerde Nederland meer elektriciteit uit dan het invoerde, aldus het CBS.<ref name=":4" />

In 2023 verbruikten wind- en zonne-energie alleen al meer kapitaal dan upstream olie- en gasinvesteringen: 650 miljard dollar per jaar tegenover 480 miljard dollar voor olie en gas, en ze zijn goed voor 15% van de wereldwijde stroomproductie. Elektrische auto's zijn goed voor een op de zes nieuwe verkopen wereldwijd en groeiden de afgelopen jaren met 35% per jaar.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/<nowiki>Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</nowiki></ref>

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Schone technologie ===
''De Cleantech Revolutie'' is de derde aflevering van de jaarlijkse energietransitiepresentatie van het Rocky Mountain Institute (RMI). Hierin brengt RMI in kaart hoe het energiesysteem door elkaar wordt geschud door de exponentiële krachten van hernieuwbare energie, elektrificatie en efficiëntie.<ref name=":5">[https://rmi.org/insight/the-cleantech-revolution/<nowiki>The Cleantech Revolution | Rocky Mountain Institute]</nowiki></ref>

“De afgelopen tien jaar heeft schone technologie een opmerkelijke vooruitgang en groei doorgemaakt. De kosten ervan zijn met wel 80 procent gedaald, terwijl de investeringen bijna 10 keer zo hoog zijn en de opwekking van zonne-energie 12 keer zo hoog is geworden. Ondertussen is elektriciteit uitgegroeid tot de grootste bron van nuttige energie en heeft de toenemende energie-efficiëntie de vraag naar energie met eenvijfde verminderd.”
[[Bestand:RMI cleantech revolution-9-scaled.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de groei van zonne-energie, elektrische voertuigen en batterijen. De gevestigde spelers hebben de snelheid van de veranderingen onderschat. Zelfs neutrale partijen hebben hun modellen lineair weergegeven. Maar de veranderingen zijn exponentieel geweest.''<ref name=":5" />]]
“Naarmate de drijvende krachten achter verandering de weerstand blijven overwinnen, zal duurzame energie blijven groeien via S-curves, waardoor de vraag naar fossiele brandstoffen uiteindelijk zal afnemen en het Akkoord van Parijs binnen ons bereik komt,” zegt het RMI. Daarop valt nog wel wat af te dingen. Voorlopig investeren olie- en gasbedrijven nog veel geld om zoveel mogelijk fossiele brandstoffen uit de grond te halen, met een versnelde toename van de uitstoot van broeikasgassen tot gevolg. Op grond daarvan komen op dit moment prognoses voor de opwarming in 2100 uit op 2,6 tot 3,1°C.

Ondertussen zet China grote stappen in de “groene transitie”. Tweederde van alle nieuwe zonne- en windenergieprojecten wereldwijd zijn in China gevestigd en de omvang en het tempo van het uitfaseren van fossiele brandstoffen overtreffen de internationale voorspellingen, volgens een rapport van Financial Times.<ref>[https://www.ft.com/content/4afdd319-230f-4763-8107-d8a43308dcfc<nowiki>China’s accelerating green transition | Financial Times]</nowiki></ref> Maar om “de industrie van steenkool af te helpen, moet Beijing een echte energiemarkt opzetten”. China moet tot 2030 ongeveer 800 miljard dollar uitgeven om het transmissienetwerk en de onderliggende software te moderniseren, zodat duurzame elektriciteit kan worden geleverd aan de steden en fabrieken.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Vuile kant aan schone energie ===
De energietransitie, omschakelen op energie uit hernieuwbare bronnen (zon, wind, water) via elektrificatie en mogelijk waterstof als energiedrager, heeft ook schaduwkanten. Deze bronnen brengen andere vormen van uitbuiting en milieuproblemen met zich mee door herbestemming van natuur op land en in zee en door winning van schaarse mineralen.

De grondstoffen die nodig zijn om zonnepanelen, windmolens, batterijen en elektromotoren te maken, bevatten koper, chroom, nikkel, goud, lithium en nog veel andere mineralen en zeldzame aardmetalen. De winning van die grondstoffen vraagt enorme hoeveelheden water en energie. Een nieuwe studie in Science geeft aan dat de regionale beschikbaarheid van water zowel de huidige als de toekomstige winning van 32 mineralen beperkt, zie illustratie.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk5318<nowiki>Geological resource production constrained by regional water availability | Science]</nowiki></ref>
[[Bestand:Water resources.jpg|miniatuur|300x300px|''De mate waarin de huidige productie van de tien belangrijkste geologische hulpbronnen de regionale waterbeschikbaarheid overschrijdt (oranje). Credit: National Institute of Advanced Industrial Science and Technology (AIST).''<ref>[https://www.aist.go.jp/aist_e/list/latest_research/2025/20250314/en20250314.html<nowiki>A planetary boundary for geological resources: Limits of regional water availability | National Institute of Advanced Industrial Science and Technology (AIST)]</nowiki></ref>]]
Dit artikel in Science beschrijft dat in 25 van de 330 onderzochte mijnen de duurzaamheidsgrenzen voor watergebruik bij de winning van deze mineralen werden overschreden. Naarmate de vraag naar deze stoffen toeneemt door de groeiende energietransitie en economische groei, neemt de bezorgdheid over hun beschikbaarheid en de duurzaamheid van de productie ervan toe. Het onderzoek onderstreept de urgentie van het verbeteren van de grondstoffenefficiëntie, het verbeteren van de recyclebaarheid en het zoeken naar alternatieve bronnen.

Daar komt bij dat veel van de grondstoffen voor een duurzame transitie afkomstig zijn uit gebieden van inheemse gemeenschappen in voormalige Europese koloniën.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41893-022-00994-6<nowiki>Energy transition minerals and their intersection with land-connected peoples | Nature Sustainability]</nowiki></ref> <ref>[https://www.oneworld.nl/klimaat/onze-energietransitie-is-koloniaal/<nowiki>‘Onze energietransitie is koloniaal!’ | One World]</nowiki></ref> Voor deze gemeenschappen is de energietransitie een bedreiging voor hun bestaan doordat hun leefgebied gebruikt voor grondstoffenwinning.

Shivant Jhagroe<ref>Jhagroe, S. (2024). ''Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving''. Mazirel Pers, imprint Walburg Pers.</ref> zegt hierover in OneWorld:<ref>[https://www.oneworld.nl/klimaat/voorbij-duurzaamheid-shivant-jhagroe/<nowiki>‘Onze energietransitie zit échte verandering in de weg’ | One World]</nowiki></ref> ''“Duurzaamheid is geen onschuldige ‘linkse hobby’. Het is een politiek breed gesteund machtsregime met soms dodelijke gevolgen, bijvoorbeeld in mijnen in het Mondiale Zuiden, voor onze ‘schone’ energietransitie. Het is wat ik noem ‘groen kolonialisme’: onder het mom van groene technologie of natuurbescherming worden inheemse gemeenschappen benadeeld of verdreven voor witte, westerse belangen en verlangens.”''

Zie ook Voorbij duurzaamheid.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Herbebossing ===
Het planten van bomen is een populaire oplossing geworden voor het tegengaan van klimaatverandering, vanwege het vermogen van bomen om koolstof op te slaan in biomassa en daarmee de antropogene verhoging van het CO2 gehalte in de atmosfeer te verminderen. Echter, bomen planten op de verkeerde plaatsen kan de opwarming versterken in plaats van verminderen.<ref>[https://scitechdaily.com/planting-trees-in-the-wrong-places-could-actually-speed-up-global-warming-scientists-warn/<nowiki>Planting Trees in the Wrong Places Could Actually Speed Up Global Warming, Scientists Warn | SciTechDaily]</nowiki></ref>

Naarmate de mogelijkheden voor bomengroei toenemen door de opwarming van de aarde, worden er meer boomplantprojecten gestart in steeds noordelijker gebieden. Er zijn echter aanwijzingen dat het planten van bomen op hoge breedtegraden contraproductief is voor het tegengaan van klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01573-4 Tree planting is no climate solution at northern high latitudes | Nature Geoscience]</ref>
[[Bestand:Arctic tree plantation.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De directe en indirecte effecten van bebossing op klimaatforcering in noordelijke gebieden.'' ''(1) De aanleg van plantages verstoort de voorheen intacte bodem, wat leidt tot een verhoogde afbraak van microbiële koolstof.''

''(2) Dit wordt nog verergerd door een verhoogde bodemisolatie veroorzaakt doordat meer sneeuw wordt vastgelegd en een verminderde sneeuwpakking.''

''(3) Groeiende bomen scheiden koolstof via hun wortels uit, wat de omzetting van bodemkoolstof door wortelgebonden microben versnelt.''

''(4) Naarmate de plantage volwassen wordt, verduisteren bomen het oppervlak en verminderen ze de hoeveelheid energie die naar de atmosfeer wordt gereflecteerd.''

''(5) Wanneer het nieuwe bos aangetast wordt, neemt de albedo toe terwijl de in de bomen opgeslagen koolstof afneemt.''

''Credit: Laura Barbero-Palacios, Greenland Institute of Natural Resources. Bron diagram: [https://www.eurekalert.org/multimedia/1048098 Eurekalert]. [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ Creative Commons BY-NC 4.0 International]'']]In noordelijke en Arctische gebieden is de hoeveelheid teruggekaatst zonlicht (het albedo-effect), belangrijker dan koolstofopslag voor de totale energiebalans. De aanplant van bomen leidt vaak tot een netto opwarming doordat het oppervlak donkerder wordt (verminderde albedo), wat de potentiële mitigatie-effecten van koolstofopslag teniet doet in gebieden waar de biomassa beperkt en weinig veerkrachtig is. Bovendien verstoort de aanplant van bomen koolstofreservoirs in de bodem en heeft het negatieve effecten op de lokale inheemse Arctische natuur.

In het verleden absorbeerden de ongerepte bossen mondiaal jaarlijks 7,8 miljard ton CO₂ - ongeveer eenvijfde van alle emissies door de mens - maar hun koolstofopslag komt steeds meer in gevaar door de schade die bossen ondervinden van klimaatverandering en door menselijke activiteiten zoals ontbossing. Een nieuwe studie van het Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK)<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-025-57607-x<nowiki>Hedging our bet on forest permanence for the economic viability of climate targets | Nature Communications]</nowiki></ref> laat zien dat als er geen rekening wordt gehouden met het mogelijk afnemende vermogen van bossen om CO₂ te absorberen, het beperken van de mondiale temperatuurstijging, zoals afgesproken in de Parijse akkoorden, aanzienlijk moeilijker, zo niet onmogelijk, en veel duurder kan worden.

Op dit moment richten de meeste plannen om klimaatverandering aan te pakken zich op het beschermen en uitbreiden van bossen. Maar soms zijn bossen een deel van het probleem in plaats van deel van de oplossing. Zo zijn er steeds meer en steeds fellere bosbranden, zoals rondom Los Angeles in januari 2025, en steeds meer stukken tropisch oerwoud in het Amazonegebied, Zuid-Oost Azië en centraal Afrika worden gekapt. Daardoor komt de enorme hoeveelheid koolstof vrij die in die bossen is opgeslagen.

Niet alleen om de biodiversiteit te behouden, maar ook om drastische maatschappelijke gevolgen te voorkomen en onze klimaattoekomst veilig te stellen, is het essentieel om naast bosbescherming ook duurzaam landgebruik te bevorderen.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Emissierechten (ETS) ===
Systemen voor de handel in emissierechten (ETS) zijn ontworpen om de uitstoot van broeikasgassen via marktmechanismen op een kosteneffectieve manier te verminderen. Ze werken volgens het principe van '''cap-and-trade''<nowiki/>', waarbij een regelgevende instantie een bovengrens stelt aan de totale uitstoot die binnen een bepaalde periode is toegestaan. Bedrijven ontvangen of kopen emissierechten, die elk een bepaalde hoeveelheid emissies toestaan. Bedrijven kunnen deze emissierechten verhandelen, waardoor emissiereducties worden gestimuleerd waar dat het minst kostbaar is.

Dergelijke programma's bestrijken ongeveer 18% van de wereldwijde uitstoot en hebben volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) bijgedragen aan emissiereducties in de EU, de VS en China. De EU beschouwt het Europese ETS programma als succesvol.<ref>[https://climate.ec.europa.eu/news-your-voice/news/record-reduction-2023-ets-emissions-due-largely-boost-renewable-energy-2024-04-03_en<nowiki>Record reduction of 2023 ETS emissions due largely to boost in renewable energy | EU Directorate-General for Climate Action]</nowiki></ref>

Koolstofcompensaties (''carbon offsets'')<ref>[https://interactive.carbonbrief.org/carbon-offsets-2023/index.html<nowiki>In-depth Q&A: Can ‘carbon offsets’ help to tackle climate change? | Carbon Brief]</nowiki></ref> zijn certificaten die broeikasgassen vertegenwoordigen die “vermeden”, “verminderd” of “verwijderd” zijn en die kunnen worden verhandeld tussen een partij die blijft uitstoten en een partij die haar eigen uitstoot feitelijk heeft verminderd of kooldioxide (CO₂) uit de atmosfeer heeft verwijderd. Compensaties worden meestal uitgedrukt in ton CO2-equivalent (tCO2e) en worden ook verhandelbare “rechten” genoemd.<ref>Wordt vaak door elkaar gebruikt met 'carbon credits' (hoewel kredieten niet noodzakelijkerwijs hoeven te worden gebruikt om claims te doen over CO2-neutraliteit of het 'compenseren' van emissies).</ref>

Koolstofcompensatie stelt individuen, bedrijven of overheden in staat om hun uitstoot te compenseren door projecten te steunen die de uitstoot elders verminderen. In theorie kunnen, nadat ze hun uitstoot zoveel mogelijk hebben verminderd, hun compensaties betalen voor koolstofarme technologieën of bosherstel om de uitstoot die ze niet kunnen vermijden “teniet te doen”. Dit zou ook steun kunnen bieden aan relatief goedkope klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden en een grotere wereldwijde ambitie kunnen bevorderen.

In de praktijk stelt compensatie hen vaak in staat om "business as usual" te rechtvaardigen — het produceren van dezelfde hoeveelheid emissies terwijl ze claims indienen voor reducties die afhankelijk zijn van compensaties. De handel in emissierechten is inmiddels big business geworden. “De grootste bedrijven ter wereld, van Netflix tot Ben & Jerry's, pompen miljarden in een compensatie-industrie waarvan de klimaatclaims steeds meer in strijd lijken te zijn met de werkelijkheid,” schrijft een groep onderzoeksjournalisten. Hun onderzoek laat zien dat slechts 6 procent van de koolstofkredieten daadwerkelijk tot emissiereductie heeft geleid. De rest was waardeloos.<ref>[https://www.source-material.org/vercompanies-carbon-offsetting-claims-inflated-methodologies-flawed/<nowiki>The Carbon Con | SourceMaterial]</nowiki></ref>

George Monbiot in The Guardian:<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/nov/21/donald-trump-science-climate-cop29-carbon-markets<nowiki>Trump’s science-denying fanatics are bad enough. Yet even our climate ‘solutions’ are now the stuff of total delusion | The Guardian]</nowiki></ref> “Koolstofmarkten stellen landen en bedrijven in staat om koolstofkredieten te verhandelen — wat in feite neerkomt op toestemming om door te gaan met vervuilen.” Daarmee zijn ze een vorm van [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Klimaatleugens strafbaar maken|greenwashing]].

“In theorie zou je een rol voor zulke markten kunnen rechtvaardigen, als ze alleen werden gebruikt om emissies tegen te gaan die anders onmogelijk te verminderen zijn. Maar ze worden routinematig gebruikt als weg van de minste weerstand: een substituut voor decarbonisatie thuis en bedoeld om regeringen in staat te stellen conflicten met machtige belangen, vooral die van de fossiele industrie, te vermijden. De leefwereld is een stortplaats voor falend beleid geworden.”

Een review van empirische studies naar meer dan 2000 compensatieprojecten in alle belangrijke sectoren laat zien dat deze projecten aanzienlijk minder emissiereducties hebben bereikt dan officieel wordt beweerd.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-53645-z<nowiki>Systematic assessment of the achieved emission reductions of carbon crediting projects | Nature Communications]</nowiki></ref> De onderzoekers schatten dat slechts 12% van het totale volume aan bestaande koolstofkredieten echte emissiereducties zijn, met 0% voor hernieuwbare energie, 0,4% voor kooktoestellen, 25,0% voor bosbouw en 27,5% voor chemische processen. De resulterende 88% in deze vier sectoren zijn geen echte emissiereducties.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Criminaliteit ===
Het Europese CO2-handelsysteem, bedoeld als stimulans voor verduurzaming, blijkt ook gevoelig voor misbruik door criminelen. Zij gebruiken deze handel om zwart geld wit te wassen, doordat de markt internationaal, complex en nog onvoldoende gereguleerd is. Bedrijven kunnen grote sommen geld in emissierechten investeren en deze weer verkopen, waardoor de herkomst van het geld moeilijk te traceren is. Toezichthouders, zoals de Duitse milieuautoriteit, waarschuwen voor deze kwetsbaarheden en zoeken naar betere controlemechanismes. Zonder streng toezicht blijft CO2-handel een aantrekkelijk instrument voor fraudeurs en witwassers, wat het groene doel ondermijnt.<ref>[https://www.ftm.nl/artikelen/de-co2-handel-is-een-ideaal-instrument-voor-witwassers De CO2-handel is een ‘ideaal instrument’ voor witwassers | Follow the Money]</ref>
<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Carbon footprint ===
De carbon footprint (koolstofvoetafdruk) is een maat voor de totale hoeveelheid broeikasgassen (waaronder kooldioxide en methaan) die vrijkomt in de atmosfeer als gevolg van de activiteiten van een bepaald individu, organisatie, evenement of product. Het concept wordt gebruikt om de invloed van deze activiteiten op klimaatverandering te kwantificeren.

Individuele acties zoals het verminderen van de persoonlijke CO₂-voetafdruk zijn onvoldoende om de noodzakelijke veranderingen op grote schaal te bewerkstelligen. Het concept van een ‘koolstofvoetafdruk’ werd populair gemaakt door de grote olie-industrie, met name BP, om de schuld te verleggen van bedrijven naar individueel gedrag.<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/aug/23/big-oil-coined-carbon-footprints-to-blame-us-for-their-greed-keep-them-on-the-hook<nowiki>Big oil coined ‘carbon footprints’ to blame us for their greed. Keep them on the hook | The Guardian]</nowiki></ref> Dit leidt de aandacht af van de noodzaak van collectieve actie op alle niveaus om over te stappen van fossiele brandstoffen naar duurzame energiesystemen.

Persoonlijke keuzes kunnen weliswaar anderen beïnvloeden en markten creëren voor duurzame producten, maar de onderliggende oorzaken van klimaatverandering pakken ze niet aan. In plaats daarvan is collectieve politieke actie nodig om beleid op te stellen dat schone energie verplicht stelt en de schadelijke effecten van de vervuilende industrie vermindert.

<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Negatieve emissie ===
Als we op de huidige weg doorgaan zou, zelfs om binnen de 2°C-doelstelling te blijven, tegen 2100 tussen de 100 en 1.000 Gt CO₂ uit de atmosfeer moeten worden verwijderd, afhankelijk van hoe snel de uitstoot wordt teruggedrongen.

Negatieve emissie is een manier om CO₂ kwijt te raken. Dit wordt gedaan door de CO₂ uit de lucht te halen en ergens anders op te slaan zodat het niet terug de lucht in gaat. Er zijn een paar manieren om negatieve uitstoot te bereiken.

Eén manier is om nieuwe bossen aan te planten of oude bossen te herstellen. Dit wordt bebossing en herbebossing genoemd. De bomen nemen CO₂ op door fotosynthese.

Een andere manier is om het vermogen van de bodem om koolstof op te slaan te vergroten. Dit wordt gedaan door middel van conserverende grondbewerking en bodembedekkers. Bij bio-energie met koolstofvastlegging en -opslag (BECCS) wordt biomassa gekweekt om te verbranden voor energieopwekking, waarbij de CO₂-uitstoot wordt opgevangen en ondergronds wordt opgeslagen. Direct air capture (DAC) maakt gebruik van chemische processen om CO₂ rechtstreeks uit de lucht te vangen en op te slaan.

Door fijngemalen mineralen te verspreiden over grote gebieden wordt het natuurlijke verweringsproces versneld, waardoor CO₂ uit de atmosfeer wordt verwijderd. Oceaanbemesting voegt voedingsstoffen toe aan de oceaan om de groei van fytoplankton te stimuleren, dat CO₂ absorbeert.

Deze technologieën worden besproken in het hoofdstuk Wondermiddelen.

= Wondermiddelen =
'''Er worden veel, vaak technologische, oplossingen voor de gevolgen van klimaatverandering voorgesteld die een kritische toets niet altijd doorstaan. Bij het beoordelen ervan is het belangrijk je af te vragen, wie de oplossing voorstelt, wat diens belang erbij is, wat de kosten zijn, wie voor die kosten opdraait, of het gaat om een in de praktijk bewezen oplossing, of de oplossing voldoende is, en of de oplossing op tijd komt. Veel van de technologieën die we in dit hoofdstuk bespreken, doorstaan deze toets niet en blijken een vorm van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’ te zijn.'''

Van het planten van bomen tot het verspreiden van fijngemalen silicaatmineralen over het land, de methoden voor het “verwijderen van kooldioxide” (CDR) variëren in aanpak, effecten, mate van ontwikkeling en kosten.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/ Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024]</ref>

Het rapport van de IPCC Working Group III: Mitigation Of Climate Change beveelt aan emissiebeperking te combineren met CO₂-verwijdering.<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/<nowiki>Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change | IPCC]</nowiki></ref>

Het tweede “State of CDR” rapport, geleid door een samenwerking van wetenschappelijke instellingen uit Europa en de VS, heeft als doel samen te vatten waar de wereld op dit moment staat als het gaat om het verwijderen van CO₂ uit de lucht.<ref>[https://www.stateofcdr.org/<nowiki>The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</nowiki></ref>

Let op: Het is belangrijk niet alleen negatief te zijn over geo-engineering, maar er vooral op te wijzen dat wetenschappers een taak hebben hier open over te communiceren. Alleen stoppen met CO₂-uitstoot zal niet voldoende zijn om in de buurt van de Parijse Akkoorden te blijven. Een of andere vorm van CO₂-verwijdering of vermindering van de instraling zal nodig zijn, mits dit niet als uitvlucht wordt gebruikt voor de lobby van de grote energiebedrijven en olieproducerende landen om door te gaan met het gebruiken van fossiele brandstof.

Om vooroordelen van het publiek over onderzoek naar geo-engineering en koolstofafvang te voorkomen, is het belangrijk dat wetenschappers transparant communiceren over hun projecten, ook door financieringsbronnen of potentiële belangenconflicten bekend te maken en bereid te zijn om te luisteren naar de zorgen van het publiek.

Zie [https://www.science.org/content/article/geoengineering-fight-climate-change-if-public-can-convinced dit stuk in Science] over de noodzaak voor wetenschappers om met het publiek te communiceren over geo-engineering.

=== Greenwashing ===
Een van de misleidende tactieken van bedrijven om fossiele brandstoffen te blijven gebruiken, is ‘greenwashing’. Greenwashing is een marketingstrategie waarbij bedrijven, gesteund door hun PR-bureaus, claims doen over hun milieuvriendelijkheid om consumenten te misleiden. Dit wordt vaak gebruikt om een groener imago te creëren dan in werkelijkheid het geval is. Onderzoek toont aan dat het promoten van groene identiteit van bedrijven en merken op de korte termijn uiterst effectief is, omdat consumenten steeds bewuster kiezen voor duurzame opties.<ref>[https://www.bi.team/blogs/there-is-a-growing-epidemic-of-climate-anxiety/<nowiki>Protecting consumers from greenwashing | Behavioural Insights Team (BIT)]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2022/08/23/climate/climate-greenwashing.html<nowiki>How greenwashing fools us | New York Times]</nowiki></ref>

Bedrijven overdrijven de impact van hun milieuvriendelijke initiatieven of projecten om hun imago te verbeteren. Zij gebruiken groene kleuren, bladeren, bomen en andere natuurlijke beelden of termen als "natuurlijk", "eco-vriendelijk" of "duurzaam", zonder dat deze claims worden ondersteund door feiten of certificeringen.<ref>[https://kro-ncrv.nl/programmas/keuringsdienst-van-waarde/eco-schoonmaakmiddelen-echt-beter-of-duurder<nowiki>Zijn eco schoonmaakmiddelen écht beter of vooral duurder? | Keuringsdienst van Waarde, KRO/NCRV]</nowiki></ref> Bedrijven delen selectief positieve milieu-informatie en verbergen negatieve aspecten van hun activiteiten. Een overzicht en classificatie van soorten greenwashing is te vinden in een aflevering uit 2020 van het tijdschrift ''Environmental Sciences Europe''.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1186/s12302-020-0300-3<nowiki>Concepts and forms of greenwashing: a systematic review | Environmental Sciences Europe]</nowiki></ref>

In 2024 hadden banken en andere vermogensbeheerders investeringen ter waarde van meer dan 33 miljard dollar in de grootste oliemaatschappijen via “groene fondsen”. Dit bleek uit een onderzoek van Voxeurop en The Guardian.<ref>[https://voxeurop.eu/en/global-carbon-emissions-european-green-finance-investments/<nowiki>Nearly a fifth of global carbon emissions is propped up by billions of euros in European “green” investments | VoxEurop]</nowiki></ref> Deze oliemaatschappijen zijn verantwoordelijk voor 18% van de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen in de wereld, hebben geen van allen een strategie om aan de Parijse Akkoorden te voldoen en hebben zelfs recent hun duurzaamheidsambities verlaagd. Deze “groene fondsen” worden aangeboden door grote financiële instellingen zoals JP Morgan, DWS/Deutsche Bank en BlackRock. De fondsen zijn bedoeld voor een transitie naar een duurzame economie, maar door te slappe criteria worden ze op grote schaal misbruikt.

Shell laat een wel heel brutale vorm van greenwashing zien met de startup Onward, in 2024 opgericht en eigendom van Shell, dat in dat jaar $28 miljard winst maakte.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2024/feb/26/shell-climate-tech-startup-onward-oil-gas-jobs-greenwashing<nowiki>A Trojan horse of legitimacy’: Shell launches a ‘climate tech’ startup advertising jobs in oil and gas | The Guardian]</nowiki></ref> Onward zegt de energietransitie te willen versnellen door innovators wereldwijd met elkaar in contact te brengen om energie- en klimaatuitdagingen aan te pakken. Ondanks de groene beelden en taal — “Achieving a net zero future” — richt Onward zich voornamelijk op het verbeteren van olie- en gasresultaten door banen in het verkennen van nieuwe olie- en gasvelden aan te bieden. Exxon, Chevron, SoCal Gas, BP, Southern Company en Saudi Aramco hebben vergelijkbare greenwashing projecten.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Technologische innovaties ===
Omdat het kapitalisme van groei afhankelijk is, zijn technologische innovaties de aangewezen manier om de groei erin te houden. Hier wordt een aantal opties besproken, die echter geen van alle op afzienbare termijn op een maatschappelijk verantwoorde en duurzame manier voor reductie van broeikasgassen kunnen zorgen.

=== Geo-engineering (klimaatengineering) ===
Geo-engineering verwijst naar grootschalige ingrepen in de oceanen, de bodem en de atmosfeer van de aarde met als doel de effecten van klimaatverandering te verminderen, meestal tijdelijk. Zoals eerder al werd aangegeven, zal elke vorm van geo-engineering altijd gepaard moeten gaan met terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen. Anders is het een schijnoplossing voor de klimaatcrisis die de symptomen van klimaatverandering aanpakt, maar de onderliggende oorzaken negeert en in veel gevallen laat voortbestaan.<ref name=":10">https://www.geoengineeringmonitor.org/<nowiki>What is Geoengineering? | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref>

Er worden twee vormen van geo-engineering onderscheiden, ''Solar Radiation Modification'' (SRM), ook wel aangeduid als zonnestralingsbeheer, en ''Carbon Dioxide Removal'' (CDR), of koolstofverwijdering).

In oktober 2024 heeft de American Geophysical Union (AGU) een rapport uitgebracht waarin ethische richtlijnen voor geo-engineering zijn vastgelegd.<ref>[https://www.agu.org/Ethicalframeworkprinciples<nowiki>Ethical Framework Principles for Climate Intervention Research | AGU]</nowiki></ref>

Tijdens de jaarlijkse AGU conferentie in 2024 zei Alan Robock, een klimaatwetenschapper aan Rutgers University, het onomwonden: “Ik wil hier niet zijn,” zei hij. “We weten dat de oplossing voor de opwarming van de aarde is om fossiele brandstoffen in de grond te laten zitten.” Toch is het belangrijk dat wetenschappers begrijpen wat de risico's zijn van het uitproberen van deze technieken en hoe ze zich verhouden tot de risico's van het niet uitproberen ervan, zei Robock. “Hoe eerder we dat weten, hoe eerder we verder kunnen.”<ref>[https://www.nytimes.com/2024/12/12/climate/three-questions-from-cutting-edge-climate-science.html<nowiki>Three Questions From Cutting-Edge Climate Science | New York Times]</nowiki></ref>

=== Zonnestralingsbeheer (Solar Radiation Modification) ===
[[Bestand:Solar climate intervention.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vijf methoden van zonnestralingsbeheer. 1) Verhogen van de oppervlakte albedo. 2) Het reflecterend vermogen van wolken boven zee vergroten. 3) Het verhogen van het aantal aerosolen in de stratosfeer. 4) Methoden met gebruikmaking van de ruimtevaart; bijvoorbeeld spiegels die zonnestraling terugkaatsen. 5) Vermindering van cirrusbewolking op grote hoogte. Bron: NOAA.''<ref>[https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/solar-radiation-modification-noaa-state-science-factsheet<nowiki>Solar radiation modification: NOAA State of the Science factsheet | NOAA]</nowiki></ref> ]]Deze methode heeft tot doel de bron van de opwarming, zonnestraling, te verminderen. Onderzoekers bestuderen vooral twee manieren om zonnestraling te beheersen: het helderder maken van wolken op zee en het injecteren van stratosferische aërosolen.

''Marine cloud brightening'' houdt in dat er heel fijn zout water vanaf boten naar laaghangende wolken boven de oceaan wordt gesproeid om hun helderheid en reflectiviteit te verbeteren.

Modellen hebben aangetoond dat als je een enorm groot gebied – ongeveer 4% van de oceaan – in de buurt van de evenaar zou besproeien en de wolken daardoor helderder zou maken, de combinatie van meer wolken en daardoor een lagere temperatuur van de zeeoppervlakte eronder wereldwijde gevolgen zou kunnen hebben.<ref name=":10" />

''Stratospheric aerosol injection'' houdt in dat de hoeveelheid stratosferische aerosolen die zonlicht reflecteren wordt verhoogd, hetzij door directe injectie, hetzij door injectie van een precursor (zoals zwaveldioxide, SO2) dat vervolgens in de stratosfeer reageert en aerosolen vormt. Voorgestelde aerosoltypes zijn onder meer sulfaat, calciumcarbonaat en diamantstof. Die zouden op een hoogte (11-48 km) verspreid moeten worden die ver ligt boven de hoogte waarop de meeste vliegtuigen vliegen.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Koolstofverwijdering ===

Een zeer verdund gas (~0,04%) zoals CO2 uit de atmosfeer halen is technisch uitdagend, energie-intensief en duur.

Kooldioxideverwijdering (''carbon dioxide removal'', CDR) omvat opzettelijke menselijke activiteiten die CO2 verwijderen die al in de atmosfeer aanwezig is en deze duurzaam opslaan in geologische formaties, bodems, oceanen of producten. Het omvat natuurlijke methoden zoals bebossing en technologische methoden zoals directe luchtopname met opslag. CDR vermindert de totale concentratie van atmosferische CO2, waardoor het broeikasgasniveaus actief wordt verlaagd en de klimaatverandering wordt tegengegaan. Naast het snel terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen zijn de opschaling en de uitbreiding van CDR op het land dringende prioriteiten als we de temperatuurdoelstelling van het Akkoord van Parijs willen halen.<ref>[https://www.stateofcdr.org/<nowiki>The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</nowiki></ref>

Er zijn veel CDR-methoden om CO₂ op te vangen en op te slaan met verschillende niveaus van ontwikkeling, kosten, potentieel en duurzaamheid. Elke methode heeft duurzaamheidsrisico's die de toepassing op lange termijn kunnen beperken.

Carbon Capture and Storage (CCS) vangt CO2-uitstoot rechtstreeks op van puntbronnen zoals energiecentrales of industriële installaties voordat de CO2 de atmosfeer bereikt. De opgevangen CO2 wordt vervolgens getransporteerd en ondergronds opgeslagen. CCS voorkomt dat nieuwe emissies de atmosfeer binnendringen, maar verwijdert geen CO2 die al in de lucht aanwezig is. Daarom wordt CCS beschouwd als een emissiereductietechnologie, geen verwijderingstechnologie.

Koolstofverwijdering is een technologie die bij lange na niet voldoende ontwikkeld is om in 2050 netto nul te bereiken. Er zijn enorme hoeveelheden energie nodig die niet voor andere nuttige doeleinden kunnen worden gebruikt, zelfs niet als er hernieuwbare energie wordt gebruikt. Het is ongelooflijk duur, vooral gezien de omvang die nodig is om koolstof op wereldwijde schaal te verwijderen. Met het huidige tempo zal de opslagcapaciteit voor CO2 naar verwachting rond de 700 miljoen ton per jaar zijn in 2050, slechts 10% van wat er nodig is. Zonder een gecoördineerde wereldwijde inspanning en snelle beleidsveranderingen lijkt het onwaarschijnlijk dat de doelstellingen voor netto nul worden gehaald met CCS-ambities. CCS mag ons niet afleiden van de werkelijk effectieve aanpak van klimaatverandering, namelijk het versneld uitbannen van fossiele brandstoffen.<ref>[https://ce.nl/wp-content/uploads/2023/07/CE_Delft_220460_Koolstofverwijdering_voor_klimaatbeleid_DEF-gecorrigeerd.pdf<nowiki>Koolstofverwijdering voor klimaatbeleid | CE Delft]</nowiki></ref> <ref>https://filelist.tudelft.nl/Websections/Climate%20Action/NL%20TUD%20RouteKaart%20position%20paper%2029%20April%202025.pdf<nowiki>Nederland als innovatiepionier: Een oproep voor dringend leiderschap in koolstofverwijdering | TU Delft]</nowiki></ref>

=== BECCS ===
Het gebruik van landbouwgewassen voor energieopwekking, gecombineerd met koolstofafvang en -opslag (BECCS)<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/technologies/beccs<nowiki>Bioenergy with Carbon Capture and Storage | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> wordt door veel beleidsmakers gezien als een manier om te voldoen aan de Parijse Akkoorden. Het gaat om snelgroeiende gewassen die CO2 uit de atmosfeer halen. Die verbrand je om er energie uit te halen. En de CO2 die bij de verbranding vrijkomt, vang je af en stop je in een diepe zoutmijn of leeg gasveld. Dat is precies het omgekeerde van fossiele brandstoffen verbruiken, en tóch levert het je energie op. Die energie komt van de zon, die via fotosynthese CO2 omzet in brandstof.

Zeven van de negen planetaire grenzen worden al overschreden en meerdere van deze grenzen hebben te maken met de manier waarop land door mensen wordt gebruikt. Klimaatverandering zou deze grenzen nog meer onder druk kunnen zetten. Een groep onderzoekers uit Potsdam berekende hoeveel biomassa er geproduceerd zou kunnen worden voor BECCS onder verschillende omstandigheden, zoals beperkingen voor stikstofstromen, veranderingen in zoetwatersystemen, veranderingen in het land en bescherming van het milieu.<ref>[https://www.nature.com/articles/s43247-025-02033-6<nowiki>Multiple planetary boundaries preclude biomass crops for carbon capture and storage outside of agricultural areas | Nature Communications Earth & Environment]</nowiki></ref> De druk op de bestaande landbouwgebieden zal toenemen om te voldoen aan de groeiende wereldwijde vraag naar voedsel, veevoer, vezels (katoen) en hout.

Het resultaat is dat het potentieel voor BECCS van speciale plantages van het snelgroeiende ''Miscanthus'' (olifantsgras) rond 2050 bijna nul is (0,1 gigaton kooldioxide-equivalenten per jaar) bij het IPCC scenario van milde klimaatverandering (Representatieve Concentratiepad (RCP) 4,5). De belangrijkste beperking is dat deze vorm van landgebruik het milieu niet mag vernietigen. Naast milieubescherming en landgebruik geven ook de andere randvoorwaarden uit het onderzoek (beperking stikstof en zoetwater beschikbaarheid) duidelijk grenzen aan. Dit illustreert hoe smal de marges van het ''[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|systeem aarde]]'' zijn als we klimaatverandering proberen te stoppen.

=== Overzicht geo-engineering projecten ===

Geoengineering Monitor publiceert een in interactieve wereldkaart<ref name=":9">[https://map.geoengineeringmonitor.org/<nowiki>Geoengineering Map | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> met een overzicht van alle bekende geo-engineering projecten. Voor elke aanklikbare locatie is uitgebreide informatie beschikbaar zoals gebruikte technologie, eigenaar van het project, argumenten voor of tegen de effectiviteit van de technologie.
[[Bestand:Geoengineering map.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Deze interactieve wereldkaart over geo-engineering, opgesteld door ETC Group en de Heinrich Boell Foundation, werpt een licht op de alarmerende uitbreiding van onderzoek en experimenten op het gebied van geo-engineering.''<ref name=":9" />]]
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Bomen planten ===
Het blijkt dat plannen om op grote schaal CO2 te verwijderen door bomen te planten veel te optimistisch zijn. Een studie van een groep Australische en Scandinavische onderzoekers laat een kloof zien tussen de afhankelijkheid van landbouwgrond voor de verwijdering van kooldioxide (carbon dioxide removal, CDR) in nationale klimaatcommitments en de realiteit.<ref>https://www.nature.com/articles/s41467-024-53466-0<nowiki>Over-reliance on land for carbon dioxide removal in net-zero climate pledges | Nature Communications]</nowiki></ref>

De onderzoekers tonen aan dat de bestaande klimaatcommitments gezamenlijk ongeveer 1 miljard hectare land vereisen voor CDR, waarvan ongeveer 40% bestemd is voor de conversie van bestaand landgebruik naar bossen. Het totale landbouwareaal in de wereld bedraagt 4,9 miljard ha (FAO). De onderzoekers constateren dan ook dat “de resultaten verontrustend zijn” - zowel wat betreft de beperkte beschikbaarheid van voldoende land als de snelheid en omvang van de verandering in landgebruik.
Een artikel in Nature Food<ref>https://www.nature.com/articles/s43016-024-01039-1<nowiki>Enhanced agricultural carbon sinks provide benefits for farmers and the climate | Nature Food]</nowiki></ref> wijst op de (theoretische) mogelijkheid van koolstofvastlegging in landbouwgrond. Idealiter zou dit tegen 2050 een vergelijkbaar cumulatief mitigatiepotentieel kunnen hebben als bebossing, met name in Sub-Sahara Afrika. Dit vraagt ongekend snelle, grootschalige en gecoördineerde actie.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Groene brandstoffen ===
Brandstoffen die worden aangeprezen als 'groene' oplossingen voor het klimaatprobleem blijken bij nadere beschouwing niet, of in beperkte mate, duurzaam te zijn.

==== Biodiesel ====
'''E-kerosine''', ook wel ''sustainable aviation fuel'' (SAF) genoemd. Deze brandstof wordt gemaakt van gewassen of afval, of door CO2 en CO uit de rookgassen van fabrieken te laten reageren met waterstof. Waterstof kan op een duurzame manier worden geproduceerd, door elektrolyse van water, maar vaak wordt het gemaakt van aardgas. (Zie ook [[Strategieën tegen klimaatverandering#Waterstof in allerlei kleuren|Waterstof in allerlei kleuren]].)
[[Bestand:SAF.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De verschillende wegen naar sustainable aviation fuel (SAF).''<ref>[http://www.simecomilano.it/wp-content/uploads/2025/01/Simeco_Energy-Transition-Projects_v8.pdf<nowiki>Energy Transistion Projects | SIMECO]</nowiki></ref>]]
SAF kan de huidige vormen van vliegtuigbrandstof vervangen of, waarschijnlijker, ermee gemengd worden, waardoor de uitstoot zou worden verminderd. De EU heeft de lidstaten verplicht duurzame kerosine door de fossiele brandstof te gaan mengen.<ref>[https://www.emissieautoriteit.nl/onderwerpen/refueleu-luchtvaart/refueleu-luchtvaart-verplichtingen-voor-brandstofleveranciers<nowiki>RefuelEU verplichtingen voor brandstofleveranciers | Nederlandse Emissieautoriteit]</nowiki></ref> In 2034 moet er al 6 procent SAF doorheen, in 2039 20 procent en zo verder. Nederland zelf wil nog sneller.

In 2024 is in Rotterdam het initiatief genomen voor een fabriek voor e-kerosine. Deze zou vanaf 2030 250.000 ton duurzame vliegtuigbrandstof moeten produceren en zal daarmee de grootste fabriek ter wereld zijn op dit gebied. Ook in Amsterdam en Delfzijl worden fabrieken opgezet voor duurzame vliegtuigbrandstof.

Dit zijn voorbeelden van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’, aldus het Amerikaanse Institute for Policy Studies (IPS), een progressieve denktank zonder banden met het bedrijfsleven. IPS constateert dat de privéjetlobby “duurzame vliegtuigbrandstoffen” als marketingtruc gebruikt en dat die grotendeels een valse oplossing zijn.<ref>[https://ips-dc.org/report-greenwashing-the-skies/ Greenwashing the Skies: How the Private Jet Lobby Uses “Sustainable Aviation Fuels” as a Marketing Ploy | Institute for Policy Studies]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/article/2024/may/14/sustainable-jet-fuel-report ‘Magical thinking’: hopes for sustainable jet fuel not realistic, report finds | The Guardian]</ref>

Chuck Collins, co-auteur van het rapport, zegt: “Om deze brandstoffen op de benodigde schaal te brengen zouden enorme subsidies nodig zijn, de maatschappelijke kosten zouden onaanvaardbaar zijn en het zou ten koste gaan van meer urgente prioriteiten op het gebied van decarbonisatie.”

Een argument voor de duurzaamheid van SAF/e-kerosine is dat het wordt gemaakt met schone stroom van windparken. Maar omdat het de vraag is of duurzame energie ooit de gehele huidige energiebehoefte kan dekken, werkt dit verder gebruik van fossiel in de hand.

Bovendien speelt bij de productie van SAF in de meeste gevallen fossiele koolstof — uit rookgassen, of bij de productie van waterstof — een rol. Daardoor kan het nauwelijks als een duurzame oplossing worden beschouwd. Zie ook de rekensommen van Karel Knip in de NRC.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/06/11/lekker-cijferen-met-kunstkerosine-hoeveel-wind-is-er-nodig-om-een-vliegtuig-vol-te-tanken-a4896461 Lekker cijferen met kunstkerosine: hoeveel wind is er nodig om een vliegtuig vol te tanken?]</ref>

==== Waterstof in allerlei kleuren ====
'''Groene waterstof''' kan in principe worden geproduceerd door elektrolyse van water met behulp van groene stroom maar dat gebeurt nog maar op kleine schaal. Tot nu toe wordt waterstof geproduceerd met behulp van fossiele brandstoffen, in de eerste plaats aardgas. Voor elke ton geproduceerde waterstof wordt ongeveer 10 ton CO2 uitgestoten. De waterstof die op deze manier wordt geproduceerd, wordt ‘'''grijze waterstof’''' genoemd.<ref>[https://www.sfc.com/glossary/blue-hydrogen/ Blue hydrogen-definition | SFC]</ref>

'''Blauwe waterstof''' wordt ook geproduceerd uit aardgas. Het verschil is dat de geproduceerde CO2 wordt opgevangen en opgeslagen, bijvoorbeeld in voormalige olie- of gasvelden. Dit betekent dat de CO2 uitstoot lager is. Het wordt daarom ook wel ''decarbonized'' waterstof genoemd.

'''Turquoise waterstof''' wordt verkregen door het thermisch kraken van methaan. In plaats van CO2 wordt tijdens dit proces vaste koolstof geproduceerd. Om het proces CO2-neutraal te maken, moet de benodigde hoge temperatuur worden geproduceerd uit hernieuwbare energiebronnen en moet de koolstof permanent worden gebonden.
[[Bestand:Blue hydrogen.jpg|miniatuur|400x400px|''De uitstoot van broeikasgassen per kg geproduceerde waterstof, bij verschillende technologieën en verschillende percentages koolstof-afvang. Zelfs in het beste geval is de CO2 uitstoot nog meer dan 3x zo hoog als de Amerikaanse norm voor ‘schone’ waterstof. Bron: IEEFA.<ref>[https://ieefa.org/articles/blue-hydrogen-not-clean-not-low-carbon-not-solution<nowiki>Blue Hydrogen: Not clean, not low carbon, not a solution | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</nowiki></ref> © 2025 Institute for Energy Economics & Financial Analysis.'']]
De industrie voor fossiele brandstoffen praat graag over blauwe waterstof als klimaatoplossing. In een analyse van de Europese plannen voor blauwe waterstof door Le Monde en DeSmog constateren de onderzoekers echter dat de tientallen voorgestelde projecten voor blauwe waterstof bij elkaar evenveel broeikasgassen dreigen uit te stoten als heel Denemarken.

Deze bevinding komt op het moment dat Europese ambtenaren overwegen om blauwe waterstof de status van “koolstofarme technologie” te geven, waardoor deze toegang krijgt tot miljarden euro's aan subsidies en voordelige beleggingen.

[[Bestand:Blue hydrogen projects.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Blauwe waterstofprojecten in Europa. Bron: Desmog.''<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/12/europes-blue-hydrogen-plans-risk-generating-annual-emissions-on-par-with-denmark/ Europe’s Blue Hydrogen Plans Risk Generating Annual Emissions on par With Denmark | Desmog]</ref> ''Credit: Sabrina Bedford. [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Groene groei (''Green growth'') ===
Op basis van historisch bewijs gaat men er binnen de gangbare economische wetenschap vanuit dat een economie eerst vervuilend is en naarmate de economie groeit en volwassen wordt, de capaciteit ontwikkeld wordt om groener en duurzamer te worden.<ref>Dit wordt de ‘Environmental Kuznets curve’ genoemd. [https://doughnuteconomics.org/university-courses<nowiki>7 Ways to Think Like a 21st Century Economist, Chapter 6: Create to Regenerate | Doughnut Economics for University Courses]</nowiki></ref> Hieruit is het idee ontstaan dat economische groei en de daarmee gepaard gaande negatieve bijeffecten van elkaar ontkoppeld kunnen worden.

Binnen de duurzaamheid wetenschap is dit '''een aanpak''' geworden onder de noemer ‘'''groene groei'''’ waarbij economische groei en ontwikkeling wordt nagestreefd in combinatie met het terugdringen van bijvoorbeeld milieu-impact en uitstoot van broeikasgassen. Beide dragen hun steentje bij aan een duurzame toekomst waarbij de focus ligt op het bestrijden van klimaatverandering door middel van technologische innovatie. Het beleid is daarom vooral gericht op investeringen in schone technologieën, hernieuwbare energiebronnen, energie-efficiëntie en duurzame landbouwpraktijken.

Op mondiaal niveau is er geen bewijs voor voldoende ontkoppeling tussen economische groei enerzijds en emissiereducties en materiaalverbruik anderzijds. Dit betekent dat er geen bewijs is dat het tegelijkertijd nastreven van economische groei en het respecteren van de planetaire grenzen mogelijk is.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext<nowiki>Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet]</nowiki></ref> Er is wel veel bewijs voor het tegendeel.<ref>[https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/conl.12713<nowiki>Biodiversity policy beyond economic growth | Conservation Letters]</nowiki></ref> <ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ab842a<nowiki>A systematic review of the evidence on decoupling of GDP, resource use and GHG emissions, part II: synthesizing the insights | Environmental Research Letters]</nowiki></ref> <ref>[https://www.academia.edu/38891704/Is_Green_Growth_Possible<nowiki>Is Green Growth Possible? | New Political Economy]</nowiki></ref> <ref>[https://www.academia.edu/39819762/Decoupling_Debunked_Evidence_and_arguments_against_green_growth_as_a_sole_strategy_for_sustainability_open_access_<nowiki>Decoupling Debunked. Evidence and arguments against green growth as a sole strategy for sustainability (open access) | EEB European Environment Bureau]</nowiki></ref> <ref>https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lanplh/PIIS2542-5196%2823%2900174-2.pdf<nowiki>Is green growth happening? An empirical analysis of achieved versus Paris-compliant CO2–GDP decoupling in high-income countries | Lancet Planet Health]</nowiki></ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352550923002531<nowiki>Level of decoupling between economic growth and environmental pressure on Earth-system processes | Sustainable Production and Consumption]</nowiki></ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0164733&trk=public_post_comment-text<nowiki>Is Decoupling GDP Growth from Environmental Impact Possible? | PLOS One]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-020-16941-y.pdf<nowiki>Scientists’ warning on affluence | Nature Communications]</nowiki></ref>

Ook de theoretische mogelijkheid dat groene groei gerealiseerd kan worden door middel van correct beleid en een markt onder druk, wordt door ecologisch economen weerlegd<ref>[https://www.ioew.de/fileadmin/_migrated/tx_ukioewdb/IOEW_SR_005_Entropy_Law_and_Economic_Process_in_Retrospect.pdf<nowiki>The Entropy Law and the Economic Process in Retrospect | Eastern Economic Journal]</nowiki></ref> en in toenemende mate door natuurkundigen in twijfel getrokken.<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-50295-9<nowiki>The Economic Superorganism. Beyond the Competing Narratives on Energy, Growth, and Policy | Springer Nature]</nowiki></ref> <ref>[https://escholarship.org/uc/item/9js5291m<nowiki>Energy and Human Ambitions on a Finite Planet | eScholarship]</nowiki></ref> <ref>[https://tmurphy.physics.ucsd.edu/papers/limits-econ-final.pdf<nowiki>Limits to economic growth | Nature Physics]</nowiki></ref>

Op internationaal vlak zijn er diverse multilaterale organisaties die een agenda voor groene groei ondersteunen, zoals de Wereldbank,<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/368361468313515918/pdf/691250PUB0Publ067902B09780821395516.pdf<nowiki>Inclusive Green Growth. The Pathway to Sustainable Development | The World Bank]</nowiki></ref> de OECD<ref>[https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2018/03/economic-policy-reforms-2018_g1g8a996/growth-2018-en.pdf<nowiki>Economic Policy Reforms 2018 | OECD]</nowiki></ref> en de Verenigde Naties (''Sustainable Development Goal #8: Eerlijk werk en economische groei'').<ref>[https://sdgs.un.org/goals<nowiki>The 17 Goals | UN Department of Economic and Social Affairs – Sustainable Development]</nowiki></ref> In Nederland pleit de Sociaal Economische Raad (SER) in het rapport ''Perspectief op Brede Welvaart in 2040''<ref>[https://www.ser.nl/-/media/ser/downloads/adviezen/2024/visie-perspectief-op-brede-welvaart.pdf<nowiki>Perspectief op brede welvaart in 2040 | SER]</nowiki></ref> voor “een economie die uitgaat van duurzame groei en innovatie, waarmee we ons verdienvermogen versterken binnen planetaire grenzen door maatschappelijk verantwoord ondernemerschap met een goed werkend Europees level playing field.” Groene groei dus. Door het kabinet Schoof werd ‘groene groei’ opgenomen in de naam van een nieuw ministerie: Klimaat en Groene Groei. Andere Nederlandse bepleiters van groene groei zijn o.a. Barbara Baarsma,<ref>[https://boekenkrant.com/recensie/groene-groei%EF%BF%BC%EF%BF%BC/<nowiki>Over economie en groei | Boekenkrant]</nowiki></ref> Diederik Samsom en Mathijs Bouman.<ref>[https://open.podimo.com/podcast/a94323f8-f8e8-4353-b5a3-3e17f65b3f94<nowiki>Wat Nu? Met Diederik Samsom & Mathijs Bouman | Podimo]</nowiki></ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Donut Economie (''Doughnut Economics'') ===
De Donut combineert de ecologische limieten aan de aarde met menselijk welzijn. Voor de ecologische limieten gaat het uit van ‘de planetaire grenzen’ en voor menselijk welzijn hanteert het de sociale doelstellingen van de Sustainable Development Goals. Tussen dit ecologische plafond en de sociale fundering ligt ‘de ecologisch veilige en sociaal rechtvaardige ruimte voor de mensheid’. Bedenkster Kate Raworth positioneert de Donut als nieuwe economische doelstelling, dit in tegenstelling tot het sturen op BBP (groei), waarvan wordt verwacht dat het welvaart voor iedereen brengt.<ref>[https://doughnuteconomics.org/tools/get-animated-introducing-the-seven-ways Get Animated! Introducing the Seven Ways | Doughnut Economics Action Lab]</ref> De realiteit laat zien dat dat lang niet altijd het geval is.

Door het verkiezen van de planetaire grenzen boven het nastreven van economische groei, is de Donut in feite een postgroei-gereedschap voor het maken van beleid. Het ecologische plafond enerzijds en de sociale fundering anderzijds zijn als het ware de vangrail voor het totale beleidspakket. Over de invulling van dit beleidspakket doet de Donut geen uitspraken.<ref>[https://ontgroei.degrowth.net/post-growth-degrowth-the-doughnut-and-circular-economy-a-short-guide/ Post-growth, degrowth, the doughnut and circular economy: a short guide | Ontgroei]</ref>

Het is belangrijk om te beseffen dat momenteel (2025) geen enkel land zich in de veilige ruimte van de donut bevindt. Over het algemeen voldoen Westerse landen wel aan de sociale fundering maar breken ze, als we ook internationale handel en productie in ogenschouw nemen, door het ecologische plafond. Veel niet-Westerse landen kampen met het tegenovergestelde probleem: het ecologisch plafond is meer intact voor de interne productie en consumptie maar het schort aan de sociale fundering.<ref>[https://doughnuteconomics.org/news/new-analysis-reveals-that-no-country-is-living-in-the-doughnut New analysis reveals that no country is living in the Doughnut | Doughnut Economics Action Lab]</ref> Ziehier dan ook de postgroei-uitdaging: Hoe te voorzien in welzijn binnen ecologische grenzen?<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet Planetary Health]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Regeneratieve landbouw ===
Tijdens de Klimaatweek in september 2024 in New York City stonden 's werelds grootste voedselbedrijven in de rij om hun pro-natuur geloofsbrieven te delen, door te beweren dat ze “regeneratieve landbouw”-praktijken omarmen die hun enorme koolstofvoetafdruk zullen verminderen.<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/22/big-ag-is-using-regenerative-agriculture-to-mask-business-as-usual/ Big Ag Is Using ‘Regenerative Agriculture’ to Mask Business-as-Usual | Desmog]</ref>

Uit een nieuw rapport blijkt echter dat multinationale voedsel- en landbouwbedrijven - zoals Cargill, Bayer en Unilever - die de term gebruiken, hun manier van zakendoen nauwelijks hebben veranderd.<ref>[https://newclimate.org/resources/publications/navigating-regenerative-agriculture-in-corporate-climate-strategies From key emission reduction measure to greenwashing strategy | NewClimate Institute]</ref>

In totaal werden 30 grote landbouwbedrijven geanalyseerd in het rapport, dat in september werd uitgebracht door het New Climate Institute. Uit het rapport bleek dat hoewel ongeveer 80 procent van de bedrijven in hun klimaat- en duurzaamheidsstrategieën sterk refereerde aan de term “regeneratieve landbouw”, slechts een derde doelen had en veel bedrijven niet specifiek aangaven hoe de plannen zouden worden geïmplementeerd of ze slechts toepasten op een klein deel van hun totale activiteiten.

De bevindingen van het rapport echoën ook eerdere analyses<ref>[https://www.worldbenchmarkingalliance.org/research/2023-food-and-agriculture-and-nature-benchmark/ 2023 Food and Agriculture Benchmark and 2023 Nature Benchmark | World Benchmarking Alliance]</ref> dat de vage definities van “regeneratief” door bedrijven - die een breed scala aan natuurvriendelijke landbouwtechnieken kunnen omvatten zoals no-till en biologische landbouw - de verantwoordingsplicht ondermijnen. Verschillende landbouwprogramma's die onder deze noemer vallen, maken niet duidelijk welke praktijken ze omvatten of welke voordelen ze bieden voor duurzaamheidsinspanningen. En beweringen van bedrijven over lagere emissies worden niet altijd gestaafd.

Het resultaat is dat de plannen van de bedrijven die in het onderzoek zijn geanalyseerd, niet voldoende zijn om de bedrijven te binden aan transformatieve actie, waarbij de coauteurs van het rapport concluderen dat de plannen van de bedrijven “de ambitie missen die nodig is om vervuiling, aantasting van het milieu en emissies aanzienlijk te verminderen of zelfs de koolstofopslag in de bodem te vergroten”.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Mestvergisting ===
Vergisting van de mest van melkkoeien en varkens tot methaangas, direct ter plaatse, wordt gezien als een veelbelovende oplossing waar bovendien veel geld mee verdiend kan worden.<ref>[https://www.dlvadvies.nl/energie/monomestvergisting Geld verdienen met mestvergisting | DLV Advies]</ref> De optimistische berichten erover gaan voorbij aan de nadelen. Voor omwonenden is dat vooral de stankoverlast maar belangrijker is dat het noch een oplossing is voor het stikstofprobleem, noch voor de uitstoot van broeikasgas, en daarmee allesbehalve een groene oplossing. In een opiniestuk in Eindhovens Dagblad schrijft Jan van Hoof dat mestvergisting nog geen 2% van het totale aardgasverbruik kan vervangen.
<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Tip voor investeerders ===
In 2023 heeft de fossiele brandstoffensector opnieuw terrein verloren ten opzichte van de markt als geheel. Terwijl de oliemultinationals een daling van 30% in jaarlijkse winsten rapporteren en de sector een jaarlijks verlies van bijna 5% boekt, concludeert een nieuw rapport van het Institute of Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA) dat het niet alleen een slecht jaar was om te investeren in fossiele brandstoffen, maar ook een slecht decennium.<ref>[https://ieefa.org/articles/financial-rationale-investing-fossil-fuel-industry-continues-unravel Financial rationale for investing in fossil fuel industry continues to unravel | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref> <ref name=":12">[https://ieefa.org/resources/passive-investing-warming-world Passive investing in a warming world | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref>

De energietransitie heeft een groot effect op de aandelenmarkten, waarbij fossiele brandstoffen een risicovoller onderdeel worden van passieve beleggingsportefeuilles. In het afgelopen decennium was het financieel beter om aandelen in olie, gas en kolen te verkopen, ook al zijn er recent energiecrises geweest waarbij de brandstofprijzen en dus ook de winsten voor energiebedrijven de pan uit rezen. De traditionele voordelen van de fossiele brandstoffensector zijn verzwakt en af en toe winstgevende kwartalen hebben niets veranderd aan het feit dat de sector op de lange termijn ondermaats heeft gepresteerd.

Beleggers begrijpen met welke problemen de traditionele energiesector te maken heeft door reductie van broeikasgassen en concurrentie met duurzame energiebronnen. Nu de markten evolueren naar een toekomst met minder koolstof, zijn strategieën zonder fossiele brandstoffen een belangrijke manier voor beleggers om hun weg te vinden temidden van de uitdagingen en kansen van klimaatverandering.
[[Bestand:S&P Standalone Graphic for Factsheet-2.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''De bovenste lijn is de algemene Standard & Poor Index. De onderste is de index van de energiebedrijven uit de S&P 500. Bron: IEEFA.''<ref name=":12" />]]

En toch, ondanks alle signalen van klimaatverandering energietransitie en klimaatbewuste beleggers zoals pensioenfondsen, zien we dat de fossiele brandstofindustrie nog steeds vasthoudt aan haar oude verhaal en blijft investeren in het exploiteren van nieuwe olie- en gasvelden. Gevestigde fossiele energiebedrijven gaan nog steeds uit van business as usual en zelfs groei. De laatste tijd meer geleid door ideologie dan door investeringslogica. Of gokken ze op schadeclaims bij stranded assets?
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Stranded Assets ===
Gestrande activa, beter bekend als ‘''stranded assets''’, zijn activa die op een bepaald moment vóór het einde van hun economische levensduur (zoals aangenomen bij de investeringsbeslissing) niet langer in staat zijn om een economisch rendement te behalen. In dit geval als gevolg van veranderingen door de overgang naar een koolstofarme economie.<ref>[https://www.smithschool.ox.ac.uk/sites/default/files/2022-04/Stranded-Assets-and-Scenarios-Discussion-Paper.pdf Stranded Assets and Scenarios
Discussion Paper | Oxford Smith School]</ref>

Carbon Tracker<ref>[https://carbontracker.org/resources/terms-list/#stranded-assets Stranded Assets | Carbon Tracker]</ref> wijst erop dat verstandig beleggen kan voorkomen dat investeringen in de fossiele sector leiden tot stranded assets. Mark Carney, de voorzitter van de internationale Financial Stability Board, wijst erop dat een koolstofbudget '''[maak link]''' op basis van de 2 °C doelstelling de grote meerderheid van de fossiele reserves in de wereld tot stranded assets maakt, dat wil zeggen olie, gas en kolen die letterlijk onbrandbaar zullen blijven zonder toepassing van dure carbon capture '''[maak link]''' technologie.

De mogelijkheid bestaat dat dergelijke stranded assets zullen zal leiden tot miljardenclaims van de fossiele industrie, bij wijze van schadevergoeding omdat zij zich tot slachtoffer zullen uitroepen van klimaatmaatregelen die het gebruik van fossiele energie ontmoedigen of beperken.<ref>[https://www.somo.nl/compensation-for-stranded-assets/ Compensation for stranded assets? | SOMO]</ref>

=== Doodlopende wegen ===
Veel van de oplossingen voor het klimaatprobleem die hiervoor zijn genoemd, zijn doodlopende wegen, ''dead-end pathways'', volgens een analyse gepubliceerd in PLOS Climate in 2025.<ref name=":13">[https://journals.plos.org/climate/article?id=10.1371/journal.pclm.0000693 Dead-end pathways: Conceptualizing, assessing, avoiding | PLOS Climate]</ref>

Ondanks de dringende noodzaak om klimaatverandering aan te pakken, blijven beleidsmakers opties ondersteunen om emissies te verminderen die in theorie goed lijken, maar in de praktijk de situatie alleen maar verslechteren. Veel oplossingen, zoals efficiëntere benzinemotoren of het terugwinnen van restwarmte uit fossiele brandstoffen, verminderen de uitstoot slechts gedeeltelijk. Ze houden geen rekening met de vraag of ze ons kunnen helpen om in de toekomst naar netto-nul-systemen te gaan.

De PLOS studie reikt drie criteria aan om de meest problematische richtingen, 'doodlopende wegen', te identificeren en te vermijden. Dat zijn: (1) hoe dicht ze in de buurt kunnen komen van een vrijwel volledige eliminatie van emissies in een bepaald systeem, (2) hoe breed ze kunnen worden toegepast in het gespecificeerde systeem en (3) hoe snel ze kunnen worden geïmplementeerd.

Vervolgens wordt dit kader gebruikt om drie concrete voorbeelden uit het wegvervoer te bekijken, die elk op een van deze punten tekortschieten. Die voorbeelden zijn: het gebruik van gecomprimeerd aardgas (CNG) in het zware wegtransport in Canada, ethanol in het personenvervoer in de VS, en groene brandstoffen (''e-fuels'') in het personenvervoer in Duitsland.

Alle drie trajecten zijn doodlopende wegen en vormen een reëel probleem. Zij kunnen middelen vastzetten die het moeilijker maken om klimaatdoelstellingen te halen. Zij kunnen ook degenen aan de macht steunen die tegen klimaatmaatregelen zijn. En zij onttrekken tijd en middelen aan meer haalbare opties.
[[Bestand:Dead-end pathways.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Doodlopende wegen verspillen tijd en middelen. Deze figuur illustreert de gevolgen van het voortzetten van investeringen in een doodlopende weg. In scenario 1 (linkerpaneel) worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg tijdig herbestemd naar de netto-nulweg, waardoor veranderingsprocessen worden versneld. In scenario 2 worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg voortgezet voordat uiteindelijk wordt overgeschakeld op een echte netto-nulweg, wat leidt tot vertragingen en extra verspilling van middelen. Bron: PLOS Climate.<ref name=":13" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]

=== Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al ===
Dit schrijft Geoengineering Monitor:<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/reasons-to-oppose<nowiki>Key reasons to oppose geoengineering | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref>

"Er zijn al echte, fundamentele, risicoloze of risicovrije, voordelige en langetermijnoplossingen voor klimaatverandering beschikbaar. Deze omvatten agro-ecologie, het verminderen van uitstoot en grondstofverbruik, het invoeren van strenge emissiegrenswaarden, investeren in openbaar vervoer en leefbare en werkbare gemeenschappen, en het stoppen van ontbossing, naast vele andere maatregelen. Het probleem is niet dat deze oplossingen niet werken, maar dat ze onverenigbaar zijn met elk doel of mandaat voor een steeds groeiende economie die gebaseerd is op de exploitatie van eindige natuurlijke hulpbronnen. Het verminderen van emissies roept weerstand op bij de grote oliemaatschappijen; het openbaar vervoer wordt belemmerd door autofabrikanten; grootschalige uitbreiding van agro-ecologie wekt de woede van industriële agro-agribusinessconglomeraten."

"Om echte oplossingen te laten werken, moet de macht van kleine boeren, gemeenschappen en werknemers toenemen ten opzichte van die van investeerders en de industrie. De belangrijkste belemmeringen voor de uitvoering ervan zijn de vervuilende industrieën en hun investeerders. Een snelle manier om de geloofwaardigheid en goede wil van voorstanders van geo-engineering te controleren, is door na te gaan hoeveel echte inspanningen zij hebben geleverd om echte oplossingen voor klimaatverandering te bepleiten – en door te kijken waar hun geld vandaan komt."

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Adaptatie =
Er is alle reden om aan te nemen dat de doelen van de Parijse Akkoorden — opwarming minder dan 2°C en liefst niet (veel) meer dan 1,5°C — niet gehaald gaan worden. We moeten serieus rekening houden met een wereld die 2,5 tot 3 °C warmer wordt, zegt een rapport van Climate Action Tracker, met alle gevolgen van dien. <ref>[https://climateactiontracker.org/documents/1277/CAT_2024-11-14_GlobalUpdate_COP29.pdf Warming Projections Global Update, November 2024 | Climate Action Tracker]</ref> Zie daarvoor Urgentie onvoldoende onderkend.

Dat betekent dat we ons moeten voorbereiden op de schadelijke gevolgen van klimaatverandering. Extreme weersomstandigheden zullen vaker voorkomen. De kans op bosbranden, hittegolven en overstromingen neemt plaatselijk toe. Op andere plaatsen vindt woestijnvorming plaats. Door het jaar heen kunnen seizoensgebonden watertekorten en -overschotten optreden. Dat vergt grote aanpassingen aan infrastructuur en opschaling van veiligheidsmaatregelen.

Infrastructuur en planning spelen een belangrijke rol bij de aanpassing (adaptatie) aan klimaatverandering. Maatregelen tegen overstromingen, zoals barrières, dijken en betere afvoersystemen, beschermen tegen het stijgende waterpeil. Hittebestendige gebouwen ontwerpen en steden vergroenen vermindert het stedelijk hitte-eilandeffect en maakt steden leefbaarder tijdens extreme hittegolven.

Kustgemeenschappen moeten worden beschermd tegen de stijgende zeespiegel en stormvloeden door de kust te beheren en zeeweringen en mangrovebossen aan te leggen. Door ruimte te geven aan de rivieren wordt het binnenlandse overstromingsrisico verminderd.

De voedselproductie moet worden aangepast. Door de dierlijke productie drastisch te beperken en een verscheidenheid aan gewassen te verbouwen die zowel hitte en watertekort als wateroverschot kunnen verdragen, kan er bij een eerlijke verdeling voldoende voedsel voor iedereen worden geproduceerd, zelfs bij ongunstige klimaatomstandigheden. Irrigatiesystemen moeten worden verbeterd en watervoorraden beheerd, bijvoorbeeld door water te besparen en regenwater op te vangen. Uitgeputte grondwaterlagen moeten worden aangevuld om de beschikbaarheid van water op langere termijn te garanderen.

Gezondheids- en sociale stelsels moeten worden aangepast, bijvoorbeeld door de infrastructuur van de gezondheidszorg te verbeteren. Gemeenschappen moeten worden voorbereid op klimaatgerelateerde gezondheidseffecten, zoals hittegolven en besmettelijke ziekten. Voorlichting verhoogt het bewustzijn over klimaatrisico's en helpt mensen weerbaarder te maken om dergelijke risico’s het hoofd te bieden.

Innovaties op het gebied van energie en technologie, zoals het gebruik van hernieuwbare energie en energie-efficiënte technologieën, moeten de uitstoot van broeikasgassen verminderen. Economische en financiële strategieën, waaronder verzekeringen en initiatieven voor investeringen in een groene economie, moeten zorgen voor financiële stabiliteit en voor het bevorderen van duurzame ontwikkeling.

Beleids- en bestuurskaders hebben tot taak het opbouwen van deze aanpassingen te ondersteunen. Het is ook belangrijk dat landen samenwerken om kennis en middelen te delen. Dit helpt om ervoor te zorgen dat de te verwachten schade door klimaatverandering te dragen blijft voor iedereen.

Als niets helpt, zullen mensen wegtrekken uit gebieden die onleefbaar zijn geworden. Grootschalige migratie is dan ook onvermijdelijk en landen die het beter hebben, zullen daar een humaan antwoord op moeten vinden.

Steeds meer onderzoekers vragen zich af of de structuur en organisatie van samenlevingen zoveel druk en onzekerheid door de gevolgen van de voortschrijdende klimaatverandering kunnen verdragen. Het is niet uitgesloten dat grote maatschappelijke onrust en chaos ontstaat, die heel andere vormen van adaptatie vereist.

== Transformatieve respons ==
Omdat klimaatverandering zijn weerslag heeft op vrijwel alle facetten van het menselijk leven, zullen de verstoringen van sociaal-ecologische systemen als gevolg van klimaatverandering dientengevolge enorm complex zijn. Conventionele strategieën en oplossingen schieten tekort om dergelijke verstoringen het hoofd te bieden en te bestrijden. Dit vraagt om een integrale interpretatie van klimaatwetenschap: transformatieve klimaatwetenschap. Die wordt gedefinieerd als een open proces van het ontwikkelen, structureren en toepassen van kennis om geïntegreerde adaptatie- en mitigatiestrategieën te verbinden met duurzame ontwikkeling.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/S10113-018-1288-8 Defining transformative climate science to address high-end climate change | Regional Environmental Change]</ref>

Alle adaptieve oplossingen moeten worden gelegd langs de meetlat van duurzaamheid. Veel bestaande strategieën voor coping of stapsgewijze adaptatie aan klimaatverandering zijn niet toereikend, niet duurzaam of onaangepast.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1462901119305337 Transformative adaptation to climate change for sustainable social-ecological systems]</ref>

Daarom zijn fundamenteel andere sociaal-ecologische systemen nodig die de onderliggende oorzaken van kwetsbaarheid aanpakken. Kenmerken van transformatieve aanpassing zijn: herstructurerend, padveranderend, innovatief, op meerdere schalen, systeembreed en blijvend. Deze kenmerken moeten het uitgangspunt zijn bij het ontwerpen van strategieën om te anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering, deze bij te sturen of ervan te herstellen.

=== Illusie ===
Meteoroloog Gerrit Hiemstra:<ref>[https://www.linkedin.com/posts/gerrithiemstra_noodweer-in-spanje-activity-7257705672417382400-6__v Uitleg noodweer in Spanje bij Eva Jinek | Gerrit Hiemstra, LinkedIn]</ref>
“Veel mensen denken dat we met maatregelen voor klimaatadaptatie ons wel kunnen aanpassen aan het veranderende klimaat. De situatie in Spanje in 2024 en op vele andere plekken drukken ons met de neus op het feit dat dit een illusie is. Onze samenleving is ingericht op het oude klimaat. Onze infrastructuur is zo opgebouwd dat we konden leven met het klimaat van vroeger. Het oude klimaat bestaat echter niet meer en dus voldoet onze infrastructuur ook niet meer.”

“De klimaatverandering gaat zó snel dat we onze infrastructuur niet snel genoeg kunnen aanpassen aan de nieuwe realiteit. Natuurlijk moeten we doen wat we kunnen, maar onze belangrijkste optie is: mitigatie! Dat betekent: de emissie van broeikasgassen zo snel mogelijk verminderen. En dát betekent: zo snel mogelijk stoppen met aardgas, benzine, diesel, kerosine, LPG, etc. en ook de emissie uit de veehouderij zo snel mogelijk decimeren door te stoppen met consumptie van vlees en zuivel.”

“Het is het één of het ander: óf stoppen met fossiele brandstoffen, vlees en zuivel óf meer klimaatverandering.”
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Einde aan de groei =

== Postgroei (''Post-growth'') ==
Postgroei vindt zijn oorsprong in de ecologische economie.<ref>[https://www.jstor.org/stable/1239248 In Defense of a Steady-State Economy | American Journal of Agricultural Economics]</ref> Over tijd is dit geëvolueerd tot een tak van de duurzaamheidswetenschap waarbij wordt bijgedragen aan de constructie van een nieuw economisch vakgebied waarin inzichten uit diverse disciplines (bijv. ecologische, antropologische, historische, sociologische en politieke) worden opgenomen om te begrijpen hoe de voorziening in menselijke behoeften in zijn werk gaat.<ref name=":11">{https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet Planetary Health]</ref> Het vakgebied onderzoekt de ecologische, sociale en economische limieten aan groei.

Met betrekking tot de ecologische grenzen begint postgroei met het uitgangspunt dat er planetaire grenzen zijn die niet gerespecteerd kunnen worden als landen streven naar een ongelimiteerde economische groei, oftewel uitbreiding van productie en consumptie. Overheden streven standaard naar 3% groei per jaar, wat betekent dat de economische output ongeveer elke 23 jaar verdubbelt.<ref>[https://ontgroei.degrowth.net/post-growth-degrowth-the-doughnut-and-circular-economy-a-short-guide/ Post-growth, degrowth, the doughnut and circular economy: a short guide | Ontgroei]</ref> Een kanttekening daarbij is dat veel Westerse landen dit groeipercentage al geruime tijd niet halen.

Postgroei is, net als ‘groene groei’, een aanpak binnen de duurzaamheid wetenschap. “In het licht van 1) het ontbreken van bewijs voor groene groei, 2) de overmaat aan bewijs tegen groene groei, en 3) de alsmaar kleiner wordende mogelijkheid om ecologische afbraak te voorkomen, verkiest het postgroei vakgebied het voorzichtigheidsprincipe te volgen en het nastreven van economische groei los te laten.”<ref name=":11" /> Met andere woorden, het vasthouden aan economische groei maakt het bereiken van milieudoelstellingen lastiger. Blijven vertrouwen op technologie is onverstandig en onverantwoord in het licht van enerzijds de huidige resultaten en anderzijds wat er op het spel staat.

Dit gedachtegoed is in ons land op de kaart gezet door onder andere Postgroei Nederland,<ref>[https://www.postgroei.nl/ Postgroei Nederland]</ref> een denktank met deskundigen uit 12 verschillende politieke partijen.

Hierbij een samenvatting van hun betoog. Zij stellen dat zeven van de negen planetaire grenzen mondiaal zijn overschreden. Hiervoor zijn vijf hoofdoorzaken: de uitstoot van broeikasgassen, materiaalverbruik, watergebruik, landgebruik en emissies van toxische stoffen. Nederland draagt hier disproportioneel aan bij. Alle vijf deze oorzaken moeten tegelijk en voldoende snel omlaag. Er is onvoldoende wetenschappelijk bewijs dat dit mogelijk is in combinatie met economische groei. Dit geldt ook voor de andere landen die disproportioneel bijdragen aan het overschrijden van de planetaire grenzen, zoals nagenoeg alle Westerse landen.

Volgens Postgroei Nederland zijn de visie van de SER en die van het huidige kabinet "een illusie" die onvoldoende rekening houdt met twee zaken. Ten eerste het feit dat een groot deel van de productie voor binnenlandse consumptie in het buitenland plaatsvindt en daar dus beslag legt op extra gebruik van land, grondstoffen en water en extra broeikasgassen uitstoot. Ten tweede de Jevons-paradox: het verschijnsel dat milieuwinst vaak leidt tot lagere prijzen en daardoor hogere consumptie, waardoor de milieuwinst grotendeels verdwijnt. Als tegenhanger stellen zij daarom een verschuiving van kwantitatieve groei (BBP) naar kwalitatieve groei (kwaliteit van leven) voor.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Ontgroei (''Degrowth'') ==
Waar postgroei het nastreven van economische groei als leidende indicator voor de economie loslaat, gaat ontgroei een stap verder door een gelijkwaardige verschuiving van productie en consumptie voor te stellen die het menselijk welzijn vergroot, ongelijkheid vermindert en de ecologische omstandigheden op lokaal en mondiaal niveau verbetert, op de korte en lange termijn.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959652610000259 Crisis or opportunity? Economic degrowth for social equity and ecological sustainability. Introduction to this special issue | Journal of Cleaner Production]</ref>

Om dat te bewerkstelligen is een heel scala aan ingrepen nodig, zoals het stoppen van geplande veroudering van producten, het verminderen van ecologisch-destructieve industrie en het stoppen met reclame daarvoor, het voorzien in universele basisdiensten, baangarantie, hogere loongelijkheid en schuldkwijtschelding voor landen in het globale zuiden.<ref> Hickel, J. (2020). Less is more: How degrowth will save the world. Random House.</ref> <ref> Schmelzer, M., Vetter, A., & Vansintjan, A. (2022). The future is degrowth: A guide to a world beyond capitalism. Verso Books.</ref> <ref> Kallis, G., Paulson, S., D'Alisa, G., & Demaria, F. (2020). The case for degrowth. John Wiley & Sons.</ref> <ref> Parrique, T. (2019). The political economy of degrowth (Doctoral dissertation, Université Clermont Auvergne [2017-2020]; Stockholms universitet).</ref> Ook gaan er stemmen op dat ontgroei een directe of participatieve democratie zou moeten omvatten en dat ‘een gelijkwaardige verschuiving’ niet ver genoeg zou gaan maar dat ‘een rechtvaardige verschuiving’ beter is.<ref>[https://timotheeparrique.com/wp-content/uploads/2025/01/Parrique-T.-2025.-Defining-degrowth-V1-1.pdf Defining degrowth | Working paper]</ref> <ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5238271 A review and classification of beyond GDP measurements
based on degrowth criteria | SSRN]</ref>

Omdat het ecologisch budget eerlijk verdeeld moet worden, roepen ontgroeiers met name de rijksten en de grootste vervuilers op om verantwoordelijkheid te nemen voor het aandeel dat ze hebben bijgedragen aan de problematiek. Ontgroei is daarmee een transitie naar een postgroei economie.
Vanwege de omvang en fundamentele aard van de voorgestelde verandering zijn er diverse fundamentele veranderingen nodig.<ref>[https://caracoldsa.org/what-is-degrowth/ What is Degrowth? | Caracol DSA]</ref>

Allereerst, een waarschijnlijk gevolg van een ontgroei-agenda is een reductie in BBP. Het huidige economische systeem is compleet gebaseerd op groei van het BBP. Deze groeidwang wordt gezien als belangrijke sta-in-de-weg voor de voorgestelde sociaal-rechtvaardige transformatie.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | Lancet Planetary Health]</ref> Daarom is een hervorming van de economie vereist om te blijven functioneren en te voorzien in levensbehoeften. Andere uitdagingen zijn het reorganiseren van het belastingstelsel en eigendom en het bekostigen van de publieke basisvoorzieningen (zorg, onderwijs, onderdak etc.).

De mogelijkheid om ecologische ineenstorting te voorkomen wordt steeds kleiner. Hoe langer we wachten met het kiezen voor een postgroei aanpak, hoe groter de kans dat degrowth over ons zal worden afgeroepen. Met andere woorden: “Degrowth by design, or degrowth by disaster.”<ref>[https://www.linkedin.com/pulse/37-degrowth-disaster-hans-stegeman-gxzve/ #37 Degrowth by disaster? | Hans Stegeman, LinkedIn]</ref>

<youtube> https://www.youtube.com/watch?v=6JrBNxmdI2g</youtube>

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Checklist voor strenge en duidelijke netto-nul plannen ==
In een commentaar in Nature schetsen Rogelj et al. (2021)<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-021-00662-3 Net-zero emissions targets are vague: three ways to fix | Nature]</ref> een routekaart naar een net-zero toekomst met de voorwaarden waaraan die zou moeten voldoen. Dat levert de volgende checklist op voor een dergelijke routekaart:

'''Toepassingsgebied'''
*Aan welk mondiaal temperatuurdoel draagt dit plan bij (de mondiale temperatuur stabiliseren, of pieken en dalen)?
*Wat is de streefdatum voor netto nul?
*Met welke broeikasgassen wordt rekening gehouden?
*Hoe worden de broeikasgassen bij elkaar opgeteld (GWP-100 of andere metriek)?
*Wat is de omvang van de uitstoot (over welke gebieden, tijdspannes of activiteiten)?
*Wat zijn de relatieve bijdragen van reducties, verwijderingen en compensaties?
*Hoe worden de risico's rond verwijderingen en compensaties beheerd?
'''Eerlijkheid'''
*Welke principes worden toegepast?
*Zou het mondiale klimaatdoel worden bereikt als iedereen dit zou doen?
*Wat zijn de gevolgen voor anderen als deze principes universeel worden toegepast?
*Hoe beïnvloedt jouw doelstelling het vermogen van anderen om netto nul te bereiken en hun streven naar andere Sustainable Development Goals?
'''Routekaart'''
*Welke mijlpalen en beleidsmaatregelen zullen de verwezenlijking ondersteunen?
*Welk controle- en beoordelingssysteem zal worden gebruikt om de voortgang te monitoren en het doel bij te stellen?
*Wordt netto-nul aangehouden, of is het een stap in de richting van netto negatief?

== Voorbij duurzaamheid ==
In Voorbij duurzaamheid stelt Shivant Jhagroe<ref> Jhagroe, S. (2024). Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving. Mazirel Pers, imprint Walburg Pers.</ref> dat het denken en doen vanuit ‘duurzaamheid’ functioneert als groene fopspeen die radicale en rechtvaardige systeemverandering verhindert. Door het sterke geloof in het duurzaamheidssprookje vergeten we hoe nauw duurzaamheid is verweven met kolonialisme, kapitalisme en sociale uitsluiting. Hij houdt daarom een vlammend pleidooi voor een andere politieke taal en verbeelding en maakt de weg vrij voor een ecorechtvaardige samenleving, waarin een liefdevolle zorgplicht voor Aarde en elkaar centraal staat.

== Kosten en opbrengsten van de transitie naar netto-nul ==
Om in 2050 te komen tot netto nul emissies is wereldwijd naar verwachting een gemiddelde jaarlijkse investering nodig van ongeveer $9,2 biljoen (= $ 9.200 miljard), wat een stijging is van $3,5 biljoen ten opzichte van de huidige uitgaven. Dit komt neer op ongeveer 7,5% van het wereldwijde BBP per jaar en op een totaal van ongeveer 275 biljoen dollar van 2021 tot 2050.<ref name=":14">[https://www.mckinsey.com/capabilities/sustainability/our-insights/the-net-zero-transition-what-it-would-cost-what-it-could-bring#/ The net-zero transition: What it would cost, what it could bring | McKinsey Sustainability]</ref> Deze overgang vereist aanzienlijke investeringen in emissiearme technologieën en infrastructuur, vooral in de startperiode tussen 2026 en 2030.
[[Bestand:Net zero cost.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Extra uitgaven (in biljoen $) die nodig zijn om in 2050 netto nul te bereiken. Schattingen gebaseerd op het Net Zero 2050 scenario van het Network for Greening the Financial System, waarin de opwarming beperkt blijft tot 1,5 °C. Dat is een hypothetisch scenario, geen voorspelling of projectie. Bron: McKinsey.''<ref name=":14" />]]
Tegenover de kosten staan aanzienlijke besparingen volgens een studie van onderzoekers van de Universiteit van Oxford in het tijdschrift Joule.<ref>[https://www.ox.ac.uk/news/2022-09-14-decarbonising-energy-system-2050-could-save-trillions-new-oxford-study<nowiki>Decarbonising the energy system by 2050 could save trillions - new Oxford study | University of Oxford]</nowiki></ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S254243512200410X<nowiki>Empirically grounded technology forecasts and the energy transition | Joule]</nowiki></ref>

Een snelle overgang naar schone energie is goedkoper dan een langzame of geen overgang. Dat weerlegt de veelgehoorde bewering dat de groene transitie duur is. De kosten van groene technologie zijn de afgelopen tien jaar sneller gedaald dan verwacht en zullen waarschijnlijk verder blijven dalen. Al snel zal duurzame energie in vrijwel alle gevallen goedkoper zijn dan fossiele energie. Daarmee is het bereiken van een koolstofneutraal energiesysteem rond 2050 economisch mogelijk en rendabel.

De onderzoekers berekenden dat de overgang naar een koolstofvrij energiesysteem rond 2050 de wereld naar verwachting ten minste 12 biljoen dollar zal besparen in vergelijking met voortzetting van ons huidige gebruik van fossiele brandstoffen. Het gaat om de totale netto besparingen in de periode tot 2050.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Duurzame energie =
Zie de wikipagina [[Duurzame energie]].

Strategieën tegen klimaatverandering

2025-08-26T11:31:11Z

Marit:

<div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;">
[[#top| Top ^]]</div>

= '''In een zin''' =

{| class="wikitable" 
| Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet, en om de schade te beperken en met de gevolgen om te gaan, moeten we de uitstoot van broeikasgassen verminderen, hernieuwbare energiebronnen gebruiken, energie efficiënter gebruiken, bossen beschermen, landbouwpraktijken verbeteren, infrastructuur ontwerpen die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, systemen voor vroegtijdige waarschuwing verbeteren, waterbeheer optimaliseren, gewassen ontwikkelen die bestand zijn tegen hogere temperaturen, en voorzichtig geo-engineering onderzoeken. 
|}

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
Klimaatverandering is een grote bedreiging voor onze planeet. We moeten veel verschillende dingen doen om de schade die klimaatveranderign veroorzaakt te beperken en met de gevolgen om te gaan.

* Eén manier om dit te doen is het verminderen van de belangrijkste oorzaken van klimaatverandering, wat het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen betekent.
* Het is ook belangrijk om hernieuwbare energiebronnen zoals zonne- en windenergie te gaan gebruiken in plaats van fossiele brandstoffen.
* Ook kunnen we de uitstoot verminderen door efficiënter gebruik te maken van energie in gebouwen en op transport.
* Het is belangrijk om bossen te beschermen en meer bomen te planten omdat ze kooldioxide absorberen, wat helpt om de hoeveelheid CO2 in de lucht te verminderen.
* Landbouwpraktijken moeten verbeterd worden, zodat vee minder methaangas produceert en de bodem gezonder wordt.

We moeten voorbereid zijn op de gevolgen van klimaatverandering. Dit omvat:

* Het ontwerpen van infrastructuur die bestand is tegen extreme weersomstandigheden, zoals overstromingen en stormen.
* Het verbeteren van systemen voor vroegtijdige waarschuwing kan gemeenschappen helpen zich beter voor te bereiden op rampen en er effectiever op te reageren.
* Beter waterbeheer, zodat we kunnen omgaan met veranderende neerslagpatronen en droogtes.
* Het ontwikkelen van gewassen die bestand zijn tegen stijgende temperaturen om ervoor te zorgen dat we genoeg voedsel kunnen verbouwen op plaatsen waar het warmer wordt.

Geo-engineering, hoewel controversieel, biedt mogelijke oplossingen door het klimaatsysteem van de aarde te beïnvloeden:

* Eén idee is het gebruik van stralingsbeheer, dat zonlicht van de aarde weerkaatst, en een ander idee is het opvangen en opslaan van CO2.
* Deze methoden hebben grote risico's en onzekerheden, dus we moeten er goed over nadenken en meer onderzoek doen.

Het is dus belangrijk om mitigatie (dingen doen om klimaatverandering te verminderen), adaptatie (onze gemeenschappen en economieën in staat stellen om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering) en het onderzoeken van geoengineering op een zorgvuldige manier te combineren. Samenwerken en nieuwe oplossingen vinden zijn belangrijk als we onze planeet willen beschermen voor toekomstige generaties.

Onderzoek laat zien dat investeren in een duurzame samenleving economisch haalbaar en zelfs winstgevend is.
</div>

= Strategieën tegen klimaatverandering =
'''Er is geen reden om op te geven in het tegen gaan van klimaatverandering. Er zijn nog allerlei oplossingen die we kunnen inzetten. We weten hoe het klimaatsysteem werkt. We weten wat de oorzaken zijn van de huidige opwarming. We weten wat we eraan kunnen doen. Weliswaar is het terugdraaien van de gevolgen van klimaatverandering op de korte termijn niet mogelijk, maar we hebben wel invloed op hoe ernstig die gevolgen zullen zijn.'''

== Introductie: mitigatie, adaptatie, veerkracht ==
Dit zijn de drie strategieën om klimaatverandering en de gevolgen ervan te verminderen en te weerstaan.

'''Mitigatie''' is wanneer mensen het gehalte aan broeikasgassen en andere schadelijke stoffen proberen te verminderen. Dit kan zijn door de uitstoot te verminderen of de opname in ecosystemen (‘putten’) te vergroten. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|Mitigatie]].)

'''Adaptatie''' is wanneer een natuurlijk of menselijk systeem zich aanpast als reactie op het klimaat, door feitelijke of verwachte veranderingen. Dit kan de schade beperken of kansen creëren. (Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|Adaptatie]].)

'''Veerkracht''' is het vermogen van mensen en sociale, economische en ecologische systemen om gevaren te weerstaan, te absorberen of op te vangen, zich aan te passen en tijdig en efficiënt te herstellen van de gevolgen van een gevaar, onder andere door het behoud en herstel van de essentiële basisstructuren en -functies, terwijl het vermogen tot aanpassing, leren en transformatie behouden blijft.

== Stoppen met fossiel ==
De strategie waarover klimaatwetenschappers het eens zijn en die zeker werkt, is het direct minderen van de uitstoot van broeikasgassen door het verbranden van fossiele brandstoffen. De verschillende [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC scenario’s]] laten zien wat de gevolgen zijn van meer of minder snel stoppen met fossiel.

Behalve stoppen met fossiel zijn er verschillende methoden om de de gevolgen van klimaatverandering te verminderen ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|mitigatie]]). Sommige kunnen meteen worden toegepast, zoals overgaan naar hernieuwbare energiebronnen en efficiënter gebruik van energie, herbebossing en duurzame landbouw. Andere, zoals koolstofafvang, zijn nog in ontwikkeling en vinden plaats op een veel te kleine schaal om enig effect te maken.

Dat laatste geldt ook voor de verschillende vormen van [[Strategieën tegen klimaatverandering#Klimaatengineering|klimaatengineering]] die als doel hebben de hoeveelheid inkomende zonnestraling te verminderen. Er bestaan nog geen praktisch toepasbare technieken op voldoende grote schaal. Bovendien zijn de meeste onbetaalbaar.

Omdat klimaatverandering, met alle schadelijke gevolgen van dien, niet binnen een of enkele generaties terug te draaien is, wordt in een groot deel van de wereld aanpassing ([[Strategieën tegen klimaatverandering#Adaptatie|adaptatie]]) aan de nieuwe omstandigheden onvermijdelijk. Grote gebieden worden onleefbaar en onveilig. Systemen voor vroegtijdige waarschuwing voor gevaarlijke situaties moeten worden uitgebreid. Infrastructuur moet worden verbeterd en aangepast aan extreme omstandigheden. Waterbeheer moet worden aangepast aan een afwisseling van extreme droogte- en neerslagperioden.

En tenslotte, misschien wel het belangrijkst, zal de kapitalistische groeieconomie moeten plaatsmaken voor een duurzame, rechtvaardige samenleving. De [[Strategieën tegen klimaatverandering#Ontgroeien|postgroei economie]] benadrukt welzijn, duurzaamheid en gelijkheid boven economische groei, waarvoor veel energie en grondstoffen nodig is.

Zie [[Strategieën tegen klimaatverandering#Fossiele subsidies|Fossiele subsidies]].

== Niets doen is duurder dan klimaatactie ==
In de jaren '80 bedroegen de gemiddelde kosten van rampen in Europa ongeveer 8 miljard euro per jaar. Recent onderzoek toont aan dat deze jaarlijkse schade door extreme weersomstandigheden en natuurrampen in 2021 en 2022 meer dan 50 miljard euro bedroeg. Dit laat zien dat de kosten van nietsdoen nu al aanzienlijk hoger zijn dan de kosten van klimaatactie. Het illustreert dat preventieve maatregelen om klimaatverandering te bestrijden niet alleen cruciaal zijn voor het voorkomen van toekomstige rampen, maar ook voor het beperken van de economische impact ervan.

Tegelijkertijd heeft de EU moeite om snel op te treden tegen klimaatverandering en stuit ze op politieke weerstand in veel lidstaten. Milieukwesties en maatregelen zoals regelgeving rond huisverwarming en landbouwvervuiling worden steeds vaker bekritiseerd.

The Green Deal, het uitgebreide EU-plan om als eerste continent tegen 2050 klimaatneutraal te zijn, staat onder toenemende druk van critici die het te ambitieus en te kostbaar vinden. Populistische en extreem-rechtse partijen grijpen het plan aan als kritiekpunt op de EU-instellingen.

EU Crisis Management Commissioner Janez Lenarcic benadrukte dat de urgentie van de kwestie overduidelijk is. “We leven in een Europa dat zowel overstroomt als in brand staat. Deze extreme weersomstandigheden zijn nu bijna een jaarlijks terugkerend fenomeen,” zei hij. “De wereldwijde realiteit van klimaatafbraak dringt door tot in het dagelijks leven van de Europeanen.”<ref name=":6">[https://apnews.com/article/eu-climate-floods-wildfires-disaster-8338ec7a0030cc8069800b0e95ed61c9 EU warns deadly flooding and wildfires show climate breakdown is fast becoming the norm | AP] </ref>

=== Klimaatactie is goed voor de economie ===
Uit onderzoek van de denktank van 38 van de belangrijkste kapitalistische landen, de Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), is gebleken dat krachtige maatregelen om de klimaatcrisis aan te pakken de economische groei van landen zal doen toenemen. Dit ondanks beweringen van critici van klimaatmaatregelen dat het de economie zal schaden.

Als landen ambitieuze doelen stellen voor het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen en vervolgens het beleid uitstippelen om deze doelen te bereiken, zou dit rond 2040 resulteren in een nettogroei van het wereldwijde BBP. Dit staat in een gezamenlijk rapport van de OECD en het Ontwikkelingsprogramma van de VN.<ref name=":7">[https://www.theguardian.com/environment/2025/mar/26/tackling-climate-crisis-will-increase-economic-growth-oecd-research-finds Tackling climate crisis will increase economic growth, OECD research finds | The Guardian]</ref> <ref name=":8">[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/<nowiki>Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | Carbon Brief]</nowiki></ref> De berekening van de nettowinst van 0,23% in 2040 zou in 2050 nog groter zijn, als de baten van het terugdringen van de uitstoot voor de economie zou worden meegerekend.

Tegen 2050 zou het BBP per hoofd van de bevolking van de rijkste landen met 60% toenemen, terwijl in landen met lagere inkomens die toename in 2050 ten opzichte van 2025 124% zou zijn. Ook ontwikkelingslanden zouden profiteren, met in 2030 175 miljoen minder mensen onder de armoedegrens, als regeringen nu zouden investeren in het terugdringen van emissies.

Daarentegen zou het mondiale BBP deze eeuw met éénderde kunnen dalen als we de klimaatcrisis ongecontroleerd laten voortduren.<ref>[https://www.bcg.com/publications/2025/investing-in-climate-action Why Investing in Climate Action Makes Good Economic Sense | BCG]</ref>

Daarbij is het de vraag of economische groei wenselijk is. Zie een kritische bespreking van 'Groene Groei' en Ontgroeien (degrowth) en postgroei.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Internationale verdragen ==
Sinds de jaren ‘80 van de vorige eeuw zijn verschillende internationale overeenkomsten tot stand gekomen om vervuiling en klimaatverandering aan te pakken door internationale samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.

=== Protocol van Montreal ===
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Montreal_Protocol Montreal Protocol | Wikipedia]</ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.

=== United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) ===
Het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC)<ref>[https://unfccc.int/ UN Climate Change] </ref> is een internationaal milieuverdrag dat in 1992 werd aangenomen om klimaatverandering aan te pakken. Het uiteindelijke doel is om de concentraties broeikasgassen in de atmosfeer te stabiliseren op een niveau dat gevaarlijke menselijke verstoring van het klimaatsysteem voorkomt. Het UNFCCC vormt de basis voor de jaarlijkse Conferences of the Parties (COPs), waarin alle aangesloten landen de wereldwijde klimaatonderhandelingen voeren, nationale commitments voor broeikasgasreductie afspreken en onderhandelen over financiering van klimaatschade en klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden. Ook wordt daar de stand opgemaakt van de resultaten van de acties tegen klimaatverandering tot nu toe.

De meest recente COP, nummer 29, was die in Bakoe, november 2024. COP28 in 2023 in Dubai maakte geschiedenis doordat voor het eerst, ondanks de aanwezigheid van duizenden lobbyisten van de fossiele industrie, werd afgesproken fossiele brandstoffen op termijn uit te faseren. COP30 zal plaatsvinden in november 2025 in Belem, Brazilië.

De belangrijkste resultaten van deze jaarvergaderingen zijn het Kyoto-protocol (1997) en de Overeenkomst van Parijs (2015). Ze bepalen de internationale samenwerking op het gebied van klimaatmitigatie en adaptatie en de steun aan ontwikkelingslanden.

Het IPCC (zie de uitgebreide wikipagina over de scenario's van het [[Opwarmingsscenario’s van het IPCC|IPCC)]] is een wereldomvattend wetenschappelijk samenwerkingsverband van ongekende omvang en relevantie, dat de wetenschappelijke kennis over klimaatverandering evalueert en samenbrengt en zo de basis legt onder het UNFCCC. Het IPCC produceert rapporten die een overzicht geven van de huidige staat van kennis over klimaatverandering, de impact ervan en opties voor adaptatie en mitigatie. Deze rapporten zijn cruciaal voor het informeren van beleidsmakers en onderhandelaars binnen het UNFCCC-proces.

=== Kyoto-protocol ===
Het Kyoto-protocol,<ref>[https://unfccc.int/kyoto_protocol What is the Kyoto Protocol? | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 1997, is een internationale overeenkomst die gekoppeld is aan het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake Klimaatverandering (UNFCCC). Het verplicht de ondertekenende landen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen op basis van de principes van het verdrag. Het protocol introduceerde bindende emissiereductiedoelstellingen voor ontwikkelde landen, met als doel de emissies in de periode 2008-2012 met gemiddeld 5% te verlagen ten opzichte van 1990. Het stelde ook marktmechanismen in zoals de handel in emissierechten om deze doelen te helpen bereiken. Het Kyoto-protocol was een belangrijke stap in het mondiale klimaatbeleid, hoewel de effectiviteit ervan wordt betwist vanwege de verschillende niveaus van deelname en naleving.

=== Overeenkomst van Parijs ===
De Overeenkomst van Parijs,<ref>[https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement The Paris Agreement | UN Climate Change] </ref> aangenomen in 2015, is een internationaal verdrag binnen het kader van het UNFCCC dat als doel heeft de opwarming van de aarde te beperken tot "goed beneden" 2 graden Celsius boven het pre-industriële niveau, met inspanningen om de stijging te beperken tot 1,5 graden. In het verdrag verplichten alle deelnemende landen zich om bij te dragen aan het verminderen van broeikasgasemissies en het aanpassen aan klimaatverandering, door middel van Nationally Determined Contributions (NDCs). Deze NDCs worden door de deelnemende landen zelf vastgesteld. De Overeenkomst introduceert ook een mechanisme om de inspanningen elke vijf jaar te verhogen en bevordert financiering en technologische ondersteuning voor ontwikkelingslanden.

=== Protocol van Montreal ===
Het Protocol van Montreal,<ref>[https://www.unep.org/ozonaction/ OzonAction | UNEP] </ref> aangenomen in 1987, is een internationaal verdrag gericht op het beschermen van de ozonlaag door het geleidelijk afschaffen van de productie en het gebruik van ozonafbrekende stoffen zoals chloorfluorkoolstoffen (cfk's). Het verdrag heeft bijgedragen aan het herstel van de ozonlaag en is een succesvol voorbeeld van internationale samenwerking om milieuproblemen aan te pakken. Het heeft ook bijgedragen aan de bestrijding van klimaatverandering door het verminderen van broeikasgassen die bijdragen aan de opwarming van de aarde.

Deze overeenkomsten vertegenwoordigen belangrijke internationale inspanningen om klimaatverandering aan te pakken door samenwerking en inzet om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.

=== Biodiversiteit ===
Naast de COPs in het kader van de UNFCCC is er ook sprake van Conferences of the Parties (COPs) binnen het UN Verdrag inzake Biologische Diversiteit. Dit verdrag is tot stand gekomen op de VN conferentie inzake milieu en ontwikkeling in Rio de Janeiro (1992) en is ondertekend door alle lidstaten van de Verenigde Naties behalve de VS. De meest recente Conferentie van de Partijen van dit verdrag (COP16)<ref>[https://www.cbd.int/conferences/2024 United Nations Biodiversity Conference | Convention on Biological Diversity] </ref> vond plaats eind oktober 2024 in Cali, Colombia, en leverde belangrijke resultaten op. Inheemse volken werden erkend voor hun rol in bescherming van de biodiversiteit, wat leidde tot een nieuw programma en een permanent orgaan. Het Cali-fonds werd opgezet om de voordelen van digitale genetische informatie te delen, met industriële bijdragen.

Uiteindelijk, na hervatting van de conferentie in februari 2025, werd overeenstemming bereikt over de financiering van 200 miljard dollar per jaar tot 2030 aan ontwikkelingslanden voor de instandhouding van de biodiversiteit. Volgens critici is dit onvoldoende.<ref>[https://www.theguardian.com/environment/2025/feb/28/cop-16-climate-nature-funding-agreement Cop16 nature summit agrees deal at 11th hour but critics say it is not enough | The Guardian]</ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Achterstand ==
Najaar 2024 kwam editie 15 van het Emission Gap Report van het UN Environmental Programme uit, getiteld ‘''Emissions Gap Report 2024:'' ''No more hot air … please!''’.<ref name=":0">[https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2024 Emissions Gap Report 2024: No more hot air … please! | United Nations Environment Programme (UNEP)]</ref> Het rapport vindt dat landen drastisch meer ambitie en actie moeten leveren in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions, anders is het doel van 1,5°C van het Akkoord van Parijs binnen een paar jaar niet meer haalbaar. In het rapport wordt gekeken naar hoeveel landen moeten beloven om broeikasgassen terug te dringen en hoeveel ze moeten waarmaken in de volgende ronde van Nationally Determined Contributions (NDC's), die begin 2025 moeten worden ingediend in de aanloop naar COP30. Er is een reductie nodig van 42 procent in 2030 en 57 procent in 2035 om op schema te komen voor 1,5°C.
[[Bestand:GHG emissions.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Mediane emissiescenario's, naar fig 4.1 in het 2024 UNEP Emission Gap Report.''<ref name=":0" /> ''Grijze stippellijn: scenario zonder nieuw klimaatbeleid na 2010; donkerblauw: bestaand beleid dat al door regeringen is geïmplementeerd; middelblauw: aanvullende voorwaardelijke NDCs; lichtblauw: aanvullende onvoorwaardelijke NDC's; lichtrode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van minder dan 2°C; rode lijn: emissies die overeenkomen met een traject van 1,5°C. Bron: Carbon Brief.<ref>[https://www.carbonbrief.org/unep-new-climate-pledges-need-quantum-leap-in-ambition-to-deliver-paris-goals/ UNEP: New climate pledges need ‘quantum leap’ in ambition to deliver Paris goals | CarbonBrief] </ref> [https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/ Creative Commons BY-NC-ND 4.0]'']]
Volgens het UNEP rapport zou het nog technisch mogelijk zijn om op een pad van 1,5°C te komen, waarbij zonne-energie, windenergie en bossen veelbelovende mogelijkheden bieden voor een drastische en snelle emissiereductie. Om dit potentieel waar te maken, moeten de deelnemende landen voldoende ambitieuze NDC's formuleren en ondersteunen door een overheidsbrede aanpak, maatregelen die de sociaaleconomische en ecologische nevenvoordelen maximaliseren, door een versterkte internationale samenwerking die een hervorming van de mondiale financiële architectuur omvat, krachtige actie van de particuliere sector en een minimale verzesvoudiging van de investeringen in emissiereductie. De landen van de G20, met name de landen met de grootste uitstoot, zouden het zware werk moeten doen.

Zoals [[Klimaatverandering: meest recente stand van zaken#Alarm|elders]] wordt aangegeven, wordt die ambitie steeds onwaarschijnlijker.

=== Europa ===
Volgens een analyse van BloombergNEF<ref name=":1">[https://about.bnef.com/insights/clean-energy/new-energy-outlook/ New Energy Outlook | BloombergNEF] </ref> zou Europa zijn energiegerelateerde CO₂-emissieplafond voor 2030 '''met negen procent''' kunnen overschrijden. Als de broeikasgasemissies van andere sectoren worden meegerekend, kan de overschrijding oplopen tot '''29 procent''' (702 miljoen ton CO₂-equivalent) – in plaats van de beoogde emissiereductie van 55 procent in 2030.
[[Bestand:EU climate target.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De Europese klimaatdoelen. ETS: Emissions Trading System, inclusief andere broeikasgassen (rode lijn); Netto-nul scenario, inclusief andere broeikasgassen (rode stippellijn); Energie gerelateerde CO2 emissies (blauw); Andere netto broeikasgasemissies (lichtblauw). Eenheid: miljard ton CO2 equivalent. Bron: BloombergNEF.''<ref name=":1" /> ]]
De redenen voor het missen van de doelen zijn, volgens Bloomberg:

* '''Trage elektrificatie,''' bijvoorbeeld met betrekking tot warmtepompen, elektrische voertuigen en uitbreiding van het elektriciteitsnet.
* '''Lage investeringen''' in hernieuwbare energie, netwerkinfrastructuur en koolstofopslag (CCS).
* '''Technologische achterstand''': Belangrijke technologieën zoals waterstofproductie en duurzame brandstoffen voor de lucht- en scheepvaart zijn nog niet volwassen of rendabel.

Volgens analisten van Bloomberg blijft de EU ver achter bij de ambitie om netto nul ton broeikasgas uit te stoten in 2050. Om in 2050 op een net-nul pad te blijven, zou de EU de uitstoot van de energiesector met 84 procent moeten verminderen tot slechts een halve gigaton CO₂ in 2040.

Het Net Zero scenario van Bloomberg, waarin de energiesector in 2050 volledig koolstofvrij is gemaakt, vereist ook dat de investeringen in hernieuwbare energie vanaf 2024 met 23 procent toenemen ten opzichte van 2023, terwijl de uitgaven voor de verkoop van elektrische voertuigen en oplaadinfrastructuur moeten in de periode tot 2050 verdrievoudigen.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Fossiele subsidies ===
Fossiele energie krijgt in Nederland nog steeds veel meer subsidie dan duurzame energie. Volgens recente schattingen en overheidsdocumenten ontvingen fossiele bedrijven in Nederland jaarlijks tussen de €39,7 en €46,4 miljard aan fiscale voordelen, vrijstellingen en regelingen die het gebruik van fossiele brandstoffen ondersteunen. Het gros hiervan bestaat uit belastingkortingen, vrijstellingen voor grootverbruikers en specifieke regelingen voor industrieën als de glastuinbouw en zware industrie.<ref>[https://www.duurzaam-ondernemen.nl/shell-nederland-heeft-het-meest-geprofiteerd-van-fossiele-subsidies/ Shell Nederland heeft het meest geprofiteerd van fossiele subsidies | Duuzaam Ondernemen NL]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/lobbybrieven/inbreng-comissiedebat-fossiele-subsidies.pdf/@@download/file/Inbreng%20comissiedebat%20fossiele%20subsidies.pdf Maak een einde aan fossiele subsidies | Milieudefensie]</ref> <ref>[https://milieudefensie.nl/actueel/deze-10-grote-bedrijven-krijgen-elk-jaar-miljarden-euros-voor-vervuilen Deze 10 grote bedrijven krijgen elk jaar miljarden voor vervuilen | Milieudefensie]</ref>

Voor duurzame energie wordt er jaarlijks via bijvoorbeeld de SDE++-regeling een bedrag van €8 miljard beschikbaar gesteld in 2025. Ook zijn er miljarden beschikbaar via regelingen zoals de ISDE (o.a. voor warmtepompen en isolatie) en DUMAVA, vooral gericht op particulieren en maatschappelijk vastgoed. Het totaal van die directe subsidies en investeringsmogelijkheden blijft echter substantieel lager dan de fiscale voordelen voor fossiel.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2025/02/21/vanaf-oktober-opnieuw-subsidie-voor-meer-duurzame-energie Vanaf oktober opnieuw subsidie voor meer duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.energy-check.nl/welke-energiesubsidies-zijn-er-in-2025/ Welke energiesubsidies zijn er in 2025? | Energy Check]</ref>

De overheid is bezig met het afbouwen van (delen van) deze fossiele subsidies, maar in 2025 verloopt dit nog traag en zijn de verschillen tussen beide categorieën zeer groot.<ref>[https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/toekomst-fossiele-brandstoffen/fossiele-subsidies Afbouw fossiele subsidies voor bedrijven. Duurzame energie | Rijksoverheid]</ref> <ref>[https://www.rijksfinancien.nl/miljoenennota/2025/bijlage/3096805 23 Fossiele regelingen | Ministerie van Financiën]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Mitigatie =
Mitigatie is het verminderen van iets schadelijks dat zich heeft voorgedaan of het verminderen van de schadelijke gevolgen ervan. Om klimaatverandering tegen te gaan zijn er verschillende strategieën nodig om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|koolstofputten]] te verbeteren. Hier zijn enkele belangrijke methoden:

'''Overgang naar hernieuwbare energie''': Overschakelen van fossiele brandstoffen naar hernieuwbare energiebronnen zoals zonne-energie, windenergie, waterkracht en geothermische energie. Dit vermindert de uitstoot bij de energieproductie.

'''Energie-efficiëntie''': Het verbeteren van de energie-efficiëntie in gebouwen, transport en industriële processen om het totale energieverbruik te verminderen.

'''Bescherming van natuurlijke ecosystemen:''' Het behoud van ecosystemen zoals wetlands, mangroves en veengebieden die grote hoeveelheden koolstof opslaan.

'''Herbebossing''': Het aanplanten van nieuwe bossen en het herstellen van beschadigde bossen om de vastlegging van koolstof te verbeteren. Bossen fungeren als koolstofputten en absorberen CO2 uit de atmosfeer.

'''Duurzame landbouw''': Landbouwpraktijken toepassen die de uitstoot verminderen, zoals precisielandbouw, vruchtwisseling en minder grondbewerking.

'''Elektrische voertuigen en openbaar vervoer''': Het gebruik van elektrische voertuigen stimuleren en de infrastructuur voor openbaar vervoer verbeteren om de uitstoot van de transportsector te verminderen.

'''Afvalbeheer''': Het verbeteren van afvalbeheerpraktijken om de methaanuitstoot van stortplaatsen te verminderen en het bevorderen van recycling en compostering.

'''Internationale samenwerking''': Wereldwijd samenwerken via overeenkomsten zoals de Overeenkomst van Parijs om emissiereductiedoelen te stellen en te behalen.

'''Koolstofheffingen''': Het implementeren van koolstofbelastingen of cap-and-trade systemen om de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen te stimuleren.

'''Technologische innovatie:''' Investeren in onderzoek en ontwikkeling van nieuwe technologieën die de uitstoot kunnen verminderen of koolstof uit de atmosfeer kunnen verwijderen.

'''Koolstofafvang en -opslag (CCS):''' Het opvangen van CO2-emissies die ontstaan door het gebruik van fossiele brandstoffen bij de opwekking van elektriciteit en industriële processen, het transporteren ervan en het opslaan buiten de atmosfeer.

'''Onderwijs en bewustwording''': Bewustwording creëren over klimaatverandering en het publiek voorlichten over duurzame praktijken en het belang van individuele acties.

Gecombineerd kunnen deze methoden aanzienlijk bijdragen aan het beperken van klimaatverandering en het bereiken van een duurzamere toekomst.

=== Koolstofbudget ===
Wetenschappers pleiten er voor dat landen hun uitstoot zo snel mogelijk moeten verminderen om de klimaatdoelstellingen te halen. Om te voldoen aan de afspraken van het Akkoord van Parijs moet de uitstoot van broeikasgassen zeer sterk worden verminderd:<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_FullVolume.pdf<nowiki>Climate Change 2023 – Synthesis Report | IPCC]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/nature18307<nowiki>Paris Agreement climate proposals need a boost to keep warming well below 2 °C | Nature]</nowiki></ref>

* '''Koolstofbudget voor 1,5 °C''': Om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 °C kan de mensheid vanaf 2020 maximaal nog ongeveer '''500 gigaton (Gt)''' CO2 uitstoten. Als de uitstoot op het huidige niveau blijft (ongeveer 40 Gt per jaar), zal dit budget begin 2030 uitgeput zijn. Volgens the Global Carbon Budget bedroeg de totale CO2-uitstoot in 2024 41,6 gigaton CO2, een lichte stijging ten opzichte van 2023.
* '''Koolstofbudget voor 2 °C''': Om de opwarming te beperken tot 2°C is het budget ongeveer '''1.350 Gt''' CO2 vanaf 2020. Met een ongewijzigd uitstootniveau zouden we dit budget halverwege de jaren 2050 overschrijden.

Het gebruik van koolstofafvang en -opslag (CCS) als tegenwicht voor emissies die moeilijk volledig te elimineren zijn, zoals methaan uit de rijstteelt, zal volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) “onvermijdelijk” zijn als de wereld netto nul wil bereiken.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/<nowiki>Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024 | CarbonBrief]</nowiki></ref>

Hierbij bestaat het gevaar dat bedrijven CCS zullen gebruiken als alternatief voor het verminderen van de broeikasuitstoot: een vorm van greenwashing.
[[Bestand:Emission balloons.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Te verwachten temperatuurstijging bij afbouw van broeikasgas uitstoot volgens drie scenario’s: Stated Policies Scenario (STEPS), Announced Pledges Scenario (APS) en Net Zero Emissions by 2050 (NZE). De lijntjes op de manden onder de ballonnen geven de spreiding aan van de verwachte temperaturen. Bron: IEA, World Energy Outlook 2024.''<ref>[https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2024<nowiki>World Energy Outlook 2024 | IEA]</nowiki></ref>]]

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Net-zero ===
De term "netto nul" betekent dat de uitstoot van broeikasgassen en de verwijdering ervan met elkaar in evenwicht zijn.<ref name=":2">[https://netzeroclimate.org/what-is-net-zero-2/<nowiki>What is net zero? | Oxford Net Zero]</nowiki></ref><ref name=":2" /> Dan zouden de opwarming van de aarde en de ergste gevolgen van klimaatverandering moeten stoppen. Het Akkoord van Parijs vereist dat landen "in de tweede helft van deze eeuw een evenwicht bereiken tussen de antropogene emissie van broeikasgassen en de verwijdering ervan door putten". De stijging van de mondiale temperatuur moet beperkt blijven tot ruim onder de 2 °C boven het pre-industriële niveau, en idealiter niet boven de 1,5 °C uitkomen.

Het doel is om de uitstoot in alle sectoren en activiteiten tegen 2030 met 45% te verminderen ten opzichte van 2010 en rond 2050 netto nul te bereiken. Om dit te bereiken moeten er doelen worden gesteld voor de nabije toekomst en onmiddellijk actie ondernomen. Dit houdt in dat emissies worden verminderd of verwijderd, bijvoorbeeld door bomen te planten. Maar compensatie werkt alleen als het volgens strikte regels gebeurt. Deze regels moeten ervoor zorgen dat de reducties echt zijn, continuïteit hebben en gecontroleerd kunnen worden. Het is ook belangrijk om rekening te houden met eerlijkheid, omdat de mogelijkheden om het netto nulniveau te bereiken voor verschillende landen of groepen verschillend kunnen zijn.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

==== Zero Emissions Commitment (ZEC) ====
De zero emission commitment (ZEC)<ref name=":3">[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1170744/full<nowiki>The Zero Emissions Commitment and climate stabilization | Frontiers in Science]</nowiki></ref> <ref>[https://gmd.copernicus.org/articles/12/4375/2019/<nowiki>The Zero Emissions Commitment Model Intercomparison Project (ZECMIP) contribution to C4MIP: quantifying committed climate changes following zero carbon emissions | Geoscientific Model Development]</nowiki></ref> is de mate waarin de wereldgemiddelde temperatuur naar verwachting zal veranderen als we stoppen met het uitstoten van CO2. Het is een belangrijk hulpmiddel om in te schatten hoeveel koolstof we nog kunnen uitstoten zonder de doelen voor de opwarming van de aarde te overschrijden. Het helpt ons te begrijpen hoe klimaatverandering ons zal beïnvloeden en of we het ongedaan kunnen maken.
[[Bestand:Net zero.jpg|gecentreerd|miniatuur|692x692px|''Gestileerd schema van hoe het CO2 gehalte in de atmosfeer, de warmteopname door de oceanen, de mondiale oppervlaktetemperatuur en de zeespiegelstijging kunnen evolueren na het bereiken van een netto-nul CO2-uitstoot. De tijdvakken zijn indicatief.''<ref name=":3" />]]
Er is veel onzekerheid over de invloed van het ''Zero Emission Commitment (ZEC)'' op het koolstofbudget, dat wil zeggen op de maximale hoeveelheid broeikasgassen die uitgestoten mag worden om nog binnen de doelen van het Akkoord van Parijs te blijven. Als ZEC positief is, dat wil zeggen, als de temperatuur nog blijft stijgen na het bereiken van netto-nul-emissie, vermindert dit het koolstofbudget. Als ZEC negatief is, geeft ons dat meer tijd of maakt het ambitieuzere doelen mogelijk.

Het is mogelijk dat de aarde met meer dan 15% blijft opwarmen nadat de uitstoot van CO2. het netto-nul evenwicht heeft bereikt. Maar ook als de mondiale opwarming stopt, zullen diverse mega-veranderingen op aarde, zoals zeespiegelstijging of de afbraak van biodiversiteit, doorgaan vanwege de opwarming die in het verleden al heeft plaatsgevonden.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Duurzame energie ===
Het ontwikkelen en benutten van bronnen van duurzame energie is essentieel in de strijd tegen klimaatverandering. De belangrijkste alternatieven voor fossiele energie zijn:

'''Zonne-energie''': Het installeren van zonnepanelen om zonne-energie op te wekken is een van de meest toegankelijke vormen van duurzame energie. Dit kan zowel op kleine schaal (op daken van huizen) als op grote schaal (zonneparken) gebeuren.

'''Windenergie''': Windturbines kunnen op zee (offshore) of op het land (onshore) worden geplaatst om windenergie op te wekken. Dit is een van de snelst groeiende vormen van hernieuwbare energie.

'''Waterkracht''': Het gebruik van waterkrachtcentrales om elektriciteit op te wekken is een eeuwenoude vorm van duurzame energie. Dit kan variëren van grote stuwdammen tot kleine rivierinstallaties. Grootschalig gebruik van waterkracht door middel van stuwmeren kan de natuur en de belangen van de lokale bevolking ernstig schaden.

'''Biomassa''': Het verbranden van organisch materiaal zoals hout, landbouwafval of speciaal geteelde energiegewassen om energie op te wekken. Of het produceren van biogas uit afval en mest.

'''Waterstof''': Waterstof heeft het potentieel om een belangrijke rol te spelen in een duurzame energie-economie, maar of het een duurzame energiebron is, hangt af van hoe het wordt geproduceerd en gebruikt. Om waterstof echt duurzaam te maken, moet men investeren in groene waterstofproductie en de bijbehorende infrastructuur te ontwikkelen.

'''Geothermische energie''': Het gebruik van de warmte uit de aarde om energie op te wekken. Dit is vooral effectief in gebieden met geothermische activiteit.

'''Energie-efficiëntie''': Het verbeteren van energie-efficiëntie in gebouwen, voertuigen, apparaten en productieprocessen kan het energieverbruik aanzienlijk verminderen. Dit omvat het gebruik van LED-verlichting, isolatie en slimme thermostaten. Het begrip smart grid betekent dat men het energienetwerk zelf efficiënter gebruikt door pieken en dalen in gebruik en energieproductie af te vlakken of op elkaar af te stemmen.

'''Elektrificatie:''' Het vervangen van motoren op fossiele energie door elektromotoren in voertuigen en machines kan de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verminderen, mits de benodigde elektriciteit duurzaam is opgewekt.

'''Energieopslag''': Het ontwikkelen van technologieën voor energieopslag, zoals batterijen en pomp-opslag, om de disbalans tussen energievraag en de hoeveelheid duurzaam opgewekte energie te overbruggen.

'''Kernenergie''': Is omstreden en is, welbeschouwd, geen duurzame energiebron. Kernenergie kan een energiebron met een lage uitstoot zijn, maar draagt wel degelijk bij aan de opwarming en is netzomin efficiënt als fossiel. Daar komt het afvalopslagprobleem nog bij. Zie Kernenergie.

=== Duurzaam is efficiënter dan fossiel ===
Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn een universele verspilling van energie. Ongeveer 67% van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren als warmte, kooldioxide, andere oxiden en waterdamp. Slechts de resterende 33% wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.<ref>[https://flowcharts.llnl.gov/<nowiki>Energy Flow Charts: Charting the Complex Relationships among Energy, Water, and Carbon | Lawrence Livermore National Laboratory (LLNL)]</nowiki></ref> <ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/<nowiki>Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</nowiki></ref>

Zo'n verspillend (en schadelijk) energiesysteem is daarom enorm oneconomisch en blijft alleen een kernonderdeel van de wereldwijde energievoorziening dankzij beperkte concurrentie (historisch gezien) en het kartelgedrag van de OPEC die de olieprijzen hoog houdt via productieverlagingen wanneer de prijzen dalen.

Duurzame energie, in tegenstelling tot fossiele en ook kernenergie, gebruikt energie die in een of andere vorm al in het aardsysteem aanwezig is en eindigt als warmte, of we die nu van tevoren gebruiken of niet. Duurzaam warmt de aarde daarmee dus niet extra op.

Fossiele energie heeft afgedaan, alleen weet nog niet iedereen dat. Duurzame energie is vele malen efficiënter dan fossiel, zoals blijkt uit deze vergelijking door de International Energy Agency (IEA).<ref>[https://www.iea.org/news/global-market-for-key-clean-technologies-set-to-triple-to-more-than-2-trillion-over-the-coming-decade-as-energy-transitions-advance<nowiki>Global market for key clean technologies set to triple to more than $2 trillion over the coming decade as energy transitions advance | IEA]</nowiki></ref>

Zonne-energie is inmiddels goedkoper dan fossiele, hoewel sceptici dat ontkennen.<ref>[https://skepticalscience.com/print.php?r=497<nowiki>Is solar energy more expensive than energy from fossil fuels? | Skeptical Science]</nowiki></ref> (Zie ook [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Is zonne-energie duurder dan fossiel?|Is zonne-energie duurder dan fossiel?]])
[[Bestand:Duurzame energie.png|gecentreerd|miniatuur|615x615px|''Vergelijking van kolen en gas met zonne-energie. Een scheepslading zonnepanelen levert net zoveel energie als 100 scheepsladingen kolen.'']]
Terwijl voorraden fossiele brandstoffen moeten worden aangevuld zodra ze zijn verbruikt, zorgt het toepassen van schone technologieën voor een langdurige energievoorziening. Dit resulteert in een grotere efficiëntie: een enkele reis van een groot containerschip gevuld met zonnepanelen kan de middelen leveren om dezelfde hoeveelheid elektriciteit op te wekken als het aardgas van meer dan 50 grote LNG-tankers of de kolen van meer dan 100 grote bulkschepen.
[[Bestand:Elektriciteitsproductie.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Elektriciteitsproductie in Nederland van 2015 tot 2024. Met name wind- en zonne-energie zijn in die periode sterk gestegen, terwijl het aandeel fossiele energie afgenomen is. Bron: CBS.<ref name=":4">[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/11/helft-elektriciteitsproductie-uit-hernieuwbare-bronnen<nowiki>Helft elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen | CBS]</nowiki></ref> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]De elektriciteitsproductie in Nederland uit hernieuwbare bronnen zoals zon, wind en biomassa steeg in 2024 met 10 procent naar 61 miljard kWh. De productie uit fossiele bronnen daalde met 4 procent. Hierdoor waren hernieuwbare bronnen goed voor ongeveer de helft van de totale elektriciteitsproductie. Tijdens de zonnige en winderige aprilmaand was dit zelfs 63 procent. Voor het derde opeenvolgende jaar voerde Nederland meer elektriciteit uit dan het invoerde, aldus het CBS.<ref name=":4" />

In 2023 verbruikten wind- en zonne-energie alleen al meer kapitaal dan upstream olie- en gasinvesteringen: 650 miljard dollar per jaar tegenover 480 miljard dollar voor olie en gas, en ze zijn goed voor 15% van de wereldwijde stroomproductie. Elektrische auto's zijn goed voor een op de zes nieuwe verkopen wereldwijd en groeiden de afgelopen jaren met 35% per jaar.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/<nowiki>Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</nowiki></ref>

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Schone technologie ===
''De Cleantech Revolutie'' is de derde aflevering van de jaarlijkse energietransitiepresentatie van het Rocky Mountain Institute (RMI). Hierin brengt RMI in kaart hoe het energiesysteem door elkaar wordt geschud door de exponentiële krachten van hernieuwbare energie, elektrificatie en efficiëntie.<ref name=":5">[https://rmi.org/insight/the-cleantech-revolution/<nowiki>The Cleantech Revolution | Rocky Mountain Institute]</nowiki></ref>

“De afgelopen tien jaar heeft schone technologie een opmerkelijke vooruitgang en groei doorgemaakt. De kosten ervan zijn met wel 80 procent gedaald, terwijl de investeringen bijna 10 keer zo hoog zijn en de opwekking van zonne-energie 12 keer zo hoog is geworden. Ondertussen is elektriciteit uitgegroeid tot de grootste bron van nuttige energie en heeft de toenemende energie-efficiëntie de vraag naar energie met eenvijfde verminderd.”
[[Bestand:RMI cleantech revolution-9-scaled.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Overzicht van de groei van zonne-energie, elektrische voertuigen en batterijen. De gevestigde spelers hebben de snelheid van de veranderingen onderschat. Zelfs neutrale partijen hebben hun modellen lineair weergegeven. Maar de veranderingen zijn exponentieel geweest.''<ref name=":5" />]]
“Naarmate de drijvende krachten achter verandering de weerstand blijven overwinnen, zal duurzame energie blijven groeien via S-curves, waardoor de vraag naar fossiele brandstoffen uiteindelijk zal afnemen en het Akkoord van Parijs binnen ons bereik komt,” zegt het RMI. Daarop valt nog wel wat af te dingen. Voorlopig investeren olie- en gasbedrijven nog veel geld om zoveel mogelijk fossiele brandstoffen uit de grond te halen, met een versnelde toename van de uitstoot van broeikasgassen tot gevolg. Op grond daarvan komen op dit moment prognoses voor de opwarming in 2100 uit op 2,6 tot 3,1°C.

Ondertussen zet China grote stappen in de “groene transitie”. Tweederde van alle nieuwe zonne- en windenergieprojecten wereldwijd zijn in China gevestigd en de omvang en het tempo van het uitfaseren van fossiele brandstoffen overtreffen de internationale voorspellingen, volgens een rapport van Financial Times.<ref>[https://www.ft.com/content/4afdd319-230f-4763-8107-d8a43308dcfc<nowiki>China’s accelerating green transition | Financial Times]</nowiki></ref> Maar om “de industrie van steenkool af te helpen, moet Beijing een echte energiemarkt opzetten”. China moet tot 2030 ongeveer 800 miljard dollar uitgeven om het transmissienetwerk en de onderliggende software te moderniseren, zodat duurzame elektriciteit kan worden geleverd aan de steden en fabrieken.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Vuile kant aan schone energie ===
De energietransitie, omschakelen op energie uit hernieuwbare bronnen (zon, wind, water) via elektrificatie en mogelijk waterstof als energiedrager, heeft ook schaduwkanten. Deze bronnen brengen andere vormen van uitbuiting en milieuproblemen met zich mee door herbestemming van natuur op land en in zee en door winning van schaarse mineralen.

De grondstoffen die nodig zijn om zonnepanelen, windmolens, batterijen en elektromotoren te maken, bevatten koper, chroom, nikkel, goud, lithium en nog veel andere mineralen en zeldzame aardmetalen. De winning van die grondstoffen vraagt enorme hoeveelheden water en energie. Een nieuwe studie in Science geeft aan dat de regionale beschikbaarheid van water zowel de huidige als de toekomstige winning van 32 mineralen beperkt, zie illustratie.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk5318<nowiki>Geological resource production constrained by regional water availability | Science]</nowiki></ref>
[[Bestand:Water resources.jpg|miniatuur|300x300px|''De mate waarin de huidige productie van de tien belangrijkste geologische hulpbronnen de regionale waterbeschikbaarheid overschrijdt (oranje). Credit: National Institute of Advanced Industrial Science and Technology (AIST).''<ref>[https://www.aist.go.jp/aist_e/list/latest_research/2025/20250314/en20250314.html<nowiki>A planetary boundary for geological resources: Limits of regional water availability | National Institute of Advanced Industrial Science and Technology (AIST)]</nowiki></ref>]]
Dit artikel in Science beschrijft dat in 25 van de 330 onderzochte mijnen de duurzaamheidsgrenzen voor watergebruik bij de winning van deze mineralen werden overschreden. Naarmate de vraag naar deze stoffen toeneemt door de groeiende energietransitie en economische groei, neemt de bezorgdheid over hun beschikbaarheid en de duurzaamheid van de productie ervan toe. Het onderzoek onderstreept de urgentie van het verbeteren van de grondstoffenefficiëntie, het verbeteren van de recyclebaarheid en het zoeken naar alternatieve bronnen.

Daar komt bij dat veel van de grondstoffen voor een duurzame transitie afkomstig zijn uit gebieden van inheemse gemeenschappen in voormalige Europese koloniën.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41893-022-00994-6<nowiki>Energy transition minerals and their intersection with land-connected peoples | Nature Sustainability]</nowiki></ref> <ref>[https://www.oneworld.nl/klimaat/onze-energietransitie-is-koloniaal/<nowiki>‘Onze energietransitie is koloniaal!’ | One World]</nowiki></ref> Voor deze gemeenschappen is de energietransitie een bedreiging voor hun bestaan doordat hun leefgebied gebruikt voor grondstoffenwinning.

Shivant Jhagroe<ref>Jhagroe, S. (2024). ''Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving''. Mazirel Pers, imprint Walburg Pers.</ref> zegt hierover in OneWorld:<ref>[https://www.oneworld.nl/klimaat/voorbij-duurzaamheid-shivant-jhagroe/<nowiki>‘Onze energietransitie zit échte verandering in de weg’ | One World]</nowiki></ref> ''“Duurzaamheid is geen onschuldige ‘linkse hobby’. Het is een politiek breed gesteund machtsregime met soms dodelijke gevolgen, bijvoorbeeld in mijnen in het Mondiale Zuiden, voor onze ‘schone’ energietransitie. Het is wat ik noem ‘groen kolonialisme’: onder het mom van groene technologie of natuurbescherming worden inheemse gemeenschappen benadeeld of verdreven voor witte, westerse belangen en verlangens.”''

Zie ook Voorbij duurzaamheid.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Herbebossing ===
Het planten van bomen is een populaire oplossing geworden voor het tegengaan van klimaatverandering, vanwege het vermogen van bomen om koolstof op te slaan in biomassa en daarmee de antropogene verhoging van het CO2 gehalte in de atmosfeer te verminderen. Echter, bomen planten op de verkeerde plaatsen kan de opwarming versterken in plaats van verminderen.<ref>[https://scitechdaily.com/planting-trees-in-the-wrong-places-could-actually-speed-up-global-warming-scientists-warn/<nowiki>Planting Trees in the Wrong Places Could Actually Speed Up Global Warming, Scientists Warn | SciTechDaily]</nowiki></ref>

Naarmate de mogelijkheden voor bomengroei toenemen door de opwarming van de aarde, worden er meer boomplantprojecten gestart in steeds noordelijker gebieden. Er zijn echter aanwijzingen dat het planten van bomen op hoge breedtegraden contraproductief is voor het tegengaan van klimaatverandering.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01573-4 Tree planting is no climate solution at northern high latitudes | Nature Geoscience]</ref>
[[Bestand:Arctic tree plantation.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De directe en indirecte effecten van bebossing op klimaatforcering in noordelijke gebieden.'' ''(1) De aanleg van plantages verstoort de voorheen intacte bodem, wat leidt tot een verhoogde afbraak van microbiële koolstof.''

''(2) Dit wordt nog verergerd door een verhoogde bodemisolatie veroorzaakt doordat meer sneeuw wordt vastgelegd en een verminderde sneeuwpakking.''

''(3) Groeiende bomen scheiden koolstof via hun wortels uit, wat de omzetting van bodemkoolstof door wortelgebonden microben versnelt.''

''(4) Naarmate de plantage volwassen wordt, verduisteren bomen het oppervlak en verminderen ze de hoeveelheid energie die naar de atmosfeer wordt gereflecteerd.''

''(5) Wanneer het nieuwe bos aangetast wordt, neemt de albedo toe terwijl de in de bomen opgeslagen koolstof afneemt.''

''Credit: Laura Barbero-Palacios, Greenland Institute of Natural Resources. Bron diagram: [https://www.eurekalert.org/multimedia/1048098 Eurekalert]. [https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ Creative Commons BY-NC 4.0 International]'']]In noordelijke en Arctische gebieden is de hoeveelheid teruggekaatst zonlicht (het albedo-effect), belangrijker dan koolstofopslag voor de totale energiebalans. De aanplant van bomen leidt vaak tot een netto opwarming doordat het oppervlak donkerder wordt (verminderde albedo), wat de potentiële mitigatie-effecten van koolstofopslag teniet doet in gebieden waar de biomassa beperkt en weinig veerkrachtig is. Bovendien verstoort de aanplant van bomen koolstofreservoirs in de bodem en heeft het negatieve effecten op de lokale inheemse Arctische natuur.

In het verleden absorbeerden de ongerepte bossen mondiaal jaarlijks 7,8 miljard ton CO₂ - ongeveer eenvijfde van alle emissies door de mens - maar hun koolstofopslag komt steeds meer in gevaar door de schade die bossen ondervinden van klimaatverandering en door menselijke activiteiten zoals ontbossing. Een nieuwe studie van het Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK)<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-025-57607-x<nowiki>Hedging our bet on forest permanence for the economic viability of climate targets | Nature Communications]</nowiki></ref> laat zien dat als er geen rekening wordt gehouden met het mogelijk afnemende vermogen van bossen om CO₂ te absorberen, het beperken van de mondiale temperatuurstijging, zoals afgesproken in de Parijse akkoorden, aanzienlijk moeilijker, zo niet onmogelijk, en veel duurder kan worden.

Op dit moment richten de meeste plannen om klimaatverandering aan te pakken zich op het beschermen en uitbreiden van bossen. Maar soms zijn bossen een deel van het probleem in plaats van deel van de oplossing. Zo zijn er steeds meer en steeds fellere bosbranden, zoals rondom Los Angeles in januari 2025, en steeds meer stukken tropisch oerwoud in het Amazonegebied, Zuid-Oost Azië en centraal Afrika worden gekapt. Daardoor komt de enorme hoeveelheid koolstof vrij die in die bossen is opgeslagen.

Niet alleen om de biodiversiteit te behouden, maar ook om drastische maatschappelijke gevolgen te voorkomen en onze klimaattoekomst veilig te stellen, is het essentieel om naast bosbescherming ook duurzaam landgebruik te bevorderen.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Emissierechten (ETS) ===
Systemen voor de handel in emissierechten (ETS) zijn ontworpen om de uitstoot van broeikasgassen via marktmechanismen op een kosteneffectieve manier te verminderen. Ze werken volgens het principe van '''cap-and-trade''<nowiki/>', waarbij een regelgevende instantie een bovengrens stelt aan de totale uitstoot die binnen een bepaalde periode is toegestaan. Bedrijven ontvangen of kopen emissierechten, die elk een bepaalde hoeveelheid emissies toestaan. Bedrijven kunnen deze emissierechten verhandelen, waardoor emissiereducties worden gestimuleerd waar dat het minst kostbaar is.

Dergelijke programma's bestrijken ongeveer 18% van de wereldwijde uitstoot en hebben volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) bijgedragen aan emissiereducties in de EU, de VS en China. De EU beschouwt het Europese ETS programma als succesvol.<ref>[https://climate.ec.europa.eu/news-your-voice/news/record-reduction-2023-ets-emissions-due-largely-boost-renewable-energy-2024-04-03_en<nowiki>Record reduction of 2023 ETS emissions due largely to boost in renewable energy | EU Directorate-General for Climate Action]</nowiki></ref>

Koolstofcompensaties (''carbon offsets'')<ref>[https://interactive.carbonbrief.org/carbon-offsets-2023/index.html<nowiki>In-depth Q&A: Can ‘carbon offsets’ help to tackle climate change? | Carbon Brief]</nowiki></ref> zijn certificaten die broeikasgassen vertegenwoordigen die “vermeden”, “verminderd” of “verwijderd” zijn en die kunnen worden verhandeld tussen een partij die blijft uitstoten en een partij die haar eigen uitstoot feitelijk heeft verminderd of kooldioxide (CO₂) uit de atmosfeer heeft verwijderd. Compensaties worden meestal uitgedrukt in ton CO2-equivalent (tCO2e) en worden ook verhandelbare “rechten” genoemd.<ref>Wordt vaak door elkaar gebruikt met 'carbon credits' (hoewel kredieten niet noodzakelijkerwijs hoeven te worden gebruikt om claims te doen over CO2-neutraliteit of het 'compenseren' van emissies).</ref>

Koolstofcompensatie stelt individuen, bedrijven of overheden in staat om hun uitstoot te compenseren door projecten te steunen die de uitstoot elders verminderen. In theorie kunnen, nadat ze hun uitstoot zoveel mogelijk hebben verminderd, hun compensaties betalen voor koolstofarme technologieën of bosherstel om de uitstoot die ze niet kunnen vermijden “teniet te doen”. Dit zou ook steun kunnen bieden aan relatief goedkope klimaatmaatregelen in ontwikkelingslanden en een grotere wereldwijde ambitie kunnen bevorderen.

In de praktijk stelt compensatie hen vaak in staat om "business as usual" te rechtvaardigen — het produceren van dezelfde hoeveelheid emissies terwijl ze claims indienen voor reducties die afhankelijk zijn van compensaties. De handel in emissierechten is inmiddels big business geworden. “De grootste bedrijven ter wereld, van Netflix tot Ben & Jerry's, pompen miljarden in een compensatie-industrie waarvan de klimaatclaims steeds meer in strijd lijken te zijn met de werkelijkheid,” schrijft een groep onderzoeksjournalisten. Hun onderzoek laat zien dat slechts 6 procent van de koolstofkredieten daadwerkelijk tot emissiereductie heeft geleid. De rest was waardeloos.<ref>[https://www.source-material.org/vercompanies-carbon-offsetting-claims-inflated-methodologies-flawed/<nowiki>The Carbon Con | SourceMaterial]</nowiki></ref>

George Monbiot in The Guardian:<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/nov/21/donald-trump-science-climate-cop29-carbon-markets<nowiki>Trump’s science-denying fanatics are bad enough. Yet even our climate ‘solutions’ are now the stuff of total delusion | The Guardian]</nowiki></ref> “Koolstofmarkten stellen landen en bedrijven in staat om koolstofkredieten te verhandelen — wat in feite neerkomt op toestemming om door te gaan met vervuilen.” Daarmee zijn ze een vorm van [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Klimaatleugens strafbaar maken|greenwashing]].

“In theorie zou je een rol voor zulke markten kunnen rechtvaardigen, als ze alleen werden gebruikt om emissies tegen te gaan die anders onmogelijk te verminderen zijn. Maar ze worden routinematig gebruikt als weg van de minste weerstand: een substituut voor decarbonisatie thuis en bedoeld om regeringen in staat te stellen conflicten met machtige belangen, vooral die van de fossiele industrie, te vermijden. De leefwereld is een stortplaats voor falend beleid geworden.”

Een review van empirische studies naar meer dan 2000 compensatieprojecten in alle belangrijke sectoren laat zien dat deze projecten aanzienlijk minder emissiereducties hebben bereikt dan officieel wordt beweerd.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-024-53645-z<nowiki>Systematic assessment of the achieved emission reductions of carbon crediting projects | Nature Communications]</nowiki></ref> De onderzoekers schatten dat slechts 12% van het totale volume aan bestaande koolstofkredieten echte emissiereducties zijn, met 0% voor hernieuwbare energie, 0,4% voor kooktoestellen, 25,0% voor bosbouw en 27,5% voor chemische processen. De resulterende 88% in deze vier sectoren zijn geen echte emissiereducties.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Criminaliteit ===
Het Europese CO2-handelsysteem, bedoeld als stimulans voor verduurzaming, blijkt ook gevoelig voor misbruik door criminelen. Zij gebruiken deze handel om zwart geld wit te wassen, doordat de markt internationaal, complex en nog onvoldoende gereguleerd is. Bedrijven kunnen grote sommen geld in emissierechten investeren en deze weer verkopen, waardoor de herkomst van het geld moeilijk te traceren is. Toezichthouders, zoals de Duitse milieuautoriteit, waarschuwen voor deze kwetsbaarheden en zoeken naar betere controlemechanismes. Zonder streng toezicht blijft CO2-handel een aantrekkelijk instrument voor fraudeurs en witwassers, wat het groene doel ondermijnt.<ref>[https://www.ftm.nl/artikelen/de-co2-handel-is-een-ideaal-instrument-voor-witwassers De CO2-handel is een ‘ideaal instrument’ voor witwassers | Follow the Money]</ref>
<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Carbon footprint ===
De carbon footprint (koolstofvoetafdruk) is een maat voor de totale hoeveelheid broeikasgassen (waaronder kooldioxide en methaan) die vrijkomt in de atmosfeer als gevolg van de activiteiten van een bepaald individu, organisatie, evenement of product. Het concept wordt gebruikt om de invloed van deze activiteiten op klimaatverandering te kwantificeren.

Individuele acties zoals het verminderen van de persoonlijke CO₂-voetafdruk zijn onvoldoende om de noodzakelijke veranderingen op grote schaal te bewerkstelligen. Het concept van een ‘koolstofvoetafdruk’ werd populair gemaakt door de grote olie-industrie, met name BP, om de schuld te verleggen van bedrijven naar individueel gedrag.<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/aug/23/big-oil-coined-carbon-footprints-to-blame-us-for-their-greed-keep-them-on-the-hook<nowiki>Big oil coined ‘carbon footprints’ to blame us for their greed. Keep them on the hook | The Guardian]</nowiki></ref> Dit leidt de aandacht af van de noodzaak van collectieve actie op alle niveaus om over te stappen van fossiele brandstoffen naar duurzame energiesystemen.

Persoonlijke keuzes kunnen weliswaar anderen beïnvloeden en markten creëren voor duurzame producten, maar de onderliggende oorzaken van klimaatverandering pakken ze niet aan. In plaats daarvan is collectieve politieke actie nodig om beleid op te stellen dat schone energie verplicht stelt en de schadelijke effecten van de vervuilende industrie vermindert.

<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Negatieve emissie ===
Als we op de huidige weg doorgaan zou, zelfs om binnen de 2°C-doelstelling te blijven, tegen 2100 tussen de 100 en 1.000 Gt CO₂ uit de atmosfeer moeten worden verwijderd, afhankelijk van hoe snel de uitstoot wordt teruggedrongen.

Negatieve emissie is een manier om CO₂ kwijt te raken. Dit wordt gedaan door de CO₂ uit de lucht te halen en ergens anders op te slaan zodat het niet terug de lucht in gaat. Er zijn een paar manieren om negatieve uitstoot te bereiken.

Eén manier is om nieuwe bossen aan te planten of oude bossen te herstellen. Dit wordt bebossing en herbebossing genoemd. De bomen nemen CO₂ op door fotosynthese.

Een andere manier is om het vermogen van de bodem om koolstof op te slaan te vergroten. Dit wordt gedaan door middel van conserverende grondbewerking en bodembedekkers. Bij bio-energie met koolstofvastlegging en -opslag (BECCS) wordt biomassa gekweekt om te verbranden voor energieopwekking, waarbij de CO₂-uitstoot wordt opgevangen en ondergronds wordt opgeslagen. Direct air capture (DAC) maakt gebruik van chemische processen om CO₂ rechtstreeks uit de lucht te vangen en op te slaan.

Door fijngemalen mineralen te verspreiden over grote gebieden wordt het natuurlijke verweringsproces versneld, waardoor CO₂ uit de atmosfeer wordt verwijderd. Oceaanbemesting voegt voedingsstoffen toe aan de oceaan om de groei van fytoplankton te stimuleren, dat CO₂ absorbeert.

Deze technologieën worden besproken in het hoofdstuk Wondermiddelen.

= Wondermiddelen =
'''Er worden veel, vaak technologische, oplossingen voor de gevolgen van klimaatverandering voorgesteld die een kritische toets niet altijd doorstaan. Bij het beoordelen ervan is het belangrijk je af te vragen, wie de oplossing voorstelt, wat diens belang erbij is, wat de kosten zijn, wie voor die kosten opdraait, of het gaat om een in de praktijk bewezen oplossing, of de oplossing voldoende is, en of de oplossing op tijd komt. Veel van de technologieën die we in dit hoofdstuk bespreken, doorstaan deze toets niet en blijken een vorm van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’ te zijn.'''

Van het planten van bomen tot het verspreiden van fijngemalen silicaatmineralen over het land, de methoden voor het “verwijderen van kooldioxide” (CDR) variëren in aanpak, effecten, mate van ontwikkeling en kosten.<ref>[https://www.carbonbrief.org/nine-key-takeaways-about-the-state-of-co2-removal-in-2024/ Nine key takeaways about the ‘state of CO2 removal’ in 2024]</ref>

Het rapport van de IPCC Working Group III: Mitigation Of Climate Change beveelt aan emissiebeperking te combineren met CO₂-verwijdering.<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg3/<nowiki>Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change | IPCC]</nowiki></ref>

Het tweede “State of CDR” rapport, geleid door een samenwerking van wetenschappelijke instellingen uit Europa en de VS, heeft als doel samen te vatten waar de wereld op dit moment staat als het gaat om het verwijderen van CO₂ uit de lucht.<ref>[https://www.stateofcdr.org/<nowiki>The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</nowiki></ref>

Let op: Het is belangrijk niet alleen negatief te zijn over geo-engineering, maar er vooral op te wijzen dat wetenschappers een taak hebben hier open over te communiceren. Alleen stoppen met CO₂-uitstoot zal niet voldoende zijn om in de buurt van de Parijse Akkoorden te blijven. Een of andere vorm van CO₂-verwijdering of vermindering van de instraling zal nodig zijn, mits dit niet als uitvlucht wordt gebruikt voor de lobby van de grote energiebedrijven en olieproducerende landen om door te gaan met het gebruiken van fossiele brandstof.

Om vooroordelen van het publiek over onderzoek naar geo-engineering en koolstofafvang te voorkomen, is het belangrijk dat wetenschappers transparant communiceren over hun projecten, ook door financieringsbronnen of potentiële belangenconflicten bekend te maken en bereid te zijn om te luisteren naar de zorgen van het publiek.

Zie [https://www.science.org/content/article/geoengineering-fight-climate-change-if-public-can-convinced dit stuk in Science] over de noodzaak voor wetenschappers om met het publiek te communiceren over geo-engineering.

=== Greenwashing ===
Een van de misleidende tactieken van bedrijven om fossiele brandstoffen te blijven gebruiken, is ‘greenwashing’. Greenwashing is een marketingstrategie waarbij bedrijven, gesteund door hun PR-bureaus, claims doen over hun milieuvriendelijkheid om consumenten te misleiden. Dit wordt vaak gebruikt om een groener imago te creëren dan in werkelijkheid het geval is. Onderzoek toont aan dat het promoten van groene identiteit van bedrijven en merken op de korte termijn uiterst effectief is, omdat consumenten steeds bewuster kiezen voor duurzame opties.<ref>[https://www.bi.team/blogs/there-is-a-growing-epidemic-of-climate-anxiety/<nowiki>Protecting consumers from greenwashing | Behavioural Insights Team (BIT)]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nytimes.com/2022/08/23/climate/climate-greenwashing.html<nowiki>How greenwashing fools us | New York Times]</nowiki></ref>

Bedrijven overdrijven de impact van hun milieuvriendelijke initiatieven of projecten om hun imago te verbeteren. Zij gebruiken groene kleuren, bladeren, bomen en andere natuurlijke beelden of termen als "natuurlijk", "eco-vriendelijk" of "duurzaam", zonder dat deze claims worden ondersteund door feiten of certificeringen.<ref>[https://kro-ncrv.nl/programmas/keuringsdienst-van-waarde/eco-schoonmaakmiddelen-echt-beter-of-duurder<nowiki>Zijn eco schoonmaakmiddelen écht beter of vooral duurder? | Keuringsdienst van Waarde, KRO/NCRV]</nowiki></ref> Bedrijven delen selectief positieve milieu-informatie en verbergen negatieve aspecten van hun activiteiten. Een overzicht en classificatie van soorten greenwashing is te vinden in een aflevering uit 2020 van het tijdschrift ''Environmental Sciences Europe''.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1186/s12302-020-0300-3<nowiki>Concepts and forms of greenwashing: a systematic review | Environmental Sciences Europe]</nowiki></ref>

In 2024 hadden banken en andere vermogensbeheerders investeringen ter waarde van meer dan 33 miljard dollar in de grootste oliemaatschappijen via “groene fondsen”. Dit bleek uit een onderzoek van Voxeurop en The Guardian.<ref>[https://voxeurop.eu/en/global-carbon-emissions-european-green-finance-investments/<nowiki>Nearly a fifth of global carbon emissions is propped up by billions of euros in European “green” investments | VoxEurop]</nowiki></ref> Deze oliemaatschappijen zijn verantwoordelijk voor 18% van de jaarlijkse uitstoot van broeikasgassen in de wereld, hebben geen van allen een strategie om aan de Parijse Akkoorden te voldoen en hebben zelfs recent hun duurzaamheidsambities verlaagd. Deze “groene fondsen” worden aangeboden door grote financiële instellingen zoals JP Morgan, DWS/Deutsche Bank en BlackRock. De fondsen zijn bedoeld voor een transitie naar een duurzame economie, maar door te slappe criteria worden ze op grote schaal misbruikt.

Shell laat een wel heel brutale vorm van greenwashing zien met de startup Onward, in 2024 opgericht en eigendom van Shell, dat in dat jaar $28 miljard winst maakte.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2024/feb/26/shell-climate-tech-startup-onward-oil-gas-jobs-greenwashing<nowiki>A Trojan horse of legitimacy’: Shell launches a ‘climate tech’ startup advertising jobs in oil and gas | The Guardian]</nowiki></ref> Onward zegt de energietransitie te willen versnellen door innovators wereldwijd met elkaar in contact te brengen om energie- en klimaatuitdagingen aan te pakken. Ondanks de groene beelden en taal — “Achieving a net zero future” — richt Onward zich voornamelijk op het verbeteren van olie- en gasresultaten door banen in het verkennen van nieuwe olie- en gasvelden aan te bieden. Exxon, Chevron, SoCal Gas, BP, Southern Company en Saudi Aramco hebben vergelijkbare greenwashing projecten.<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Technologische innovaties ===
Omdat het kapitalisme van groei afhankelijk is, zijn technologische innovaties de aangewezen manier om de groei erin te houden. Hier wordt een aantal opties besproken, die echter geen van alle op afzienbare termijn op een maatschappelijk verantwoorde en duurzame manier voor reductie van broeikasgassen kunnen zorgen.

=== Geo-engineering (klimaatengineering) ===
Geo-engineering verwijst naar grootschalige ingrepen in de oceanen, de bodem en de atmosfeer van de aarde met als doel de effecten van klimaatverandering te verminderen, meestal tijdelijk. Zoals eerder al werd aangegeven, zal elke vorm van geo-engineering altijd gepaard moeten gaan met terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen. Anders is het een schijnoplossing voor de klimaatcrisis die de symptomen van klimaatverandering aanpakt, maar de onderliggende oorzaken negeert en in veel gevallen laat voortbestaan.<ref name=":10">https://www.geoengineeringmonitor.org/<nowiki>What is Geoengineering? | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref>

Er worden twee vormen van geo-engineering onderscheiden, ''Solar Radiation Modification'' (SRM), ook wel aangeduid als zonnestralingsbeheer, en ''Carbon Dioxide Removal'' (CDR), of koolstofverwijdering).

In oktober 2024 heeft de American Geophysical Union (AGU) een rapport uitgebracht waarin ethische richtlijnen voor geo-engineering zijn vastgelegd.<ref>[https://www.agu.org/Ethicalframeworkprinciples<nowiki>Ethical Framework Principles for Climate Intervention Research | AGU]</nowiki></ref>

Tijdens de jaarlijkse AGU conferentie in 2024 zei Alan Robock, een klimaatwetenschapper aan Rutgers University, het onomwonden: “Ik wil hier niet zijn,” zei hij. “We weten dat de oplossing voor de opwarming van de aarde is om fossiele brandstoffen in de grond te laten zitten.” Toch is het belangrijk dat wetenschappers begrijpen wat de risico's zijn van het uitproberen van deze technieken en hoe ze zich verhouden tot de risico's van het niet uitproberen ervan, zei Robock. “Hoe eerder we dat weten, hoe eerder we verder kunnen.”<ref>[https://www.nytimes.com/2024/12/12/climate/three-questions-from-cutting-edge-climate-science.html<nowiki>Three Questions From Cutting-Edge Climate Science | New York Times]</nowiki></ref>

=== Zonnestralingsbeheer (Solar Radiation Modification) ===
[[Bestand:Solar climate intervention.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vijf methoden van zonnestralingsbeheer. 1) Verhogen van de oppervlakte albedo. 2) Het reflecterend vermogen van wolken boven zee vergroten. 3) Het verhogen van het aantal aerosolen in de stratosfeer. 4) Methoden met gebruikmaking van de ruimtevaart; bijvoorbeeld spiegels die zonnestraling terugkaatsen. 5) Vermindering van cirrusbewolking op grote hoogte. Bron: NOAA.''<ref>[https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/solar-radiation-modification-noaa-state-science-factsheet<nowiki>Solar radiation modification: NOAA State of the Science factsheet | NOAA]</nowiki></ref> ]]Deze methode heeft tot doel de bron van de opwarming, zonnestraling, te verminderen. Onderzoekers bestuderen vooral twee manieren om zonnestraling te beheersen: het helderder maken van wolken op zee en het injecteren van stratosferische aërosolen.

''Marine cloud brightening'' houdt in dat er heel fijn zout water vanaf boten naar laaghangende wolken boven de oceaan wordt gesproeid om hun helderheid en reflectiviteit te verbeteren.

Modellen hebben aangetoond dat als je een enorm groot gebied – ongeveer 4% van de oceaan – in de buurt van de evenaar zou besproeien en de wolken daardoor helderder zou maken, de combinatie van meer wolken en daardoor een lagere temperatuur van de zeeoppervlakte eronder wereldwijde gevolgen zou kunnen hebben.<ref name=":10" />

''Stratospheric aerosol injection'' houdt in dat de hoeveelheid stratosferische aerosolen die zonlicht reflecteren wordt verhoogd, hetzij door directe injectie, hetzij door injectie van een precursor (zoals zwaveldioxide, SO2) dat vervolgens in de stratosfeer reageert en aerosolen vormt. Voorgestelde aerosoltypes zijn onder meer sulfaat, calciumcarbonaat en diamantstof. Die zouden op een hoogte (11-48 km) verspreid moeten worden die ver ligt boven de hoogte waarop de meeste vliegtuigen vliegen.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Koolstofverwijdering ===

Een zeer verdund gas (~0,04%) zoals CO2 uit de atmosfeer halen is technisch uitdagend, energie-intensief en duur.

Kooldioxideverwijdering (''carbon dioxide removal'', CDR) omvat opzettelijke menselijke activiteiten die CO2 verwijderen die al in de atmosfeer aanwezig is en deze duurzaam opslaan in geologische formaties, bodems, oceanen of producten. Het omvat natuurlijke methoden zoals bebossing en technologische methoden zoals directe luchtopname met opslag. CDR vermindert de totale concentratie van atmosferische CO2, waardoor het broeikasgasniveaus actief wordt verlaagd en de klimaatverandering wordt tegengegaan. Naast het snel terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen zijn de opschaling en de uitbreiding van CDR op het land dringende prioriteiten als we de temperatuurdoelstelling van het Akkoord van Parijs willen halen.<ref>[https://www.stateofcdr.org/<nowiki>The first accessible, global and independent scientific assessment of Carbon Dioxide Removal (CDR) | The State of Carbon Dioxide Removal]</nowiki></ref>

Er zijn veel CDR-methoden om CO₂ op te vangen en op te slaan met verschillende niveaus van ontwikkeling, kosten, potentieel en duurzaamheid. Elke methode heeft duurzaamheidsrisico's die de toepassing op lange termijn kunnen beperken.

Carbon Capture and Storage (CCS) vangt CO2-uitstoot rechtstreeks op van puntbronnen zoals energiecentrales of industriële installaties voordat de CO2 de atmosfeer bereikt. De opgevangen CO2 wordt vervolgens getransporteerd en ondergronds opgeslagen. CCS voorkomt dat nieuwe emissies de atmosfeer binnendringen, maar verwijdert geen CO2 die al in de lucht aanwezig is. Daarom wordt CCS beschouwd als een emissiereductietechnologie, geen verwijderingstechnologie.

Koolstofverwijdering is een technologie die bij lange na niet voldoende ontwikkeld is om in 2050 netto nul te bereiken. Er zijn enorme hoeveelheden energie nodig die niet voor andere nuttige doeleinden kunnen worden gebruikt, zelfs niet als er hernieuwbare energie wordt gebruikt. Het is ongelooflijk duur, vooral gezien de omvang die nodig is om koolstof op wereldwijde schaal te verwijderen. Met het huidige tempo zal de opslagcapaciteit voor CO2 naar verwachting rond de 700 miljoen ton per jaar zijn in 2050, slechts 10% van wat er nodig is. Zonder een gecoördineerde wereldwijde inspanning en snelle beleidsveranderingen lijkt het onwaarschijnlijk dat de doelstellingen voor netto nul worden gehaald met CCS-ambities. CCS mag ons niet afleiden van de werkelijk effectieve aanpak van klimaatverandering, namelijk het versneld uitbannen van fossiele brandstoffen.<ref>[https://ce.nl/wp-content/uploads/2023/07/CE_Delft_220460_Koolstofverwijdering_voor_klimaatbeleid_DEF-gecorrigeerd.pdf<nowiki>Koolstofverwijdering voor klimaatbeleid | CE Delft]</nowiki></ref> <ref>https://filelist.tudelft.nl/Websections/Climate%20Action/NL%20TUD%20RouteKaart%20position%20paper%2029%20April%202025.pdf<nowiki>Nederland als innovatiepionier: Een oproep voor dringend leiderschap in koolstofverwijdering | TU Delft]</nowiki></ref>

=== BECCS ===
Het gebruik van landbouwgewassen voor energieopwekking, gecombineerd met koolstofafvang en -opslag (BECCS)<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/technologies/beccs<nowiki>Bioenergy with Carbon Capture and Storage | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> wordt door veel beleidsmakers gezien als een manier om te voldoen aan de Parijse Akkoorden. Het gaat om snelgroeiende gewassen die CO2 uit de atmosfeer halen. Die verbrand je om er energie uit te halen. En de CO2 die bij de verbranding vrijkomt, vang je af en stop je in een diepe zoutmijn of leeg gasveld. Dat is precies het omgekeerde van fossiele brandstoffen verbruiken, en tóch levert het je energie op. Die energie komt van de zon, die via fotosynthese CO2 omzet in brandstof.

Zeven van de negen planetaire grenzen worden al overschreden en meerdere van deze grenzen hebben te maken met de manier waarop land door mensen wordt gebruikt. Klimaatverandering zou deze grenzen nog meer onder druk kunnen zetten. Een groep onderzoekers uit Potsdam berekende hoeveel biomassa er geproduceerd zou kunnen worden voor BECCS onder verschillende omstandigheden, zoals beperkingen voor stikstofstromen, veranderingen in zoetwatersystemen, veranderingen in het land en bescherming van het milieu.<ref>[https://www.nature.com/articles/s43247-025-02033-6<nowiki>Multiple planetary boundaries preclude biomass crops for carbon capture and storage outside of agricultural areas | Nature Communications Earth & Environment]</nowiki></ref> De druk op de bestaande landbouwgebieden zal toenemen om te voldoen aan de groeiende wereldwijde vraag naar voedsel, veevoer, vezels (katoen) en hout.

Het resultaat is dat het potentieel voor BECCS van speciale plantages van het snelgroeiende ''Miscanthus'' (olifantsgras) rond 2050 bijna nul is (0,1 gigaton kooldioxide-equivalenten per jaar) bij het IPCC scenario van milde klimaatverandering (Representatieve Concentratiepad (RCP) 4,5). De belangrijkste beperking is dat deze vorm van landgebruik het milieu niet mag vernietigen. Naast milieubescherming en landgebruik geven ook de andere randvoorwaarden uit het onderzoek (beperking stikstof en zoetwater beschikbaarheid) duidelijk grenzen aan. Dit illustreert hoe smal de marges van het ''[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|systeem aarde]]'' zijn als we klimaatverandering proberen te stoppen.

=== Overzicht geo-engineering projecten ===

Geoengineering Monitor publiceert een in interactieve wereldkaart<ref name=":9">[https://map.geoengineeringmonitor.org/<nowiki>Geoengineering Map | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref> met een overzicht van alle bekende geo-engineering projecten. Voor elke aanklikbare locatie is uitgebreide informatie beschikbaar zoals gebruikte technologie, eigenaar van het project, argumenten voor of tegen de effectiviteit van de technologie.
[[Bestand:Geoengineering map.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Deze interactieve wereldkaart over geo-engineering, opgesteld door ETC Group en de Heinrich Boell Foundation, werpt een licht op de alarmerende uitbreiding van onderzoek en experimenten op het gebied van geo-engineering.''<ref name=":9" />]]
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Bomen planten ===
Het blijkt dat plannen om op grote schaal CO2 te verwijderen door bomen te planten veel te optimistisch zijn. Een studie van een groep Australische en Scandinavische onderzoekers laat een kloof zien tussen de afhankelijkheid van landbouwgrond voor de verwijdering van kooldioxide (carbon dioxide removal, CDR) in nationale klimaatcommitments en de realiteit.<ref>https://www.nature.com/articles/s41467-024-53466-0<nowiki>Over-reliance on land for carbon dioxide removal in net-zero climate pledges | Nature Communications]</nowiki></ref>

De onderzoekers tonen aan dat de bestaande klimaatcommitments gezamenlijk ongeveer 1 miljard hectare land vereisen voor CDR, waarvan ongeveer 40% bestemd is voor de conversie van bestaand landgebruik naar bossen. Het totale landbouwareaal in de wereld bedraagt 4,9 miljard ha (FAO). De onderzoekers constateren dan ook dat “de resultaten verontrustend zijn” - zowel wat betreft de beperkte beschikbaarheid van voldoende land als de snelheid en omvang van de verandering in landgebruik.
Een artikel in Nature Food<ref>https://www.nature.com/articles/s43016-024-01039-1<nowiki>Enhanced agricultural carbon sinks provide benefits for farmers and the climate | Nature Food]</nowiki></ref> wijst op de (theoretische) mogelijkheid van koolstofvastlegging in landbouwgrond. Idealiter zou dit tegen 2050 een vergelijkbaar cumulatief mitigatiepotentieel kunnen hebben als bebossing, met name in Sub-Sahara Afrika. Dit vraagt ongekend snelle, grootschalige en gecoördineerde actie.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Groene brandstoffen ===
Brandstoffen die worden aangeprezen als 'groene' oplossingen voor het klimaatprobleem blijken bij nadere beschouwing niet, of in beperkte mate, duurzaam te zijn.

==== Biodiesel ====
'''E-kerosine''', ook wel ''sustainable aviation fuel'' (SAF) genoemd. Deze brandstof wordt gemaakt van gewassen of afval, of door CO2 en CO uit de rookgassen van fabrieken te laten reageren met waterstof. Waterstof kan op een duurzame manier worden geproduceerd, door elektrolyse van water, maar vaak wordt het gemaakt van aardgas. (Zie ook [[Strategieën tegen klimaatverandering#Waterstof in allerlei kleuren|Waterstof in allerlei kleuren]].)
[[Bestand:SAF.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De verschillende wegen naar sustainable aviation fuel (SAF).''<ref>[http://www.simecomilano.it/wp-content/uploads/2025/01/Simeco_Energy-Transition-Projects_v8.pdf<nowiki>Energy Transistion Projects | SIMECO]</nowiki></ref>]]
SAF kan de huidige vormen van vliegtuigbrandstof vervangen of, waarschijnlijker, ermee gemengd worden, waardoor de uitstoot zou worden verminderd. De EU heeft de lidstaten verplicht duurzame kerosine door de fossiele brandstof te gaan mengen.<ref>[https://www.emissieautoriteit.nl/onderwerpen/refueleu-luchtvaart/refueleu-luchtvaart-verplichtingen-voor-brandstofleveranciers<nowiki>RefuelEU verplichtingen voor brandstofleveranciers | Nederlandse Emissieautoriteit]</nowiki></ref> In 2034 moet er al 6 procent SAF doorheen, in 2039 20 procent en zo verder. Nederland zelf wil nog sneller.

In 2024 is in Rotterdam het initiatief genomen voor een fabriek voor e-kerosine. Deze zou vanaf 2030 250.000 ton duurzame vliegtuigbrandstof moeten produceren en zal daarmee de grootste fabriek ter wereld zijn op dit gebied. Ook in Amsterdam en Delfzijl worden fabrieken opgezet voor duurzame vliegtuigbrandstof.

Dit zijn voorbeelden van ‘[[Strategieën tegen klimaatverandering#Greenwashing|greenwashing]]’, aldus het Amerikaanse Institute for Policy Studies (IPS), een progressieve denktank zonder banden met het bedrijfsleven. IPS constateert dat de privéjetlobby “duurzame vliegtuigbrandstoffen” als marketingtruc gebruikt en dat die grotendeels een valse oplossing zijn.<ref>[https://ips-dc.org/report-greenwashing-the-skies/ Greenwashing the Skies: How the Private Jet Lobby Uses “Sustainable Aviation Fuels” as a Marketing Ploy | Institute for Policy Studies]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/article/2024/may/14/sustainable-jet-fuel-report ‘Magical thinking’: hopes for sustainable jet fuel not realistic, report finds | The Guardian]</ref>

Chuck Collins, co-auteur van het rapport, zegt: “Om deze brandstoffen op de benodigde schaal te brengen zouden enorme subsidies nodig zijn, de maatschappelijke kosten zouden onaanvaardbaar zijn en het zou ten koste gaan van meer urgente prioriteiten op het gebied van decarbonisatie.”

Een argument voor de duurzaamheid van SAF/e-kerosine is dat het wordt gemaakt met schone stroom van windparken. Maar omdat het de vraag is of duurzame energie ooit de gehele huidige energiebehoefte kan dekken, werkt dit verder gebruik van fossiel in de hand.

Bovendien speelt bij de productie van SAF in de meeste gevallen fossiele koolstof — uit rookgassen, of bij de productie van waterstof — een rol. Daardoor kan het nauwelijks als een duurzame oplossing worden beschouwd. Zie ook de rekensommen van Karel Knip in de NRC.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/06/11/lekker-cijferen-met-kunstkerosine-hoeveel-wind-is-er-nodig-om-een-vliegtuig-vol-te-tanken-a4896461 Lekker cijferen met kunstkerosine: hoeveel wind is er nodig om een vliegtuig vol te tanken?]</ref>

==== Waterstof in allerlei kleuren ====
'''Groene waterstof''' kan in principe worden geproduceerd door elektrolyse van water met behulp van groene stroom maar dat gebeurt nog maar op kleine schaal. Tot nu toe wordt waterstof geproduceerd met behulp van fossiele brandstoffen, in de eerste plaats aardgas. Voor elke ton geproduceerde waterstof wordt ongeveer 10 ton CO2 uitgestoten. De waterstof die op deze manier wordt geproduceerd, wordt ‘'''grijze waterstof’''' genoemd.<ref>[https://www.sfc.com/glossary/blue-hydrogen/ Blue hydrogen-definition | SFC]</ref>

'''Blauwe waterstof''' wordt ook geproduceerd uit aardgas. Het verschil is dat de geproduceerde CO2 wordt opgevangen en opgeslagen, bijvoorbeeld in voormalige olie- of gasvelden. Dit betekent dat de CO2 uitstoot lager is. Het wordt daarom ook wel ''decarbonized'' waterstof genoemd.

'''Turquoise waterstof''' wordt verkregen door het thermisch kraken van methaan. In plaats van CO2 wordt tijdens dit proces vaste koolstof geproduceerd. Om het proces CO2-neutraal te maken, moet de benodigde hoge temperatuur worden geproduceerd uit hernieuwbare energiebronnen en moet de koolstof permanent worden gebonden.
[[Bestand:Blue hydrogen.jpg|miniatuur|400x400px|''De uitstoot van broeikasgassen per kg geproduceerde waterstof, bij verschillende technologieën en verschillende percentages koolstof-afvang. Zelfs in het beste geval is de CO2 uitstoot nog meer dan 3x zo hoog als de Amerikaanse norm voor ‘schone’ waterstof. Bron: IEEFA.<ref>[https://ieefa.org/articles/blue-hydrogen-not-clean-not-low-carbon-not-solution<nowiki>Blue Hydrogen: Not clean, not low carbon, not a solution | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</nowiki></ref> © 2025 Institute for Energy Economics & Financial Analysis.'']]
De industrie voor fossiele brandstoffen praat graag over blauwe waterstof als klimaatoplossing. In een analyse van de Europese plannen voor blauwe waterstof door Le Monde en DeSmog constateren de onderzoekers echter dat de tientallen voorgestelde projecten voor blauwe waterstof bij elkaar evenveel broeikasgassen dreigen uit te stoten als heel Denemarken.

Deze bevinding komt op het moment dat Europese ambtenaren overwegen om blauwe waterstof de status van “koolstofarme technologie” te geven, waardoor deze toegang krijgt tot miljarden euro's aan subsidies en voordelige beleggingen.

[[Bestand:Blue hydrogen projects.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Blauwe waterstofprojecten in Europa. Bron: Desmog.''<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/12/europes-blue-hydrogen-plans-risk-generating-annual-emissions-on-par-with-denmark/ Europe’s Blue Hydrogen Plans Risk Generating Annual Emissions on par With Denmark | Desmog]</ref> ''Credit: Sabrina Bedford. [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Groene groei (''Green growth'') ===
Op basis van historisch bewijs gaat men er binnen de gangbare economische wetenschap vanuit dat een economie eerst vervuilend is en naarmate de economie groeit en volwassen wordt, de capaciteit ontwikkeld wordt om groener en duurzamer te worden.<ref>Dit wordt de ‘Environmental Kuznets curve’ genoemd. [https://doughnuteconomics.org/university-courses<nowiki>7 Ways to Think Like a 21st Century Economist, Chapter 6: Create to Regenerate | Doughnut Economics for University Courses]</nowiki></ref> Hieruit is het idee ontstaan dat economische groei en de daarmee gepaard gaande negatieve bijeffecten van elkaar ontkoppeld kunnen worden.

Binnen de duurzaamheid wetenschap is dit '''een aanpak''' geworden onder de noemer ‘'''groene groei'''’ waarbij economische groei en ontwikkeling wordt nagestreefd in combinatie met het terugdringen van bijvoorbeeld milieu-impact en uitstoot van broeikasgassen. Beide dragen hun steentje bij aan een duurzame toekomst waarbij de focus ligt op het bestrijden van klimaatverandering door middel van technologische innovatie. Het beleid is daarom vooral gericht op investeringen in schone technologieën, hernieuwbare energiebronnen, energie-efficiëntie en duurzame landbouwpraktijken.

Op mondiaal niveau is er geen bewijs voor voldoende ontkoppeling tussen economische groei enerzijds en emissiereducties en materiaalverbruik anderzijds. Dit betekent dat er geen bewijs is dat het tegelijkertijd nastreven van economische groei en het respecteren van de planetaire grenzen mogelijk is.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext<nowiki>Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet]</nowiki></ref> Er is wel veel bewijs voor het tegendeel.<ref>[https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/conl.12713<nowiki>Biodiversity policy beyond economic growth | Conservation Letters]</nowiki></ref> <ref>[https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ab842a<nowiki>A systematic review of the evidence on decoupling of GDP, resource use and GHG emissions, part II: synthesizing the insights | Environmental Research Letters]</nowiki></ref> <ref>[https://www.academia.edu/38891704/Is_Green_Growth_Possible<nowiki>Is Green Growth Possible? | New Political Economy]</nowiki></ref> <ref>[https://www.academia.edu/39819762/Decoupling_Debunked_Evidence_and_arguments_against_green_growth_as_a_sole_strategy_for_sustainability_open_access_<nowiki>Decoupling Debunked. Evidence and arguments against green growth as a sole strategy for sustainability (open access) | EEB European Environment Bureau]</nowiki></ref> <ref>https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lanplh/PIIS2542-5196%2823%2900174-2.pdf<nowiki>Is green growth happening? An empirical analysis of achieved versus Paris-compliant CO2–GDP decoupling in high-income countries | Lancet Planet Health]</nowiki></ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352550923002531<nowiki>Level of decoupling between economic growth and environmental pressure on Earth-system processes | Sustainable Production and Consumption]</nowiki></ref> <ref>[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0164733&trk=public_post_comment-text<nowiki>Is Decoupling GDP Growth from Environmental Impact Possible? | PLOS One]</nowiki></ref> <ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-020-16941-y.pdf<nowiki>Scientists’ warning on affluence | Nature Communications]</nowiki></ref>

Ook de theoretische mogelijkheid dat groene groei gerealiseerd kan worden door middel van correct beleid en een markt onder druk, wordt door ecologisch economen weerlegd<ref>[https://www.ioew.de/fileadmin/_migrated/tx_ukioewdb/IOEW_SR_005_Entropy_Law_and_Economic_Process_in_Retrospect.pdf<nowiki>The Entropy Law and the Economic Process in Retrospect | Eastern Economic Journal]</nowiki></ref> en in toenemende mate door natuurkundigen in twijfel getrokken.<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-50295-9<nowiki>The Economic Superorganism. Beyond the Competing Narratives on Energy, Growth, and Policy | Springer Nature]</nowiki></ref> <ref>[https://escholarship.org/uc/item/9js5291m<nowiki>Energy and Human Ambitions on a Finite Planet | eScholarship]</nowiki></ref> <ref>[https://tmurphy.physics.ucsd.edu/papers/limits-econ-final.pdf<nowiki>Limits to economic growth | Nature Physics]</nowiki></ref>

Op internationaal vlak zijn er diverse multilaterale organisaties die een agenda voor groene groei ondersteunen, zoals de Wereldbank,<ref>[https://documents1.worldbank.org/curated/en/368361468313515918/pdf/691250PUB0Publ067902B09780821395516.pdf<nowiki>Inclusive Green Growth. The Pathway to Sustainable Development | The World Bank]</nowiki></ref> de OECD<ref>[https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2018/03/economic-policy-reforms-2018_g1g8a996/growth-2018-en.pdf<nowiki>Economic Policy Reforms 2018 | OECD]</nowiki></ref> en de Verenigde Naties (''Sustainable Development Goal #8: Eerlijk werk en economische groei'').<ref>[https://sdgs.un.org/goals<nowiki>The 17 Goals | UN Department of Economic and Social Affairs – Sustainable Development]</nowiki></ref> In Nederland pleit de Sociaal Economische Raad (SER) in het rapport ''Perspectief op Brede Welvaart in 2040''<ref>[https://www.ser.nl/-/media/ser/downloads/adviezen/2024/visie-perspectief-op-brede-welvaart.pdf<nowiki>Perspectief op brede welvaart in 2040 | SER]</nowiki></ref> voor “een economie die uitgaat van duurzame groei en innovatie, waarmee we ons verdienvermogen versterken binnen planetaire grenzen door maatschappelijk verantwoord ondernemerschap met een goed werkend Europees level playing field.” Groene groei dus. Door het kabinet Schoof werd ‘groene groei’ opgenomen in de naam van een nieuw ministerie: Klimaat en Groene Groei. Andere Nederlandse bepleiters van groene groei zijn o.a. Barbara Baarsma,<ref>[https://boekenkrant.com/recensie/groene-groei%EF%BF%BC%EF%BF%BC/<nowiki>Over economie en groei | Boekenkrant]</nowiki></ref> Diederik Samsom en Mathijs Bouman.<ref>[https://open.podimo.com/podcast/a94323f8-f8e8-4353-b5a3-3e17f65b3f94<nowiki>Wat Nu? Met Diederik Samsom & Mathijs Bouman | Podimo]</nowiki></ref><blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Donut Economie (''Doughnut Economics'') ===
De Donut combineert de ecologische limieten aan de aarde met menselijk welzijn. Voor de ecologische limieten gaat het uit van ‘de planetaire grenzen’ en voor menselijk welzijn hanteert het de sociale doelstellingen van de Sustainable Development Goals. Tussen dit ecologische plafond en de sociale fundering ligt ‘de ecologisch veilige en sociaal rechtvaardige ruimte voor de mensheid’. Bedenkster Kate Raworth positioneert de Donut als nieuwe economische doelstelling, dit in tegenstelling tot het sturen op BBP (groei), waarvan wordt verwacht dat het welvaart voor iedereen brengt.<ref>[https://doughnuteconomics.org/tools/get-animated-introducing-the-seven-ways Get Animated! Introducing the Seven Ways | Doughnut Economics Action Lab]</ref> De realiteit laat zien dat dat lang niet altijd het geval is.

Door het verkiezen van de planetaire grenzen boven het nastreven van economische groei, is de Donut in feite een postgroei-gereedschap voor het maken van beleid. Het ecologische plafond enerzijds en de sociale fundering anderzijds zijn als het ware de vangrail voor het totale beleidspakket. Over de invulling van dit beleidspakket doet de Donut geen uitspraken.<ref>[https://ontgroei.degrowth.net/post-growth-degrowth-the-doughnut-and-circular-economy-a-short-guide/ Post-growth, degrowth, the doughnut and circular economy: a short guide | Ontgroei]</ref>

Het is belangrijk om te beseffen dat momenteel (2025) geen enkel land zich in de veilige ruimte van de donut bevindt. Over het algemeen voldoen Westerse landen wel aan de sociale fundering maar breken ze, als we ook internationale handel en productie in ogenschouw nemen, door het ecologische plafond. Veel niet-Westerse landen kampen met het tegenovergestelde probleem: het ecologisch plafond is meer intact voor de interne productie en consumptie maar het schort aan de sociale fundering.<ref>[https://doughnuteconomics.org/news/new-analysis-reveals-that-no-country-is-living-in-the-doughnut New analysis reveals that no country is living in the Doughnut | Doughnut Economics Action Lab]</ref> Ziehier dan ook de postgroei-uitdaging: Hoe te voorzien in welzijn binnen ecologische grenzen?<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet Planetary Health]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Regeneratieve landbouw ===
Tijdens de Klimaatweek in september 2024 in New York City stonden 's werelds grootste voedselbedrijven in de rij om hun pro-natuur geloofsbrieven te delen, door te beweren dat ze “regeneratieve landbouw”-praktijken omarmen die hun enorme koolstofvoetafdruk zullen verminderen.<ref>[https://www.desmog.com/2024/10/22/big-ag-is-using-regenerative-agriculture-to-mask-business-as-usual/ Big Ag Is Using ‘Regenerative Agriculture’ to Mask Business-as-Usual | Desmog]</ref>

Uit een nieuw rapport blijkt echter dat multinationale voedsel- en landbouwbedrijven - zoals Cargill, Bayer en Unilever - die de term gebruiken, hun manier van zakendoen nauwelijks hebben veranderd.<ref>[https://newclimate.org/resources/publications/navigating-regenerative-agriculture-in-corporate-climate-strategies From key emission reduction measure to greenwashing strategy | NewClimate Institute]</ref>

In totaal werden 30 grote landbouwbedrijven geanalyseerd in het rapport, dat in september werd uitgebracht door het New Climate Institute. Uit het rapport bleek dat hoewel ongeveer 80 procent van de bedrijven in hun klimaat- en duurzaamheidsstrategieën sterk refereerde aan de term “regeneratieve landbouw”, slechts een derde doelen had en veel bedrijven niet specifiek aangaven hoe de plannen zouden worden geïmplementeerd of ze slechts toepasten op een klein deel van hun totale activiteiten.

De bevindingen van het rapport echoën ook eerdere analyses<ref>[https://www.worldbenchmarkingalliance.org/research/2023-food-and-agriculture-and-nature-benchmark/ 2023 Food and Agriculture Benchmark and 2023 Nature Benchmark | World Benchmarking Alliance]</ref> dat de vage definities van “regeneratief” door bedrijven - die een breed scala aan natuurvriendelijke landbouwtechnieken kunnen omvatten zoals no-till en biologische landbouw - de verantwoordingsplicht ondermijnen. Verschillende landbouwprogramma's die onder deze noemer vallen, maken niet duidelijk welke praktijken ze omvatten of welke voordelen ze bieden voor duurzaamheidsinspanningen. En beweringen van bedrijven over lagere emissies worden niet altijd gestaafd.

Het resultaat is dat de plannen van de bedrijven die in het onderzoek zijn geanalyseerd, niet voldoende zijn om de bedrijven te binden aan transformatieve actie, waarbij de coauteurs van het rapport concluderen dat de plannen van de bedrijven “de ambitie missen die nodig is om vervuiling, aantasting van het milieu en emissies aanzienlijk te verminderen of zelfs de koolstofopslag in de bodem te vergroten”.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Mestvergisting ===
Vergisting van de mest van melkkoeien en varkens tot methaangas, direct ter plaatse, wordt gezien als een veelbelovende oplossing waar bovendien veel geld mee verdiend kan worden.<ref>[https://www.dlvadvies.nl/energie/monomestvergisting Geld verdienen met mestvergisting | DLV Advies]</ref> De optimistische berichten erover gaan voorbij aan de nadelen. Voor omwonenden is dat vooral de stankoverlast maar belangrijker is dat het noch een oplossing is voor het stikstofprobleem, noch voor de uitstoot van broeikasgas, en daarmee allesbehalve een groene oplossing. In een opiniestuk in Eindhovens Dagblad schrijft Jan van Hoof dat mestvergisting nog geen 2% van het totale aardgasverbruik kan vervangen.
<blockquote>'''Bron:'''
<references />
</blockquote>

=== Tip voor investeerders ===
In 2023 heeft de fossiele brandstoffensector opnieuw terrein verloren ten opzichte van de markt als geheel. Terwijl de oliemultinationals een daling van 30% in jaarlijkse winsten rapporteren en de sector een jaarlijks verlies van bijna 5% boekt, concludeert een nieuw rapport van het Institute of Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA) dat het niet alleen een slecht jaar was om te investeren in fossiele brandstoffen, maar ook een slecht decennium.<ref>[https://ieefa.org/articles/financial-rationale-investing-fossil-fuel-industry-continues-unravel Financial rationale for investing in fossil fuel industry continues to unravel | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref> <ref name=":12">[https://ieefa.org/resources/passive-investing-warming-world Passive investing in a warming world | Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA)]</ref>

De energietransitie heeft een groot effect op de aandelenmarkten, waarbij fossiele brandstoffen een risicovoller onderdeel worden van passieve beleggingsportefeuilles. In het afgelopen decennium was het financieel beter om aandelen in olie, gas en kolen te verkopen, ook al zijn er recent energiecrises geweest waarbij de brandstofprijzen en dus ook de winsten voor energiebedrijven de pan uit rezen. De traditionele voordelen van de fossiele brandstoffensector zijn verzwakt en af en toe winstgevende kwartalen hebben niets veranderd aan het feit dat de sector op de lange termijn ondermaats heeft gepresteerd.

Beleggers begrijpen met welke problemen de traditionele energiesector te maken heeft door reductie van broeikasgassen en concurrentie met duurzame energiebronnen. Nu de markten evolueren naar een toekomst met minder koolstof, zijn strategieën zonder fossiele brandstoffen een belangrijke manier voor beleggers om hun weg te vinden temidden van de uitdagingen en kansen van klimaatverandering.
[[Bestand:S&P Standalone Graphic for Factsheet-2.png|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''De bovenste lijn is de algemene Standard & Poor Index. De onderste is de index van de energiebedrijven uit de S&P 500. Bron: IEEFA.''<ref name=":12" />]]

En toch, ondanks alle signalen van klimaatverandering energietransitie en klimaatbewuste beleggers zoals pensioenfondsen, zien we dat de fossiele brandstofindustrie nog steeds vasthoudt aan haar oude verhaal en blijft investeren in het exploiteren van nieuwe olie- en gasvelden. Gevestigde fossiele energiebedrijven gaan nog steeds uit van business as usual en zelfs groei. De laatste tijd meer geleid door ideologie dan door investeringslogica. Of gokken ze op schadeclaims bij stranded assets?
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

=== Stranded Assets ===
Gestrande activa, beter bekend als ‘''stranded assets''’, zijn activa die op een bepaald moment vóór het einde van hun economische levensduur (zoals aangenomen bij de investeringsbeslissing) niet langer in staat zijn om een economisch rendement te behalen. In dit geval als gevolg van veranderingen door de overgang naar een koolstofarme economie.<ref>[https://www.smithschool.ox.ac.uk/sites/default/files/2022-04/Stranded-Assets-and-Scenarios-Discussion-Paper.pdf Stranded Assets and Scenarios
Discussion Paper | Oxford Smith School]</ref>

Carbon Tracker<ref>[https://carbontracker.org/resources/terms-list/#stranded-assets Stranded Assets | Carbon Tracker]</ref> wijst erop dat verstandig beleggen kan voorkomen dat investeringen in de fossiele sector leiden tot stranded assets. Mark Carney, de voorzitter van de internationale Financial Stability Board, wijst erop dat een koolstofbudget '''[maak link]''' op basis van de 2 °C doelstelling de grote meerderheid van de fossiele reserves in de wereld tot stranded assets maakt, dat wil zeggen olie, gas en kolen die letterlijk onbrandbaar zullen blijven zonder toepassing van dure carbon capture '''[maak link]''' technologie.

De mogelijkheid bestaat dat dergelijke stranded assets zullen zal leiden tot miljardenclaims van de fossiele industrie, bij wijze van schadevergoeding omdat zij zich tot slachtoffer zullen uitroepen van klimaatmaatregelen die het gebruik van fossiele energie ontmoedigen of beperken.<ref>[https://www.somo.nl/compensation-for-stranded-assets/ Compensation for stranded assets? | SOMO]</ref>

=== Doodlopende wegen ===
Veel van de oplossingen voor het klimaatprobleem die hiervoor zijn genoemd, zijn doodlopende wegen, ''dead-end pathways'', volgens een analyse gepubliceerd in PLOS Climate in 2025.<ref name=":13">[https://journals.plos.org/climate/article?id=10.1371/journal.pclm.0000693 Dead-end pathways: Conceptualizing, assessing, avoiding | PLOS Climate]</ref>

Ondanks de dringende noodzaak om klimaatverandering aan te pakken, blijven beleidsmakers opties ondersteunen om emissies te verminderen die in theorie goed lijken, maar in de praktijk de situatie alleen maar verslechteren. Veel oplossingen, zoals efficiëntere benzinemotoren of het terugwinnen van restwarmte uit fossiele brandstoffen, verminderen de uitstoot slechts gedeeltelijk. Ze houden geen rekening met de vraag of ze ons kunnen helpen om in de toekomst naar netto-nul-systemen te gaan.

De PLOS studie reikt drie criteria aan om de meest problematische richtingen, 'doodlopende wegen', te identificeren en te vermijden. Dat zijn: (1) hoe dicht ze in de buurt kunnen komen van een vrijwel volledige eliminatie van emissies in een bepaald systeem, (2) hoe breed ze kunnen worden toegepast in het gespecificeerde systeem en (3) hoe snel ze kunnen worden geïmplementeerd.

Vervolgens wordt dit kader gebruikt om drie concrete voorbeelden uit het wegvervoer te bekijken, die elk op een van deze punten tekortschieten. Die voorbeelden zijn: het gebruik van gecomprimeerd aardgas (CNG) in het zware wegtransport in Canada, ethanol in het personenvervoer in de VS, en groene brandstoffen (''e-fuels'') in het personenvervoer in Duitsland.

Alle drie trajecten zijn doodlopende wegen en vormen een reëel probleem. Zij kunnen middelen vastzetten die het moeilijker maken om klimaatdoelstellingen te halen. Zij kunnen ook degenen aan de macht steunen die tegen klimaatmaatregelen zijn. En zij onttrekken tijd en middelen aan meer haalbare opties.
[[Bestand:Dead-end pathways.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Doodlopende wegen verspillen tijd en middelen. Deze figuur illustreert de gevolgen van het voortzetten van investeringen in een doodlopende weg. In scenario 1 (linkerpaneel) worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg tijdig herbestemd naar de netto-nulweg, waardoor veranderingsprocessen worden versneld. In scenario 2 worden de maatschappelijke investeringen in de doodlopende weg voortgezet voordat uiteindelijk wordt overgeschakeld op een echte netto-nulweg, wat leidt tot vertragingen en extra verspilling van middelen. Bron: PLOS Climate.<ref name=":13" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0]'']]

=== Oplossingen voor klimaatverandering bestaan al ===
Dit schrijft Geoengineering Monitor:<ref>[https://www.geoengineeringmonitor.org/reasons-to-oppose<nowiki>Key reasons to oppose geoengineering | Geoengineering Monitor]</nowiki></ref>

"Er zijn al echte, fundamentele, risicoloze of risicovrije, voordelige en langetermijnoplossingen voor klimaatverandering beschikbaar. Deze omvatten agro-ecologie, het verminderen van uitstoot en grondstofverbruik, het invoeren van strenge emissiegrenswaarden, investeren in openbaar vervoer en leefbare en werkbare gemeenschappen, en het stoppen van ontbossing, naast vele andere maatregelen. Het probleem is niet dat deze oplossingen niet werken, maar dat ze onverenigbaar zijn met elk doel of mandaat voor een steeds groeiende economie die gebaseerd is op de exploitatie van eindige natuurlijke hulpbronnen. Het verminderen van emissies roept weerstand op bij de grote oliemaatschappijen; het openbaar vervoer wordt belemmerd door autofabrikanten; grootschalige uitbreiding van agro-ecologie wekt de woede van industriële agro-agribusinessconglomeraten."

"Om echte oplossingen te laten werken, moet de macht van kleine boeren, gemeenschappen en werknemers toenemen ten opzichte van die van investeerders en de industrie. De belangrijkste belemmeringen voor de uitvoering ervan zijn de vervuilende industrieën en hun investeerders. Een snelle manier om de geloofwaardigheid en goede wil van voorstanders van geo-engineering te controleren, is door na te gaan hoeveel echte inspanningen zij hebben geleverd om echte oplossingen voor klimaatverandering te bepleiten – en door te kijken waar hun geld vandaan komt."

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Adaptatie =
Er is alle reden om aan te nemen dat de doelen van de Parijse Akkoorden — opwarming minder dan 2°C en liefst niet (veel) meer dan 1,5°C — niet gehaald gaan worden. We moeten serieus rekening houden met een wereld die 2,5 tot 3 °C warmer wordt, zegt een rapport van Climate Action Tracker, met alle gevolgen van dien. <ref>[https://climateactiontracker.org/documents/1277/CAT_2024-11-14_GlobalUpdate_COP29.pdf Warming Projections Global Update, November 2024 | Climate Action Tracker]</ref> Zie daarvoor Urgentie onvoldoende onderkend.

Dat betekent dat we ons moeten voorbereiden op de schadelijke gevolgen van klimaatverandering. Extreme weersomstandigheden zullen vaker voorkomen. De kans op bosbranden, hittegolven en overstromingen neemt plaatselijk toe. Op andere plaatsen vindt woestijnvorming plaats. Door het jaar heen kunnen seizoensgebonden watertekorten en -overschotten optreden. Dat vergt grote aanpassingen aan infrastructuur en opschaling van veiligheidsmaatregelen.

Infrastructuur en planning spelen een belangrijke rol bij de aanpassing (adaptatie) aan klimaatverandering. Maatregelen tegen overstromingen, zoals barrières, dijken en betere afvoersystemen, beschermen tegen het stijgende waterpeil. Hittebestendige gebouwen ontwerpen en steden vergroenen vermindert het stedelijk hitte-eilandeffect en maakt steden leefbaarder tijdens extreme hittegolven.

Kustgemeenschappen moeten worden beschermd tegen de stijgende zeespiegel en stormvloeden door de kust te beheren en zeeweringen en mangrovebossen aan te leggen. Door ruimte te geven aan de rivieren wordt het binnenlandse overstromingsrisico verminderd.

De voedselproductie moet worden aangepast. Door de dierlijke productie drastisch te beperken en een verscheidenheid aan gewassen te verbouwen die zowel hitte en watertekort als wateroverschot kunnen verdragen, kan er bij een eerlijke verdeling voldoende voedsel voor iedereen worden geproduceerd, zelfs bij ongunstige klimaatomstandigheden. Irrigatiesystemen moeten worden verbeterd en watervoorraden beheerd, bijvoorbeeld door water te besparen en regenwater op te vangen. Uitgeputte grondwaterlagen moeten worden aangevuld om de beschikbaarheid van water op langere termijn te garanderen.

Gezondheids- en sociale stelsels moeten worden aangepast, bijvoorbeeld door de infrastructuur van de gezondheidszorg te verbeteren. Gemeenschappen moeten worden voorbereid op klimaatgerelateerde gezondheidseffecten, zoals hittegolven en besmettelijke ziekten. Voorlichting verhoogt het bewustzijn over klimaatrisico's en helpt mensen weerbaarder te maken om dergelijke risico’s het hoofd te bieden.

Innovaties op het gebied van energie en technologie, zoals het gebruik van hernieuwbare energie en energie-efficiënte technologieën, moeten de uitstoot van broeikasgassen verminderen. Economische en financiële strategieën, waaronder verzekeringen en initiatieven voor investeringen in een groene economie, moeten zorgen voor financiële stabiliteit en voor het bevorderen van duurzame ontwikkeling.

Beleids- en bestuurskaders hebben tot taak het opbouwen van deze aanpassingen te ondersteunen. Het is ook belangrijk dat landen samenwerken om kennis en middelen te delen. Dit helpt om ervoor te zorgen dat de te verwachten schade door klimaatverandering te dragen blijft voor iedereen.

Als niets helpt, zullen mensen wegtrekken uit gebieden die onleefbaar zijn geworden. Grootschalige migratie is dan ook onvermijdelijk en landen die het beter hebben, zullen daar een humaan antwoord op moeten vinden.

Steeds meer onderzoekers vragen zich af of de structuur en organisatie van samenlevingen zoveel druk en onzekerheid door de gevolgen van de voortschrijdende klimaatverandering kunnen verdragen. Het is niet uitgesloten dat grote maatschappelijke onrust en chaos ontstaat, die heel andere vormen van adaptatie vereist.

== Transformatieve respons ==
Omdat klimaatverandering zijn weerslag heeft op vrijwel alle facetten van het menselijk leven, zullen de verstoringen van sociaal-ecologische systemen als gevolg van klimaatverandering dientengevolge enorm complex zijn. Conventionele strategieën en oplossingen schieten tekort om dergelijke verstoringen het hoofd te bieden en te bestrijden. Dit vraagt om een integrale interpretatie van klimaatwetenschap: transformatieve klimaatwetenschap. Die wordt gedefinieerd als een open proces van het ontwikkelen, structureren en toepassen van kennis om geïntegreerde adaptatie- en mitigatiestrategieën te verbinden met duurzame ontwikkeling.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/S10113-018-1288-8 Defining transformative climate science to address high-end climate change | Regional Environmental Change]</ref>

Alle adaptieve oplossingen moeten worden gelegd langs de meetlat van duurzaamheid. Veel bestaande strategieën voor coping of stapsgewijze adaptatie aan klimaatverandering zijn niet toereikend, niet duurzaam of onaangepast.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1462901119305337 Transformative adaptation to climate change for sustainable social-ecological systems]</ref>

Daarom zijn fundamenteel andere sociaal-ecologische systemen nodig die de onderliggende oorzaken van kwetsbaarheid aanpakken. Kenmerken van transformatieve aanpassing zijn: herstructurerend, padveranderend, innovatief, op meerdere schalen, systeembreed en blijvend. Deze kenmerken moeten het uitgangspunt zijn bij het ontwerpen van strategieën om te anticiperen op de gevolgen van klimaatverandering, deze bij te sturen of ervan te herstellen.

=== Illusie ===
Meteoroloog Gerrit Hiemstra:<ref>[https://www.linkedin.com/posts/gerrithiemstra_noodweer-in-spanje-activity-7257705672417382400-6__v Uitleg noodweer in Spanje bij Eva Jinek | Gerrit Hiemstra, LinkedIn]</ref>
“Veel mensen denken dat we met maatregelen voor klimaatadaptatie ons wel kunnen aanpassen aan het veranderende klimaat. De situatie in Spanje in 2024 en op vele andere plekken drukken ons met de neus op het feit dat dit een illusie is. Onze samenleving is ingericht op het oude klimaat. Onze infrastructuur is zo opgebouwd dat we konden leven met het klimaat van vroeger. Het oude klimaat bestaat echter niet meer en dus voldoet onze infrastructuur ook niet meer.”

“De klimaatverandering gaat zó snel dat we onze infrastructuur niet snel genoeg kunnen aanpassen aan de nieuwe realiteit. Natuurlijk moeten we doen wat we kunnen, maar onze belangrijkste optie is: mitigatie! Dat betekent: de emissie van broeikasgassen zo snel mogelijk verminderen. En dát betekent: zo snel mogelijk stoppen met aardgas, benzine, diesel, kerosine, LPG, etc. en ook de emissie uit de veehouderij zo snel mogelijk decimeren door te stoppen met consumptie van vlees en zuivel.”

“Het is het één of het ander: óf stoppen met fossiele brandstoffen, vlees en zuivel óf meer klimaatverandering.”
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Einde aan de groei =

== Postgroei (''Post-growth'') ==
Postgroei vindt zijn oorsprong in de ecologische economie.<ref>[https://www.jstor.org/stable/1239248 In Defense of a Steady-State Economy | American Journal of Agricultural Economics]</ref> Over tijd is dit geëvolueerd tot een tak van de duurzaamheidswetenschap waarbij wordt bijgedragen aan de constructie van een nieuw economisch vakgebied waarin inzichten uit diverse disciplines (bijv. ecologische, antropologische, historische, sociologische en politieke) worden opgenomen om te begrijpen hoe de voorziening in menselijke behoeften in zijn werk gaat.<ref name=":11">{https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | The Lancet Planetary Health]</ref> Het vakgebied onderzoekt de ecologische, sociale en economische limieten aan groei.

Met betrekking tot de ecologische grenzen begint postgroei met het uitgangspunt dat er planetaire grenzen zijn die niet gerespecteerd kunnen worden als landen streven naar een ongelimiteerde economische groei, oftewel uitbreiding van productie en consumptie. Overheden streven standaard naar 3% groei per jaar, wat betekent dat de economische output ongeveer elke 23 jaar verdubbelt.<ref>[https://ontgroei.degrowth.net/post-growth-degrowth-the-doughnut-and-circular-economy-a-short-guide/ Post-growth, degrowth, the doughnut and circular economy: a short guide | Ontgroei]</ref> Een kanttekening daarbij is dat veel Westerse landen dit groeipercentage al geruime tijd niet halen.

Postgroei is, net als ‘groene groei’, een aanpak binnen de duurzaamheid wetenschap. “In het licht van 1) het ontbreken van bewijs voor groene groei, 2) de overmaat aan bewijs tegen groene groei, en 3) de alsmaar kleiner wordende mogelijkheid om ecologische afbraak te voorkomen, verkiest het postgroei vakgebied het voorzichtigheidsprincipe te volgen en het nastreven van economische groei los te laten.”<ref name=":11" /> Met andere woorden, het vasthouden aan economische groei maakt het bereiken van milieudoelstellingen lastiger. Blijven vertrouwen op technologie is onverstandig en onverantwoord in het licht van enerzijds de huidige resultaten en anderzijds wat er op het spel staat.

Dit gedachtegoed is in ons land op de kaart gezet door onder andere Postgroei Nederland,<ref>[https://www.postgroei.nl/ Postgroei Nederland]</ref> een denktank met deskundigen uit 12 verschillende politieke partijen.

Hierbij een samenvatting van hun betoog. Zij stellen dat zeven van de negen planetaire grenzen mondiaal zijn overschreden. Hiervoor zijn vijf hoofdoorzaken: de uitstoot van broeikasgassen, materiaalverbruik, watergebruik, landgebruik en emissies van toxische stoffen. Nederland draagt hier disproportioneel aan bij. Alle vijf deze oorzaken moeten tegelijk en voldoende snel omlaag. Er is onvoldoende wetenschappelijk bewijs dat dit mogelijk is in combinatie met economische groei. Dit geldt ook voor de andere landen die disproportioneel bijdragen aan het overschrijden van de planetaire grenzen, zoals nagenoeg alle Westerse landen.

Volgens Postgroei Nederland zijn de visie van de SER en die van het huidige kabinet "een illusie" die onvoldoende rekening houdt met twee zaken. Ten eerste het feit dat een groot deel van de productie voor binnenlandse consumptie in het buitenland plaatsvindt en daar dus beslag legt op extra gebruik van land, grondstoffen en water en extra broeikasgassen uitstoot. Ten tweede de Jevons-paradox: het verschijnsel dat milieuwinst vaak leidt tot lagere prijzen en daardoor hogere consumptie, waardoor de milieuwinst grotendeels verdwijnt. Als tegenhanger stellen zij daarom een verschuiving van kwantitatieve groei (BBP) naar kwalitatieve groei (kwaliteit van leven) voor.
<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Ontgroei (''Degrowth'') ==
Waar postgroei het nastreven van economische groei als leidende indicator voor de economie loslaat, gaat ontgroei een stap verder door een gelijkwaardige verschuiving van productie en consumptie voor te stellen die het menselijk welzijn vergroot, ongelijkheid vermindert en de ecologische omstandigheden op lokaal en mondiaal niveau verbetert, op de korte en lange termijn.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959652610000259 Crisis or opportunity? Economic degrowth for social equity and ecological sustainability. Introduction to this special issue | Journal of Cleaner Production]</ref>

Om dat te bewerkstelligen is een heel scala aan ingrepen nodig, zoals het stoppen van geplande veroudering van producten, het verminderen van ecologisch-destructieve industrie en het stoppen met reclame daarvoor, het voorzien in universele basisdiensten, baangarantie, hogere loongelijkheid en schuldkwijtschelding voor landen in het globale zuiden.<ref> Hickel, J. (2020). Less is more: How degrowth will save the world. Random House.</ref> <ref> Schmelzer, M., Vetter, A., & Vansintjan, A. (2022). The future is degrowth: A guide to a world beyond capitalism. Verso Books.</ref> <ref> Kallis, G., Paulson, S., D'Alisa, G., & Demaria, F. (2020). The case for degrowth. John Wiley & Sons.</ref> <ref> Parrique, T. (2019). The political economy of degrowth (Doctoral dissertation, Université Clermont Auvergne [2017-2020]; Stockholms universitet).</ref> Ook gaan er stemmen op dat ontgroei een directe of participatieve democratie zou moeten omvatten en dat ‘een gelijkwaardige verschuiving’ niet ver genoeg zou gaan maar dat ‘een rechtvaardige verschuiving’ beter is.<ref>[https://timotheeparrique.com/wp-content/uploads/2025/01/Parrique-T.-2025.-Defining-degrowth-V1-1.pdf Defining degrowth | Working paper]</ref> <ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5238271 A review and classification of beyond GDP measurements
based on degrowth criteria | SSRN]</ref>

Omdat het ecologisch budget eerlijk verdeeld moet worden, roepen ontgroeiers met name de rijksten en de grootste vervuilers op om verantwoordelijkheid te nemen voor het aandeel dat ze hebben bijgedragen aan de problematiek. Ontgroei is daarmee een transitie naar een postgroei economie.
Vanwege de omvang en fundamentele aard van de voorgestelde verandering zijn er diverse fundamentele veranderingen nodig.<ref>[https://caracoldsa.org/what-is-degrowth/ What is Degrowth? | Caracol DSA]</ref>

Allereerst, een waarschijnlijk gevolg van een ontgroei-agenda is een reductie in BBP. Het huidige economische systeem is compleet gebaseerd op groei van het BBP. Deze groeidwang wordt gezien als belangrijke sta-in-de-weg voor de voorgestelde sociaal-rechtvaardige transformatie.<ref>[https://www.thelancet.com/journals/lanplh/article/PIIS2542-5196(24)00310-3/fulltext Post-growth: the science of wellbeing within planetary boundaries | Lancet Planetary Health]</ref> Daarom is een hervorming van de economie vereist om te blijven functioneren en te voorzien in levensbehoeften. Andere uitdagingen zijn het reorganiseren van het belastingstelsel en eigendom en het bekostigen van de publieke basisvoorzieningen (zorg, onderwijs, onderdak etc.).

De mogelijkheid om ecologische ineenstorting te voorkomen wordt steeds kleiner. Hoe langer we wachten met het kiezen voor een postgroei aanpak, hoe groter de kans dat degrowth over ons zal worden afgeroepen. Met andere woorden: “Degrowth by design, or degrowth by disaster.”<ref>[https://www.linkedin.com/pulse/37-degrowth-disaster-hans-stegeman-gxzve/ #37 Degrowth by disaster? | Hans Stegeman, LinkedIn]</ref>

<youtube> https://www.youtube.com/watch?v=6JrBNxmdI2g</youtube>

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== Checklist voor strenge en duidelijke netto-nul plannen ==
In een commentaar in Nature schetsen Rogelj et al. (2021)<ref>[https://www.nature.com/articles/d41586-021-00662-3 Net-zero emissions targets are vague: three ways to fix | Nature]</ref> een routekaart naar een net-zero toekomst met de voorwaarden waaraan die zou moeten voldoen. Dat levert de volgende checklist op voor een dergelijke routekaart:

'''Toepassingsgebied'''
*Aan welk mondiaal temperatuurdoel draagt dit plan bij (de mondiale temperatuur stabiliseren, of pieken en dalen)?
*Wat is de streefdatum voor netto nul?
*Met welke broeikasgassen wordt rekening gehouden?
*Hoe worden de broeikasgassen bij elkaar opgeteld (GWP-100 of andere metriek)?
*Wat is de omvang van de uitstoot (over welke gebieden, tijdspannes of activiteiten)?
*Wat zijn de relatieve bijdragen van reducties, verwijderingen en compensaties?
*Hoe worden de risico's rond verwijderingen en compensaties beheerd?
'''Eerlijkheid'''
*Welke principes worden toegepast?
*Zou het mondiale klimaatdoel worden bereikt als iedereen dit zou doen?
*Wat zijn de gevolgen voor anderen als deze principes universeel worden toegepast?
*Hoe beïnvloedt jouw doelstelling het vermogen van anderen om netto nul te bereiken en hun streven naar andere Sustainable Development Goals?
'''Routekaart'''
*Welke mijlpalen en beleidsmaatregelen zullen de verwezenlijking ondersteunen?
*Welk controle- en beoordelingssysteem zal worden gebruikt om de voortgang te monitoren en het doel bij te stellen?
*Wordt netto-nul aangehouden, of is het een stap in de richting van netto negatief?

== Voorbij duurzaamheid ==
In Voorbij duurzaamheid stelt Shivant Jhagroe<ref> Jhagroe, S. (2024). Voorbij duurzaamheid: op weg naar een ecorechtvaardige samenleving. Mazirel Pers, imprint Walburg Pers.</ref> dat het denken en doen vanuit ‘duurzaamheid’ functioneert als groene fopspeen die radicale en rechtvaardige systeemverandering verhindert. Door het sterke geloof in het duurzaamheidssprookje vergeten we hoe nauw duurzaamheid is verweven met kolonialisme, kapitalisme en sociale uitsluiting. Hij houdt daarom een vlammend pleidooi voor een andere politieke taal en verbeelding en maakt de weg vrij voor een ecorechtvaardige samenleving, waarin een liefdevolle zorgplicht voor Aarde en elkaar centraal staat.

== Kosten en opbrengsten van de transitie naar netto-nul ==
Om in 2050 te komen tot netto nul emissies is wereldwijd naar verwachting een gemiddelde jaarlijkse investering nodig van ongeveer $9,2 biljoen (= $ 9.200 miljard), wat een stijging is van $3,5 biljoen ten opzichte van de huidige uitgaven. Dit komt neer op ongeveer 7,5% van het wereldwijde BBP per jaar en op een totaal van ongeveer 275 biljoen dollar van 2021 tot 2050.<ref name=":14">[https://www.mckinsey.com/capabilities/sustainability/our-insights/the-net-zero-transition-what-it-would-cost-what-it-could-bring#/ The net-zero transition: What it would cost, what it could bring | McKinsey Sustainability]</ref> Deze overgang vereist aanzienlijke investeringen in emissiearme technologieën en infrastructuur, vooral in de startperiode tussen 2026 en 2030.
[[Bestand:Net zero cost.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Extra uitgaven (in biljoen $) die nodig zijn om in 2050 netto nul te bereiken. Schattingen gebaseerd op het Net Zero 2050 scenario van het Network for Greening the Financial System, waarin de opwarming beperkt blijft tot 1,5 °C. Dat is een hypothetisch scenario, geen voorspelling of projectie. Bron: McKinsey.''<ref name=":14" />]]
Tegenover de kosten staan aanzienlijke besparingen volgens een studie van onderzoekers van de Universiteit van Oxford in het tijdschrift Joule.<ref>[https://www.ox.ac.uk/news/2022-09-14-decarbonising-energy-system-2050-could-save-trillions-new-oxford-study<nowiki>Decarbonising the energy system by 2050 could save trillions - new Oxford study | University of Oxford]</nowiki></ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S254243512200410X<nowiki>Empirically grounded technology forecasts and the energy transition | Joule]</nowiki></ref>

Een snelle overgang naar schone energie is goedkoper dan een langzame of geen overgang. Dat weerlegt de veelgehoorde bewering dat de groene transitie duur is. De kosten van groene technologie zijn de afgelopen tien jaar sneller gedaald dan verwacht en zullen waarschijnlijk verder blijven dalen. Al snel zal duurzame energie in vrijwel alle gevallen goedkoper zijn dan fossiele energie. Daarmee is het bereiken van een koolstofneutraal energiesysteem rond 2050 economisch mogelijk en rendabel.

De onderzoekers berekenden dat de overgang naar een koolstofvrij energiesysteem rond 2050 de wereld naar verwachting ten minste 12 biljoen dollar zal besparen in vergelijking met voortzetting van ons huidige gebruik van fossiele brandstoffen. Het gaat om de totale netto besparingen in de periode tot 2050.

<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

= Duurzame energie =
Zie de wikipagina [[Duurzame energie]].

Duurzame oplossingen

2025-08-17T12:44:54Z

Marit:

Strategieën tegen klimaatverandering

2025-08-17T12:34:29Z

Marit:

Strategieën tegen klimaatverandering

2025-08-17T12:32:13Z

Marit:

Strategieën tegen klimaatverandering

2025-08-17T12:29:26Z

Marit:

Strategieën tegen klimaatverandering

2025-08-17T12:27:55Z

Marit:

Economische gevolgen

2025-08-16T10:49:36Z

Marit:

Economische gevolgen

2025-08-16T10:45:49Z

Marit:

Economische gevolgen

2025-08-16T10:44:28Z

Marit:

Sociale en politieke gevolgen

2025-08-16T10:43:52Z

Marit:

Sociale en politieke gevolgen

2025-08-16T10:40:45Z

Marit:

Sociale en politieke gevolgen

2025-08-16T10:39:10Z

Marit:

Gevolgen voor de gezondheid

2025-08-16T10:34:35Z

Marit:

Gevolgen voor de biosfeer

2025-08-16T10:30:43Z

Marit:

Gevolgen voor de oceanen

2025-08-16T10:28:43Z

Marit:

Gevolgen voor de cryosfeer

2025-08-16T10:26:24Z

Marit:

Gevolgen voor de atmosfeer

2025-08-16T10:22:58Z

Marit:

Feedbacks en tipping points

2025-08-16T10:18:14Z

Marit:

Meest recente stand van zaken

2025-08-16T10:12:26Z

Marit:

Meest recente stand van zaken

2025-08-16T10:11:04Z

Marit:

Meest recente stand van zaken

2025-08-16T10:10:03Z

Marit:

Wat is klimaatverandering?

2025-08-16T10:03:23Z

Marit:

<div id="BackToTop" class="noprint" style="background-color:#DDEFDD; position:fixed;
bottom:32px; left:2%; z-index:9999; padding:0; margin:0;">
[[#top| Top ^]]</div>

= '''In een zin''' =

{| class="wikitable" 
| Klimaatverandering is er in de lange aardgeschiedenis altijd geweest, maar door menselijke activiteit warmt de aarde nu sneller op dan ooit. De oorzaak daarvan is de toename van broeikasgassen in de atmosfeer door het gebruik van fossiele brandstoffen.
|}

= '''Eenvoudig uitgelegd''' =
<div style="background:#F0FFF0">
'''Klimaatverandering is wanneer de gemiddelde weerpatronen van de aarde over een lange tijd veranderen.'''

'''Uitleg:'''
* Het klimaat is het typische weer in een regio over een periode van 30 jaar of meer, inclusief temperatuur, regenval en wind.

* Het klimaat op aarde verandert in de laatste 150 jaar sneller dan in de afgelopen 10.000 jaar. De wereld is al 1,3 graad Celsius (2,3 graden in Nederland) warmer geworden sinds de industriële revolutie.
'''Deze veranderingen zijn grotendeels te wijten aan dingen die mensen doen:'''
* Bij het verbranden van fossiele brandstoffen zoals olie, gas en kolen komen broeikasgassen zoals CO2 (kooldioxide) en CH4 (methaan) vrij in de atmosfeer.

* Deze gassen houden warmte vast en zorgen ervoor dat de aarde opwarmt.
* Het kappen van bossen draagt ook bij aan klimaatverandering.
'''Gevolgen van klimaatverandering:'''
* Extreme weersomstandigheden zoals stormen, overstromingen en hittegolven komen steeds vaker voor.
* IJskappen smelten en de zeespiegel stijgt.
* Planten- en diersoorten worden bedreigd.
</div>

= Wat is klimaatverandering? =

'''Ons klimaat verandert. Het klimaat, of eigenlijk de concentratie broeikasgassen in de atmosfeer, is één van de [http://www.klimaatwiki.org/index.php/Extreme_urgentie#De_grenzen_van_onze_planeet negen planetary boundaries] die sinds ongeveer 1990 voorbij de veilige limiet is. De gevolgen van het overschrijden van die grens zijn maar ten dele terug te draaien, en vaak pas op de lange termijn.'''

'''Deze pagina bespreekt de verschillen tussen [[Wat is klimaatverandering?#Weer en klimaat|weer en klimaat]], het [[Wat is klimaatverandering?#Het natuurlijke broeikaseffect|natuurlijke broeikaseffect]], [[Wat is klimaatverandering?#Welke broeikasgassen zijn er?|broeikasgassen]], het door de mens veroorzaakte [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]], en de invloedrijke weersverschijnselen [[Wat is klimaatverandering?#El Niño en La Niña|El Niño en El Niña]].'''

'''Onderstaande grafiek, gepubliceerd door het KNMI, vat het verhaal van deze wiki samen. Hij laat zien hoe de gemiddelde temperatuur op aarde sinds de Industriële Revolutie is gestegen parallel met de toename van kooldioxide in de atmosfeer.'''
[[Bestand:Klimaatgrafiek KNMI.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|Temperatuur en CO2-concentratie sinds het begin van de jaartelling. Bron: KNMI.]]

== Weer en klimaat ==
'''Weersverandering en klimaatverandering worden nogal eens met elkaar verward: ''“Hoezo opwarming van de aarde? Kijk naar buiten. Het sneeuwt en het is heel koud.”'' Het is goed om het verschil tussen weer en klimaat scherp te hebben.'''

Op de site https://earth.nullschool.net/ vind je animaties van de actuele weersituatie: temperatuur, luchtdruk, wind, zeestromingen, chemie en nog veel meer.

<youtube>obsw9qiBnjo</youtube>

==== Weer ====
Weer is wat je buiten voelt op een specifieke dag: warm, koud, regen, zon, wind, enzovoort. Het verandert snel, soms zelfs binnen een uur. Het weer — temperatuur, neerslag, wind — is op elke plaats en op elk moment anders.

Tegelijkertijd is het weer ook in zekere mate voorspelbaar: de dagen in de wintermaanden zijn kouder, grauwer en donkerder, dan in de zomer. In gebieden ver van zeeën en oceanen zijn deze verschillen groter dan in Nederland, dichtbij de zee. Nederland heeft een zeeklimaat, Rusland een landklimaat.

==== Klimaat ====
Klimaat gaat over het ''gemiddelde'' weer in een ''groter gebied'' over een ''lange periode;'' meestal wordt daarvoor 30 jaar gekozen. Klimaat geeft een idee wat voor soort weer je meestal kunt verwachten in een seizoen of jaar.

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Hoe klimaatonderzoek werkt|Hoe klimaatonderzoek werkt]].

== Klimaatverandering ==
Klimaatverandering is dus de verandering van de gemiddelde weersomstandigheden over een langere periode in een bepaalde regio. Klimaat zegt daarmee ook iets over de kans dat een bepaald weertype op een bepaalde plaats en op een bepaalde tijd voorkomt.

Je kunt dus niet zeggen dat een bepaalde temperatuur of regenbui (het weer op moment X op plaats Y) het gevolg is van klimaatverandering, tenminste niet op dezelfde manier als zeggen dat het glas dat op de grond valt het gevolg is van je hand die het van de tafel duwt. Het klimaat is immers de samenvatting van vele jaren weersverschijnselen. Je kunt wel zeggen dat een extreem hoge temperatuur die we nog nooit eerder hebben gemeten, of het vaker optreden van extreme regenbuien, het gevolg is van de uitstoot van CO2. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Attributie|Verdieping: Attributie]].)

Als we het over klimaatverandering hebben, bedoelen we vaak de opwarming van de aarde als gevolg van menselijk handelen: de antropogene klimaatverandering (er bestaat dus ook klimaatverandering die niet door de mens wordt veroorzaakt; zie [[Wat is klimaatverandering?#Natuurlijke variatie|natuurlijke variatie]]). Opwarming is echter maar één onderdeel van klimaatverandering. Omdat de planeet aarde één groot samenhangend geheel vormt, heeft opwarming ook gevolgen voor neerslagpatronen, weersextremen, smeltende gletsjers, zuurgraad van de oceanen, zeespiegelstijging, veranderingen in verdamping door vegetatie, etc.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref>

Het klimaat op aarde is over lange tijd — in de orde van honderdduizenden tot miljoenen jaren — redelijk stabiel geweest, met slechts enkele graden verschil ten opzichte van de gemiddelde temperatuur in die periode. De huidige opwarming is groter en veel sneller dan ooit in de afgelopen 2 miljoen jaar. En dat is de kern van het probleem.

Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />
</blockquote>

== Het broeikaseffect ==

'''Het broeikaseffect werkt als een warme deken rond de Aarde en bestaat uit gassen zoals kooldioxide, methaan en waterdamp die warmte vasthouden.'''

'''Het broeikaseffect is een natuurlijk proces, dat de planeet op een leefbare temperatuur houdt: zonder broeikaseffect zou de atmosfeer veel kouder zijn. Menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, hebben het broeikaseffect versterkt. Door de uitstoot van kooldioxide (CO2) is de deken als het ware dikker geworden. Daardoor is de temperatuur op aarde gestegen en de energiebalans verstoord. Dat wordt het [[Wat is klimaatverandering?#Verstoring door de mens|versterkte broeikaseffect]] genoemd. (Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: energiebalans|Verdieping: Energiebalans]].)'''

Hoewel er nog kleine onzekerheden bestaan over klimaatverandering — met name over het tempo en de intensiteit — zijn de natuurkundige processen achter het broeikaseffect volledig begrepen. (Zie [[Experts zijn het eens]].) Uit al het onderzoek blijkt dat op de lange termijn kooldioxide in de atmosfeer de belangrijkste regelknop is voor de temperatuur op Aarde. Kooldioxide is de belangrijkste veroorzaker van de huidige klimaatverandering; de toename ervan is door de mens veroorzaakt en het is ook de mens die de uitstoot ervan kan terugdringen.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.1190653 Atmospheric CO2: Principal Control Knob Governing Earth’s Temperature | Science]</ref>

Dit is al heel lang bekend. In een reeks experimenten die in 1856 werden uitgevoerd, ontdekte Eunice Newton Foote — een wetenschapper en voorvechtster van vrouwenrechten uit Seneca Falls, New York — als eerste dat het veranderen van de hoeveelheid kooldioxide (toen nog "koolzuurgas" genoemd) in de atmosfeer de temperatuur veranderde. Deze relatie tussen kooldioxide en het klimaat op aarde is sindsdien een van de belangrijkste principes geworden van de moderne meteorologie, het broeikaseffect en de klimaatwetenschap. Maar meer dan een eeuw lang erkende niemand dat Foote de eerste was die deze ontdekking deed, grotendeels omdat ze een vrouw was.<ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref>

Zie ook [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 en temperatuur]].<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Natuurlijk broeikaseffect ===
Het broeikaseffect treedt op omdat zonlicht dat de aarde verwarmt slechts ten dele wordt teruggekaatst naar de ruimte. Broeikasgassen, zoals kooldioxide (CO2) en methaan (CH4), houden een deel van die warmte vast. Dit is net als in een kas, waar glas de warmte binnenhoudt. Vandaar de naam 'broeikaseffect'. Zonder dit effect zou de gemiddelde temperatuur op het aardoppervlak ongeveer -18 °C zijn en zou menselijk leven niet kunnen bestaan.

Het zonlicht bestaat uit straling met korte golflengtes, van ultraviolet (UV) tot zichtbaar licht tot kortgolvige infraroodstraling. Deze straling verwarmt het aardoppervlak. Het opgewarmde aardoppervlak zendt langgolvige infraroodstraling (warmtestraling) terug. Daarvan wordt een klein deel, met golflengte 15 μm, geabsorbeerd door CO2 in de atmosfeer. Deze geabsorbeerde energie wordt vervolgens deels opnieuw uitgestraald, ook richting het aardoppervlak, waardoor de atmosfeer warmte vasthoudt.

<youtube>Ge0jhYDcazY</youtube>

''Demonstratie van het broeikaseffect die in de klas kan worden uitgevoerd.''<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/02/25/carbon-dioxide-cause-global-warming/ How Exactly Does Carbon Dioxide Cause Global Warming?]</ref>

Met dit eenvoudige experiment, dat voor het eerst werd uitgevoerd in 1856 door Eunice Foote, <ref>[https://publicdomainreview.org/collection/first-paper-to-link-co2-and-global-warming-by-eunice-foote-1856/ First Paper to Link CO2 and Global Warming, by Eunice Foote (1856) | The Public Domain Review]</ref> kun je zelf aantonen dat CO2 warmtestraling absorbeert. De fles die meer kooldioxide bevat, warmt meer op dan de fles met alleen maar lucht.
In de atmosfeer werkt het broeikaseffect zoals is weergegeven in de volgende animatie. Klik twee keer op de animatie om hem te starten. [[Bestand:Animatie atmosfeer.gif|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De zes stappen van het versterkte broeikaseffect. Bron: Australian Government.''<ref> [https://www.dcceew.gov.au/climate-change/policy/climate-science/understanding-climate-change Understanding climate change | Australian Government]</ref>]]<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

=== Thermostaat ===
Het kooldioxidegehalte in de atmosfeer blijft van nature redelijk constant rond 0,03%, oftewel van iedere miljoen moleculen in de lucht zijn er 300 CO2-moleculen (ook wel 300 ppm; parts per million genoemd). CO2 die vrijkomt bij bijvoorbeeld vulkaanuitbarstingen, ademende mensen en dieren, en verbranding van fossiele brandstoffen, wordt uiteindelijk opgenomen door de oceanen en planten. Dit proces helpt de variaties in CO2-concentraties, en daarmee ook de temperatuurschommelingen, binnen leefbare grenzen te houden.

De atmosfeer, de oceanen, de landmassa’s en het leven vormen samen één samenhangend systeem, dat functioneert als een natuurlijke thermostaat die de planeet leefbaar houdt. (Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Systeem Aarde|Verdieping: Systeem Aarde]].) Het huidige leven, inclusief de mens, is geëvolueerd in een periode toen de thermostaat op 15 °C stond.

Dat heeft miljoenen jaren goed gefunctioneerd en de evolutie van microben, planten en dieren mogelijk gemaakt. Totdat menselijke activiteiten de balans begonnen te verstoren.

=== Meer dan broeikasgassen ===
De uiteindelijke temperatuur op Aarde wordt bepaald door de totale energie- of stralingsbalans, waar het broeikaseffect een belangrijk onderdeel van is (zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: energiebalans|Verdieping: Energiebalans]]).

==== Aerosolen ====
Naast broeikasgassen zijn er ook andere stoffen in de atmosfeer die hierbij een rol spelen, zoals aerosolen. Aerosol is een verzamelnaam voor stofdeeltjes en vloeistofdruppels in de lucht die vaak groter zijn dan een individueel molecuul. Roetdeeltjes zijn bijvoorbeeld aerosolen, maar ook waterdruppels die wolken vormen kunnen worden gezien als aerosolen. Afhankelijk van het type deeltje, kan een aerosol een afkoelend effect hebben op de atmosfeer doordat ze inkomende zonnestraling weerkaatsen, of juist een opwarmend effect hebben doordat ze straling vasthouden.

==== Albedo ====
Daarnaast is het voor het (versterkte) broeikaseffect ook van belang hoeveel warmte de Aarde überhaupt uitstraalt, en dat hangt weer af van hoeveel zonnestraling het aardoppervlak bereikt. De Aarde reflecteert een deel van de inkomende zonnestraling, dat daarmee dus niet wordt omgezet in warmte. De fractie van de zonnestraling die wordt weerkaatst noemen we het albedo (het lichtweerkaatsingsvermogen, of ook wel 'witheid' van een object). Wolken, sneeuw en ijs hebben een hoge albedo omdat ze veel licht weerkaatsen (en daardoor ook als 'meer wit' worden waargenomen), terwijl water en planten juist een lage albedo hebben. De Aarde heeft gemiddeld gezien een albedo van ongeveer 38%; dat betekent dus dat zo'n 38% van de inkomende zonnestraling wordt weerkaatst terug de ruimte in, onder meer door wolken en ijskappen.

De Aarde warmt op door menselijke activiteit, waarvan de grootste bijdrage de uitstoot van broeikasgassen is. Maar de mens verandert ook de concentratie aerosolen en de albedo van de Aarde, dat de opwarming ook beïnvloedt. Hoe dat precies werkt, lees je onder ...

== Natuurlijke variatie ==
In de geschiedenis van de aarde hebben zich al eerder veranderingen in het klimaat voorgedaan, zoals ijstijden en warme periodes. Hoewel er na deze veranderingen uiteindelijk een nieuw evenwicht optrad, gebeurde dat over duizenden tot miljoenen jaren. Veel soorten overleefden deze veranderingen niet, en de ecosystemen die opnieuw ontstonden, waren vaak anders dan die daarvoor.

Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].

Het grote verschil nu is dat de huidige opwarming vooral door menselijke activiteiten wordt veroorzaakt en in een fractie van de tijd plaatsvindt vergeleken met natuurlijke klimaatveranderingen. Hierdoor wordt de veerkracht van ecosystemen en soorten ernstig op de proef gesteld. Veel planten- en diersoorten kunnen niet snel genoeg migreren of zich aanpassen om deze snelle veranderingen te overleven.

Menselijke samenlevingen zijn ook kwetsbaar voor deze snelle veranderingen. Terwijl de aarde zich op lange termijn misschien kan herstellen en nieuwe evenwichten kan vinden, is er geen garantie dat menselijke samenlevingen hetzelfde kunnen doen. De maatschappelijke structuren, voedselzekerheid, watervoorziening en infrastructuur zijn niet ontworpen om met zulke snelle en extreme veranderingen om te gaan. Dit kan leiden tot grote sociale en economische instabiliteit, migratiestromen, conflicten, lijden en sterfte. Kortom, de snelheid van de huidige opwarming vormt niet alleen een bedreiging voor de natuur, maar ook voor de toekomst van menselijke samenlevingen. (zie ook: [[Extreme urgentie#Klimaatverandering en de wereldwijde samenleving|Extreme urgentie: Klimaatverandering en de wereldwijde samenleving]])

==== Middeleeuws klimaatoptimum ====
Voor Nederland is uitgebreid historisch onderzoek gedaan naar de rol van klimatologische stabiliteit, maatschappelijke ontwikkeling en biodiversiteit. De uitkomst is dat in het zogeheten Middeleeuws klimaatoptimum (een klimatologisch stabiele en relatief warme periode — maar koeler dan nu) aan het einde van de Middeleeuwen, zowel de landbouw als de biodiversiteit floreerden. <ref> Zanden, J. L. van, Goethem, T. van, Lenders, H. J. R., & Schaminée, J. (2021). ''De ontdekking van de natuur: de ontwikkeling van biodiversiteit in Nederland van ijstijd tot 21ste eeuw''. Prometheus.</ref>

==== Palaeocene-Eocene Thermal Maximum ====
Met de nodige voorzichtigheid is het mogelijk perioden in het verleden als analogen te gebruiken voor de huidige opwarming. Bijvoorbeeld de periode die bekend staat als het Palaeocene-Eocene Thermal Maximum (PETM). Tijdens het PETM was het Noordpoolgebied helemaal ijsvrij. Er groeiden palmbomen en er zwommen nijlpaarden. Dat maakt het nog geen scenario voor de huidige opwarming.<ref> [https://www.nature.com/articles/ngeo668 Warm and wet conditions in the Arctic region during Eocene Thermal Maximum 2 | Nature Geoscience]</ref><ref>[https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/sterke-en-snelle-opwarming-tijdens-paleocene-eocene-thermal-maximum-huidige-opwarming-is-nog-veel-sneller Het verre verleden als waarschuwing | KNMI]</ref>

Op geen moment in het geologische verleden is de aarde zo snel opgewarmd als in de huidige tijd. Een geschikte analoog voor huidige antropogene opwarming is er dan ook niet, maar het geologische verleden biedt wel lessen voor de huidige tijd.<ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4924029 A Framework for Assessing Analogy between Past and Future Climates | preprint]</ref> <blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

= Welke broeikasgassen zijn er? =
'''De belangrijkste broeikasgassen zijn koolstofdioxide (koolzuurgas, CO2), waterdamp, methaan (CH4) en lachgas (N2O). Daarvan is CO2 de belangrijkste. Alle vier komen van nature voor in de atmosfeer en zorgen ervoor dat de Aarde leefbaar is.'''

<youtube> https://youtu.be/-aSBfn6_pUY?si</youtube>

''Deze animatie, op basis van waarnemingen door NASA's Orbiting Carbon Observatory 2 (OCO-2) en GEOS modelsimulatie, laat zien hoe CO2 zich gedurende een kalenderjaar (2021) door de atmosfeer verspreidt. Het is duidelijk dat de voornaamste CO2-bronnen op het Noordelijk Halfrond liggen.''<ref>[https://svs.gsfc.nasa.gov/5115 Global Atmospheric Carbon Dioxide (CO₂) | NASA Scientific Visualization Studio]</ref>

== Koolstofdioxide ==
'''Van nature komt koolstofdioxide in een kleine concentratie — ~0,03% — voor in de atmosfeer. Groene planten en cyanobacteriën hebben koolstofdioxide nodig voor hun stofwisseling. Ze zetten het met behulp van zonlicht om in glucose: dit proces heet fotosynthese.'''

'''(N.B. In de huidige periode van de aardgeschiedenis zijn [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Vulkanen|vulkanen]] een andere, kleine bron van CO2.)'''

CO2 komt weer in de atmosfeer wanneer de planten vergaan of worden opgegeten door dieren (via de uitademing). Opname en uitstoot zijn min of meer in evenwicht: een boom die tijdens zijn leven CO2 opneemt, stoot die weer uit wanneer hij afsterft. Daardoor is de concentratie CO2 in de atmosfeer licht fluctuerend over de geologische tijd.

Op de geologisch lange termijn wordt er echter veel meer CO2 vastgelegd in de aardbodem dan er door levende planten wordt opgeslagen. Het is opgeslagen als dood plantaardig materiaal in veengrond dat, vastgezet in aardlagen, in de loop van miljoenen jaren samengedrukt is tot bruinkool, steenkool en aardgas. In de oceanen wordt koolstof vastgelegd doordat organismen na afsterven naar de bodem zinken. Op de lange duur kunnen die worden omgezet in aardolie en aardgas.

Het is deze enorme koolstofvoorraad die als fossiele brandstof wordt verstookt, waarbij de CO2 weer vrijkomt. Dit verklaart ook waarom er nu op zo'n korte termijn zoveel CO2 bij kan komen, en waarom dit ongeëvenaard is in de geschiedenis van de aarde.

<youtube>8KrgPPO1h0A</youtube>

''Veranderingen van de CO2 concentratie over de afgelopen 800.000 jaar. De CO2-waarde in oktober 2024 was 424 ppm (deeltjes per miljoen). Bron: NOAA.<ref> [https://gml.noaa.gov/ccgg/trends/history.html Trends in CO2 | NOAA Global Monitoring Laboratory]</ref>''

Deze animatie van de US National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA) zet de huidige toename van de CO2-concentratie in het perspectief van de variaties in de afgelopen 800.000 jaar, de periode van de ijstijden.

De animatie begint met directe observaties van de CO2-concentratie door het Mauna Loa observatorium in Hawaii en een wereldwijd netwerk van andere meetpunten, gevolgd door metingen van CO2-concentraties in ijskernen van Antarctica.

Zie ook:

* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Gevoeligheid|Verdieping: Gevoeligheid]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|Verdieping: Koolstofbalans]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|Verdieping: Koolstofputten]];
* [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Levensduur van CO2 in de atmosfeer|Verdieping: Levensduur van CO2 in de atmosfeer]].

<blockquote>'''Bron:'''
<references /> </blockquote>

=== Fossiele brandstoffen ===
'''De toename van CO2 in de atmosfeer is het gevolg van het verbranden van fossiele brandstoffen. Natuurlijke processen hebben daar nauwelijks aan bijgedragen. De Industriële Revolutie is de start van die toename, die vanaf ongeveer 1950 steeds sterker werd.'''

Fossiele brandstoffen en hun uitstoot zijn eigenlijk een grote verspilling van energie.<ref>[https://carbontracker.org/energy-is-a-very-long-game-yet-fossil-fuel-companies-are-taking-a-lot-of-short-term-risks/ Energy is a very long game: yet fossil fuel companies are taking a lot of short-term risks | Carbon Tracker]</ref> Om precies te zijn: ongeveer 67% van de totale energie van alle gebruikte fossiele brandstoffen gaat verloren in de atmosfeer als kooldioxide, andere oxiden, waterdamp en warmte. Slechts de resterende 33% van de energie wordt daadwerkelijk gebruikt om dingen aan te drijven, te transporteren en te verwarmen.
[[Bestand:Toename broeikasgassen sinds 1850.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Uitstoot van kooldioxide (CO₂) door fossiele brandstoffen en industrie. Veranderingen in landgebruik zijn inbegrepen. Bron: Our World in Data.''<ref>[https://ourworldindata.org/greenhouse-gas-emissions Greenhouse gas emissions | Our World in Data]</ref>]]

Aan het begin van het industriële tijdperk, in 1850, was het CO2-gehalte in de atmosfeer 278 ppm. Sindsdien hebben menselijke activiteiten de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer doen toenemen, waardoor in december 2024 de concentratie ~425 ppm was — een stijging van 50%.<ref>[https://climate.nasa.gov/vital-signs/carbon-dioxide/?intent=121 Carbon Dioxide LATEST MEASUREMENT | NASA]</ref> Deze door de mens veroorzaakte stijging is een stuk groter dan de natuurlijke stijging aan het einde van de laatste ijstijd, 20.000 jaar geleden — de laatste grote opwarming.

==== Sinds de Industriële Revolutie ====

De uitstoot van fossiele CO2 daalt in sommige regio's, waaronder Europa en de VS, maar stijgt wereldwijd — en wetenschappers zeggen dat wereldwijde actie om fossiele brandstoffen terug te dringen niet snel genoeg gaat om gevaarlijke klimaatverandering binnen de perken te houden. Het beste beschikbare bewijs laat zien dat de opwarming waarschijnlijk min of meer zal stoppen zodra de uitstoot van kooldioxide nul is. Dat betekent dat de mens de macht heeft om de toekomst van het klimaat te kiezen.

Ondanks dat er al veel kooldioxide is uitgestoten, zal de temperatuur na het bereiken van nul-emissie niet lang blijven stijgen. Dit komt doordat twee processen elkaar in evenwicht houden. Aan de ene kant zorgt de kooldioxide die al is uitgestoten voor verdere opwarming van het oceaanoppervlak. Aan de andere kant absorberen en begraven de oceanen kooldioxide uit de atmosfeer, waardoor het broeikaseffect van de atmosfeer afneemt en de lagere atmosfeer en het oppervlak afkoelen. Deze opwarmende en verkoelende processen heffen elkaar op. Hierdoor zal de temperatuur na het stoppen van de uitstoot stabiliseren.<ref> [https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1256273/full Michael Mann: Warming ends when carbon pollution stops | Frontiers]</ref><ref>[https://www.frontiersin.org/journals/science/articles/10.3389/fsci.2023.1327653/full H Damon Matthews : How much additional global warming should we expect from past CO2 emissions? | Frontiers]/</ref> Dat is in overeenstemming met IPCC scenario RCP2.6 met ambitieus klimaatbeleid. Onzekere factoren die samenhangen met [[Feedbacks en tipping points#Tipping points (Omslagpunten)|omslagpunten]], zoals het dooien van de permafrost, kunnen voor een verdere stijging van 0,2 tot 0,3 °C zorgen.

Voor een uitleg over het effect van nul-emissie zie het artikel in Carbon Brief: ''Explainer: Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached?''<ref> [https://www.carbonbrief.org/explainer-will-global-warming-stop-as-soon-as-net-zero-emissions-are-reached/ Will global warming ‘stop’ as soon as net-zero emissions are reached]</ref>

Er zijn echter ook aanwijzingen dat de gezamenlijke werking van veranderingen in het [[Wat is klimaatverandering?#Albedo|albedo]], koolstof uit ontdooiende permafrost (zowel als CH4 als CO2) en waterdamp in warme lucht er samen voor zorgen dat de temperatuur hoog blijft, zelfs als de CO2-concentratie afneemt. Dat betekent dat de klimaatverandering die al heeft plaatsgevonden moeilijk ongedaan te maken zal zijn zonder grootschalige netto negatieve emissies. <ref>[https://www.nature.com/articles/s41598-020-75481-z Jorgen Randers, Ulrich Goluke: An earth system model shows self-sustained thawing of permafrost even if all man-made GHG emissions stop in 2020 | Nature]</ref>

Om het klimaat te stabiliseren, moet de uitstoot van broeikasgassen stoppen. Daling van het CO2-niveau en daling van de temperatuur vragen om andere maatregelen.<ref>
[https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2007GL032388 H. Damon Matthews, Ken Caldeira: Stabilizing climate requires near-zero emissions | GRL]</ref> Zie daarvoor: [[Strategieën tegen klimaatverandering#Mitigatie|Mitigatie]].

Zie: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Basislijn ‘Parijs’|Verdieping: Basislijn Parijs]].
<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />

</blockquote>

=== Cementproductie ===
De cementindustrie is de tweede belangrijkste oorzaak van de stijgende concentraties CO2. Een ander nadeel van de cementindustrie is dat beton wordt gebruikt om harde oppervlakken te creëren die verhinderen dat regenwater door de bodem wordt opgenomen. Dat vergroot de kans op bodemerosie, watervervuiling en overstromingen.<ref> [https://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_impact_of_concrete Environmental impact of concrete | Wikipedia]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/s41467-023-43660-x Projecting future carbon emissions from cement production in developing countries | Nature]</ref>

Bij de productie van cement komt koolstofdioxide vrij. Dit komt doordat calciumcarbonaat (CaCO3) wordt afgebroken wanneer het wordt verhit, waarbij kooldioxide (CO2) en ongebluste kalk (CaO) worden gevormd. Er wordt ook veel energie gebruikt, vooral uit de verbranding van fossiele brandstoffen. De cementproductie is goed voor ongeveer 1,6 miljard ton CO2 per jaar — ongeveer 8% van de wereldwijde CO2-uitstoot.<ref>[https://ourworldindata.org/grapher/annual-co2-cement Annual CO₂ emissions from cement | Our World in Data]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Waterdamp ==
Sommige mensen denken dat waterdamp de belangrijkste oorzaak is van de huidige opwarming van de aarde, maar dat is in feite een omdraaiing van oorzaak en gevolg. De concentratie waterdamp in de atmosfeer neemt toe naarmate de aarde warmer wordt, maar dit betekent niet dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming. Waterdamp versterkt het opwarmende effect van andere broeikasgassen.<ref name=":3">[https://science.nasa.gov/earth/climate-change/steamy-relationships-how-atmospheric-water-vapor-amplifies-earths-greenhouse-effect/ Steamy Relationships: How Atmospheric Water Vapor Amplifies Earth’s Greenhouse Effect | NASA]</ref>
[[Bestand:Waterdamp broeikasgas.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Het mechanisme van de positieve terugkoppeling van waterdamp in de atmosfeer. Bron: NASA and NOAA Historic NWS Collection.''<ref name=":3" />]]
Wanneer broeikasgassen zoals kooldioxide en methaan in de atmosfeer toenemen, stijgt de temperatuur op aarde. Hierdoor neemt de verdamping boven water- en landoppervlakken toe. Warmere lucht kan meer vocht vasthouden (7% meer voor elke graad opwarming), dus komt er meer waterdamp in de lucht. De waterdamp absorbeert net als kooldioxide en methaan de warmte die vanaf de aarde wordt uitgestraald, waardoor de atmosfeer verder opwarmt en er nog meer waterdamp ontstaat.

Dit is een positieve [[Feedbacks en tipping points#Positieve terugkoppelingen|terugkoppeling]] die het broeikaseffect versterkt. Geschat wordt dat dit effect meer dan het dubbele is van de opwarming die zou plaatsvinden door de toename van kooldioxide alleen.

De verklaring hiervoor is dat waterdamp een '''condenseerbaar''' broeikasgas is — het kan van een gas in een vloeistof veranderen (condenseren). De concentratie is afhankelijk van de temperatuur van de atmosfeer. Hierdoor is waterdamp het enige broeikasgas waarvan de concentratie toeneemt ''door'' de opwarming van de atmosfeer, waardoor de atmosfeer nog meer opwarmt. De andere broeikasgassen — CO2, methaan, lachgas, maar ook ozon en chloorfluorkoolwaterstoffen — zijn '''niet-condenseerbare''' gassen. Deze kunnen niet vloeibaar worden in de atmosfeer,<ref>Deze gassen kunnen alleen vloeibaar worden onder laboratorium omstandigheden, bij zeer lage temperaturen.</ref> zelfs bij de zeer lage temperaturen hoog in de atmosfeer. Terwijl de atmosferische temperaturen veranderen, blijft de concentratie van niet-condenseerbare gassen stabiel, tenzij menselijke activiteiten hun concentratie verhogen.

Extra waterdamp in de lucht blijft niet lang genoeg hangen om het klimaat te veranderen. De hoeveelheid waterdamp die we in de lucht brengen, is niet belangrijk. Zelfs als we de hoeveelheid water in de lucht zouden verdubbelen, zou het meeste binnen ongeveer twee weken weer terugvallen in de oceanen, ijskappen, rivieren, meren en het grondwater. Als niet-condenseerbare broeikasgassen niet zouden toenemen, zou de hoeveelheid waterdamp in de atmosfeer onveranderd zijn ten opzichte van het niveau van voor de Industriële Revolutie.

Een uitvoerige bespreking van de '''mythe''' dat waterdamp de oorzaak is van de opwarming en niet kooldioxide en andere door de mens uitgestoten broeikasgassen, vind je op de site van ''Skeptical Science''.<ref>[https://skepticalscience.com/water-vapor-greenhouse-gas.htm Explaining how the water vapor greenhouse effect works | Skeptical Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== Methaan ==
Methaan (CH4) draagt aanzienlijk bij aan de opwarming van de Aarde. Het is verantwoordelijk voor ongeveer 30% van de klimaatverandering sinds het pre-industriële tijdperk. De methaanconcentratie is de afgelopen twintig jaar met bijna 10% gestegen. Onderzoekers weten dat de belangrijkste bron van de stijgende methaanconcentratie niet de olie- en gasindustrie is, omdat methaan in de atmosfeer rijker is geworden aan koolstof-12, een lichte isotoop die door biologen wordt geprefereerd.

Methaanemissies zijn voornamelijk het gevolg van menselijke activiteiten, onder andere via kolenmijnen, aardgaslekken, afvalwaterzuiveringsinstallaties, scheten en oprispingen van herkauwers zoals koeien, schapen en geiten, rottend organisch afval op stortplaatsen, rijstproductie en termietenheuvels. <ref>[https://climate.mit.edu/ask-mit/how-much-does-natural-gas-contribute-climate-change-through-co2-emissions-when-fuel-burned How much does natural gas contribute to climate change through CO2 emissions when the fuel is burned, and how much through methane leaks? | MIT Climate Portal]</ref><ref>[https://www.usgs.gov/news/featured-story/climate-warming-likely-cause-large-increases-wetland-methane-emissions Climate Warming is Likely to Cause Large Increases in Wetland Methane Emissions | USGS]</ref> Andere bronnen van methaanuitstoot zijn uitdrogende veenmoerassen en ontdooiende permafrost (= permanent bevroren bodem).

Methaan is een veel sterker broeikasgas dan koolstofdioxide: per molecuul kan het veel meer warmtestraling vasthouden. Maar, waar broeikasgassen als koolstofdioxide maar ook lachgas wel duizenden jaren in de atmosfeer blijven voordat ze worden afgebroken of opgenomen, breekt methaan in iets meer dan tien jaar af (onder meer in CO2). Over een periode van 20 jaar is het daarom een zo'n 84 keer sterker broeikasgas dan koolstofdioxide, en in 100 jaar zo'n 28 keer sterker<ref> [https://energy.ec.europa.eu/topics/carbon-management-and-fossil-fuels/methane-emissions_en Methane Emissions | European Commission]</ref>.

=== Wetlands ===
Bij de stijging van de methaanemissises speelt groei van de veeteelt en stortplaatsen zeker een rol, maar de laatste jaren hebben onderzoekers zich gerealiseerd dat ook de uitstoot uit wetlands toeneemt. Door de opwarming van de aarde veranderen de neerslagpatronen, waardoor in sommige regio's moerassen groter worden en permafrost ontdooit, waardoor nieuwe moerassen ontstaan. De opwarming is ook gunstig voor methaanproducerende bacteriën: warmte versnelt hun stofwisseling en warmer water bevat minder opgeloste zuurstof, waardoor deze anaërobe organismen ecologisch gezien gemakkelijker de overhand krijgen.

In 2024 ontdekte een team van wetenschappers van het Amerikaanse Ministerie van Energie dat de methaanuitstoot uit wetlands in Noord-Eurazië en Noord-Amerika tussen 2002 en 2021 met 9% is toegenomen.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41558-024-01933-3 Boreal–Arctic wetland methane emissions modulated by warming and vegetation activity | Nature Climate Chage]</ref> Door zorgvuldig de seizoensgebonden schommelingen in methaan te onderzoeken op locaties waar langdurige metingen zijn verricht, kwam een studie gepubliceerd in Nature<ref>[https://www.nature.com/articles/s41586-025-08900-8 Trends in the seasonal amplitude of atmospheric methane | Nature]</ref> tot de conclusie dat de wereldwijde uitstoot door wetlands sinds de jaren tachtig is toegenomen. Beide studies brachten deze trend in verband met de opwarming van de aarde.

Er wordt onderzoek gedaan naar het verminderen van de methaanuitstoot uit wetlands. Verreweg de beste manier is natuurlijk het terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen en daarmee het verminderen van de opwarming. Direct ingrijpen in de ecosystemen van de wetlands is een optie die wordt onderzocht.<ref>[https://www.science.org/content/article/we-re-uncharted-waters-hacking-swamps-could-curb-methane-emissions-side-effects-are ‘We’re in uncharted waters.’ Hacking swamps could curb methane emissions—but side effects are unclear | Science]</ref> Die is echter, net zoals andere vormen van [[Strategieën tegen klimaatverandering#Klimaatengineering|geo-engineering]], niet zonder risico.

=== Vlees- en zuivelindustrie ===
Uit een recent onderzoek<ref>[https://changingmarkets.org/report/the-new-merchants-of-doubt-how-big-meat-and-dairy-avoid-climate-action/ The New Merchants of Doubt: How Big Meat and Dairy Avoid Climate Action | Changing Markets Foundation]</ref> blijkt dat grote zuivelbedrijven de uitstoot van methaan verwaarlozen. Dierlijke landbouw, met name veeteelt voor melk en vlees, is verantwoordelijk voor 32% van de wereldwijde uitstoot van methaan. Hoewel methaan een korte levensduur heeft, is het 80 keer krachtiger dan kooldioxide.

Uit een evaluatie van 20 toonaangevende zuivel- en koffieshopketens, met een gezamenlijke omzet van meer dan 420 miljard dollar, bleek dat de meeste geen duidelijke doelen voor methaanvermindering of geloofwaardige actieplannen hadden. Danone was het enige bedrijf met een specifieke doelstelling voor methaan, terwijl General Mills een algemene klimaatdoelstelling had. Nestlé en Arla stonden op de derde plaats, waarbij Nestlé een verminderde zuivelconsumptie ondersteunde.

Hoewel Nestlé erkent dat methaan en vee een bedreiging vormen voor het klimaat, rapporteerden alleen Nestlé en Danone daadwerkelijke emissiereducties. Het rapport toont de onwil van de industrie om methaanemissies effectief aan te pakken en benadrukt de behoefte aan overheidsingrijpen om op wetenschap gebaseerde methaanverminderingen in de landbouw af te dwingen.

"Mooie woorden van bedrijven en een paar vrijwillige acties zijn niet veel meer dan gebakken lucht. Regeringen moeten eindelijk de koe bij de horens vatten en wetenschappelijk onderbouwde methaanbeperkingen voor de landbouwsector instellen," zegt een van de auteurs van het rapport.

Zie: Verdieping: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?|Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?]].

== Lachgas ==
Lachgas (distikstofoxide of N2O) is een ander (niet-condenseerbaar) broeikasgas dat een belangrijke rol speelt in het broeikaseffect. Samen met de menselijke uitstoot van koolstofdioxide en methaan is de uitstoot van lachgas voor de opwarming door het versterkte broeikaseffect verantwoordelijk. De bijdrage van lachgas aan de opwarming van de Aarde wordt geschat op zo'n 6% sinds 1960<ref>[https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/lachgas-is-geen-grap Lachgas is geen grap | KNMI]</ref>. Lachgas heeft net als koolstofdioxide een relatief lange verblijftijd in de atmosfeer (meer dan honderd jaar).

De productie en het gebruik van kunstmest, maar ook dierlijke mest van veeteelt zijn samen voor het grootste gedeelte van de menselijke uitstoot van lachgas verantwoordelijk. De uitstoot van lachgas gaat gepaard met de uitstoot van stikstofoxides (NOx / NO2) en ammoniak (NH3). Deze stoffen kunnen grote negatieve gevolgen hebben voor de luchtkwaliteit en de natuur en biodiversiteit - zo liggen ze ten grondslag aan de stikstofproblematiek in Nederland. Daarnaast zijn stikstofoxides en ammoniak ook [[Wat is klimaatverandering?#Aerosolen|aerosolen]], die een licht afkoelende werking hebben en het opwarmende effect van lachgas een klein beetje compenseren. <blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

= Verstoring door de mens =
'''Door menselijke activiteiten, zoals het verbranden van fossiele brandstoffen, nemen de broeikasgassen toe, en raakt de energiebalans van de Aarde verstoord. Er blijft meer warmte in de atmosfeer, wat leidt tot opwarming van de aarde en veranderingen in het klimaat. Dit noemen we het antropogene of versterkte broeikaseffect.'''

Lees ook: [[De mens is verantwoordelijk]] en [[Klimaatverandering: meest recente stand van zaken]].

Tijdens alle ijstijden van de afgelopen miljoen jaar hebben positieve en negatieve [[Feedbacks en tipping points#Feedback loops (terugkoppelingen)|terugkoppelingen]] in de koolstofcyclus ervoor gezorgd dat het kooldioxidegehalte in de atmosfeer stabiel bleef op of onder de 300 delen per miljoen (ppm). Op dit moment is dat niveau echter ~430 ppm. Dit is niet alleen het hoogste kooldioxidegehalte dat de mensheid ooit heeft meegemaakt, maar het is ook in een ongekend tempo gestegen, als we op geologische tijdschalen kijken. Waar vergelijkbare veranderingen in het verleden duizenden jaren hebben geduurd, hebben we nu te maken met een stijging in een fractie van die tijd.

=== Broeikasgassen, aerosolen en veranderingen in landgebruik ===
De mens verstoort de Aarde op verschillende manieren die bijdragen aan klimaatverandering. Allereerst verbranden we op grote schaal de fossiele brandstoffen kolen, olie en gas, onder meer in de industrie, transport en huishoudens, waardoor we koolstofdioxide en methaan uitstoten. Via de landbouw en veeteelt stoten we lachgas en ook methaan uit. Deze extra [[Wat is klimaatverandering?#Welke broeikasgassen zijn er?|broeikasgassen]] warmen de planeet op, maar het zijn niet de enige redenen. Zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij?|Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij]]?
[[Bestand:Observed warming.jpeg|miniatuur|''De bijdragen aan de waargenomen mondiaal gemiddelde opwarming in 2010-2019 in verhouding tot 1850-1900. (a) Waargenomen opwarming van de aarde (stijging van de temperatuur aan het aardoppervlak), (b) Bewijs uit attributieonderzoeken, die informatie uit klimaatmodellen met observaties combineren, (c) Bewijs uit de analyse van stralingsforcering (energiebalans) en klimaatgevoeligheid (climate sensitivity)''<ref>[https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/figures/summary-for-policymakers/figure-spm-2 IPCC AR6 WGI Summary for Policymakers Figuur SPM.2]</ref>|gecentreerd|650x650px]]
De mens heeft ook op grote schaal het oppervlak van de Aarde aangetast. Deze veranderingen in landgebruik (ook wel LULUCF: Land Use, Land Use Change, and Forestry) omvatten vooral grootschalige ontbossing voor landbouw en veeteelt, maar ook verstedelijking. Grootschalige ontbossing heeft eigenlijk twee gevolgen: een toename van de albedo, en minder natuurlijke opname van CO2. Zand, grasland en landbouwgrond, dat vaak in de plaats komt voor bossen, hebben een relatief hogere albedo vergeleken met bossen. Dat betekent dat ze meer zonnestraling weerkaatsen terug de atmosfeer en de ruimte in. Deze verandering in landgebruik zorgt dus effectief voor een lichte verkoeling van de Aarde. Maar zand, grasland, landbouwgrond, en ook stedelijk gebied, nemen vrijwel geen CO2 op, terwijl gezonde bossen dat wel doen (zie ook: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofbalans|Koolstofbalans]] en [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|Koolstofputten]]). Dit heeft effectief voor meer CO2 in de atmosfeer gezorgd, wat dus weer een opwarmend effect heeft. Het netto-effect van ontbossing op regionale en globale temperatuur hangt af van veel factoren, onder meer de breedtegraad, en dat maakt dat de exacte contributie lastig in kaart te brengen is.

Door de verbranding van fossiele brandstoffen, maar ook door landbouw en veeteelt, industriële processen, en verbrandingsprocessen, stoot de mens op grote schaal verschillende aerosolen uit, waaronder ammoniak, roetdeeltjes, en zwaveloxides. Aerosolen beïnvloeden op verschillende manieren de opwarming van de Aarde. Zo zorgen donkere roetdeeltjes op sneeuw en ijskappen door albedoveranderingen voor een klein beetje opwarming, kunnen aerosolen ook de ozonlaag aantasten, kunnen aerosolen direct zonnestraling weerkaatsen wat effectief voor een afkoeling zorgt, en beïnvloeden aerosolen de vorming van wolken, dat ook voornamelijk een afkoelende werking heeft. De precieze interacties van aerosolen met de stralingsbalans van de Aarde is behoorlijk complex. Dit zorgt ervoor dat er op de totale contributie van aerosolen op de opwarming van de Aarde een grote onzekerheid hangt, maar het netto-effect is een behoorlijke afkoeling van ongeveer 0,4 graden Celsius.

Zonder deze afkoelende aerosolen zou de opwarming van de Aarde dus een stuk hoger zijn. Aerosolen zijn vaak ook luchtverontreinigende stoffen die negatieve effecten hebben op onze gezondheid. Daarom zijn er veel beleidsmaatregelen om de concentratie van veel aerosolen naar beneden te krijgen. Voor de opwarming van de Aarde kan dit dus een lichte extra opwarming betekenen.

==== Het is de mens ====
[[Bestand:Indicatoren voor een opwarmende planeet.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Skeptical Science,''<ref>[https://skepticalscience.com/docs/Guide_Skepticism_Dutch.pdf De wetenschappelijke handleiding voor “global warming” scepticisme | Skeptical Science]</ref> ''gebaseerd op Parmesan & Yohe (2003).<ref>[https://www.nature.com/articles/nature01286 A globally coherent fingerprint of climate change impacts across natural systems | Nature]</ref>'']]
De gemiddelde temperatuur op Aarde is sinds 1880 met > 1,3 °C gestegen. Sinds 1975 is de opwarming versneld met 0,2 °C per decennium. De maximumtemperaturen op het land stijgen twee keer zo snel, tot meer dan 1,7 °C.

Dat menselijke activiteit de oorzaak is voor de ongekend snelle stijging van de gemiddelde temperatuur op Aarde volgt uit verschillende, onafhankelijke waarnemingen. In de eerste plaats loopt de temperatuurstijging parallel aan de stijging van de CO2-concentratie vanaf het begin van de Industriële Revolutie. (Zie daarvoor: [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2— temperatuur]].) In de tweede plaats laat geochemisch onderzoek van CO2 in de atmosfeer, de oceanen en ijskernen een duidelijk signatuur zien van fossiele brandstoffen. De menselijke vingerafdruk is onmiskenbaar. (Zie daarvoor [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Fossiele koolstof herkennen|Verdieping: fossiele koolstof herkennen]] en: [[Desinformatie debunken en 'prebunken'#Heeft door de mens gemaakte CO2 een detecteerbare vingerafdruk?| Heeft door de mens gemaakte CO2 een detecteerbare vingerafdruk?]].)<blockquote>'''''“We play Russian roulette with climate [and] no one knows what lies in the active chamber of the gun . . .”'''''<ref> https://www.nature.com/articles/328123a0.epdf </ref></blockquote>Dit kon Wally Broecker nog schrijven in 1987. Inmiddels is veel meer bekend over de gevolgen van het gebruik van fossiele brandstoffen en kunnen voorspellingen worden gedaan over de termijn waarin die plaatsvinden.<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

‎</blockquote>

= Jaarlijkse en lange-termijn variatie =
Deze grafiek uit het rapport Global Climate Highlights van Copernicus laat de jaarlijkse temperatuurvariatie zien ten opzichte van het langjarig gemiddelde. Daaruit blijkt dat, ondanks de schommelingen van de temperatuur het klimaat een duidelijke opwarmingstrend vertoont.<ref name=":4"> [https://climate.copernicus.eu/global-climate-highlights-2024 Global Climate Highlights 2024 | Copernicus]</ref>
[[Bestand:Temperatuurstijging.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Verschil in wereldgemiddelde temperatuur (°C) ten opzichte van 1850-1900, gebaseerd op de gemiddelden van maandwaarden uit maximaal zes datasets:'' ''Berkeley Earth, HadCRUT5 en NOAAGlobalTemp (vanaf 1850), GISTEMP (vanaf 1880), ERA5 (vanaf 1940) en JRA-3Q (vanaf september 1947).'' ''De datasets zijn genormaliseerd zodat ze dezelfde gemiddelden hebben voor 1991-2020 en een gemiddelde dataset-offset van 0,88°C is gebruikt om de gemiddelden van 1991-2020 en 1850-1900 aan elkaar te relateren.'' ''De zwarte curve toont een schatting van de klimatologische variatie van de temperatuur op lange termijn.'' ''De rode en blauwe balken tonen de afwijkingen van de jaargemiddelde temperaturen van deze schatting.'' ''Credit: C3S/ECMWF. Bron: Global Climate Highlights.''<ref name=":4" />]]

=== El Niño en La Niña ===
'''El Niño is een natuurverschijnsel in de Stille Oceaan waarbij langs de evenaar in de oostelijke Stille Oceaan het normaal koele zeewater in sommige jaren sterk opwarmt. Deze opwarming beïnvloedt het weer wereldwijd, vooral in Noord- en Zuid-Amerika, Zuid-Oost Azië en Australië, en soms zelfs in Europa.'''<ref> [https://celebrating200years.noaa.gov/magazine/enso/el_nino.html The 1997-98 El Niño | NOAA]</ref>

'''Het tegenovergestelde effect, La Niña, treedt op wanneer het zeewater bij de evenaar ongewoon koud is. Beide verschijnselen zijn onderdeel van het El Niño Southern Oscillation (ENSO)-effect, een onregelmatige cyclus van 2 tot 7 jaar die variaties in wind- en zee-oppervlaktetemperaturen over de tropische oostelijke Stille Oceaan veroorzaakt.'''
[[Bestand:ENSO.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Tijdens El Niño stijgt de oppervlaktewatertemperatuur van de tropische Stille Oceaan met ongeveer 5 °C. Tijdens La Niña daalt de temperatuur van het oceaanwater met ongeveer dezelfde hoeveelheid. Beide toestanden zijn extreme stadia van één fenomeen. Bron: AHA Centre.<ref> [https://thecolumn.ahacentre.org/insight/vol-66-getting-to-know-el-nino-la-nina/ Getting to know: El Niño and La Niña | AHA Centre]</ref>'']]
Het ENSO-effect zorgt voor temperatuurschommelingen die bovenop de wereldwijde temperatuurstijging komen die het gevolg is van de uitstoot van broeikasgassen. Tijdens een El Niño warmt de oppervlakte van de tropische Stille Oceaan sterk op, wat het aardoppervlak significant opwarmt. Bovendien wordt er minder CO2 dan normaal opgenomen door de oceaan. Beide effecten zorgen ervoor dat de temperatuur op Aarde tijdens een El Niño-jaar wel 0,3 graden Celsius hoger kan liggen dan normaal. 2023 was zo'n El Niño-jaar. In zulke jaren komen er meer en krachtigere tropische orkanen voor, met zware regenval in sommige regio's en extreme droogte in andere.''<ref name=":5"> [https://www.climate.gov/news-features/featured-images/global-impacts-el-ni%C3%B1o-and-la-ni%C3%B1a Global impacts of El Niño and La Niña | NOAA]</ref>'' Tijdens een La Niña is het omgekeerde het geval: er komt veel koud water uit de diepe oceaan aan het oppervlak, wat juist een koelere situatie oplevert.
[[Bestand:SST Anomalies.gif|miniatuur|''De El Niño-gebeurtenis van 1997-98 met extreme zeeoppervlakte temperatuur (SST) anomalieën in het oosten van de tropische Stille Oceaan.''|gecentreerd|432x432px]]
De animatie toont de afwijkende watertemperaturen [°C] in de oceanen tijdens de laatste sterke El Niño in december 1997. [[Bestand:Gevolgen temperatuur neerslag El Niño La Niña.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Wereldwijde gevolgen voor temperatuur en neerslag van El Niño en La Niña gebeurtenissen.<ref name=":5" />'']]
De kaarten laten zien hoe El Niño gewoonlijk de winter- en zomerklimaatpatronen op het noordelijk halfrond over de hele wereld beïnvloedt. Merk op dat er geen consistente gevolgen zijn voor Europa, Afrika en Noord-Amerika tijdens de zomermaanden, terwijl gebieden rond de tropen en subtropen op het zuidelijk halfrond (Australië, bijvoorbeeld) in beide seizoenen gevolgen ondervinden. De recordtemperaturen van 2023-24 hangen deels samen met El Niño. Niettemin is dat maar een deel van de verklaring. Dit blijkt uit een analyse van de ontwikkeling van de dagelijkse temperaturen tijdens alle El Niño-gebeurtenissen met behulp van de ERA5 reanalyse dataset. Aangezien deze dataset de periode van 1940 tot nu beslaat, geeft het ons zes sterke El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.8 °C) en vier meer gematigde El Niño gebeurtenissen (Niño 3.4 regio > 1.5 °C en < 1.8 °C) om te vergelijken met 2024.<ref name=":0"> [https://www.theclimatebrink.com/p/how-unusual-is-current-post-el-nino How unusual is current post-El Niño warmth? | The Climate Brink]</ref>
[[Bestand:El Ninos.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Vergelijking van de afwijkingen van de gemiddelde oppervlaktetemperatuur tijdens zes El Niño’s (1972-2023). De dikke zwarte lijn is de El Niño van 2023. De grafieken zijn gecentreerd rond het hoogtepunt van de betreffende gebeurtenis. De data hiervan worden gegeven in de legenda.''<ref name=":0" />]]
De figuur hierboven toont de gegevens van zes El Niño gebeurtenissen. Hoge temperaturen in 2023 (zwarte lijn) traden eerder op dan in elke andere sterke El Niño. De piektemperaturen waren vergelijkbaar met andere gebeurtenissen in 2015/2016 en 1997/1998 — ongeveer 0,4 °C boven de “normale” mondiale oppervlaktetemperaturen. De mondiale temperaturen daalden na april een beetje, in lijn met eerdere El Niño-gebeurtenissen.

Na oktober 2023 (maand 10 in de grafiek) zijn de temperaturen wereldwijd echter hoog gebleven, ondanks het feit dat de El Niño condities al lang verdwenen zijn, waardoor het laatste deel van 2024 buiten het bereik valt van andere sterke El Niño's.

Zelfs als we naar de langere termijn kijken, is de ontwikkeling van de mondiale oppervlaktetemperaturen zowel voor als na El Niño ongekend: de temperaturen stegen eerder dan we eerder hebben gezien en de temperaturen zijn langere tijd op een hoog niveau gebleven.

=== Gevolgen voor Europa ===
El Niño en La Niña hebben ook invloed op Europa, zoals blijkt uit de kaart hierboven. Als de Stille Oceaan verandert van El Niño naar La Niña, kan Europa te maken krijgen met veranderingen in temperatuur en neerslag.

Een opwarmend klimaat en de overgang van El Niño naar La Niña kan het risico op hittegolven en droogte in delen van Europa vergroten. Een jaar van El Niño kan evenveel hitte met zich meebrengen als een decennium van door de mens veroorzaakte opwarming. Deze extra hitte en de kans op andere neerslagpatronen kunnen hittegolven en droogtes in sommige delen van Europa erger maken.

Andere gebieden in Europa kunnen meer stormen, extreme regen en overstromingen verwachten. In Zuid-Europa worden de winters natter en warmer, terwijl ze in Noord-Europa droger en kouder worden.<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

= '''Verdieping''' =
<div style="background:#F0F8FF">
== '''Verdieping''': Hoe klimaatonderzoek werkt ==
Deze video legt in 15 minuten uit hoe klimaatonderzoekers op basis van boringen in de zeebodem en in poolijs, waarnemingen van CO2 en andere broeikasgassen, temperatuur en talloze andere waarnemingen, bepalen hoe het klimaatsysteem verandert.

<youtube>[https://youtu.be/raijIFglj6c?si=b36aY_9SWj1lBRjE]</youtube>

== '''Verdieping''': Attributie ==

Nu extreem weer steeds vaker optreedt en tot hele concrete problemen leidt, rijst de vraag of klimaatverandering hier de schuld van is. Tien jaar geleden zouden wetenschappers het moeilijk hebben gehad om deze vraag te beantwoorden. Vandaag de dag kan een nieuw type onderzoek, de zogenaamde attributiewetenschap, bepalen of klimaatverandering sommige extreme gebeurtenissen ernstiger en waarschijnlijker heeft gemaakt, en zo ja, in welke mate.<ref> [https://news.climate.columbia.edu/2021/10/04/attribution-science-linking-climate-change-to-extreme-weather/ Attribution Science: Linking Climate Change to Extreme Weather | Columbia Climate School]</ref>

Attributiestudies werken als volgt: wanneer zich een extreme weergebeurtenis voordoet, gaan wetenschappers eerst aan de hand van gegevens uit het verleden na hoe vaak een gebeurtenis van die omvang zou kunnen voorkomen.

Vervolgens wordt onderzocht hoe het klimaat in het verleden zou hebben gereageerd. Dit gebeurt door twee verschillende scenario's met elkaar te vergelijken. In het eerste wordt de frequentie berekend waarin het weersfenomeen optrad in de periode voordat de mens begon met het verbranden van fossiele brandstoffen. Daarvoor zijn goede waarnemingen en historische gegevens cruciaal. Die frequentie wordt berekend voor een periode van ongeveer 150 jaar. Dit wordt de “contrafeitelijke wereld” genoemd – de wereld die ooit was, maar niet meer bestaat.

Voor het tweede scenario gaan de klimaatwetenschappers terug in de tijd, waarbij ze de werkelijke broeikasgas concentraties voor elk jaar gebruiken zoals deze in de loop van de tijd zijn toegenomen. Door de resultaten van de twee modellen te vergelijken, kunnen onderzoekers schatten hoeveel de menselijke uitstoot van fossiele brandstoffen de kansen heeft veranderd. Statistische methoden worden vervolgens gebruikt om de verschillen te meten in hoe ernstig en frequent de gebeurtenis is.

Als een extreme gebeurtenis bijvoorbeeld twee keer zo vaak voorkomt in het huidige klimaatmodel als in het contrafeitelijke klimaatmodel, kunnen we zeggen dat klimaatverandering de gebeurtenis twee keer zo waarschijnlijk heeft gemaakt als het zou zijn geweest in een wereld zonder door de mens veroorzaakte emissies.

Er zijn inmiddels honderden attributiestudies verschenen. Driekwart van de geanalyseerde extremen werden intenser of waarschijnlijker door klimaatverandering.<ref name=":6"> [https://interactive.carbonbrief.org/attribution-studies/index.html Mapped: How climate change affects extreme weather around the world | Carbon Brief]</ref>

[[Bestand:Attribution studies.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Screenshot van de interactieve kaart van Carbon Brief van bijna 750 extreme gebeurtenissen en trends.'' ''Rode pictogrammen geven aan dat er menselijke invloed is gevonden, blauwe pictogrammen waar dat niet het geval is, grijze pictogrammen waar het niet duidelijk is.''<ref name=":6" />]]Daarnaast zijn de verschillende soorten attributiestudies de afgelopen 20 jaar verder ontwikkeld en uitgebreid. Zo werd in 2015 de World Weather Attribution Service opgericht om snel te kunnen reageren, waardoor het gemakkelijker wordt om de menselijke bijdrage aan weersextremen te kunnen vaststellen.<ref> [https://www.worldweatherattribution.org/ When Risks Become Reality: Extreme Weather In 2024 | World Weather Attribution]</ref>

Zie ook: [[Gevolgen voor de atmosfeer#Verdieping: Extreme regens én extreme droogte|Verdieping: Extreme regens én extreme droogte]].

=== Databank Klimaatattributie ===
De wetenschap over klimaatattributie speelt een centrale rol in rechtszaken over het klimaat (schadevergoeding, aansprakelijkheid) en beleidsvorming. De wetenschap staat centraal in juridische debatten over de causale verbanden tussen menselijke activiteiten, wereldwijde klimaatverandering en de gevolgen voor menselijke en natuurlijke systemen. De Databank Klimaatattributie bevat 700 wetenschappelijke bronnen, ingedeeld in vier thema’s: Climate Change Attribution, Extreme Event Attribution, Impact Attribution en Source Attribution. Die kun je verkennen door een van de onderwerpen te selecteren of met een geavanceerd zoekformulier.<ref> [https://climateattribution.org/ Climate Attribution Database]</ref><blockquote>
'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Systeem Aarde ==
[[Bestand:Systeem Aarde2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''De vijf met elkaar samenhangende subsystemen van systeem aarde.''<ref> [https://mynasadata.larc.nasa.gov/basic-page/about-earth-system-background-information About the Earth as a System: Background Information | My NASA Data]</ref>]]
Een systeem wordt gedefinieerd als een groep op elkaar inwerkende, onderling verbonden of onderling afhankelijke onderdelen die samenwerken om een complex geheel te vormen. Wetenschappers over de hele wereld bestuderen elk van deze kleinere systemen en hoe ze bij elkaar passen om het huidige beeld van onze planeet als geheel te vormen door middel van wat ''Earth System Science'' wordt genoemd.<ref> [https://scied.ucar.edu/learning-zone/earth-system Earth as a System | Center for Science Education]</ref><ref> Lenton, T. (2016). ''Earth system science: a very short introduction''. Oxford University Press.</ref>

Aardsysteemwetenschappers beschouwen de gekoppelde evolutie van het leven en de planeet als één proces, waarbij ze erkennen dat de evolutie van het leven de planeet heeft gevormd en dat veranderingen in het planetaire milieu het leven hebben gevormd.

Het is vergelijkbaar met een groot organisme met geheugen. het menselijk lichaamssysteem. Alle systemen binnen een organisme werken samen om het te onderhouden zodat het goed en gezond functioneert. In termen van Earth System Science zorgt elk van deze systemen ervoor dat de aarde in (dynamische) balans blijft, een toestand die homeostase wordt genoemd. Op een verstoring volgt een gecoördineerde respons van het hele systeem.<ref> Westbroek, P. (2013). De ontdekking van de aarde: het grote verhaal van een kleine planeet. Balans.</ref>

Het systeem aarde heeft zowel negatieve als positieve terugkoppelingen, die er samen voor zorgen dat het zelfregulerend is. Dit betekent dat als iets het systeem beïnvloedt, het de neiging heeft om terug te keren naar zijn oorspronkelijke staat. Dit suggereert dat negatieve terugkoppeling de overhand heeft, tenminste als het systeem dichtbij het beginpunt is. Maar als iets het systeem te hard raakt, kan het door positieve terugkoppeling naar een alternatieve toestand worden gestuwd. Met andere woorden, zelfregulatie is geen vast gegeven — het kan uitvallen.<ref> [https://www.nature.com/articles/s43017-019-0005-6 The emergence and evolution of Earth System Science | Nature]</ref> (Zie ook [[Feedback loops en tipping points]].)<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Geologische geschiedenis ==
De aarde heeft in het verleden meerdere koude en warme perioden gekend. In de loop van een lange geschiedenis is het wereldklimaat door perioden van hitte en kou gegaan. Het tijdperk waarin we nu leven is gekenmerkt door relatief koele temperaturen. Maar vóór de opkomst van onze soort, ''Homo sapiens,'' waren de temperaturen gemiddeld veel hoger dan nu. Door een gelukkige combinatie van factoren — de verdeling van continenten en oceanen over het aardoppervlak, verwering van hooggebergten en weinig vulkanisme — zijn de afgelopen 34 miljoen jaar koeler dan het grootste deel van de aardgeschiedenis.<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adm9798 Phanerozoic icehouse climates as the result of multiple solid-Earth cooling mechanisms | Science Advances] </ref> <ref>[https://scitechdaily.com/earths-ice-caps-exist-due-to-a-lucky-coincidence-and-they-might-not-last/ Earth’s Ice Caps Exist Due to a Lucky Coincidence – And They Might Not Last | SciTechDaily]</ref>

<youtube>2LMfSTq4JIY</youtube>

''Deze animatie van de geologische geschiedenis laat zien hoe de Aarde een afwisseling van warme en koude perioden heeft doorgemaakt, hoe broeikasgassen daarin een rol speelden en hoe perioden van extreme kou en warmte hebben geleid tot massa uitstervingen.''

=== Van Hothouse naar Icehouse ===
De laatste 66 miljoen jaar van de aardgeschiedenis wordt gekenmerkt door een afwisseling van ‘warmhouse’ naar ‘hothouse’ via ‘warmhouse’ en ‘coolhouse’ naar de huidige periode met een ‘icehouse’ klimaat. Het is dit 'icehouse'-klimaat dat nu door menselijk handelen wordt verstoord.<ref> [https://www.marum.de/en/Dr.-thomas-westerhold/CENOGRID.html Cenozoic Global Reference benthic foraminifer carbon and oxygen Isotope Dataset (CENOGRID)]</ref>[[Bestand:Cenozoic CO2 and temp.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Geschatte CO₂ concentratie (zwarte lijn) met 95% betrouwbaarheidsinterval (grijze band). De kleuren tonen de afwijking (Δ) van de wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuur (GMST in Kelvin) ten opzichte van de pre-industriële periode. In de grafiek geeft de donkerrode kleur het hothouse klimaat aan. Tijdens het Pleistoceen (~2,58 miljoen tot ~11.700 jaar geleden) kwam het CO₂-niveau nooit in de buurt van de huidige concentratie van ~420 ppm in 2022 (stippellijn). Gegevens zijn afkomstig van CenCO2PIP Consortium et al. (2023).''<ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/science.adi5177 Toward a Cenozoic history of atmospheric CO2]</ref> <ref name=":1"> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.ads1526 Hot and cold Earth through time. Reconstructing ancient Earth’s temperature reveals a global climate regulation system | Science]</ref>]]

Deze reconstructie en een studie die 485 miljoen jaar teruggaat suggereren een regulerend systeem dat de temperatuur op Aarde binnen bepaalde grenzen stabiel houdt. Aanwijzing daarvoor is de sterke samenhang tussen het CO2-gehalte van de atmosfeer en de gemiddelde temperatuur zien. Dat verband is geen toeval.<ref name=":1" /> <ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2024/09/20/de-laatste-485-miljoen-jaar-was-de-aarde-vijf-keer-extreem-heet-en-altijd-was-co2-de-hoofdverdachte-a4866423 De laatste 485 miljoen jaar was de aarde vijf keer extreem heet en altijd was CO2 de hoofdverdachte | NRC]</ref> <ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

In [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Correlatie CO2 — temperatuur|Verdieping: correlatie CO2 — temperatuur]] worden argumenten gegeven voor een causaal verband tussen die twee, en wordt geconcludeerd: '''Het klimaat wordt gedreven door broeikasgassen'''.

De temperatuur- en het kooldioxidereconstructies sinds 66 miljoen jaar geleden zijn gebaseerd op zuurstof- en koolstof-analyses van plankton in boorkernen in de oceaan.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.aba6853 An astronomically dated record of Earth’s climate and its predictability over the last 66 million years | Science]</ref> Alle warme perioden werden veroorzaakt door een toename van CO2. Vanaf ongeveer 34 miljoen jaar geleden is de Aarde weer in een milde fase gekomen. In die periode zijn mensachtigen geëvolueerd.

In de hothouse perioden was wel leven mogelijk, maar de wereld zoals wij die nu kennen is aangepast aan een veel milder klimaat. De ontwikkeling naar een warme of zelfs hete wereld, zoals die nu dreigt te gebeuren, zal desastreuze gevolgen hebben en het voortbestaan van de mens bedreigen.

Want van belang is niet alleen de temperatuur zelf, maar vooral ook de snelheid waarmee de temperatuur verandert. Levende wezens zijn aangepast aan zowel klimaat als aan elkaar (het ecosysteem waarin ze voorkomen). Die aanpassing heeft tijd nodig. Het tempo waarmee de temperatuur stijgt is echter zo hoog dat veel organismen niet voldoende tijd hebben om zich aan te passen of te evolueren om ermee om te gaan. Dit zal vrijwel zeker leiden tot massa-extinctie, omdat ecosystemen ontwricht worden en diersoorten hun leefgebieden verliezen of niet meer kunnen voldoen aan hun behoeften.<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />

</blockquote>

=== IJstijden en tussenijstijden ===
2,58 miljoen jaar geleden is de aarde van een ‘Coolhouse’ in een ‘Icehouse’ veranderd. Die periode laat een afwisseling zien van koudere en warmere perioden. Dat betekent dat vanaf dat moment de normale situatie is dat grote ijskappen op het Noordelijk Halfrond zich regelmatig uitbreiden naar lagere breedten en dan weer inkrimpen.

Deze klimaatcycli komen overeen met variaties in de baan en de stand van de aarde, de ‘Milankovitch-cycli’. De Servische meteoroloog Milankovitch berekende de variaties in zonnestraling op verschillende breedtegraden van de aarde op basis van de variaties in de baan van de aarde. Dit correspondeerde met de samenstelling van zuurstofisotopen in de kalkskeletjes van mariene organismen, een nauwkeurige indicator van klimaatverandering over duizenden jaren.<ref> [https://science.nasa.gov/science-research/earth-science/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate - NASA Science]</ref>

[[Bestand:Temperature vs CO2.jpg|gecentreerd|miniatuur|450x450px|''Temperatuurverandering (lichtblauw) en verandering van de kooldioxide concentratie (donkerblauw) op basis van metingen aan ijskernen in Antarctica.''<ref> [https://www.ncei.noaa.gov/news/climate-change-context-paleoclimate Climate Change in the Context of Paleoclimate]</ref>]]De ijstijden in de afgelopen 1 miljoen jaar komen voor met een frequentie van 1 per 100.000 jaar, waarbij de koude perioden, de glacialen, gemiddeld 90.000 jaar duren en de warme perioden, de interglacialen, 10.000 jaar. De grafiek van de temperatuur hierboven laat die asymmetrie zien: geleidelijke daling naar glaciale condities en abrupte stijging naar interglaciale condities.
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />
</blockquote>

== '''Verdieping''': Correlatie CO2 — temperatuur ==
[[Bestand:Surface temperature CO2.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Gemiddelde oppervlaktetemperatuur en concentratie van kooldioxide (CO2) in de atmosfeer 1850-2023). Bron: NOAA.'']]
Gedurende de geschiedenis van de aarde hebben natuurlijke oorzaken, zoals astronomische variaties (variaties in de stand van de aardas en de baan van de Aarde om de zon) en vulkanisme, geleid tot schommelingen in de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer. Deze waren de drijvende kracht achter natuurlijke klimaatveranderingen, zoals ijstijden en warmere periodes.
[[Bestand:CO2 Antarctic temperature.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Correlatie van kooldioxideconcentratie en temperatuur. Gegevens van ijskernen in Antarctica. Bron: NASA. Grafieken door Robert Simmon van data uit Lüthi et al., 2008, en Jouzel et al., 2007.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle/page4.php Changes in the Carbon Cycle | NASA]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature06949 High-resolution carbon dioxide concentration record 650,000–800,000 years before present | Nature]</ref><ref>[https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.1141038 Orbital and Millennial Antarctic Climate Variability over the Past 800,000 Years | Science]</ref>]]
De hoeveelheid CO2 in de atmosfeer is de afgelopen 800.000 jaar nauw gecorreleerd met de temperatuur. Oorspronkelijk werden temperatuurveranderingen veroorzaakt door astronomische variaties, maar verhoogde temperaturen leidden tot het vrijkomen van CO2 in de atmosfeer, wat de opwarming verder versnelde. Gegevens uit ijskernen op Antarctica bevestigen deze lange-termijn correlatie, tot ongeveer 1900.<ref>[https://earth.org/data_visualization/a-brief-history-of-co2/ A Graphical History of Atmospheric CO2 Levels Over Time | Earth.Org]</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/nature10915 Global warming preceded by increasing carbon dioxide concentrations during the last deglaciation | Nature]</ref>

Wanneer we nog verder teruggaan in de tijd, zien we dezelfde correlatie tussen CO2-concentratie in de atmosfeer en de oppervlaktetemperatuur op Aarde. Wanneer CO2 laag is, is de Aarde koud, wanneer die hoog is, is de Aarde warm of zelfs heet, met temperaturen variërend van 11 tot 36 °C. CO2 is de belangrijkste aandrijving van het klimaat.

Dat blijkt uit een grootschalige analyse waarin temperatuurschattingen tot 485 miljoen jaar geleden werden gecombineerd met modelonderzoek. De onderzoekers maakten meer dan 150.000 schattingen van de temperatuur, berekend op basis van vijf verschillende chemische indicatoren voor temperatuur die bewaard zijn in fossiele schelpen en andere soorten organisch materiaal. Andere leden van de onderzoeksgroep voerden meer dan 850 modelsimulaties uit van hoe het klimaat op aarde er de afgelopen 485 miljoen jaar uit zou kunnen hebben gezien, op basis van de positie van de continenten en de samenstelling van de atmosfeer. De combinatie van deze twee groepen gegevens leidde tot de meest nauwkeurige curve van hoe de temperatuur op aarde de afgelopen 485 miljoen jaar heeft gevarieerd. (Zie [[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Geologische geschiedenis|Verdieping: Geologische geschiedenis]].)<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>

Het huidige klimaat is koeler en met matigere temperatuurvariaties dan in het grootste deel van daaraan voorafgaande tijd. Echter, de huidige opwarming gaat in een tempo dat vele malen sneller is dan ooit in de lange aardgeschiedenis. Eerdere episoden van snelle opwarming gingen vaak gepaard met massale uitsterving.
<blockquote>'''Bron:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Gevoeligheid ==
Uit nieuw onderzoek blijkt dat de temperatuur van de atmosfeer mogelijk gevoeliger is voor de CO2-concentratie dan eerder werd aangenomen. Een verdubbeling van de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer zou volgens deze studie kunnen leiden tot een temperatuurstijging van 7 tot wel 14 graden Celsius.<ref> [https://www.nioz.nl/en/news/co2-puts-heavier-stamp-on-temperature-than-thought CO2 puts heavier stamp on temperature than thought | NIOZ]</ref>

Deze bevindingen komen uit de analyse van bodemmateriaal uit de Stille Oceaan, nabij de kust van Californië, uitgevoerd door onderzoekers van NIOZ en de universiteiten van Utrecht en Bristol.<ref> [https://www.nature.com/articles/s41467-024-47676-9 Continuous sterane and phytane δ13C record reveals a substantial pCO2 decline since the mid-Miocene | Nature]</ref>

"De geconstateerde temperatuurstijging is aanzienlijk groter dan de 2,3 tot 4,5 graden waar het VN-klimaatpanel, het IPCC, tot nu toe rekening mee hield," aldus Caitlyn Witkowski, de hoofdauteur van het artikel. De door deze onderzoekers gevonden waarde van de klimaatgevoeligheid komt overeen met de 8 °C bij een verdubbeling van CO2 die ander onderzoek opleverde.<ref> [https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk3705 A 485-million-year history of Earth’s surface temperature | Science]</ref>[[Bestand:CO2 vs T.jpg|gecentreerd|miniatuur|500x500px|''Jaargemiddelde mondiale temperatuuranomalie op het land en in de oceanen in graden Celcius (met een preïndustrieel basisgemiddelde van 1850-1900) versus de Mauna Loa jaargemiddelde CO2-concentratie in deeltjes per miljoen (ppm) voor 66 jaar.''<ref name=":2">[https://mlg.eng.cam.ac.uk/carl/climate/onepointfive 8 When will we reach long term average +1.5°C? | Universal Carbon Cooperation]</ref>]]Carl Edward Rasmussen van Universal Carbon Cooperation<ref name=":2" /> gebruikte deze scatter plot om de sterkte van de relatie empirisch te testen binnen de 66 jaar CO2-metingen op Mauna Loa. De sterkte van deze relatie is opmerkelijk.
Als, zoals vaak wordt gedaan, de temperatuur wordt uitgezet als functie van de tijd (in plaats van de CO2-concentratie) krijg je geen rechte lijn, omdat de snelheid waarmee CO2 toeneemt, is veranderd. Een grafiek die het causale mechanisme weerspiegelt — stijgende CO2 ''veroorzaakt'' stijgende temperatuur — geeft een bijna rechte lijn (in het tijdsbestek van 66 jaar dat de grafiek weergeeft).

De afwijkingen van de rechte trendlijn en de metingen hebben een standaardafwijking van minder dan 0,1 °C. Er is geen intrinsieke reden om te denken dat de relatie per se heel nauw zou moeten zijn. CO2 is bijvoorbeeld maar één van de broeikasgassen (methaan is een andere).

Andere stoffen zoals aerosolen hebben ook een effect op de temperatuur. En we verwachten dat het enige tijd duurt voordat het effect van broeikasgassen zich manifesteert. Tot slot wordt de temperatuur beïnvloed door andere processen, zoals El Niño- en La Liña-gebeurtenissen. Desondanks vinden we empirisch dat deze effecten, over de beschouwde periode van 66 jaar, zich slechts zwak manifesteren of min of meer lijken uit te middelen, waardoor er een vrijwel rechtlijnig verband overblijft tussen de CO2-concentratie en de temperatuurafwijking.<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofbalans ==

[[Bestand:Global_carbon_cycle.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Schematische weergave van de totale verstoring van de mondiale koolstofcyclus door antropogene activiteiten, wereldwijd gemiddeld voor het decennium 2013-2022. Fluxschattingen worden gegeven met 1 σ onzekerheid. De antropogene verstoring vindt plaats boven op een actieve koolstofcyclus, met fluxen en voorraden op de achtergrond. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Earth System Science Data]]</ref>]]

Stijging van de zeewatertemperatuur kan ertoe leiden dat de oceanen minder CO2 kunnen opnemen. Op het land veroorzaken droogte en natuurbranden een afname van de CO2-opnamecapaciteit van de bodem. Beide hebben een toename van CO2 in de atmosfeer tot gevolg.<ref>[https://academic.oup.com/nsr/article/11/12/nwae367/7831648 Low latency carbon budget analysis reveals a large decline of the land carbon sink in 2023 | National Science Review]</ref> <ref>[https://www.theguardian.com/environment/2024/oct/14/nature-carbon-sink-collapse-global-heating-models-emissions-targets-evidence-aoe Trees and land absorbed almost no CO2 last year. Is nature’s carbon sink failing? | The Guardian]</ref>
‎<blockquote>'''Bronnen:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Koolstofputten (‘carbon sinks’) ==
De verklarende woordenlijst van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) definieert koolstofputten (carbon sink) als “Een reservoir (natuurlijk of menselijk, in bodem, oceaan en planten) waar een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas wordt opgeslagen." (IPCC, n.d.).

Een '''koolstofput''' is een natuurlijk proces dat een broeikasgas, een aërosol of een voorloper van een broeikasgas vastlegt (''sequestration'') en daarmee uit de atmosfeer verwijdert. Deze putten vormen een belangrijk onderdeel van de natuurlijke koolstofcyclus. Een overkoepelende term is '''koolstofreservoir''', dat zijn alle plaatsen waar koolstof op Aarde kan zijn, dus de atmosfeer, oceanen, bodem, flora, reservoirs van fossiele brandstoffen enzovoort. Een koolstofput is een soort koolstofreservoir dat het vermogen heeft om meer koolstof uit de atmosfeer op te nemen dan er vrijkomt.

De oceanen zijn verreweg de grootste koolstofput. Phytoplankton (plantaardig plankton) verwerkt door fotosynthese een deel van de kooldioxide uit de atmosfeer. De rest wordt opgenomen in het oceaanwater en zorgt daar voor een toename van de zuurgraad. Zie Oceaanverzuring.

[[Bestand:Carbon Storage in Earths Ecosystems.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Koolstofbronnen en -putten op land.''<ref>[https://xcaliburmp.com/solution/smart-natural-carbon-sink/ Natural Carbon Sink | Xcalibur Smart Mapping]</ref>]]Bossen spelen een belangrijke rol bij de regulering van het klimaat. Ze absorberen koolstof, in de vorm van kooldioxide, uit de atmosfeer en slaan die op. Koolstof wordt op drie manieren opgeslagen. In levende biomassa zoals bladeren, takken, boomstammen en wortels. In dode biomassa, houtresten en bladstrooisel. En in de bodem. Een groot deel van de koolstof keert weer terug in de atmosfeer, door afbraak van het organisch materiaal en als gevolg van ontbossing, bosbranden en andere verstoring. Wetlands, veenmoerassen, getijdengebieden en mangrovebossen vormen de grootste koolstofput op land. Ook daar zien we een sterke achteruitgang van het vermogen om als koolstofput te functioneren.[[Bestand:Annual carbon emissions.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Ontwikkeling van de jaarlijkse koolstofuitstoot en -reservoirs vanaf 1850. Gecombineerde componenten van het mondiale koolstofbudget als functie van de tijd voor fossiele CO2-emissies. In het eerste diagram (a) staan jaarlijkse schattingen van elke flux (in Gt C jr-1) en in het tweede diagram (b) de cumulatieve flux (de som van alle voorgaande jaarlijkse fluxen, in Gt C) sinds het jaar 1850. Bron: Global Carbon Budget 2023.''<ref>[https://essd.copernicus.org/articles/15/5301/2023/ Global Carbon Budget 2023 | Copernicus Earth System Science Data]</ref>]]De grafiek laat zien dat het grootste deel van de CO2-uitstoot wordt opgenomen door natuurlijke CO2-reservoirs (‘sinks’), zoals plantengroei en de bodem (land sink) en oceanen (ocean sink). Deze kunnen echter ook broeikasgassen vrijgeven wanneer de aarde door niet-natuurlijke oorzaken opwarmt, wat het broeikaseffect versterkt. Vanaf ongeveer 1950 is de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer versneld toegenomen (atmospheric growth). De ‘sinks’ hebben onvoldoende capaciteit om de uitstoot van broeikasgassen op te nemen.
De inventarisatie in Global Carbon Budget 2023 van de koolstofcyclus (die vanaf 2011 jaarlijks wordt geüpdatet) geeft aan dat de wereldwijde fossiele CO2-uitstoot (inclusief de opname door cement) in 2023 verder zal toenemen tot 1,4% boven het niveau van vóór de pandemie van 2019. De auteurs berekenen hoeveel CO2 er nog uitgestoten mag worden om de opwarming van de aarde met een 50% waarschijnlijkheid te beperken tot 1,5, 1,7 en 2 °C. Dit is, gerekend vanaf begin 2024, respectievelijk 275 Gigaton CO2 bij 1,5 °C, 625 Gigaton CO2 bij 1,7 °C en 1150 Gigaton CO2 bij 2 °C. Uitgaande van de emissieniveaus van 2023 komt dat overeen met ongeveer 7, 15 en 28 jaar.<blockquote>'''Bronnen:'''
‎<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Levensduur van CO2 in de atmosfeer ==
Klimaatsceptici voeren vaak aan dat CO2 niet kan bijdragen aan de opwarming, omdat het maar kort in de atmosfeer blijft. De volgende uitleg is afkomstig van de site skepticalscience.com.<ref>[https://skepticalscience.com/co2-residence-time.htm CO2 emissions change our atmosphere for centuries | Skeptical Science]</ref>

Het is niet relevant wat de levensduur van een CO2 molecuul in de atmosfeer is; het gaat erom hoeveel CO2 moleculen er aanwezig zijn in de verschillende koolstof reservoirs. Dit wordt weergegeven in onderstaande figuur.

Daaruit blijkt dat per jaar ongeveer 5,5 gigaton koolstof wordt toegevoegd door het gebruik van fossiele brandstoffen. Van deze 5,5 gigaton wordt ca. 2 gigaton opgenomen door land en oceanen. De resterende 3,3 gigaton per jaar is het netto overschot op de wereldwijde koolstofboekhouding en de feitelijke oorzaak van de klimaatverandering.

[[Bestand:Levensduur CO2 atmosfeer.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Dit diagram van de koolstofcyclus toont de opslag en jaarlijkse uitwisseling van koolstof tussen de atmosfeer, de hydrosfeer en de geosfeer in gigaton - of miljarden tonnen - koolstof (GtC). Het verbranden van fossiele brandstoffen door mensen voegt ongeveer 5,5 GtC koolstof per jaar toe aan de atmosfeer.''<ref>[https://earthobservatory.nasa.gov/features/CarbonCycle The Carbon Cycle | NASA]</ref>]]
In dit diagram van de koolstofcyclus zijn er twee reeksen getallen. De zwarte getallen geven de grootte van het reservoir aan, in gigaton koolstof (GtC). De paarse getallen zijn de fluxen (of stroomsnelheid) van en naar een reservoir in gigaton koolstof per jaar (Gt/yr).

Het klopt dat een CO2-molecuul maar kort in de lucht blijft hangen. Maar meestal als een CO2-molecuul uit de lucht verdwijnt, komt het gewoon in de oceaan terecht. Het opwarmingsvermogen van CO2 heeft dus niet veel te maken met hoe lang een CO2-molecuul in de lucht blijft hangen.

Wat echt belangrijk is, is hoe lang de extra CO2 in de lucht blijft hangen. CO2 is in de atmosfeer in wezen chemisch inert en wordt alleen verwijderd door biologische opname en door oplossen in de oceaan. Biologische opname (met uitzondering van de vorming van fossiele brandstoffen) is koolstofneutraal: elke boom die groeit, zal uiteindelijk sterven en ontbinden, waardoor CO2 vrijkomt. (Ja, er zijn misschien wat voordelen te behalen met herbebossing, maar die zijn waarschijnlijk gering in vergelijking met de uitstoot van fossiele brandstoffen).

CO2 lost snel op in de oceanen, maar het probleem is dat de bovenste laag van de oceaan “vol raakt” en dat de bottleneck dus de overdracht van koolstof van het oppervlaktewater naar de diepe oceaan is. Deze overdracht gebeurt grotendeels door de langzame circulatie en omloopsnelheid van de oceaan (*3). Deze omloopsnelheid duurt zo'n 500-1000 jaar. Daarom is een tijdschaal voor het opwarmingspotentieel van CO2 tot wel 500 jaar heel redelijk (zie IPCC 4e evaluatierapport, paragraaf 2.10<ref>[https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch2s2-10-2.html 2.10.2 Direct Global Warming Potentials | IPCC Fourth Assessment Report: Climate Change 2007]</ref>).<blockquote>'''Bronnen:'''
<references />
</blockquote>

== '''Verdieping:''' Basislijn ‘Parijs’ ==

Verdieping bij: [[Wat is klimaatverandering?#Fossiele brandstoffen|Fossiele brandstoffen]].

De Overeenkomst van Parijs definieert “pre-industriële” niveaus niet expliciet, wat leidt tot verschillende interpretaties. Over het algemeen wordt de periode 1850-1900 gebruikt als basislijn, die het begin van de uitstoot van broeikasgassen door de industriële revolutie weergeeft. Sommige onderzoekers beweren echter dat een eerdere periode, zoals 1720-1800, een nauwkeurigere basislijn kan zijn vanwege lagere concentraties broeikasgassen en natuurlijke klimaatvariabiliteit in die tijd. Het IPCC heeft in zijn rapporten ook verwezen naar 1750 als pre-industriële marker.<ref> https://www.climate-lab-book.ac.uk/2017/defining-pre-industrial/ </ref><blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Welke broeikasgassen dragen hoeveel bij? ==
[[Bestand:Physical drivers of climate change.png|gecentreerd|miniatuur]]
Deze grafiek toont de belangrijkste broeikasgassen: kooldioxide (CO2), methaan (CH4) en waterdamp (H2O), en hun bijdrage aan de opwarming van de atmosfeer, gemeten in graden Celsius.<ref>[https://science2017.globalchange.gov/chapter/2/ Climate Science Special Report: Physical Drivers of Climate Change | U.S. Global Change Research Program]</ref> Zonder deze gassen zou de aarde een onleefbare, ijskoude planeet zijn.

Er zijn natuurlijke bronnen van CO2 in de atmosfeer, zoals de uitstoot van gassen uit de oceaan, ontbindende vegetatie en andere biomassa, vulkaanuitbarstingen, natuurlijk voorkomende bosbranden en zelfs oprispingen van herkauwende dieren. Deze natuurlijke bronnen van CO2 worden gecompenseerd door ‘[[Wat is klimaatverandering?#Verdieping: Koolstofputten (‘carbon sinks’)|sinks]]’, zoals fotosynthese door planten op het land en in de oceaan, directe absorptie in de oceaan en de vorming van bodems en veen.

Zwaveldioxide, stikstofoxiden en aerosolen stimuleren de wolkenvorming, wat een afkoelend effect op de atmosfeer heeft. Het nettoresultaat van broeikasgasuitstoot en wolkenvorming is echter een opwarming van de atmosfeer.<blockquote>'''Bron:'''
<references /> </blockquote>

== '''Verdieping:''' Methaan, krachtig broeikasgas ==
[[Bestand:Global methane budget 2010-2019.png|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Bron: Global Carbon Project''<ref>[https://www.globalcarbonproject.org/methanebudget/index.htm Global Methane Budget | The Global Carbon Project]</ref>]]
Bij het vergelijken van de effecten van methaan (CH4) en kooldioxide (CO2) zijn twee dingen belangrijk. Ten eerste is methaan een veel krachtiger broeikasgas dan kooldioxide. Ten tweede is de verblijftijd in de atmosfeer veel korter voor methaan dan voor kooldioxide, omdat methaan vrij snel wordt omgezet naar kooldioxide. Als gevolg daarvan neemt de bijdrage van methaanemissies, die in het verleden hebben plaatsgevonden, aan de opwarming van de aarde in de loop van de tijd af.

Over een periode van 100 jaar kan methaan in dezelfde hoeveelheid als CO2 de aarde ongeveer 30 keer sterker opwarmen. Over een periode van twintig jaar is het opwarmende vermogen van methaan meer dan 80 keer zo groot als dat van een gelijke hoeveelheid kooldioxide. Dus hoe korter de tijd, hoe groter de impact van methaan in de atmosfeer. Dus als je de opwarming van de aarde snel wilt afremmen, is een vermindering van de methaanuitstoot heel effectief.

Meer informatie over het methaanbudget, en het verminderen van de effecten van de toenemende methaanuitstoot is te vinden op de site Global Methane Budget 2000–2020 en een artikel in Environmental Research Letters.<ref>[https://essd.copernicus.org/preprints/essd-2024-115/ Global Methane Budget 2000–2020 Global Methane Budget 2000–2020 | Earth System Science Data]</ref><ref> [https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ad6463 Human activities now fuel two-thirds of global methane emissions | Environmental Research Letters]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping''': Lachgas ==
Lachgas (N2O) is een krachtig broeikasgas, en de uitstoot ervan neemt al decennia toe, voornamelijk door mestproductie en het gebruik van kunstmest. Wanneer we spreken over de stikstofcrisis, gaat het vaak over stikstofverbindingen die de bodem en het oppervlaktewater, zoals sloten, rivieren, meren en oceanen, vervuilen. Deze stikstof komt uit dierlijke mest, kunstmest of wordt uitgestoten door auto's, fabrieken en de verbranding van biomassa, en schaadt de biodiversiteit.

Het stikstofprobleem is echter breder dan dat. Bacteriën en chemische processen in de bodem en het water zetten een deel van deze stikstofverbindingen om in lachgas, wat bijdraagt aan de opwarming van de aarde.

== '''Verdieping:''' Vulkanen ==
Vulkanisme is een andere bron van CO2. Vulkanen kunnen van invloed zijn op klimaatverandering. Bij een grote explosieve uitbarsting worden veel vulkanisch gas, aerosolen en as de stratosfeer in gestuurd. De meeste as die terug op aarde valt, wordt binnen enkele dagen of weken afgevoerd en heeft dus niet veel effect op klimaatverandering. Gassen zoals zwaveldioxide die vrijkomen door vulkanen kunnen echter wereldwijde afkoeling veroorzaken, terwijl vulkanische CO2, dat een broeikasgas is, de opwarming van de aarde kan bevorderen.

In het geologische verleden hebben ze, naast andere factoren, bijgedragen aan klimaatverandering. De hoeveelheid CO2 die individuele vulkanen uitstoten, valt echter in het niet bij wat er nu de atmosfeer in gaat. Alle vulkanen die in deze tijd op de planeet actief zijn, stoten minder dan één procent van de kooldioxide uit die menselijke activiteiten veroorzaken. (Zie ook de grafiek in [[Stand van zaken op dit moment#Verdieping: verder terug in de tijd|Verdieping: Verder terug in de tijd]].)

Een uitzondering hierop vormen grote, zogenaamde ‘flood basalt events’. Dat zijn langdurige perioden van uitvloeien van lava over enorme gebieden waarbij ook CO2 in grote hoeveelheden vrijkomt. Die gebeurtenissen hebben in het verleden invloed gehad op het klimaat en het uitsterven van soorten. Het belangrijkste effect lijkt te zijn het vertragen van het herstel na een broeikas-opwarming. De laatste van deze gebeurtenissen vond tientallen miljoenen jaren geleden plaats. Op dit moment is daarvan geen sprake.<ref>[https://www.nature.com/articles/s41561-024-01574-3 Cryptic degassing and protracted greenhouse climates after flood basalt events | Nature Geoscience]</ref>

Dat weerlegt dan ook de claim van sommige klimaatsceptici dat de CO2-uitstoot door fossiele brandstoffen lager is dan die door vulkanen. Vulkanen stoten ongeveer 0,3 miljard ton CO2 per jaar uit. Dit is ongeveer 1% van de menselijke CO2-uitstoot, die ongeveer 29 miljard ton per jaar bedraagt.<ref>[https://skepticalscience.com/volcanoes-and-global-warming.htm Do volcanoes emit more CO2 than humans? | Skeptical Science]</ref>
<blockquote>'''Bronnen:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Fossiele koolstof herkennen ==
We weten dat de CO2-concentratie in de atmosfeer is toegenomen door menselijke activiteit doordat 1) die stijging is begonnen sinds de Industriële Revolutie en daarna is versneld, en 2) doordat verbranden van fossiele brandstoffen de verhouding van koolstofisotopen 12C en 13C in de atmosfeer verandert.<ref>[https://www.realclimate.org/index.php/archives/2004/12/how-do-we-know-that-recent-cosub2sub-increases-are-due-to-human-activities-updated/ How do we know that recent CO2 increases are due to human activities? | Real Climate]</ref>

CO2 afkomstig van de verbranding van fossiele brandstoffen of bossen heeft een heel andere isotopensamenstelling dan CO2 in de atmosfeer. Dit komt doordat planten een voorkeur hebben voor de lichtere isotopen (12C vs. 13C); ze hebben dus een lagere 13C/12C-verhouding. Omdat fossiele brandstoffen uiteindelijk afkomstig zijn van oude planten, hebben planten en fossiele brandstoffen allemaal ongeveer dezelfde 13C/12C-verhouding – ongeveer 2% lager dan die van de atmosfeer. Naarmate CO2 uit deze materialen vrijkomt in de atmosfeer en zich ermee vermengt, neemt de gemiddelde 13C/12C-verhouding van de atmosfeer af.

Reeksen jaarlijkse boomringen die duizenden jaren teruggaan zijn geanalyseerd op hun 13C/12C-verhoudingen. Omdat de leeftijd van elke ring precies bekend is, kunnen onderzoekers een grafiek maken van de atmosferische 13C/12C-verhouding versus de tijd. Wat blijkt: op geen enkel moment in de afgelopen 10.000 jaar waren de 13C/12C-verhoudingen in de atmosfeer zo laag als nu. Bovendien beginnen de 13C/12C-verhoudingen dramatisch te dalen op het moment dat de CO2 begint toe te nemen — rond 1850 van onze jaartelling. Dit is precies wat is te verwachten als de toegenomen CO2 inderdaad het gevolg is van de verbranding van fossiele brandstoffen.

Dit wordt bevestigd door metingen van de 13C/12C-verhouding in de oceanen, al gaan die niet zover terug als de metingen aan boomringen. Metingen aan luchtbellen in ijskernen van Antarctica en Groenland geven hetzelfde beeld: de menselijke vingerafdruk wordt sterker vanaf het begin van de Industriële Revolutie.<blockquote>'''Bron:'''

‎<references />

</blockquote>

== '''Verdieping:''' Energiebalans ==
CO2 en andere broeikasgassen komen in kleine hoeveelheden voor in de atmosfeer van onze planeet. Die hebben invloed op de energiebalans van de aarde.

De temperatuur van een planeet hangt af van de balans tussen inkomende straling en uitgaande straling. Als de inkomende straling groter is dan de uitgaande straling, zal een planeet opwarmen. Als de uitgaande straling groter is dan de inkomende straling, koelt een planeet af. Een planeet zal neigen naar een toestand van stralingsevenwicht, waarin de stralingsenergie van de uitgaande straling gelijk is aan de stralingsenergie van de geabsorbeerde inkomende straling.<ref> [https://cimss.ssec.wisc.edu/wxwise/homerbe.html The Earth's Radiation Energy Balance | Cooperative Institute for Meteorological Satellite Studies University of Wisconsin-Madison]</ref>

Wanneer de hoeveelheid invallend zonlicht die door het aardoppervlak of de atmosfeer wordt geabsorbeerd groter is dan de hoeveelheid uitgaande langgolvige straling die naar de ruimte wordt uitgezonden, is er sprake van onbalans. De energie-onbalans is de fundamentele fysische grootheid die de oppervlaktetemperatuur bepaalt.<ref> [https://www.nature.com/articles/nclimate2876 An imperative to monitor Earth's energy imbalance | Nature Climate Change]</ref> <ref name=":7"> [https://essd.copernicus.org/articles/15/1675/2023/ Heat stored in the Earth system 1960–2020: where does the energy go? | Earth System Science Data]</ref>[[Bestand:Earth heat inventory.jpg|gecentreerd|miniatuur|650x650px|''Energiebalans van de aarde. De totale warmtetoename voor de periode 1971-2020, ~381 ZW, is aangegeven in rood. Bron: Earth System Science Data.''<ref name=":7" /> [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons License BY 4.0].]]

(a) Aan de bovenkant van de atmosfeer komt er ~340 W/m2 aan straling van de zon aan. Daarvan wordt ~0,76 W/m2 als uitgaande straling de ruimte in gereflecteerd. De atmosfeer laat het zichtbare zonlicht (kortgolvige straling) vrijwel ongehinderd door.

(b) Het oppervlak van de aarde neemt het grootste deel van het zonlicht op en wordt daardoor warmer. Ongeveer 90% van de vastgehouden energie gaat naar de opwarming van de oceanen, veel kleinere hoeveelheden gaan naar de opwarming van het land, de atmosfeer en het ijs.

(c) Vervolgens straalt het warme aardoppervlak de energie van dat geabsorbeerde licht uit als infraroodstraling (langgolvige straling).

(d) Broeikasgassen vangen veel van deze infraroodstraling op, waardoor het niet direct uit de atmosfeer kan ontsnappen.

(e) Dit proces vertraagt de uitstoot van energie naar de ruimte.

(f) Deze vertraagde energiedoorstroming zorgt ervoor dat de atmosfeer, oceanen en bodem opwarmen.

Door meer broeikasgassen in de atmosfeer te brengen, verstoort de mens de energiebalans van de Aarde. Hierdoor neemt de absorptie van infraroodlicht toe, wat de opwarming van de aarde versnelt en wereldwijde klimaatpatronen verstoort.<blockquote>'''Bronnen''':

‎<references />
</blockquote>

Experts zijn het eens

2025-08-16T10:01:18Z

Marit: